113
U e abizkaia Zabale a, I zia . 2022. “E emu ez konben zionale an bu u u iko
p ak ika eszenikoa idazke a d ama ikoa oina i za ha u a”. AusA 10 (1): pp
113-127. DOI: 10.1387/AusA .23563
EREMU EZ KONBENTZIONALETAN BURUTURIKO
PRAKTIKA ESZENIKO PEDAGOGIKOA IDAZKERA
DRAMATIKOA OINARRITZAT HARTUTA1
I zia U e abizkaia Zabale a
Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU). Musika, Plas ika e a Go pu z
Adie azpena en Didak ika Saila
Labu pena
Idazke a d ama ikoa e a e emu ez konben zionale an au e a e amandako p ak ika
eszenikoa ba zen di uen p oiek u p o esional ezbe dinak bil zen di a hemen. Haue-
a iko ba zuk Donos ia/ San Sebas ian 2016 Eu opako Kul u Hi ibu ua p og ama en
babesean egindako egi asmo ezbe dinen ba uan eginikoak di a. Bes eak, Dbus
Donos iako T anbia Konpainiak eska u akoak izan di a. Guz iek helbu u be a du e
amankomunean: momen u e a leku ho e an dagoen ikuslegoa i in o mazio jakin
ba ema ea.
Gako-hi zak: PRAKTIKA ESZENIKOA; IDAZKERA DRAMATIKOA; KOMUNIKAZIOA
PEDAGOGICAL STAGE PRACTICE PERFORMED IN
UNCONVENTIONAL SETTINGS BASED ON DRAMATIC
WRITING
Abs ac
He e di e en p o essional p ojec s a e collec ed ha combine d ama ic w i ing
wi h s age p ac ice ca ied ou in uncon en ional se ings. Some o hem a e pa o
he di e en p ojec s ca ied ou unde he Donos ia/San Sebas ian 2016 Eu opean
Capi al o Cul u e p og amme. The o he s ha e been commissioned by he San
Sebas ian T amway Company, Dbus. All o hem sha e he same objec i e: o gi e
ce ain in o ma ion o he public p esen whe e he hea ical ac ions ake place.
Keywo ds: STAGE PRACTICE; DRAMATIC WRITING; COMMUNICATION
ISSN: 2340-8510
e-ISSN: 2340-9134
AusA Jou nal o Resea ch in A • AusA 10 (1), pp 113-127
UPV/EHU • DOI: 10.1387/AusA .23563
114 U e abizkaia Zabale a, I zia
E emu ez konben zionale an bu u u iko p ak ika eszenikoa idazke a d ama ikoa oina i za ha u a
60ko hama kada ik au e a hasi zen an ze ki espazioen ingu uko pen sa-
moldea e alda zen. O du a e, p ak ika eszenikoak, o oha , an zoki edo a e o
i xie an ema en zi en baina Pe e B ook-i (1968) eske p ak ika hauek e emu
ez konben zionale a a zabaldu zi en, hauei no asun p opio ba emanez e a
leku bizi e a dinamiko bezala kon uan ha uz.
Espazio ez konben zionale an au e a e amandako an ze ki so kun zen
idazke a d ama ikoak izae a ezbe dinak izan ohi di uz e: a is o elikoa, i e-
kia, espazioak be ak ze bai kon a zen duenean edo a espazioak ge a u
dai ekeen ho i baldin za zen duenean.
Da ozen le oe an bil zen di en so kun zek izae a ani zak bil zen di uz e.
Badaude izae a i ekia du enak, espazioak be ak ze bai kon a zen du en
ho iek e a bai a espazioa en baldin za ze ho ekin e laziona u ik daudenak
e e. Ho ie ako ba zuk, gaine a, izae a a is o elikoa ekin ba zen di a, ob a
d ama iko labu ak izan a en, be en bai an bai di uz e au kezpen ba , ko-
apiloa e a amaie a.
Edozein espazio hu s ha dezake e a eszena oki biluzia bezala dei u.
Pe sona ba espazio hu s ho e an oinez dabil bes e ba begi a da-
goen bi a ean, e a ho i da an ze ki ekin za ba bu u zeko beha den
guz ia (B ook [1968]1993, 21).
Au kez uko di en so kun zak, be az, es uingu u ez konben zional ezbe di-
ne an bu u u di a. Abiapun ua e e ezbe dina izan da bakoi za en za , baina
guz iek helbu u be a konpa i zen du e: ikuslegoa i in o mazio jakin ba
ansmi i zea. Hau ba zue an hi za e a ekin za en bi a ez e aman da au-
e a edo a ekin za en bi a ez baka ik.
Hi za e a ekin za e abili di en ho ie an ‘eszena a zeko es ua’ edo a ‘ es-
ua en es a u ua’ (Pa is 1996) dei u ikoa ha u da kon uan. Ak o eak ahos-
ka u iko hi zak edo a eszenan sue a zen den bes e enun zio-i u i ik so -
u ikoak az e zen di a. Hauek es ua i emandako in en zionali a e edo a
kolo e ho i izango da kon uan ha uko dena, e a ez ida zi ako es ua ekin
libu uxka ba i aku iz ge o, ino be ak in e p e a uko genukeen ho i.
Ekin za baka ik e abili den ho e an, d ama izazioa e a go pu z-adie azpe-
na di a, elemen u nagusiak, aho sak kasu hone an inongo p esen zia ik ez
izanik. Hi zik gabeko hizkun za bihu zen da p o agonis a go pu z-ja e a i,
au pegi-esp esioa i, in e akzioa i edo a objek uei ga an zia emanez. Boal-
-en hi ze an ([1992] 2001, 294), “E eali a ea en i udia bene akoa da i udi
gisa soilik” e a ho ega ik i udia en e eali a ea ekin lan egin beha dela
adie az en du e a ez, aldiz, e eali a ea en i udia ekin (Boal 1992).
Ce e a-k (1988) dioenez, go pu z-adie azpena d ama izazioan in eg a u a-
ko adie azpen mo e ako ba da. Mimo eknika en ingu uan hi z egi en du
be ak: go pu z- adie azpenean ez bezala (kodi ika u ik ez dagoenez, keinu
be ak ideia ezbe dinak adie azi di zakeelako) kasu hone an keinu bakoi zak
esanahi ezbe din e a zeha z ba i e an zu en dio.
115AusA • Vol. 10, Núm. 1 (jun. 2022)
h ps://ojs.ehu.eus/index.php/ausa
Bi e a a a bada e e, ak o ea en abe ia ekin za dela esan dai eke, ekin za en
balioa ongi ezagu zen badu, hi zak eus eko gai izango delako (Eines 2005).
Ondo en azalduko di en p oiek ue an ekin zan oina i u iko es uak e a es-
uan oina i u iko ekin zak ha u di a kon uan e a hauen ildoa ondo engo
pun uak landuz au kez en da:
•Abiapun ua
•Sinopsia
•Pe sonaia edo pe sonaiak
•Helbu ua
•Non e a noiz an zez u zen
Win e Sols ice Call
Donos ia/San Sebas ian 2016 Eu opako Kul u Hi ibu ua p og ama en ba-
besean Win e Sols ice Call izeneko p oiek ua gauza u zen e a ni e pa e-
-ha zea ho en bai an hauxe izan zen: ob a d ama iko ba so zea. P oiek-
ua en a da za u eko ga ai ik ilunena den neguko sols izioan Kon xako
badiako ohiko a giz apena e alda zea zen, esku-ha ze a is iko so il ba en
bidez hi iko a giz apen-baliabideak ans o ma uz. Alde ba e ik egun jakin
ba zue a ako a gi-ins alazio be i ba so zea plan ea u zen e a, bes alde-
ik, hi i a ek be ek a gi-e aldake a i aganko ba asma zea. Asmo ho ekin,
a giz apen- diseinua i bu uzko aile ak egin zi en EHU/UPVko Donos iako
A ki ek u a Eskolan, ondo en Gue ila ligh ing dei u iko ekin ze an pa e
ha zeko ma e ialak so zeko.
P oiek ua en helbu ua hi i a ak a gi-kon aminazioaz kon zien zia zea e a
a giz apen galko be iak so zea zen.
Abiapun ua. Tes uingu u ho en ba nean e a a giz apen jasanga ia en ga-
an zia ain za ha uz, ob a d ama iko ba so zeko abiapun u za balioko
zuen ondoko ipuin labu hau eskaini zida en:
Aspaldian, neguak luze e a ilunak zi enean, Joxema i mendi a igo e a
eguzkia i oihu egin zion, esna zedin. E an zunik ez zuela ikusi ik, Joxe-
ma i mendi ik jai si e a kos alde a joan zen i sasoa i lagun za eska ze-
ko asmoz. Ba -ba ean i sasoa ola u ika aga i ba bihu u zen, ba uan
zi uen izaki dis i a su guz iak eka iz. Ho ela, Donos iako badia dis i az
josi ik ge a u zen, hi i a en gozamene ako2.
Goiko es u ho i e a p oiek ua en ba uan egingo zi en Gue illa ligh ing
dei u iko ekin zak i izpide ha uz, A gi Ge illa izeneko ob a d ama ikoa
so u zen.
Sinopsia. Emakume ba azalduko da jende a e ik, u du i xama e a Do-
nos ia 2016ko gonbidapen ba eskua ean duela ik. Denen au ean ja iko
116
da ea ge illa ze o du an hasiko den galdezka, be a p es e o i bai a ho-
e a ako (egu ezko ezpa a, ba e ba e a i agoma e amango di u soinean,
be e asmoa hi iko a olak puska zen has ea delako). Nazka u a dagoela
hi i hone an Gabone an egi en den gas u ene ge ikoaz e a ez dela beha
hainbes e a gi ospakizunak egi eko. Makina ba ikusiko du ‘Ge illan izen
ema ea’ ja zen duena e a be a a ge u a uko da. Makinak, bes e gauza
ba zuen a ean, ge illa u a ila en 7an dela esango dio. Ho e an a i dela,
ele onoa hasiko zaio joka; be e ama da, semeak ezin duela lo ik ha u
e a be a ekin hi z egin nahi duela esanez. Semeak, nonbai , elebis an
Kon xako paseoa a gi uga iz be e a ikusi du e a ze ge a zen den jakin
nahi du. Amak, o duan, ikuslee ako ba i da aman a gi xoa kendu ondo en,
Joxe Ma i en is o ioa kon a uko dio lo ha dezan. Tele onoa eskegi e a ge o,
pe sonaia lehen baino askoz lasaiago ge a uko da e a, a gi xoa eskuan,
ge illa a be e a gi p opioekin e o iko dela e abakiko du, ez di uela dau-
denak puska uko e a, ho ela, alde ba e ik bes e a mugi uz hi ia i be e a gi
p opioa emango diola.
Pe sonaia. Pe sonaia nagusiak Nekane du izena e a 35 u e ingu uko
emakumea da. Oso emakume gogo a e a ausa a da, biko e ik ez izan
a en ama iza eko e abakia ha u bai zuen hi u u e lehenago e a oso zo-
ion sua da be e semea ekin. Hi ia en ingu uan egi en di en ekin za gehie-
ne an pa e ha zea gus a zen zaio, hi i a ak iboa e a kon zien zia ua da
e a be e semeak e e kon zep u ho iek ikas di zan gogo saia zen da.
Be e semea izuga i mai e duen a en, noizean behin baka ik i e ea gus a-
zen zaio e a ba zue an al an bo a zen duen aska asun ho i be iz sen i zea.
Ho ega ik, be e semea en au ean egin ezin di uen gauzak egi e a i e en
denean nolabai eko eu o ia sen i u ohi du.
Egun jakin ho ie a ako, be e ama en lagun za iza en du e a ha k gogo su
lagun zen dio iloba ekin ge a u beha duen bakoi zean.
Helbu ua. E a ludiko ba ean hi i a ak a gi-kon aminazioaz oha a az ea
e a in e ben zioa a du a su e a jasanga ia dela jakina az ea zen.
Non e a noiz an zez u zen. Donos iako Mi ama Jau egia en azpian da-
goen Onda e ako unelean an zez u zen 2015ko abendua en 23an Gue illa
ligh ing ekin za ba en au e ik. I aga i a zegoen a en, momen u ha an
be a ik pasea zen a i zen jendea e e ge a u zen ikus e a.
U e abizkaia Zabale a, I zia
E emu ez konben zionale an bu u u iko p ak ika eszenikoa idazke a d ama ikoa oina i za ha u a
117AusA • Vol. 10, Núm. 1 (jun. 2022)
h ps://ojs.ehu.eus/index.php/ausa
1.I udia. “A gi ge illa” an zezlana en une ba
EusKa iak
Bage a Donos iako Euskal zaleen Elka eak e a Donos ia 2016 Fundazioak
EusKa iak p oiek ua gauza u zu en, hizkun zen ingu uko sen sibilizazioa
e a hausna ke a bul za zeko.
A giako Donos ia en 2016 e zak blogean ma xoa en 10ean publika u
zen modu a, hizkun zen egungo e eali a ea hi u a da z ezbe dine a ik jo-
a u zen Euska iak p oiek uan: Eu opa mailan dagoen hizkun za-aniz asu-
ne ik, Donos ian be an au ki dai ezkeen dozenaka hizkun zen begi ada ik
e a euska a en no malizazio ako egindako lane ik (A belai z 2016).
EusKa iak Donos iako kalee an ba ena koka u a zeudenez, he i a ek
p oiek uokin opo egi ea zen asmoa. P oeik ua 2015eko ekaine ik u i a a e
egindako pa e-ha ze p ozesuan zeha so u zen. Hainba alo e ako ho-
gei ahama ba pe sona (hizkun zen espa uko adi u/a i uak, Donos iako
he i a ak e a so zaileak) elka u zi en, zabaldu beha eko mezuak, eus-
ka i o iginalak e a haien kokapenak p oposa u e a ados eko.
Hizkun zen sen sibilizazio ako so u ako lehenbiziko euska ia Tabaka-
le a kanpoaldean (Nes o Bas e e xea plazan, zehazki) eskegi ako Eu o-
pako Hizkun zen Mapa izan zen. Bos me o zabal e a lau me oko al ue a
zuen egu ezko mapa ba zen, Eu opan dauden 91 ja o izko hizkun zak
i udika zen zi uena. Biga en euska ia hiz egi-makina ba en ins alazioa
118
izan zen, Euska a ik bes e 50 hizkun ze a ako no abidean e a alde an ziz
un ziona uko zuena.
Gainon zeko EusKa iak Donos iako auzoe an ba ena ‘azalduko’ zi en
e a he i a ak oha kabean ha apa uko zi uen. Ho en bai an p oposa u
zida en lau ob a d ama iko labu edo mik oan ze ki so zea zenbai leku
publiko an us ekabean an zez eko. Ez ohiko an ze ki-saioak iza e a bide-
a u a zeuden, hi i a ek upus ean egingo bai zu en opo haiekin au ez
au e. An ze kia joango zen jendea engana e a ez jendea an ze ki a. Non
e a ze ge a uko zen ak o eek e a an ola zaileek baka ik jakingo zu en,
bes e ino k ez. So p esa elemen ua man en zea ga an zi sua zen be az,
ba -ba eko asun ho i eskoa izan zedin. Saioak labu ak izango zi en, pilula
xikien an ze a e a helbu u jakin ba ekin:
1. Ingu uko jendea engan hausna ke a ba so zea.
2. Pa e-ha zea bila zea.
Abiapun ua. Ob a d ama ikoak idaz eko abiapun u gisa, bi in o mazio mo a
eman zizkida en. Alde ba e ik, an ze ki-ekin zak non egingo zi en: Alde
Zaha eko bi abe na an, Koldo Mi xelena Kul u gunean, Donos iako au-
obus publikoan e a Ga be a me ka a i za zen oan. Bes e ik, pa e-ha ze
p ozesuan euska a en ingu uan a e a ako ideien ze enda eman zida en.
Ideia ho iek e a lokalizazioak kon uan ha u a, lau ob a d ama iko so u
beha zi en egun ezbe dine an az e zeko.
Inspi azio gisa, be az, pa e-ha zean ados u ako ideien ze enda luze ik
ondoko hauek auke a u ni uen idaz en has eko:
•Euska a en alde egi en dena ez da gaz elania en za kal ega ia. Biak
jaki ea hobe da. Eleani za. Euska a en no malizazioa Euskal He iko
elebaka en za e e abe asga ia da.
•‘Txapu ea zea en’ ideia. Txapu ea zeko bes e hizkun za ba jakin
beha a dugu.
•Euska a kanpo a joa en naizenean e abil zen du , e a Euskal He ian
ze ga ik ez?
•Euska az hi z egi ea i beldu a ken zea.
•Munduko edozein izan dai eke euskalduna.
•Euska a ikas ea en e e o zu posi iboa inda u.
•Inoiz ez du a azo ik izan euska a ez ezagu zeaga ik ni e ja e a oso
posi iboa delako.
•Donos ian %75ak euska az badaki baina ho ik %15ak baka ik hi z
egi en du.
Lehenengo ob a d ama ikoak Be so ba zu e za zuen izena e a Koldo
Mi xelena Kul u gunean an zez eko p es a u zen.
U e abizkaia Zabale a, I zia
E emu ez konben zionale an bu u u iko p ak ika eszenikoa idazke a d ama ikoa oina i za ha u a
119AusA • Vol. 10, Núm. 1 (jun. 2022)
h ps://ojs.ehu.eus/index.php/ausa
Sinopsia. Txukun jan zi ako bi pe sona Kul u guneko a e oe an ba ena
ibili zi en, euska az i aku zen edo ikas en a i zi enak iden i ika uz. Momen-
uan auke a u iko pe sona ba engana ge u a u e a bela i a emeki hi z
eginez, Euska iak p oiek uak be e eske ona adie azi nahi ziola momen uko
i aku ke a edo idazke ak euska az egi en a i zelako e a, ho i adie az eko,
be so ba bo a zen zion ak o eak goxo-goxo bela i a, e a ondo en, ida-
zizko be soa opa i zen zion o oiga i gisa.
Pe sonaiak. Hasie an gogo i xu a zu en a en, hauek guz iz kon akoak
bihu zen zi en euska az i aku zen edo ikas en a i zen pe sona iden i ika u
ondo en. E a ho e a a so p esa e ek ua so uz.
Helbu ua. Euska az ikasi edo i aku zea en aldeko mezu posi iboa ema ea zen.
Non e a noiz an zez u zen. Koldo Mi xelena Kul u guneko lau a e o des-
be dine an an zez u zen 2016ko abendua en 15ean, a e o bakoi zean lau
saio eginez.
Galdeke a dei u iko biga en ob a d ama ikoa Alde Zaha eko abe ne an
egi eko plan ea u zen.
Sinopsia. Bi ak o e sa u zi en abe na ba e a, bideo ba g aba zen a i bali a
bezala. Gezu ezko g abake a ho e an bene ako da u e eal ba ema en
zu en (Donos iako biz anle ia en %75ak euska az daki baina ho ik %15ak
baka ik hi z egi en du) e a ho en ingu uan ondoan zeuden hi i a ei gal-
de zen zie en ea ze ga ik ge a zen zen ho i galde zen zi zaien.
Pe sonaiak kasu hone an kaze a i p o esionalen ola bu u zen zu en, be-
ne ako galdeke a ba i udika zeko.
Helbu ua. Gau egungo Donos iako hizkun za-ohi u en be i ema ea e a
hi i a ei ho en ingu uan pen sa az ea zen.
Non e a noiz an zez u zen. Donos iako Alde Zaha eko Okendo abe nan
e a Eige abe nan an zez u zen 2016ko abendua en 22an, abe na bakoi-
zean bi saio eginez.
Hi uga en ob a d ama ikoa Hizkun zen mimoa izenda u zen e a Ga be a
me ka a i za zen oan egin zen.
Sinopsia. Mimoz jan zi ako ak o e ba ba me ka a i za-zen oko ko ido ean
ja i zen honela zioen ka el ba ekin: “Donos ian 118 hizkun za elka ekin bizi
di a. Zein hi z egi en duzu zuk?”. Ho ez gain mimoak u u ba e a kanpai xo
ba e e baze ama zan gainean. Biga en ak o e ba ek, u u ik hi z eginez
e an zun zion mimoak ka elean ze aman galde a i e a honek mugimendu
120
ba ega i ba egin zuen e an zuna en zu ea ekin ba e a. E a ho e a a, amu
gisa joka zen zuen biga en ak o ea ikusi a, be a ik pasa zen zen jendea
u u ho e a ik hizkun za ezbe dine an hi z egi e a anima u zen.
Pe sonaiak. Ob a d ama iko hone a ako pe sonaia nagusi bezala mimoa
auke a u zen, be i e e publikoa en za pe sonaia mai aga ia delako. Amu
gisa joka zen zuen biga en pe sonaiak, publikoa anima zea e a en e e-
ni zea zuen helbu u, be az, a segina beha zuen izan.
Helbu ua. No be ak be e hizkun za p opioan ze bai esa e a mo iba zea
zen, hizkun za ezbe dinen elka bizi za ikus a az eko.
Non e a noiz an zez u zen. Me ka a i za-zen oko lau oki ezbe dine an
an zez u zen 2016ko abendua en 23an.
2. I udia. “Hizkun zen mimoa” an zezlana en une ba
Lauga en e a azken ob a d ama ikoak Din dan don zuen izenbu u za e a
Donos iako au obus publikoe an an zez eko pen sa ua zegoen.
Sinopsia. Ak o e ba ek au obus ba ean sa u e a euskal egiko i akasleak eus-
ka az hi z egi eko beldu a ken zeko ze bai egin beha zuela e a denen au-
ean Din dan don abes ia kan a zea e abaki zuela adie az en zuen. Abes ia en
le a ekin nahas u egi en zen, o dea, e a au obusean zihoan bes e ak o e ba-
ek be e ausa dia xalo zen zuen e a bien a eko elka izke a so a az en zuen.
U e abizkaia Zabale a, I zia
E emu ez konben zionale an bu u u iko p ak ika eszenikoa idazke a d ama ikoa oina i za ha u a
121AusA • Vol. 10, Núm. 1 (jun. 2022)
h ps://ojs.ehu.eus/index.php/ausa
Pe sonaiak. Bi pe sonaiak a seginak zi en publikoa en e azago
konek a zeko.
Helbu ua. Hizkun za be iei beldu a kendu beha zaiela ansmi i zea zen.
Non e a noiz an zez u zen. Donos iako 5. e a 25. linea ako au obus bakoi-
zean bi saio egin zi en 2016ko abendua en 29an.
Euska a en Nazioa eko eguna
2017. u eko Euska a en Nazioa eko Eguna ospa zeko, Dbus Donos iako
T anbia Konpainiak, euska a en zabalkundea en alde e a egun ho e an
an ola zen zi en ja due ak babes eko, au obuse an be an an zez eko an-
zezlan ba an ola u zuen.
Abiapun ua. Ob a d ama iko ako gaia, be az, euska a izanik, abiapun u gisa
a so i z edo esae a zaha ak e abil zea p oposa u zen.
Bila ibili ondo en, ondoko hauek auke a u e a gaz ele a a i zuli zi en Eus-
kas ellanoa dei u iko ob a d ama ikoa en oina i izan zi ezen:
EUSKARAZ GAZTELANIAZ
A do gozoak lau begi e a oinik ez El ino dulce iene cua o ojos pe o no
iene pies
Zozoak belea i ipu bel z ¡Culo neg o! Le dijo el o do al cue o
Hil da ge o, salda be o Después de mue o, caldo calien e
A ze pa ea, ka akola a ba ea Menudo pa , el ca acol y la babosa
Auzoan uso, e xean o so Paloma en el ba io, lobo en casa
Ka u ik ez dagoen e xean saguak
dan zan
En las casas donde no hay ga o, odos
los a oncillos bailan
Egia! Sudu a en ondoan begia ¡Cie o! Al lado de la na iz es á el ojo
3. I udia. “Euskas ellanoa” an zezlane ako auke a u zi en esae a zaha ak
Sinopsia. Emakume ba sa uko da au obuse a bes e ba en bila, e enka-
dan zain zegoen bi a ean ondoko hau esa en en zun duelako: “Bai, bai, ya
me cuen as e xe a i is ean, en la cena”. Ea hizkun za ho i Euskas ellanoa
den galde zen dio e a euska az ze moduz dakien oga zeko gaz elaniaz
esandako esae a zaha ekin joka uko du. Ondo en biak ba e a au obusean
dauden bidaia iak anima zen saia uko di a bien a ean lehiake a an ze-
ko ba inp obisa uz. Amaie an, Euska a en Eguna dela e a ikusleei hi ian
