Fon es
Ling æ
ascon m
s dia
e
doc men a
Año XLVIII. u ea
122 - 2016
Uz aila - abendua
Julio - diciemb e
Zozo zu ia en xe ka:
euska a en op a iboa en
his o ia
Manuel Padilla-Moyano
sepa a a
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
Fon es Linguae Vasconum. S udia e Documen a
Año XLVIII. u ea - N.º 122. zk. - 2016
Uz aila - abendua / Julio - diciemb e
E oiba ko aldae a en ingu uan
(3 – Hego E oiba ko azpialdae a. Biga en e dia)
Koldo A ola 245
E xa ie ako hi ano-aloku iboa
Jose Luis E dozia 303
An in oduc ion o Basque aspi a ion: he con ibu ion o onomas ics
Pa xi Salabe i Za a iegi, Ike Salabe i Izko 365
U e abizkaia en e a Sa ionandia en i zulpen-habi usak
Mi en Iba luzea 393
Julian Gaia e en euskal gu una: edizioa e a az e ke a
Koldo Uliba i 409
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
Manuel Padilla-Moyano 433
Euska azko e la iboen diak oniaz: es u zaha en az e ke a
Do o a K ajewska 463
Idazlanak au kez eko a auak / No mas pa a la p esen ación de o iginales 489
Suma io / Au kibidea
433
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
Zozo zu ia en xe ka:
euska a en op a iboa en
his o ia
Manuel Padilla-Moyano
1
UPV/EHU & U. Bo deaux Mon aigne
Sa E a
Munduko hizkun zen a ean gu xik du e, lexio mailan, modu be ezi ba igu ikimen
e a desioen adie azpena en za . Modu ho i op a iboa da, e a euska a zaha a en adi z
sis emak halako ik zuen. adi z joko ho i ai( )- au izkia en bidez e a zen zen, pe -
pausean o dena ma ka ua age a aziz. Ha en bakan asun ipologikoaga ik, e a zenbai
pun u a gi u beha a dugulako, lan honek euska a en op a iboa en desk ipzio diak o-
niko ba eskaini nahi du. Oina izko kon zep ualizazioa eginik (§ 1), ai( )- au izkidun
o mez a i uko ga a, g ama ikagin za i (§ 2.1) zein es uei (§§ 2.2 & 2.3) begi a uz.
Ha en e emuaz e a i aupenaz gogoe a u ik (§ 2.4), ai( )- au izkia en ja o iaz ja dunen
dugu, hipo esi be i ba en o mula zeko (§ 2.5). Ondoko a alean, euska ak igu ikimen
e a desioen adie az eko di uen gaine ako bideak az e uko di a: ba- au izkia (§ 3.1)
e a ha ekiko konbinazio di en ai ba- (§ 3.2) zein amen s ba- (§ 3.3) egi u ak, alba- au-
izki konplexua (§ 3.4), balinba (§ 3.5), oxala (§ 3.6) e a ahal (§ 3.7) pa ikulak, gehi
Jainkoa i lo u ako o mulak (§ 3.8).
1 Lan hau ondoko ike kun za alde e a egi asmoe an koka zen da: «Monumen a Linguae Vasconum V:
pe iodizazioa e a k onologia» (Ekonomia e a Lehiako asun Minis e ioa, FFI2016-76032-P); «Euskal
Hizkun za en His o ia e a Hizkun zala i za His o iko Konpa a ua» (Eusko Jau la i za, GIC. IT698-13) e a
«Hizkun zala i za eo ikoa e a diak onikoa: g ama ika unibe sala, hizkun za indoeu opa ak e a euska a»
(UPV/EHU, UFI11/14). Bihoa ni e eske hobe ena Beña Oyha çabal, Blanca U gell e a aldizka i honen bi
e ebisa zaile anonimo endako, lan honi egin dizkio en oha ezin paga uzkoenga ik. E an gabe doa, nihau
naiz hu s o o en e an zule baka a.
434
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
1. aTa IKOaK
1.1. Op a iboa: hu bil ze ba
Musik lau desio mo a de ini u di u, desi a zen di en egoe ekiko ba e aga i asuna en
a abe a:
I ha e called wan he no ion o desi e which is incompa ible wi h a desi ed s a e o
a ai s in he pas , hope a desi e e e ed o an SoA no ma e he iming and wi hou
any commi men o he subjec abou he ealiza ion o he desi ed SoA, wish 1 he
ype o desi e in which he Wan e p edic s ha he desi ed SoA is unlikely o ealize,
and wish 2 he no ion in which he subjec o desi e is su e ha he desi ed SoA has no
occu ed. These no ions, which a e no encoded by di e en linguis ic i ems in e e y
language o he sample, a e mean o wo k as desc ip i e ools o accoun o he com-
plexi y unde lying he seman ics o desi e (2016: 25).
Lan hone an igu ikimen («hope») e a desioez a i uko ga a, pe inen e izanen dela ik
azkenen a eko be eizkun za eginez, agian za («wish 1») e a dolu («wish 2») e minoen
bidez zehaz u ik.
Munduko hizkun ze an igu ikimen e a desioa en adie azpena hainba e a a a
gauza zen ahal da. Hizkun za ba zuek es a egia sin ak ikoak ga a zen di uz e; bes e
ba zuek, mo ologikoak. adie az en den desioa i aganaldia i bu uzko p oiekzioa den
ala ez den –ho s, ge a u ez dena ekiko dolu edo e eg e a ala egiazko agian za, hu-
enez hu en–, e a ho en a abe a, baliabide mo osin ak iko desbe dinak au ki zen
ahal di ugu. E da a handien e a ezagunene a ik baizik ez aipa zeko, e a be ie e bes e
auke en a ean, kon a ak ual asuna en e emuan ingelesez maiz ‘desi a u’ adi za ba-
lia zen da (1), e usie az zein an sesez baldin za elip ikoa (2-3), e a gaz elaniaz ojalá
pa ikula (4).
(1) I wish I had come!
ni desi a u ni aux.ps e o i.p
‘[Nahi nuke] e o i izan banin z!’
(2)
baldin
subj ni e o i.p
‘E o i izan banin z!’
(3) Si j’ é ais enu !
baldin ni aux.subj e o i.p
‘E o i izan banin z!’
(4) ¡Ojalá hubiese enido!
oxal a aux.subj e o i.p
‘[Oxala] e o i izan banin z!’
/ 2
435
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
Ge a u ez dena ekiko dolu ik kanpo, e an nahi bai a ge aga i di en desioen e e-
muan –logika en alde ik bede en–, ingelesez gehienba adi z modalak e abil zen di a
(5), e usie az ge oaldian oina i u ako sin axi ma ka ua, bes e en a ean (6); an se-
sez auke a ik ezagunenak plaise/ plû à Dieu o mula e a subjun iboa konbina zen di u
(7), e a gaz elaniaz ojalá pa ikula gehi subjun iboa (8).
(5) May she li e o e e !
aux (modal) hu a. bizi be iko
‘Be iko biziko ahal da!’
(6)
aux. u p cl hu a. bizi be iko
‘Be iko biziko ahal da!’
(7) Plû à Dieu qu’ elle écû pou oujou s !
lake .subj da jainkoa compl hu a. bizi.subj -ko be i
‘Jainkoa i lake bekio hu a be iko bizi ledin!’
(8) ¡Ojalá i a/ i iese pa a siemp e!
oxala bizi.subj -ko be i
‘Be iko biziko ahal da!’
aldiz, hizkun za ba zue an desioen adie azpenak lexio mailako gauza zea du, adi z
sis eman modu be ezi ba age a aziz, op a ibo dei ua (c . la . o p a˜ e ‘hau a u’ edo ‘de-
si a u’): «The mood ca ego y exp essing ealizable wishes o hopes […]. Some langua-
ges exhibi a dis inc g amma ical o m o his pu pose» (T ask, 1993: 195). Bybeek,
Pe kinsek e a Pagliucak igo lea i o ien a u ako modali a ean sailka zen du e op a iboa,
«The wish o hope o he speake exp essed in a main clause» (1994: 179). Desi a en
adie azpeneko es a egien a ean, lexiozkoak e sus ez- lexiozkoak be eizi beha e an
ga a, hain zuzen, op a ibo e minoak igo lea en desio ba en adie az eko balia zen den
adi za en jokoa izenda zen bai u. Tipologia lane an op a iboa en e ike a compa a i e
concep gisa a ona ua da (c . Haspelma h, 2010), g ama ika desk ipzioan bes elako-
ik e e au ki dai ekeela ik (Dob ushina, Van de auwe a & Gousse , 2013):
a) Zenbai e an op a ibo e minoa e abili izan da, nahiz e a delako hizkun zan
desioen adie azpena ka ego ia ho en un zioe a ik ba baizik ez izan, e a ez
zen ala; hala ge a zen da Na-Dené amiliakoa den sla e delako hizkun zan
( ice, 1989).
b) Tu kologia en adizioan, op a ibo e minoa 1. pe sona en agin e a en izen-
da zeko balia u izan da –nazioa eko li e a u an usuenik ho a i e edo exho -
a i e dei zen dena–.
c) ame ike ako hizkun ze ako op a iboa zenbai e an deside a ibo e ike a pean
bildua izan da; halabe , sino- ibe a amiliako ladakhie a hizkun za en za
benedic i e e abili izan da.
3 /
436
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
Hizkun za ba ek op a iboa duen ala ez ebaz eko, Dob ushinak, Van de auwe ak e a
Gousse ek (2013) hi u mu iz apen eza zen du e: i) lexiozkoa izan beha du, e an
nahi bai a adi z jokadu a mailakoa; ii) pe sona guz iekin posible izan beha du; e a iii)
desioen adie azpena beha du un zio nagusi. Ho ela ule u ik, munduko hizkun zen
a ean op a iboa du enak gu xiengoan di a, nonbai zazpi en ba ean2.
His o ikoki euska ak e e modu op a iboa ukan du, aipa u hi u mu iz apenak be-
e zen di uena. Be eziki hi uga ena en kasuan, euska a en op a ibozko o mek soilik
igu ikimen e a desioak adie az en di uz e. Ikusiko denez (§ 2.1), o ma ho iek ai( )- au-
izkia en medioz e a zen di a, pe pausa en has apenean, ipikoki [ad. lagun zaile
- ad. nagusi] hi z o dena ma ka ua age a aziz (9-10) –zen zu ho e an, euska a en
op a iboa aldi be ean lexiozkoa e a sin ak ikoa li za eke–.
(9) Ainin z e o i! ‘[Oxala] e o i (izan) banin z!’
(10) Ailedi bizi be iko! ‘Be iko biziko ahal da!’
1.2. Op a iboa i lo u ako ka ego iak
Ondoko le oe an gaindi op a iboa i es uki lo uak zaizkion nozio ba zuk aipa uko
di ugu, Dob ushina, Van de auwe a e a Gousse -en 2013ko lane ik abia u ik.
Desioen adie azpena maiz subjun iboa i lo ua age zen da. De ini zeko zail izan ba-
dai eke e e, o o ha subjun iboa i ealis balioei lo zen zaie, maila sin ak ikoan mende-
ko pe pausei, edo bede en mendeko pe pausen mo a ba zuei. Nolanahi e e den, subjun-
iboa –mo ologikoa nahiz sin ak ikoa izan– desioen adie azpena i lo dakioke, (1-8)
adibide so an ikusi denez. Pun u hone an pausa dai ekeen galde a hau da: nola be eiz
op a ibo mo ologikoa e a subjun ibo mo ologikoa? Bada, op a iboa en de ini zean
o mula u di en mu iz apenak gogoan ( id. sup a), hi uga enak desioen adie azpe-
nak un zio nagusia izan beha duela eza zen du; hala e e, zenbai e an bien a eko
muga lausoegia ge a dai eke.
Bes alde, modali a ea en ba nean deside a i e kon zep ua dugu (Bybee & Fleisch-
man, 1995). Op a iboak zein deside a iboak desioa en adie azpena inplika zen du e,
baina lehenak igo lea en desioa adie az en du e a biga enak bes e zein-nahi pa aide-
ena adie az dezake. Euskala i za en adizioan maiz bo ibo edo opazko (deside a ibo)
bezalako e minoak e abili izan di a op a ibozko o men desk iba zean (c . 3. oin-
oha a).
2 Zehazki, Wo ld A las o Language S uc u es delakoa en a abe a, az e u ako 319 hizkun ze a ik 48k du e
lexiozko op a ibo ik (Dob ushina, Van de auwe a & Gousse , 2013); bidenaba , lan ho e an euska a
«op a i e absen » e ike az age zen da (Sal a elli e al., 1988). Op a iboa du enen a eko gehienak Kaukason
e a Ipa Indian koka uak di a; asian e a ame ike an kasu bakan ba zuk di a; aus alian e a a ikan ez da
age i, e a Eu opan, biga baizik ez: albanie a e a ka ayme a (Li uania e a K imeako hizkun za u kikoa, ehun
hiz unen ingu ua duena). I aganeko hizkun za egoe ak kon uan ha uz, amilia indoeu opa a en ba nean
honakoak e e aipa di zakegu: sansk i oa, an zinako g ekoa, a menie a, go ikoa e a p usie a zaha a.
/ 4
437
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
azkenik, agin e ak e e desioen adie azpena i lo uak age dai ezke. Bai agin e ak, bai
op a iboak hiz una en desioa adie az en du e, baina di e en zia ba ez: agin e a en ka-
suan, desio ho en be e zea hiz una en ahalmen edo e aginpean sa zen da, e a hiz u-
nak en zulea i dei egi en dio desio ho i konpli dezan; op a iboan, aldiz, adie az en den
desioa hiz una en ahalmen edo e aginpe ik kanpo ge a zen da.
Pe spek iba diak oniko ik, hau guz ia op a iboa en g ama ikalizazioa i es uki lo ua
da: «The e a e se e al na u al sou ces o a ue op a i e sen ence ype: u u e enses,
condi ional o subjunc i e moods, and impe a i e moods. any o hese migh become
specialized as an op a i e du ing he his o y o a language. Ye in ew o he languages
known o us has his specializa ion occu ed» (Sadock & Zwicky, 1985: 164).
2. MODU OPTaTIBOa EUSKa aZ3
2.1. Ai( )- au izkidun o mak g ama ike an
Euskal op a iboa ekiko lehenbiziko aipamena Oihena ena da. Ha en za op a iboa
adi z sis ema en bos modue a ik zen, indika ibo, agin e a, baldin zazko e a subjun i-
boa ekin ba ean, jokamolde inkoan (1656: 65 ) nahiz pe i as ikoan (ibid.: 66 o .)4.
Zehazkiago, op a ibozko o ma pe i as ikoen a ean, ba e ik *edin & *ezan lagun-
zaileekikoak jaso zi uen, e a bes e ik izan & *edun pa ea ekikoak. azken haue an
bi o ma be eiz en zi uen: inpe ek ibozkoa (ainins egoi en) e a pe ek ibozkoa (egon
ainins) (ibid.: 68. o .)5.
xix. mendean zube e a en g ama ikagile nagusiek e e op a iboa jaso zu en. Chahok
«condi ionnel abs ai » e ike a pean bildu zuen (1836: 158), e a ho i ja aiki zi zaion
3 Lan hone an op a ibo e minoa hobes en dugu, zehaz asunaga ik e a nazioa eko li e a u a ekiko kohe-
en ziaga ik: modu g ama ikal ba e a igo zen du (op ), e a halakoa da euska ak his o ikoki izan due-
na; bidenaba , euska a en adi z sis ema en lehenbiziko desk ipzioan ho elaxe izenda u zen: op a i us
(Oihena , 1656). a alean gaindi xehekiago ikusiko denez, Chahok condi ionnel abs ai izendapena ba-
lia zen du; Inchauspek, Gèzek, Van Eysek, I hu yk e a La onek o i ; Ga elek e a Lacombek, Lhandek,
La asque ek e a Mounolek op a i . La i ek aipamen be ezia me ezi du, ze en ai-dun o mez a i zean o i
e abil zen bai u, baina balioa i e e e en zia egi ean op a i –hain zuzen, guk alde an ziz eginen dugu–.
Halabe , La i ek euska azko e mino ba p oposa u du: opazko (1980: 495), Casena e-Ha igilek one sia
e a E xego ik balia ua. Dena den, ezauga i hone az ja dun du enek maizen bo ibo e abili du e (Zuazo,
Oyha çabal, E xeba ne edo Camino). Fini zeko, Hualdek e a O iz de U binak ai( )- au izkidun o mak
desk iba u ez badi uz e e e, agian za en bes elako adie azpidez a i zean op a i e e a deside a i e sinoni-
mo za ha u di uz e (2003: 297); o oba egin du Euskal zaindiak, op a ibo (1987: 418) zein desi a (2002:
445) balia uz.
4 «Op a i us unicum habe empus, p æ e i um impe ec um, u ainansa u inam iace em, aihansa iace es,
ailaza iace e , aikeneunza iace emus, aizeneunzae iace e is, aileunza iace en » (Oihena , 1656: 65 ) […]
«Op a i o ainins u inam essem, aihins u inam esses, ailis u inam esse , aiquina u inam essemus, aizine e
u inam esse is, aili a u inam essen » (ibid.: 66 o .).
5 «Op a i um duo p oduci empo a, scilice iunc um pa icipio p æsen is, p æ e i um Impe ec um Op a i i,
u ainins egoi en u inam mane em; iunc um e ò pa icipio p æ e i i p oduci p æ e i um pe ec um, u egon
ainins u inam mansissem» (Oihena , 1656: 68).
5 /
438
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
Belsunce (Mounole, 2003: 341-342 o .). Inchauspek o i bezala sailka u zuen, bi aldi
be eiziz: 1) ge oaldia («ailédi! - ailéza! plu à Dieu qu’il…») e a 2) o ainaldia («aili z!
plû à Dieu qu’il u ! − ailu plû à Dieu qu’il eu !»). Gèzek e e bi aldi ho iek eman zi-
uen, *edin & *ezan lagun zaileekin e a uei po en ziala en ñaba du a eslei uz: «aikína
plû à Dieu que nous ussions - aikín e puissions-nous ê e» (1873: 95); o oba egin
zuen Van Eysek (1879: 232). Bonapa ek pa adigma ik osoena eskaini zuen (ikus 1.
aula). I hu y en za , azkenik, «Le o i es o mé du supposi i [= baldin zazkoa] en
emplaçan ba ini ial pa ai. Ex. : Ailego, plaise à Dieu qu’il es â (ac uellemen )» (1895:
63). I hu yk o ainaldikoa zein bu u ua be eizi zi uen: «Ailu e ama en, plaise à Dieu
qu’il l’empo e ; Ailu e aman, plû à Dieu qu’il l’eû empo é» (ibid.: 76. o .), *edin
lagun zailea ekiko o mak e e jasoz (ibid.: 94. o .); bes e pasa e ba ean op a ibozko
pe pausen sin axi ma ka uaz oha a azi zuen: «Dans les ph ases a i ma i es à ous les
emps (à pa le o i ), les in ini i s se placen , en géné al, de an les e bes auxiliai es»
(ibid.: 383. o .).
1. aula. Op a iboa Bonapa e en lanean (1869 I: 7. aula ik egoki ua).
Op a i du condi ionnel p ésen
pa ai
pa ai absolu
pa ai an é ieu
pa ai an é ieu absolu
aili z e o en! ‘ ombâ -il !’
aili z e o i! ‘ û -il ombé !’
aili z e o i ik! ‘ û -il déjà ombé !’
aili z e o i izan! ‘ û -il ombé !’
aili z izan e o i ik! ‘ û -il déjà ombé !’
Op a i du po en iel condi ionnel u u
u u an é ieu
ailedi e o ! ‘ ombâ -il !’
ailedi izan e o i ik! ‘ û -il déjà ombé !’
xx. mendean e e op a iboa bildua izan da. Bonapa e en ildo ik, Ga elek e a Lacom-
bek zo zi aldi p oposa zen di uz e op a iboa en za : «p ésen simple : ailu | p ésen en
ac ion : ailu ikus en | pa ai : ailu ikusi | pa ai composé : ailu ikusi ukan | p ésen
p oposi i : ailu ikusi en | pa ai p oposi i : ailu ikusi ukanen | u u p ésen : aileza
ikus | u u pa ai : aileza ikusi ukan» (1937: 60). La asque en za bi aldien a eko
desbe din asuna denbo azkoa li za eke: o ainaldian e a ge oaldian «ainendi abia plaise
à Dieu que je pa e», e a i aganaldian «ainin z abia u plû à Dieu que je usse pa i(e)»
(1939: 36-37). Casena e-Ha igilek o aineko e a ge oaldiko o mak eman di u, soilik
joske a pe i as ikoan (1993: 492, 507, 522 & 535). azkenik, Camino en a abe a op-
a iboa «balizko adizke ekin, *edin e a *ezan adi z lagun zaileekin e a adi z inkoekin
balia zen zen, e a denbo a en alde ik, o aina, i agana nahiz e o kizuna adie az zi-
zakeen» (2013: 121).
Labu bilduz, euska a en op a iboa adi z jokadu a mailan gauza zen da, pe sona
guz ie an joka dai eke, e a soilik igu ikimen e a desioen adie azpene ako balia zen da;
ho ela, Dob ushinak, Van de auwe ak e a Gousse ek (2013) ka ego ia ho en za
eza i hi u mu iz apenak be e zen di u. Ai( )- au izkia ha u ik, op a ibozko o mek
sin axi ma ka ua age a az en du e: pe pausa en has apenean, e a adi z lagun zailea
o ma joka ugabea en ezke e a. Joske a pe i as ikoan, g ama ikagileek gu xienez bi
aldi be eizi di uz e op a iboa en bai an, lehena izan & *edun lagun zaileekiko, e a bi-
ga ena *edin & *ezan pa ea ekiko. Be az, adi z nagusia gu xienez bi o ma an age
dai eke: pa izipioa –pe ek iboa nahiz inpe ek iboa– e a adi zoina.
/ 6
439
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
2.2. Ai( )-dun op a iboa es ue an6
Beha bada op a iboa desk iba u du en g ama ikagileak Zube oako euska az a i
zi elako, edo ha en o mek lu alde ho e an i aun du elako luzeenik, be ako eus-
ka a en ezauga i za ha ua izan da. Hale e, Zuazok e ema ka u bezala (1989:
636), jada Van Eys oha u zen Leiza agak e a axula ek op a ibozko o mak ba-
lia u zi uz ela (1879: 501), e a La onek e e bes e zenbai adibide bildu zuen (1944 I:
494-495). Be az, ai( )-dun adizkiak ongi lekuko uak di a Lapu diko es u zaha e-
ne an (11-16):
(11) Aili ez enca çuec ubla zen çai uz enac. ‘À la mienne olon é que ceux qui
oublen os e epos ussen e anchez’. (Lç Gal 5, 12)
(12) Ainençaçue suppo a appu ba neu e e hogoán. ‘À a mienne olon é que ous
me suppo issiez n pe i en ma olie’. (Lç Co II 11, 1)
(13) Ai zineça e egna, guc-e e çuequin ba ean egna deçagunçá . ‘À la mienne
olon é que ous egnissiez, a in que nous aussi egnions auec ous’. (Lç Co
I 4, 8)
(14) Baceaquizquia hi e ob ác, ecen ezaicela ez ho z ez e aquin: aihinz ho z edo e a-
quin. ‘Je sais es œu es, que u n’es ni oid ni b ouillan : à la mienne olon é
que u usses oid ou b ouillan ’. (Lç Apok 3, 15)
(15) Hauc di a (e a Iaincoac aillio sa li en asco) ha aguia en becca uan ez e o ceco
[…] beha di en e emedio ic p incipalenac. (Ax 419)
(16) E a gaix oeneko con uan, aillequi ça hec e e, edo hec bede e gueldi. (Ax 173)7
6 Lan hone an bi co pus balia u zaizkigu: hizkun za osoa i begi a, Euskal Klasikoen Co pusa (EKC); Zube-
oako euska a en za , guhau en esia ena, x i - xix. mende bi a eko 40 es u ik goi i bil zen duena. Hona
es uen ze enda, OEH en aipamen sis ema en a abe ako labu du ez emana –OEH ik kanpoko e e e en-
ziak ja aian zehaz uko di a–: Lç (hiz egiñoa), O (P o & Po), Bela, Saug, T (Onsa & A ima), P S, Bp, Ca O-
lo, O hoi ce, Ms , IP, essegue, S Jul, Me cy, NLilia, Egia (I), Edipa, Xa lem, UskLi, Ca S, Medi , CanBel,
E ch, Az iB, a ch (Fab, Jenesa, Psalmiak, Ru h, Salomon), MaiMa Hil, Mys , Ip (Ku BD, Dial, BulaS, Imi ,
Apok), anna U u y (E S, Epi ), SG a , As Las (U kizu, 1998). OEH en co puse ik kanpoko es u hauek
e abili di ugu: E cha (Zube oa e a E onka iko iba en a eko gu un o izialen ba nean, Maulen sina uak
di enak, ca. 1616) (Bilbao e al., p es a zen), S eEli (Sain e Elisabe h de Po ugal aje ia, ca. 1750; Baionako
Euskal Museoko libu u egia, Ms. 14), DKhi (Doc ina khi is ia hau en ins uccione aco, Cluzeau, Baiona,
1812; Vinson 171.c), Khu u ch (Khu u chia en bidia en egui eco p a icac e a o hoi ciac (Vi en , Olo oe,
1838; Vinson 218), HO d e (He en-O d eco escu lib ia igan e-bes e aco o icio be ieki, Lapey e e, Olo oe,
1860; Vinson 314), e a Ca uchuma españoul eskuizk ibua (Hauze, 1899; Baionako Diozesa en Libu u egian
au ki ua, ka aloga u gabe).
7 Hona axula en bi op a ibozko o mei egin zaizkien i uzkinak. aileki za: «adi za en au izki hunek (ai-)
gogo ba edo nahi ba adi ze a ema en du. Ikus . La on (1944 I: 394). Behe ago da o bes e kasu ba : ailio-
sa, 271. Oihena ek hunela i zul zen du: ‘pleus a Dieu qu’il di ’ (RIEV, 4: 225)» (Villasan e en oha a, apud
U gell, 2015: 96); «be az, ‘oxala geldi balekizkio…!’» (U gell, idem). ailio sa «ailezaio (opa)! ai balezaio!»
(U gell, 2015: 236, Lekuona en oha a jaso ik). azkenik, aipa dezagun La amendik be e Suplemen on
Jainkoak → Jainkoa i zuzendu zuela, segu uenik adi za en io da ibo za ha u ik (U gell, 2000: e anskinak
303). Fo ma hone az, c . 11. oha a.
7 /
446
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
E a ze ga ik he i an ze iko lane an ez dugu behin e e au ki u? Ezen, bada halako kon-
as ea g ama ikagileek desk iba u pa adigmen e a es uen lekuko za bakana en a ean.
Guz ia ekin e e, age aldi na u al be anko enak ekialdeko es uei dagozkie.
Pen sa dezakegu x ii edo x iii. mende ako ai( )- op a iboa iha ua zela, edo bede en
ez zela aski e abil zen, hizkun zak bes elako bideak bai zi uen igu ikimen e a desioen
adie az eko. Mounole en az e ke an, x . e a x i. mendee an o ma ho iek «peu nom-
b euses» di a (2011: 102): x iii. mendean Ba u ia en e senplua baizik ez du bil zen,
e a xix. mendean «[elles] ne semblen exis e qu’en soule in […], e selon le émoignage
de Videgain (ap. Oyha çabal, 1987 : 512, no e 1), elles é aien oujou s usi ées au 20ème
siècle, du moins dans ce aines a ié és de ce pa le » (2011: 218). Be az, xix. mendean
op a iboa soilik Zube oan e abil zen zen: «Temps n’appa enan qu’au dialec e soule-
in» (Bonapa e, 1869 II: 8 & hh). Oyha çabalen za , Chaho en g ama ikako lekuko a-
suna ga an zi bizikoa da, ai( )-dun o mak ahozko min zai a ik ezagu bai zi zakeen
(1997: 56).
xx. mendean, Ga el e a Lacombe en za «[L’op a i ] n’es plus employé en labou din,
mais n’a pas complè emen dispa u du soule in» (1937: 48). La i e en g ama ikan op-
a iboak «a chaïque» e ike a da ama (2008 [1944]: §§ 640 & 642); «Tou cela n’exis e
plus qu’en Soule» (ibid.: § 722). E a La onek i aungi za ema en du: «En soule in ac uel,
les o mes de o i ne son plus employées : elles ne igu en pas dans les ableaux de
o mes e bales du Basque Soule in No d-O ien al de M. J. La asque . aucun des
Soule ins que j’ai in e ogés ne les emploie ni ne les connaî » (1944 I: 495). O oba
ondo ioz a zen du Clémen de Jau eguibe y zube o a ak: «Le o i don le chanoine
Inchauspe donne la conjugaison complè e semble s’ê e pe du en Soule dans ces 100
de niè es années» (1957: 76).
aldiz, Casena e-Ha igile en oha e a ik idoki zen ahal da ai( )- moldeko o mak
xx. mendean e abili di ela, e a san ag az a ak be e bizian en zunak di uzkeela17. Be-
ikiago, E xego i en za «Eskiula e a Je un zen zube e a en egiazko opazkoa en-
zun omen dai eke» (2003: 269), e a ondoko lan ba ean omenka a i zea i uz en dio:
«Eskiulako aldean opazkoak bizi ik di au. Oso hedapen xikia dauka zaha ke ia [sic]
honek, ez bai a Ba koxe a e e hel zen! E abilpen a un ak Je un zen e a Eskiulako
he i ba nan jaso di u . O ainaldian: ailedi min za! ‘min za uko ahal da!’, aileza ikus!
‘ikusiko ahal du!’. I aganaldian: aili z min za ü! ‘min za uko ahal zen!’, ailü ikusi!
‘ikusiko ahal zuen!’» (2007: 75-76). Be az, es igan za desbe dinak plaza a u badi a
e e, kla ki eza dai eke guz iz i aungi a e, euska a en op a ibo zaha ak Zube oan
i aun duela be an enez.
17 «Aizinae & aizin ee: ahozkoa aiziné, aizin é (azka dü a azken hizkian)» (Casena e-Ha igile, 1993: 492);
«ai zin zei ae: min za zean, en zü en da e e: ai zin zeiz ae» (ibid.: 507. o .).
/ 14
447
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
2.5. Ai( )- au izkia en ja o iaz
Op a ibozko ai( )- au izkiak badu ei( )- alomo oa mendebaldean. Mounole en za
alomo o ho en e a ei pa ikula modala en ja o ia ba e a be a di a eke: «Il se pou-
ai o emen que ce e pa icule ad e biale e le p é ixe de o i ei- soien d’o igine
commune» (2011: 101). Lo u a egian zekoa izan a en, ai( )- op a ibozko au izkiak
badu pa ikula asun ba , ezen adi za i e ans ean aldake a one ikoak e agi en bai i u:
aigin e & aizin e baino maizago aikin e & ai zin e bezalakoak au ki zen di ugu18; Ba-
u ia en e senpluan e e -dun aldae a da za: edan ei egi (= *ai eza).
Pe u xo en kan ako ay joa o maz landa a (18), x i. mendeko es ue an ai - baka a
genuke: Leiza aga en ai zineza e (13), La onendako op a ibozko o men au izkia ai -
dela suposa az lezakeena –hale e, bai - e a albai - au izkidun o mekiko analogia en
esplikabidea hobe si zuen (1944 I: 495)–. Zehaz u beha da -dun aldae a en age aldi
baka ho i isla g a iko posiblea duen es uingu ua en age aldi baka a i doakiola;
ho s, age zi ekeen kasu baka ean age i dela, ze en hin z, li ez edo nenzazue o mei
lo zean, ai - au izkiak galduko bailuke, bai - au izkiak gal zen duen bezala. Be az,
Leiza aga en ai zineza e ez li za eke salbuespen, a au mo onologikoa en g a ikoki
isla zeko auke a baka a en age pena baizik.
Bes alde, ikusi dugunez, ondoko mendee an -dun o mak nagusi di a. 3. aulak ai( )-
au izkia en age pen -dun zein gabea jaso zen du, ho en isla g a ikoa posible den
ingu unee an. O o a a gabeko zazpi e senplu baizik ez dezakegu eka , haie a ik bi
Pou eau enak, e a gaine ako bos ak Inchauspe enak –egile ho iek kon akoa e e le-
kuko zen du e–. Halabe , bes e bi da uk au izkia en o ma ai - delako hipo esia en
alde egi en du e: ba a, 1536koa den Pe u xo en kan an ay joa age zea (18), e a bes-
ea E xebe i Zibu ukoak ai ne za o ma ema ea, men u az g a ia e imologikoz (19).
au izkia, be az, ai - da ga biki, e a ez ai-: lekuko asunek hala be ma zen du e, kuan-
i a iboki e e, nahiz e a OEHk dioen «La o ma ai- p edomina cla amen e sob e ai »
(s. . ai( )).
18 Chahok aïkina, aïkunu, aï zun u zein aïzina & aïzunu jaso zen di u (1836: 158). Inchauspe en (1858: 106-
113) e a Gèze en (1873: 95 & 123-124) aule an aldake a one ikoak sis ema ikoak di a. Bonapa ek ho i
du esplizi a zen: «Ce e syllabe ai peu p odui e en ou e des changemen s ini ials [sic]» (1869 II: 158).
Egungo Zube oan Casena e-Ha igilek gabeko o mak ema en di u (1993: 492, 507, 522 & 535), salbu 2.
pe sonako ai z- a ika u zenbai . azkenik, E xeba nek aigina/aikina auke ak ema en di u (2011: 7. aula).
15 /
448
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
3. aula. ai - au izkia en edo ha en e aginpeko aldake a one ikoen lekuko za, be oiek age a az di zake en
ingu unee an.
-dunak -gabeak
Leiza aga ai zineza e
Pou eau ai zine (22)
ai zendu (27)
ai zini za (29)
aigine (21)
aidezadan (36)
aleson ai ziñan (37)
Ba u ia ei egi (37)
Inchauspe aikunu (42 & 44)
aikina (45)
aizina (43, 45, 46 & 47)
aizin zake (48)
Ze o e da za ai( )- au izkia en ja o ian? Guk dakigula, lehenbiziko hipo esia Van
Eysena izan zen, ai au izkia adi ba e ik e a o i ik19 (1879: 233). La onek ai auhenezko
pa ikula zekusan, -dun o mak analogiaz azalduz:
Ai exis e comme in e jec ion ma quan la douleu (Azkue) e aussi la su p ise (Lhan-
de). Sans dou e le ai- des o mes de o i e des exp essions elles que ai bale o é ai -il
o iginai emen iden ique à l’in e jec ion, e celle-ci a- -elle é é ése ée pa la sui e à
l’exp ession de la douleu e de la su p ise. En ou cas, ce n’es pas à ce ai- que les
o mes de o i doi en leu aleu modale, mais au ai qu’elles son des o mes du
second g oupe exp iman l’é en uali é. Ai, quelle que soi son o igine, ne se ai sans
dou e d’abo d, comme albai - dans les o mes di es de p esc ip i , qu’à p écise la
aleu de la o me e bale à laquelle il é ai join . […] L’équi alence de soul. banéki ! e
de guip. e bisc. ai baneki mon e que le p é ixe des o mes de o i n’a ai à l’o igine
qu’une aleu d’appoin (1944 I: 495).
La onek e a Oyha çabalek (1997: 57) p oposa u analogia baz e u gabe, bes e auke a
da pen sa zea op a iboa en ai - au izkia bai -e ik e o li ekeela. Hipo esi ho i mende-
baldeko da uekin ze bai ko apila zen da, ezen ei - aldae a en bokalismoa ez bai a o
La onek (1944: 485) e a Laka ak (1986: 655-656) bizkaie a zaha a en za desk iba u
du en bai(s) - au izkia ekin ba . Hipo esia en alde, mendebaldeko ei - aldae ak e a ei
pa ikula modalak balio desbe dinak di uz e. Ekialdea i begi a, ai - e a bai - au iz-
kien a eko lo u ak kohe en e di udi: Zube oako bei - aldae a be ia da, op a iboa
emanko egon zi ekeen ga aie an es uek bai - ema en du ela ik20.
19 «Ai pou adi pou ai a oi p is la aleu d’un impé a i “puisse” & plu ô en ançais “ euille” ; ai-nin z si-
gni ie ai alo s : “ euille que je usse”, c’es -à-di e : “puisse-je”. Nin z es la lexion syncopée pou nin zake,
impa ai de l’op a i (aujou d’hui condi ionnel) de izan» (Van Eys, 1897: 233).
20 Zube oako es u zaha ene an bai - baizik ez da age i (Oihena , Zalgize, E cha ); Ta as e a Belapei e-
engan bai - da ohikoena, e a bei - han-hemenka azale a zen da. aldake a x iii. mendean gauza uko da:
1734ko O hoi ce es u ik ai zina bi aldae en a eko p opo zioa i en zika zen da, e a xix. mendean bai -
desage zen da bei - be ia en abo e an.
/ 16
449
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
Euska a en op a iboa en baliabide mo ologikoa au izki ba iza ea guz iz naba -
men zekoa i udi zen zaigu, ho ek ga ai zaha ba e a igo zen bai u. Izan e e, hizkun-
za en au izki bizi bakane akoa izan da ai( )-, adi z mo ologia en bes e gu xi ba-
zuekin ba ean: ba-, b-, l-, d- edo bai - be a. Bis an denez, ai - moldea min zo guz ie an
lekuko u izanak e e ga ai zaha ho i begi a pa a zen gai u, ho s, za ike a dialek ala
baino lehenagoko hizkun za egoe a i.
Ikuspegi ipologiko ik, op a iboa en g ama ikalizazio bideak de ini zea zail ge a-
zen da. agin e a hizkun za gehien suene an exis i zen da, baina igo lea i o ien a u-
ako gaine ako modali a eak –e an nahi bai a op a iboa, ho a iboa, p ohibi iboa edo
admoni iboa– ani zez bakanagoak di a, e a ho ek aski zail zen du halako hipo esien
o mula zea (Bybee, Pe kins & Pagliuca, 1994: 211). Haa ik, pen sa dai eke op a i-
boa en g ama ikalizazio bideak ge oaldia, baldin za, subjun iboa e a agin e a di ela
(Sadock & Zwicky, 1985: 164); ikuspegi zabalago ik, hainba hizkun za an egi u a
deside a iboek ge oaldia, helbu ua edo beha a e e adie az en ahal du e (Musi, 2016).
Gauzak ho ela, mo ologia en alde ik pos ula genezakeen *(b)ai - au izkiak balio ho-
ie ako ba adie azi beha zukeen Euska a Ba u Zaha ean. Ho i lo uz, ez da komeni
ahanz ea his o ikoki bai - au izkiak baldin zazko balioa e e ha u duela21.
Munduko hizkun zei soño ba eginez, badi udi zenbai kasu an op a iboa ezauga i
a eala dela, edo hizkun z ukipena en ondo ioa. Hala nepalie a en nola Kaukasoko bi
hizkun za u kiko en op a iboak ingu uko hizkun zen e agina izan li ezkeen bezala22,
men u az guk azalbide ho en i en zu ik begi a genezake euska a en op a iboa en ga-
le a. Hau da, euska a hein ba ean modela u du en e oman zeek op a iboa pei u iza eak
ez duke hizkun za ha zailea den euska ak ka ego ia ho i a xiki zen lagundu. aldiz,
azken mendee an op a ibo zaha a o dezka u du en egi u a gehienek (§ 3) pa aleloak
di uz e ingu uko e da e an; a e gehiago, haie a ik ba zuk mailega uak di a.
21 «In some ex s bai - is used ins ead o he mo e usual condi ional mo pheme ba-. This is mos equen in
axula and Mais e (bu a es ed also in a anbillaga, Gas eluza , Pou eau, E xebe i Zibu ukoa, Be iain
and Belapei e). E en hough p esen ense e bs can also ake he condi ional bai -, i is pa icula ly com-
mon wi h hypo he ical e b o ms and especially in he exp ession bai - … bezala ‘as i …’» (K ajewska,
2016: 261); c . OEH, s. . bai -. La onek, hale e, ez du bai - … bezala baldin za gisa analiza zen: «La
cons uc ion employée pa axula s’explique aisémen . Les o mes à p é ixe bai - équi alen pa ois à des
o mes ela i es ou à des o mes à su ixe -la indiquan la maniè e ou les ci cons ances. Les o mes d’é en-
uel à p é ixe bai - employées pa axula on une aleu analogue. Combinées à bezala […], elles signi ien
li é alemen ‘comme quelque chose que ous au iez à ous, ai pa ous’ [zeu ea, zeu e egina bai zendu
bezala], ‘comme qui au ai pa lé au co donnie ’ [zapa agina ekin be a ekin min zo izan bailliz bezala]»
(1966: 227). Bes e maila ba ean, bai - au izkia albai - p esk ip ibo zaha a en osagai mo ologikoa da, e a
ala bai - ha idu a edo auhenezko egi u a en pa e e e.
22 «Whe he he Caucasian op a i e is a phenomenon due o a eal con ac o o a common o igin is no clea ,
in pa because he gene ic a ini y o he No hwes and No heas languages is s ill unde discussion.
In e es ingly, bo h Tu kic languages o he Caucasus, Ka achay-Balka and Kumyk, ha e a ull pe sonal
pa adigm o a mo phologically dedica ed op a i e, which is un ypical o Tu kic. a second a ea ha seems
o be cha ac e ized by he mo phological op a i e is no he n India and Nepal. The op a i e occu s in some
o he Tibe o-Bu man and Munda languages, and in e es ingly, he only Indo-I anian language we ound o
ha e a mo phological op a i e is Nepali (Ko ole 1965: 80), p obably as a esul o he in luence o neigh-
bo ing Tibe o-Bu man languages» (Dob ushina, Van de auwe a & Gousse , 2013).
17 /
450
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
3. IGU IKIMEN ETa DESIOa EN BESTELaKO aDIE aZPIDEaK
Be ie e espe an za en e a desioa en adie azpena en e emuan, a al hone an euska az
op a iboaz landa a balia u izan di en auke a mo osin ak ikoak labu zki az e ka uko
di a, ekialdeko euskalkien lekukoei lehen asuna emanez. O o ha , mendebaldean zein
ekialdean, agian za en e a dolua en adie azpideen i u iak ohikoak di a munduko
hizkun ze an:
a) Baldin zazko egi u ak: ba- au izkia, alba- au izki konplexua, balinba pa -
ikula –ja o ian baldin zazkoa– edo amen s ba- egi u a.
b) agin e azko egi u ak, euska a en kasuan jusiboak: Jainkoak de sala, Jainkoa i
nahi dakiola, bes eak bes e23; hemen, a azoi p agma ikoenga ik, «Jainkoa i
lo u ako o mulak» e ike a pean bilduko di a.
c) Ge oaldiko pe pausak: [pa . p ospek iboa + ahal] egi u a.
3.1. Ba- au izkia
Baldin zazko p o asiek hipo esiaz kanpoko balioak ha di zake e, hala nola igu i-
kimen e a desi a en adie azpena. Halako egi u e an, pe paus nagusia en ezaba zea
ohikoa da munduko hizkun ze an, insubo dina ion dei ua den p ozesua en medioz.
Landucciok oxala = alidi baliokide za a giga ia daka (299 apud Mounole, 2011:
102). Op a ibozko o men baldin zazkoez o dezka zea, be az, gauza ohikoa da. La i ek
(2008 [1944]: § 721), ba- au izkia en balioez a i, é en uel delakoa i es eka zen dio;
baldin zaz landa a (supposi ion), konple iboa e e adie az dezake (nahi nuke jin baladi),
bai e a desi a. La i ek balio desbe dinak eslei zen dizkie aldiei (c . § 1.1 a aleko azal-
pen o oko a):
Il au bien dis ingue en e l’op a i de u u (po en iel), qui ma que un ai souhai
(Ah! E ho baledi! Ah ! Plaise à Dieu qu’il ienne !), e l’op a i du p ésen ou du passé
(i éel), qui exp ime le eg e (Hemen bali z Que n’es -il ici !, Lehe egin balu Que n’a- -
il c e é !, Be e eginbidea be he zen balu Que ne ai -il son de oi !). L’é en uel des e -
bes o s ne ma que que le eg e (Banaki! Si je sa ais ! –mais je ne sais pas–) (idem).
Zube oako es ue an ez da ho en adibide ik al a (70-72); La i ek e ema ka u
desbe din asuna –agian za s. dolua– hau eman dai eke Jokas a en (71) edo Elisabe h
e egina san a en (72) auhene an.
23 Lan hone an az e zen ez dugun bes elako egi u a ik e e agin e azkoen sailean sa zeko da, hala nola Le-
kei ioko euska an desk iba u den o mula deside a iboa: E xe a joa ea daukala! (ju ia daukola) (Hualde &
O iz de U bina, 2003: 296-297. o .); jusiboa iza eaz gaine a, ju ia daukola o mak ahale azko balioa du.
/ 18
451
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
(70) O Jesus c uci ica u içan dena, gou e biho ciala jin baledi; ala beikin çake be an
ikhas, gaiça jakin beha du ugunak o o! (Ms I 25, 6)
(71) Secula ikhousy ezpanu, / oh c udel des ina ia! / Ma adica u da ene aco / so hu
nin çan memen oua. / A guy gabe içan baliz / ny so hu ninçan eguna / edo sabe-
lian ninçala / hil baliz ene ama! (Edipa 92-93)
(72) Ene hau en a ian / possible baliz unionia! / Ah, o hoi lagun neçaçu, / ene sal-
baçale mai ia! (S eEli 1220)
3.2. Ai ba- egi u a
auhenaz gaine a, ai in e jekzioak desioa e e adie az dezake: «ai bale o ‘plû au ciel
qu’il în !’ e aineki ‘plû au ciel que je le susse !’, qui peu en ê e simplemen ‘oh ! s’il
enai !’, ‘oh ! si je le sa ais !’» (La on, 1944 I: 495); in e jekzio ho en e a ai( )- au iz-
kia en a eko lo u a en za , ikus § 2.5. OEH en hi ze an, «En o aciones con el e bo
en modo hipo é ico, exclamación que exp esa un deseo i ealizable» (s. . ai 1). Ai ba-
egi u a en adiga i, OEHk mendebaldeko idazleak daka za x iii. mende ik –agui e
as easukoa, Mogelda ak, La dizabal edo a ese Bei ia, bes eak bes e–, e a xx. mende
has apene ik ai zina ekialdekoak e e (75-78). Zube oan ez dugu molde ho en age al-
di ik au ki u, baina bai ah! in e jekzioa ekikoa enik (79-81):
(73) Ai! e a baziñaki, nolako pe illean zauden! (AA III 498)
(74) Ai baleude ai a u di udan bezelako jaki unak! (VMg 90)
(75) Ai! nik e e, bai, banik / hik dukan gozoa! (Zby RIEV 1908, 769)
(76) Ai, balu e baz e e an as e guzia lana ekin bo oka bizi di en gizon neka zale
guziek be en e xean zu bezalako emaz e ba . (HU Zez 185)
(77) Ai! Ma ia, Ma ia! Oihanbu uan egon bahin z, hi e xokoñoan! (Ba b Sup 85)
(78) Ai o ok mihi ho i b ida zen balu e! (E cham 144)
(79) Ah ce bu cha ahal bacin ça ene men eco egun o oç! (Ms III 10, 4)
(80) Gogouan e abil en niçun, / ah, çu jçan bacina! (Chi e oua e a Ma celine 248, in
U kizu, 1998: 147)
(81) Ah! Ho i izan ahal baledi! (SG a 6)
3.3. Amen s ba- egi u a
x iii. mendeko Zube oan amen s adi zondoa ba- au izkidun o mekin konbina ua
azale a zen da, desi azko balioaz. Egi u a ho ek pa alelo ezagunak di u ingu uko e -
da e an, e a ha ago; c . . [si au moins/ seulemen + subj], esp. [si al menos + subj],
ing. [i only + subj] edo e us. [ееее ее ее + subj], bes e en a ean. Amen s adi-
zondoa gaskoia i mailega u zaio (←au men s), e a Zube oan zein Na a oa Behe eko
ekialdean e abil zen da. (82-85) adibidee an hau eman dai ekeenez, amen s ba- ba ez
e e dolu edo e eg e a en adie azpena i lo ua age i da. Mendebaldean, sikie a ba- mol-
de baliokidea lekuko zen da (OEH, s. .).
(82) Alo, Julien, e an bahu amenx / emaz e gaiz ouc senha gais ou y beçala: / «p e-
pa ady gue o beha ugun / ho ien emai e a» (S Jul 632)
19 /
452
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
(83) Ah Olimpia, ala nic bei u u / so i cen phena handiac, / amenx ezpali ade / ba ai-
llan ene semiac. (Edipa 424)
(84) Sendo e acy ahal bani ça / jhou q jkhousy gabe / amenx be ien so ceko / ounxa
sendo bali e. (Boubane e a Chillobe de 9, in U kizu, 1998: 107)
(85) Amenx ezpaledi gin o ano e aunxi ho i! (SG a 8)
3.4. Alba- au izki konposa ua
Alba- au izkia desioen adie azpeneko bes e auke a da (ahal + ba-). La onek «po en-
iel de supposi i » gisa a sailka u zi uen alba-dun o mak, zeinen a ean alegiazkoek
«peu en se i à exp ime un dési , un souhai , un eg e » (1944 I: 477). Euska a
a kaikoa i doakionean, Mounolek E xepa e engan baizik ez du lekuko u (2011: 102),
e a be anduago 1729koa den na a e azko lehen p edikuan (ibid.: 218. o .). Leiza a-
gak e e alba- ema en du, baina o ainaldian. Ondoko mendee a ako EKCk da u in-
e esga iak eskain zen di u, zeine a ik hau apen ba bai aka gu (86-98). Oha bedi
zenbai adie azpide en konbinazioez: doluzko helas + alba- (86), auhenezko o/ oi/ ai +
alba- (90, 93, 94 & 97), e a desi azko oxala + alba- (95).
(86) Elas yzul albaneça y aganden denbo a. «Ah ! si je pou ais ai e e eni le emps
passé» (E VI 21)
(87) Albane a eguya nyc du pena handia (E IX 47)24
(88) O dean sa is a çeco ossoqui gu i ia / Badu , ob an albaneça eman neu e nahia.
(EZ Man II 75)
(89) Hu a handi den a auaz, / Nic solas albanegui. (Hm 83)
(90) Oi e a a e a albanegiz be en leku ik Seño a oni bea danezko ko oe ba egi eko!
[…] Oi e a albanegi oñazpiko za eza i a en oñazpie an! […] Oi e a zeu e a gi-
e añue a ik epaki albanegio geu e Ama mindun oni man u ik ede ena! (La
Se mAzc)
(91) Milla bizi, albani u, nik zuga ik […] (Cb Eg II)
(92) Albanei ni o egon joa eko pasea ze a a so u a ez egu e ango baka ik joan bea
ga a. (Gamiz)
(93) O albanezkike e an bea den bekala uska as sandua en i zak! (LE U «Se m. 5.
De pecca o, u con a Deum. ann. 1771»)
(94) O u u albanegiz ene begie ako nega akaz leen eginak! (Añ EL)
(95) Ojala i zegin albaneza nik gai andi onek eska zen duan e an! (AA III)
(96) Senda u albazen za nik daukadan miña, ne e bio z gaixoak a ze a segiña! (Iz Po)
(97) A pape on an gogo de ana albanezaioke ja i! (EA Ne eB)
(98) U iak baduazi, u a sik ez age , Non gal zen di a-edo? Albaneukaz ule ! (Laux
BBa)
24 «Il es di icile de di e si ce e s se compose de deux ph ases don l’une exp ime un souhai (si je pou ais di e
la é i é !) e l’au e une éali é, ou s’il o me une ph ase don le second memb e exp ime ce que di ai celui
qui pa le si la condi ion énoncée dans le p emie é ai éalisée» (La on, 1944 I: 478).
/ 20
453
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
Goiko adibide so ak e akus en duenez, baka ik alegiazko o mekin alba- ekialdeko
behe-na a e a a kaiko ik bizkaie a mode no aino lekuko ua da, lapu e a, na a e a,
a abe a e a gipuzke a ik i aganez; aldiz, Zube oako es ue an ez dugu ha en he exa ik
edi en. La onek alba- au izki konplexua dialek o guz ie an exis i u izanaz duda egin
zuen (ibid.: 478. o .), e a Oyha çabalen za Hegoaldeko es ue ako alba ez li za eke au-
izki ba , bi mo emen me a zea baizik25. Hala e e, nahi bada, Hegoaldeko alba- segi-
dak Ipa aldeko alba- au izkiak adie az di zakeen balio be ak adie az di zake, a ean
desi a ena, baina ba zue an balio ho iek ez di a aise be eiz en ahal; c . 87. adibidea
e a be ako oha a.
3.5. Balinba pa ikula
Men u azko balioaz gain (c . OEH s. . baldinba), balinba edo balima pa ikulak
agian za e e adie az dezake, be ie e indika ibozko pe pause an. Ho en e anahia:
«In e j. exp iman un souhai a den » (VocBN apud OEH); «Exclama ion de dési ,
d’espé ance» (Gèze, 1873: 242); «Exclama ion de dési , d’espé ance, d’imp éca ion»
(I hu y, 1895: 362); «Synonyme de oxala (esp. oxala, ojala!) plaise à Dieu» (Ha i schel-
ha , 1969: 386). I hu y en za , Leiza agak e a axula ek desi azko balioaz e abili
zu en bal(d)inba (99-100)26:
(99) E a o ain ichilic campo a egoiz en gai uz e? ez balimba: baina be éc e ho i ic
idoqui gai za e. ‘Plaise à Dieu que non’ (Lç Ac 16, 37)
(100) Baldinba ez ahal naiz hunen ga ik i e nu ako ‘Il au espé e que je n’i ai pas en
en e pou ceci’ (Ax 57 apud I hu y, 1895: 362)27
OEHn balinba lekuko zen du en es uen a ean badi a Zube oakoak (Mais e , Xa -
lem, Mus a a, Chan s Populai es e a E chahun) nahiz aki aniako gaine ako euskal
he ie akoak: Gaz eluza , Hi iba en, Laphi z, Hi ia -U u hy, Zalduby, J. E chepa e
e a Ba bie . Hegoaldean xx. mendeko bi idazle ikasi lekuko dugu: Goikoe xea Gaz elu
e a K. Mi xelena. Balinba desi azkoa en lehenbiziko age aldia axula ena bada (100),
ekialdean, gisa guz iz, x iii. mendean has en da heda zen. Gu e co pusean Mais e-
engandik age i da, e a be eziki he i adizioko es ue an (101-107).
25 Hona a azoia: «Ez Leiza agak ez E xepa ek ez du e sekula silaba baka eko e a aspi azio ik gabeko o -
ma ik e abil zen ahal adie az eko, salbu alba- mo oa ekin»; ezezko o ma ik lekuko u ik bageneza, ez non
age uko zen ikusi ik a e a enka zen ahalko genuke, baina ez dugu ho elako ik (Oyha çabal, 1997: 47).
alabaina gu e za , Ipa aldekoek ahal pa ikula en bi i xu a onologiko di e en e an ema eak alba- au iz-
kia dela be ma zen duela ona u ik e e, ho ek ez du ken zen Hegoaldeko es ue an e e –kasu ba zue an be-
de en– alba- au izki iza ea ze en, haspe ena galdu ik, Hegoaldekoek ez bai zezake en halako be eizkun za
g a iko ik egin.
26 al a, gu e us ez ez da ba e e segu Leiza aga enak balio ho i adie az dezan. OEHk bi adie a an jaso zen
du Leiza aga en balimba ho i: lehenbizi «cie amen e; segu amen e» e an-nahiaz: «In [sic] ne se a poin
ainsi» (s. . baldinba 1), e a ondo en balio deside a iboz, I hu y en i zulpena ekin: «Plaise à Dieu que non»
(s. . baldinba 2).
27 Egiazki, axula ek honela dio: Baldinba, ez ahal naiz hunenga ik, hunein gauza aphu aga ik, e a hunein
e axki egin dudanaga ik i e nu ako?
21 /
454
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
(101) Eç uçu balimba ihessi ic eguinen çou e a ima i hagnbes e aban alla ukhen e aci
ahal di ouan i acou e baliousa i. (Ms xx)
(102) Com idancha handi eky / du o hoycia eguinen, / e a balinba Gincouac / benay
ençunen. (S Jul 1146)
(103) Balima ba ailla houn an / biçia du galdu en / ha en plaça niq bei u / aspaldian
desi a çen. (Xa lem 1288)
(104) Hox gui ian a en, / isseia u nahi nuçu; / e a ha a a ino / balima hel u en nuçu.
(S eEli 1233)
(105) Çaude e ephausuqui, ande ia, / ez uçu çu e aldi. / Ez ahal ceiçu balinba / gui-
bel u en engoi i. (Malqu e a Malqulina 555, in U kizu, 1998: 263)
(106) Balinba zu e gai za e züzün, gaixua, / A auz gaie di ako ze ena gax ua. ‘J’espè e’.
(E ch 376).
(107) Eske deiçu , Ama houna, çou e e acouspenez. Balinba çou e exenpliec phi ze a-
ci en naic. (MaiMa Hil 71)
3.6. Oxala pa ikula
Espe an za e a desi a en bes e adie azpide ba dugu oxala, Penin sulako e oman zeei
mailega ua, e a azken bu uan Espainiako a abie a ik da o ena (< law šá lláh ‘Jainkoak
nahi badu’). Mounolek 1729ko na a ezko p edikuan (108) e a U e en g ama ikan
a zeman du (2011: 218); ha en a abe a, hu engo mendee an oxala espe an za e a de-
sioen adie azpide nagusi bihu uko da. La i e en us ez, egile mode noek sa u du e
«Pou dis ingue le si condi ionnel du si o i » (2008 [1944]: § 722). Zube oako es uek
ez du e oxala lekuko zen28, e a behe-na a e an e e ez bide da sa u, bede en EKC en
emai zei begi a u a. Oyha çabalek oha a azi bezala (1997: 57), Leiza agak (14) –e a
ha ekin Inchauspek (43)– ai( )- op a iboa balia zen duen pasa ean Ha anede ek oxa-
la da abil (108). Ondoko bi adibidee an oxala pa ikula jusibozko o ma ba ekin e a
ba- au izkia ekin e abilia da, hu enez hu en:
(108) Ojala es aiela a la izan (Lehenbiziko se moia na a e az 7)
(109) Badaquizqui çu e egui a eac. ez ça e ela ez ho z, ez be o. Ochala ho za baçiñe
edo be oa. (He Apok 3, 15)
3.7. Ahal pa ikula
Ezaguna da mendebaldeko euska e an ahal pa ikula balio deside a iboz e abil zen
dela, pa izipio p ospek iboa ekiko egi u an (Zubi i & Zubi i, 2000: 578; Euskal zain-
dia, 2002: 445; Hualde & O iz de U bina, 2003: 315)29. Molde ho en lehen age aldia
x ii. mendekoa da eke (110). OEHk ondokoe an e e lekuko zen du: U quizu (111),
28 anekdo ikoa bada e e, E xeba nek «Opazko (Oxala!)» baliokide za daka (2011: 7. aula).
29 Desi azko ahal e a galde azko al pa ikulak ja o i be ekoak di a (< ahal). Biga ena Gipuzkoan koka zen
da (Zubi i & Zubi i, 2000: 578), e a es anda izazioa ekin heda zen a i da eke (Jend aschek 2003: 269).
Euska a ba uan ahal / al g a iek bi balioak be eiz en di uz e.
/ 22
455
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, uz aila-abendua, 2016, 433-462
Zozo zu ia en xe ka: euska a en op a iboa en his o ia
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
La amendi (112), Ca dabe az, La eguy (113), J. a. Mogel, agui e as easukoa, J. J.
Mogel, Hi iba en (114), Du oisin (115), Elicegui, So oa, a ese Bei ia e a Moco oa.
(110) Las e e o i nadin gu aco aldoçu (ConTAV § 5.1.4)30
(111) Nunbai a o ain amai uko al dau / be e be iko ega iia. (U qz 82)
(112) Agu , Ai a ne ea, a gogoango al nazu zu e o oi ze an. (La , ca a a Mb 281)
(113) O! zuek egia e di aga i hauk i aku zen e a en zu en di u zuenak, sa huko ahal
za e e zuen bai an. (Lg II 191s)
(114) Ez ahal du sekulan yauna ahan ziko. (Hb Esk 237)
(115) «Emanen ahalko dau ene sa ia, ‘puisse- -il me donne ma écompense’. Ici le
sens op a i du basque ne peu ê e endu en ançais» (D apud OEH, s. . ahal)
Be az, xix. mende ingu uan [pa . p ospek ibo + ahal] egi u a deside a iboa La-
pu din e e lekuko zen has en da (113-115). Ekialde ago, mada ikazio ba ean a zeman
dugu, 1807an da a ua den a sa ba ean (116); hale e, ez da komeni ahanz ea Zube oan
egi u a ho en balio ik ohikoena ge oaldiko ahale a dela (117-119)31.
(116) Khu u çhia dei aqua o ai / eni aipha çen heben? / La ia elkhi en ahal çeiq /
e çhe a beno lehen. (Malqu e a Malqulina 430, in U kizu, 1998: 253)
(117) Engana uko bide zi a / gau ge ’, o ano bezala, / baduz’ us e zu e begi a / Egonen
ahal nizala, / Hau uago ik zu bano / deiez ondo ik dau ano. ‘Vous ous ompe-
ez sans dou e si ous c oyez qu’à l’a eni je pou ai, comme je l’ai ai jusqu’à
p ésen , es e à ous a end e pendan que de plus dis inguées que ous
m’in i en à les sui e’ (O Po XXIII 2)
(118) Jesus çou eki bada, exayec ba ec e e eç eiçu oguenic eguinen ahal. (Ms II 8, 2)
(119) Badabila cien ungu ian lion ba o oua uz beçala, che kha uz çougn i e xico ahal
dian. (U u y Epi I 5, 8)
Bes enaz, aki aniako euska an desi azko ahal pa izipio p ospek iboa ekiko egi u a-
ik kanpo age dai eke, galde azko pe pause an: «La pa icule ahal placée en e la né-
ga ion ez ou enco e l’a i ma ion ba e la o me pe sonnelle du e be donne à la ph ase
une nuance d’in e oga ion assu ée à sens op a i . Ex. : Ez ahal nu e ikusi ? Ils ne m’on
as u, j’espè e ? Ba ahal da be ze holako joia ik ? Il y a bien, je pense, d’au es pe les
de ce gen e ?» (La i e, 2008 [1944]: § 222). Zube oan ez dugu usadio ho en lekuko ik.
30 «No nos pa ece co ec a la aducción de Sa ús egui, que da a al un alo in e oga i o, alo que sólo oma
dicha pa ícula en guipuzcoano y en ex os más mode nos. Nos inclinamos po da le un alo deside a i o,
con el sen ido de la es o a» (Sa asola, 1983: 89-90).
31 Zube oako es uen co pusean ahale azko balioa 38 aldiz age i da, e a desi azkoa behin baizik. Bes enaz,
p eseski adie azi beha dugu Zube oako es ue an ez dela ahalko edo ezinen baka ba e e, EKC en emai-
zekiko kohe en zian: ahalko Lapu din e a Na a oa Behe ean lekuko zen da, baina ez Zube oan. Be az,
ahal/ezin pa ea ekiko pe i asi be ie an –i.e., izan & *edun lagun zaileekikoe an– ge oaldia pa izipio
p ospek iboa en bidez adie azia da. Ho ek, hein ba ean, ekialdean ahal pa ikula en g ama ikalizazioa
bes e e emue an baino gibela uago dela i adoki lezake.
23 /
462
Manuel Padilla-Moyano
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 122, julio-diciemb e, 2016, 433-462
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832
abajo p e ende o ece una isión diac ónica del op a i o asco. T as examina la
a es iguación de o mas de op a i o, su ex ensión y du ación, o mula emos una hipó-
esis sob e el o igen del p e ijo ai( )-. Finalmen e, examina emos b e emen e o as ías
de exp esión del deseo y la espe anza en asco.
Palab as cla e: mo ología e bal; modalidad; op a i o; dialec o sule ino.
aBST aCT
Sea ching o a a a a is: he his o y o Basque op a i e
Though all languages a e able o con ey hopes and desi es, only some among hem
ha e a speci ic e bal in lec ion o his pu pose, he op a i e mood. Up o now, e e y
g amma ical desc ip ion o Soule in Basque (Eas e n dialec ) has emphasized he exis-
ence o he op a i e mood, wi h e bal o ms showing he p e ix ai( )-. In his o ical
Basque, such o ms a e a es ed also in wes e n and cen al dialec s; hus, he op a i e
mood undoub edly was a common ea u e o Basque. The aim o his pape is o o e
a diach onic desc ip ion o Basque op a i e. We will add ess he op a i e o ms, hei
ex ension in space and ime, and we shall p opose a hypo hesis on he o igin o he
p e ix ai( )-. Finally, we will succinc ly desc ibe o he ways o exp ession o hopes and
desi es in Basque.
Keywo ds: e bal mo phology; modali y; op a i e; Soule in dialec .
Lana jaso den da a: 2016/11/07.
Lana ona u den da a: 2016/11/24.
/ 30
