Edukienau kibidea1
2. Edizioa
Mul imedia-In e ne
José M.a Ri adeney a
2. Edizioa
2. Edizioa
Cip. Unibe si a eko Biblio eka
Ri adeney a, José Ma ía, 1966-
Mul imedia-In e ne [Recu so elec ónico] / José Mª Ri adeney a. – 2. ed. – Da os. – [Leioa]: Uni e sidad
del País Vasco / Euskal He iko Unibe si a ea, A gi alpen Ze bi zua = Se icio Edi o ial, 2023. – 1 ecu so en
línea : PDF (164 p.). – (Unibe si a eko Eskulibu uak = Manuales Uni e si a ios)
Modo de acceso: Wo ld Wide Web
Incluye bibliog a ía.
ISBN: 978-84-1319-583-4.
1. In e ne . 2. Medios audio isuales.
(0.034)681.324
Debeka u a dago libu u hau oso ik edo pa ez kopia zea, bai e a a amendu in o ma i-
koa ema ea edo libu ua edozein modu an ansmi i zea, dela bide elek onikoz, mekani-
koz, o okopiaz, e egis oz edo bes e edozein e a a a, baldin e a copy igh a en jabeek ez
badu e ho e a ako baimena aldez au e ik e a ida ziz eman.
UPV/EHUko Euska a Ze bi zuak sus a ua e a zuzendua, Euska azko ikasma e ialgin za
sus a zeko deialdia en bi a ez.
ISBN: 978-84-1319-583-4
Hi zau ea
Libu u honen lehen a gi a aldia egin nuene ik iga o di a lau u e, e a i i si da be e edukia be i-
kus eko ga aia. U e haue an unibe si a eko ikaske e an e abili izan da libu ua, e a e abile a ho ek
azale a u egin di u hobe zeko zenbai alde di. Saihe sezinak sue a zen di en egune ake ak daude
biga en edizio hone an: a ike en bilduma be ikusi a dago, zaha ki u a ge a u di en RFC agi ien
e e e en ziak o dezka u egin di a, e a e abile a ik gabeko euska azko e mino be iei nagusi u di-
en bes e e mino ba zuek ha u die e okia. Ho ez gain, eduki be iak e e gehi u di u , e a ekno-
logikoki zaha ki u a ge a u di enak baz e u. Gehikun za nagusiak s eaming p o okoloei, CDN sa-
eei, e a ICE p o okoloa i dagozkie. Baz e uen a ean, aipa zekoak di a ADSL eknologia, PIM-DM
p o okoloa e a LEDBAT algo i moa. Azkenik, hainba gai en azalpenak be egi u a u di u , edu-
kiak bes e e a ba ean o dena u a; aldake a ik handiena mul icas eknologia en azalpenean dago,
lehen s eaminga i bu uzko kapi uluan zegoena lauga en kapi ulu a e aman bai a.
Bes ela, ho elako libu u ba en beha ak ho di au; hau da, euska azko In o ma ika Ingenia-
i zako e a an zeko ikaske e an ho elako libu uen sos engua beha da. Libu uak balio e an sia du
gu e es uingu uan: euska az dago ida zi a, ez da bes e hizkun za ba ean ida zi ako libu u ba en
i zulpena. Ho e an da za be e biga en helbu ua, egindako lana i zen zua bene an ema en diona:
euska a ida zia zabaldu, o ain a e inoiz u a u ez di uen bidee an. Oso gu xi daukagu ida zi a, eus-
ka az, In e ne - e a mul imedia- eknologien ingu uan. Hu sune ho i be e ze a e o i zen libu ua
o ain dela lau u e, eknologia ho ien ingu uan lan egi en du en, dibe i zen di en, e a ikas en edo
i akas en du en euskaldunei bidea samu ago egi e a. Libu u honi eske euskaldunoi e azagoa egi-
en bazaigu mul imedia-In e ne e ako eknologiaz hi z egi ea e a idaz ea, helbu ua be e a dago.
No en za den libu u hau
Helbu u akademikoa izanik, libu ua be eziki in e esa uko zaie In e ne - e a mul imedia-
eknologiak ikas en di uz enei. Oso ap oposa da Ingenia i za In o ma ikoa ikas en du enen za ,
bai a Telema ika e a Telekomunikazioko unibe si a e- i ulue an ibil zen di enen za e e. I akas-
kun za ekniko e aine an e e oso e abilga ia izango da libu ua, ba ez e e i akasleen p es akun-
zan, euska az ida zi ako es uen eskasia kon uan ha u ik.
Hala e e, saia u naiz libu ua ahal den i aku e azena egi en, hezkun za-espa u ik ha ago joa eko
e a e abilga ia izan dadin gaian sakondu nahi duen edozein euskaldunen za . Mul imedia-In e ne ba-
u ik ezagu zeko jakin-mina duen edozeinen za ida zi du libu ua.
Edukia e a egi u a
In e ne en es uingu uan mul imedia e minoa e abil zen dugunean, un sean, s eaming- e a
ele onia-aplikazioez a i ga a. Ez di a In e ne eko mul imedia-aplikazio baka ak, baina bai nagu-
4Hi zau ea
siak, mugi zen du en a iko kan i a ea i dagokionez, e a bai a e abil zen di uz en eknikei e epa-
a zen badiegu e e. Ho ega ik, libu uak bi aplikazio so a ho ien az e ke a du a da z. Lehenengo
kapi uluan, TCP/IP p o okolo mul zoa en e a In e ne en bes e oina i eknologikoak labu bil zen
di a, gaia ondo mende a zen ez duen i aku leak beha ezko ezague ak be egana u di zan. Mul i-
media-aplikazioen ezauga iak e a soinua en e a bideo digi ala en oina iak e e lan zen di a ha-
sie ako kapi uluan. Biga en kapi ulua s eaming- eknologia i bu uzkoa da. Hi uga enean, ele-
onia en a o be ia en eknologia azal zen da. Lauga en kapi uluak sa e-azpiegi u ak di u a da z.
Azpiegi u a ho iek da u-ze bi zue a ako diseina u zi en be e ga aian, e a ez mul imedia ako. In-
e ne eko mul imedia-aplikazioak be egana u ahal iza eko, azpiegi u e an egindako hobekun zak
jaso zen di a azken kapi ulu ho e an.
E abili ako o ma uei bu uz
Hi u mo a ako es u be eziak opa uko di uzu idazki hone an: bel zez ida zi iko hi zak, le a
e zanez daudenak e a cou ie es ilokoak. Bel zez dauden e minoak ga an zi be ezikoak di a.
Le a e zana e abili du e da azko e minoak idaz eko (gehienak ingelesezkoak) e a a azoi en ba-
enga ik esanahi be ezia du en hi zak naba men zeko. Azkenik, cou ie es iloan daude p o o-
koloen komandoak, kode za iak, i xa egien izenak e a an zekoak.
I aku lea en eka penak
I aku lea en komen a ioak e a gomendioak ongi ha uko di u . Esadazue, zuen us ez, ze
sa u beha ko nukeen hu engo edizio ba ean e a ze ez, ze an zaude en gus u a libu ua ekin e a
ze an ez. Mesedez, bidal iezazkidazue zuen mezuak [email p o ec ed] helbide a.
Eske ak
Lehenik e a behin, un sezkoa izan da Donos iako In o ma ika Fakul a eko i akasle euskaldun
asko aspaldi ik egi en a i den lan izuga ia In o ma ika a loan hiz egi eknikoa so zeko. Denak
be i p es age u di a lagun zeko e a ni e zalan zak a gi zeko. Be eziki eske u nahi dio be e lana
Alex Mendibu u i akaslea i; zenbai adie azpen a giago daude be a i eske .
UPV/EHU euskal unibe si a e publikoa en baliabideak e a azpiegi u ak e abili di u libu ua
idaz eko. In e ne en denok e abil zeko moduan dauden baliabide linguis iko asko e abili di u ,
baina Elhuya ek a gi a a u ako hiz egia izan da gehien kon sul a u dudana. Mila eske bi ins i u-
zio ho iei.
I udi gehienak neuk so uak di a, lehenengo kapi uluko ba zuk izan ezik. Bes e i udi ho-
iek egileek domeinu publikoa i emanak di a. Egile ho iei e e ni e eske ona azaldu nahi die : Lu-
cas V. Ba bosa (1.11 i udia en egilea), Bas Duine eld (1.13 i udia ena), Eadwea d Muyb idge
(1.14 i udia ena), Alex Kh is o (1.16 i udia ena), Pe e i Aimonen (1.17 i udia ena) e a egile eze-
zagunak (1.9 i udia ena, 1.10 i udia ena, 1.12 i udia ena, ge o nik egoki ua e a euska a ua, e a
1.15 i udia ena).
Tes ua idaz eko, Lib eO ice 6.0.7.3 e abili du , Ubun u 18.04 sis ema ba ean. Tes ua en o o-
g a ia be ikus eko, Xuxen zuzen zaile au oma ikoa e abili du , e a, i udiak so zeko, Dia 0.97 dia-
g ama-edi o ea. So wa e ho i guz ia ga a u, i zuli e a esku a ja i digu enei, eske ik asko.
J.M. Ri adeney a, Donos ian, 2023ko ma xoan
Edukien au kibidea
1. In e ne e a mul imedia-aplikazioak ............................................. 8
1. In e ne en desk ibapena .................................................... 8
1.1. Egi u a isikoa ......................................................... 8
1.2. TCP/IP p o okoloak .................................................... 10
1.3. In e ne bidezko ansmisioa en ezauga iak ............................... 13
2. Mul imedia-aplikazioak In e ne en ........................................... 16
2.1. Bideo/audio s eaminga ................................................. 17
2.2. IP bidezko ele onia ..................................................... 18
2.3. Sa e bidezko bideo-jokoak ............................................... 19
3. Soinu digi ala .............................................................. 20
3.1. Seinale analogikoen digi alizazioa ......................................... 20
3.2. T inkoke a, kode zeko o ma uak, kode zaileak e a kon aine ak .............. 25
3.3. Soinua en kodeke a ..................................................... 28
3.4. Aho sa en kodeke a ..................................................... 31
3.5. Audio-kode zaileak ..................................................... 34
4. Bideo digi ala .............................................................. 36
4.1. I udien digi alizazioa ................................................... 36
4.2. Bideo-kodeke a ako sis emak ............................................ 38
Labu pena .................................................................... 43
1. kapi uluko a ike ak: audioa e a bideoa In e ne en ................................ 44
2. Bideoa e a elebis a In e ne en .................................................. 48
1. S eaming- eknika en oina iak .............................................. 49
1.1. In e ne bidezko bideo e a elebis a ako osagaiak ........................... 49
1.2. In e ne bidezko bideo e a elebis a ako e eduak ............................ 50
1.3. S eaming-sis emen osagaiak ............................................. 51
1.4. IP ze bi zua e a bideoa en kali a ea ....................................... 52
1.5. Au eka ga (bu e ing) e a hasie a zeko a ze apena .......................... 53
1.6. Ga aio-mailako ze bi zuak .............................................. 55
6 Edukien au kibidea
2. CDN-sa eak e a s eaminga .................................................. 56
2.1. Oina izko un zionamendua ............................................ 57
2.2. Ze bi za i aldea auke a zeko es a egiak ................................... 59
3. S eaming-p o okoloak ..................................................... 62
3.1. Hasie ako s eaming-p o okoloak ........................................ 63
3.2. HTTP bidezko s eaming-p o okoloak .................................... 65
3.3. A ze apen baxuko s eaming-p o okoloak ................................. 68
4. P2P s eaminga ............................................................ 69
4.1. P2P s eaminga en e aka ga i asuna ..................................... 70
4.2. P2P s eaminge ako auke ak ............................................. 71
4.3. P2P s eaminga en mugak ............................................... 73
5. Mul icas -s eaminga ....................................................... 75
Labu pena .................................................................... 77
2. kapi uluko a ike ak: s eaminga ............................................... 79
3. IP ele onia ................................................................... 83
1. Sa e a .................................................................... 83
1.1. Media- e a kon ol-kanalak .............................................. 84
1.2. IP ele onia en e abile ak ................................................ 85
2. Media-kanalak ............................................................. 86
2.1. Banda-zabale a ......................................................... 86
2.2. A ze apena ............................................................ 87
2.3. Gale ak ............................................................... 89
2.4. Media-kanale a ako p o okoloak ......................................... 92
3. Kon ol-kanale ako p o okoloak ............................................. 95
3.1. SIP ................................................................... 95
3.2. Bes e p o okolo ba zuk .................................................. 99
4. In e ne bidezko ele onia ................................................... 103
4.1. NAT e a su-hesiak ...................................................... 103
4.2. IP ele onia en e a TDM ele ono-sa een a eko komunikazioa ............... 106
4.3. Iden i ikado een a eko lo u a ............................................ 107
5. IP ele onia enp ese an ...................................................... 111
5.1. Mig azio ako auke ak ................................................... 113
Labu pena .................................................................... 116
3. kapi uluko a ike ak: IP ele onia ............................................... 117
Edukien au kibidea 7
4. Mul imedia ako sa e- eknologiak ............................................... 121
1. Mul icas - eknologia ........................................................ 122
1.1. Mul icas -kon zep uak .................................................. 122
1.2. Mul icas -helbideak ..................................................... 124
1.3. Mul icas - a ikoa bi bidal zea ........................................... 126
1.4. Mul icas -domeinuen a eko hu sunea e a AMT unelak ..................... 132
2. QoS mekanismoak ......................................................... 133
2.1. T a ic Managemen .................................................... 133
2.2. T a iko-ingenia i za (T a ic Enginee ing) .................................. 139
3. Banda zabaleko sa bide-sa eak ............................................... 143
3.1. Zun z op iko bidezko sa eak ............................................. 143
3.2. Kable ik gabeko sa bide-sa eak ........................................... 147
Labu pena .................................................................... 152
4. kapi uluko a ike ak: mul imedia ako sa e- eknologiak ............................ 154
Bibliog a ia ...................................................................... 159
Hi z-ze enda .................................................................... 161
1
In e ne e a mul imedia-aplikazioak
Kapi ulu hau ikasi e a ge o, honako kon zep u hauek ondo ezagu u beha ko di u i a-
ku leak:
— In e ne en e a TCP/IP p o okolo mul zoa en oina iak.
— In e ne bidezko komunikazioa en ezauga iak.
— Ze di en s eaminga e a VoIPa.
— Digi alizazioa en u a sak.
— Audioa e a aho sa kode zeko eknika nagusiak.
— Bideoa kode zeko eknika e a es anda nagusiak.
In e ne en e abile a i bu uzko es a is ikek dio enez, ge o e a gehiago an e abil zen dugu sa ea
mul imedia-aplikazioe a ako. Filmak, bideoak, e a i a iko e a elebis ako saioak ge o e a gu xiago-
an ikus en di ugu be iko elebis an edo i a ian, In e ne bidez jaso zen bai i ugu. E a be ean, be-
iko ele ono-sa ea e e okia uz en a i zaio In e ne i. Skype e a halako p og amak ez di a a o zak
dagoeneko, edono k e abil zen bai i u. Hau da, elekomunikazio-ze bi zuen mundua goi ik behe a
alda zen a i da. Lehen, ze bi zu bakoi zak be e sa ea zuen, e a ho i zen auke a baka a ze bi zu
ho i eduki ahal iza eko: elebis a-ze bi zuak jaso zeko, elebis a ako elekomunikazio-sa ea e a e-
lebis a ikus eko ekipoak e abil zen geni uen; ele onoz hi z egi eko, ele ono-sa ea, e a, o ma u di-
gi aleko in o mazioa uka zeko e a lo zeko, In e ne . Baina eknologia ho ie ako ba bes eak a-
gozi a zen a i da, e a, o ain, sa e baka ba ek ema en di u ze bi zu guz iak. In e ne da sa e ho i.
Audioa e a bideoa In e ne bidez jaso zea nahiko kon u zaha a da, baina 2000. u e ingu u ik au-
e a hasi zen e engabe haz en denbo a e ealeko audio e a bideoen a ikoa In e ne en. Bi ge ae ak
bul za u du e hazkunde ho i. Alde ba e ik, konpu agailuak askoz ahal suagoak di a, e a, ondo ioz, mi-
k o onoak e a kame ak gehi u zaizkie, i udiak e a soinuak jaso, p ozesa u e a igo di za en. Bes e alde
ba e ik, In e ne ek duen ansmisio-ahalmena naba men igo da, bai sa ea en muinean (ho ni zaileen
ba uko sa ee an e a be en a eko lo u e an), bai e abil zaileen In e ne e ako sa bidee an.
In e ne en desk ibapen labu ba eginez hasiko dugu kapi ulu hau. In e ne e a TCP/IP ek-
nologia ezagu zen di uenak baz e u dezake hasie ako za i hau, e a zuzenean hu engo a iga o: ze
den mul imedia-aplikazio ba , e a nola sailka zen di ugun aplikazio ho iek. Ge o, audioa en e a bi-
deoa en digi alizazioa az e uko dugu, beha -beha ezkoa bai a In e ne bidezko mul imedia ako.
1. In e ne en desk ibapena
1.1. Egi u a isikoa
In e ne mundu osoan zeha ba eia u ako milioika gailu elek oniko elka ekin lo zen di uen
sa e in o ma ikoa da. O ain dela ez asko a e, elka ekin lo u ako gailu ho iek konpu agailuak zi-
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak9
en, hau da, PCak e a ze bi za iak, nagusiki. Haa ik, ge o e a gehiago an, bes e mo a ba eko gailu
ba zuk e e konek a zen di ugu In e ne e a: ele onoak, able ak, elebis ak, web-kame ak, e xeko
esnak... Izan e e, be i e abili izan dugun konpu agailu-sa ea e minoak desegokia di udi In e ne
izenda zeko. Gau egun, egokiagoa da gailuen in e ne az min za zea.
Gailuek sa ea e abil zen du e be en a ean «hi z egi eko» (in o mazioa e a aginduak uka-
zeko, alegia), e a, ho ela, gailu ho iek e abil zen di uz en gizakiei ze bi zuak ema eko. Sa ea
bes e gailu askok e a be en a eko konexioek osa zen du e. Sa e ba uko gailu ho iek, asko an
konpu agailu be eziak di enak, sa e-gailuak dei uko di ugu. Haien a ean, kon zen agailuak,
kommu agailuak, e a be eziki ga an zi suak di en bide a zaileak di ugu (ingelesez ou e de-
nez, euska az e e asko an ou e a en zungo dugu). Sa e-gailuen a eko konexio gehienak kable
bidezkoak di a (kob ezkoa, zun z op ikokoak, kable a dazkidekoak...), baina kable ik gabekoak
e e ho daude.
Be ez, In e ne ez da sa e ba , sa ez osa u ako sa ea e ba baizik. Hau da, milioika sa e elka-
ekin lo u a. Mundua en bes e pun an dagoen konpu agailu ba e aino hel zeko, gu e makina ik
a e a zen den in o mazioak honako sa e hauek zeha ka uko di u (ikusi 1.1 i udia):
— Gu e sa ea (ja o izko sa ea) e a helbu u den gailua en sa ea (helbu uko sa ea). Halakoak e a-
kunde, enp esa edo pa ikula en sa eak izango di a. Ho daude isikoki konek a u a (kable edo
uhinen bidez) ja o izko e a helbu uko gailuak. Ba zue an, e xeko edo enp esa xiki ba eko sa e
lokala izango da, konpu agailu gu xi ba zuk kommu agailu (edo swi ch) ba en bidez elka u ik
osa u a. Bes e ba zue an, e akunde ba en egoi ze ako sa e lokalak elekomunikazio-konpainia
ba i kon a a u ako konexioen bidez osa u ako sa ea ea izango da. Be ie e, In e ne i lo u ako
sa e p iba uak di a.
— E abil zaileen sa eak In e ne e a lo zen di ugu In e ne -ho ni zaileen bidez. In e ne -
ho ni zaileak izenda zeko, ISP ak onimoa e abil zen da, ingelese ik ha u a (in e ne Se -
ice p o ide ). In e ne -ho ni zaileen sa eak elka ekin lo u a daude in o mazioa edozein
sa e a ik bes e edozein sa e a a e aman ahal iza eko. Badaude ISP xikiak (edo In e ne xi-
kizka iak) e a handiak (edo In e ne handizka iak). Txikizka iek zuzenean ema en die e
In e ne e ako sa e a e abil zaileen sa eei. Handizka iek ISP xikiei ema en die e ze bi zua,
haien a eko a ikoa mugi uz.
— E abil zaileen sa eak edo ekipoak e a In e ne -ho ni zaileak lo zen di uz en sa eak sa bide-
sa eak di a. Sa bide-sa e mo a asko dago. Adibidez, e xean e a enp esa xikie an ele ono
klasikoak edo kable bidezko elebis a konek a zeko e abili izan di ugun sa eak e e badi a
In e ne e ako sa bide-sa eak. Sa e ho iek ha zen di ugu gu e ISP aino ailega zeko, xDSL,
DOCSIS edo FTTH eknologiak e abiliz. E xekoak baino ansmisio-beha handiagoak di uz-
en e akunde e a enp esen sa een kasuan, In e ne e ako sa bide ako esp esuki eskain zen di-
en bes e konexio ba zuk kon a a zen di uz e elekomunikazio-konpainie an. Ho e a ako,
zenbai auke a eknologiko di uz e. Badago auke a e abil zaileen ekipoak zuzenean zenbai
sa bide-sa e a a konek a zeko, e abil zailea en inongo sa e p iba u ik iga o gabe. Ho i da
no malean egi en dena able ekin e a sma phoneekin, In e ne zuzenean a zi zen bai u e 3G
(UMTS eknologia e abiliz), 4G (LTE eknologia) edo 5G sa een bidez.
Sa bide-sa een ga an zia izuga ia da: sa bide xa a badugu, jai dugu In e ne en.
1.1. i udian, In e ne i lo u ako hi u gailu age zen di a, X, Y e a Z izenekoak. X ze bi za-
ia e a Z PCa sa e p iba ue an daude koka u a (e xeko edo laneko E he ne sa ea izan dai eke). Y
sma phonea, aldiz, zuzenean konek a u a dago In e ne e a, sa bide-sa e ba en bidez, inongo sa e
lokalik gabe.
16Mul imedia-In e ne
a ze a zen; segundo e di a ze a u a ikus en has eak ez du ga an zi ik bi o duko ilm ba ean. Baina
sa e ik jaso ako da ag amen a eko a ea alda zeak, hau da, a ze apena en aldako asunak, e a-
gina izan dezake e ep oduzi u ako soinua en e a bideoa en kali a ean.
Gale az
Nola gal dai ezke da ag amak In e ne en? Zenbai e a an ge a dai eke da ag ama ba ez hel-
zea helbu u a, baina nagusia ansmi i zeko ila ekin dago lo u a, lehen azaldu dugun bezala. Ikusi
dugunez, da ag amak, ansmi i ua iza eko, be e xanda i i si a e zain egon beha du ila an. Ila a
ho i, azken inean, bu e ba da, e a, be ez, da ag amak os a a zeko ahalmen muga ua du. Dema-
gun linea ba e ik A da ag ama segundoe o ansmi i dezakegula; hau da, linea ho en igo zeko
abiadu a A da ag ama/s dela. E a demagun linea ho i dagokion ila an —bu e ean, alegia—
ba ez bes e B da ag ama sa zen a i di ela segundoe o. A > B be e zen bada, ila a a hel zen di-
en da ag ama be iek ila a hu sa au ki uko du e, e a i xa on gabe ansmi i uko di a. Kon akoa
sue a zen bada (hau da, A < B), o duan, a e a baino azka ago sa uko di a da ag amak ila a a.
Ondo ioz, ge o e a da ag ama gehiago egongo di a ila an, ansmi i zeko zain. B abiadu a jais en
ez bada, azkenean, ila a be eko da; hau da, bu e a be eko da. Ze ge a zen da, o duan, bes e da-
ag ama ba hel zen bada linea ho e a ik ansmi i ua iza eko? Bi auke a daude: edo oki ik gabe
dagoen da ag ama ho i baz e ua izango da, edo jadanik ila an zegoen bes e da ag ama ba ek be e
okia u zi beha ko dio heldu be ia i, e a, noski, hain egokia izan den da ag ama ho i baz e ua
izango da. Kasu gehien-gehiene an, lehenengo auke a ha zen du e bide a zaileek, baina, nolanahi
e e, da ag ama en ba galduko da. Desk iba u ako egoe a go ago aipa u dugun konges ioa edo bu-
xadu a da, egun In e ne en da ag amak gal zeko lehenengo a azoia.
2. Mul imedia-aplikazioak In e ne en
Adie a zo o zean, mul imedia hi zak esan nahi du in o mazioa adie az eko e a desbe dinak
e abil zea aldi be ean. Be az, ele ono bidezko elka izke a ba ez li za eke sa uko de inizio ho e-
an, soinua bes e ik ez bai a e abil zen in o mazioa azal zeko. Aldiz, libu u hau be a mul imedia
ka ego ian sa uko genuke, es ua e a i udiak e abil zen di uelako aldi be ean. Baina, es u hone-
an, In e ne e abil zen du en mul imedia-aplikazioei e epa a u nahi diegu, ez libu u isikoei, e a,
bai, aldiz, ele onia i. Be az, bes e de inizio ba beha dugu. Honako hau ha uko dugu:
Mul imedia in e ne en: soinua, bideoa e a animazioak in e ne bidez e a unean
e ep oduzi zeko ga aia zen di uz en aplikazioak.
Be az, mul imediaz a i ga enean, sa e-aplikazio ba zuei bu uz a i ga a; zehazki, soinua edo bi-
deoa In e ne eko xoko ba e ik bes e a e ama en di uz enei bu uz. De inizio ho e an, ele ono bi-
dezko elka izke a e e sa zen da, nahiz e a soinua bes e ik ez bidali, es u edo i udiekin konbina u
gabe. Baina, adi, de inizioan, denbo a e eala en osagaia e e sa u dugu, ga aia u ako seinalea
unean be an e ep oduzi u beha bai a; jaso bezain las e , alegia. Ho az, ilmak edo abes iak des-
ka ga zeko e abili ako aplikazio ba ez da sa uko gu e mul imedia en de inizioan, soinua e a i u-
diak ba e a ga aia zen badi u e e. Soilik gizaki ba a i bada aplikazioa e abil zen, e a aplikazioak
ga aia u ako soinu edo a i udien zain badago gizaki ho i, mul imedia za ha uko dugu aplika-
zio ho i es u hone an. Hau da, gu ea mul imedia in e ak iboa da. Honako alde haue an sailka-
uko di ugu mul imedia-In e ne eko aplikazio in e ak iboak: (1) bideo/audio-s eaminga, (2) IP
bidezko elka izke ak (VoIP), e a (3) sa e-joko in e ak iboak (on line gaming). Haie ako bakoi zak
badi u be e beha ak, e a kon uan ha zekoak di a guz iak e e. Ja aian zehaz uko dugu nolakoa
den aplikazio bakoi za, e a, hu engo bi kapi ulue an, s eamingean e a IP ele onia en ingu uko
eknika be ezie an sakonduko dugu.
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak17
1.6 i udia. Mul imedia, monomedia e a IP mul imedia.
2.1. Bideo/audio-s eaminga
O oko ean, bideo edo audioak In e ne bidez ikus eko edo en zu eko aplikazioak sa uko
di ugu a al hone an. S eaming-aplikazioe an, e ep oduzi zaileak ez du i xa o en bideo edo au-
dio osoa jaso a e e ep oduzi zen has eko; seinalea jaso zen hasi e a gu xi a abia uko du e ep o-
dukzioa. Po ae a ho e an da za s eaming-sis emen e a ohiko deska ga-sis emen a eko aldea.
Filmak edo abes iak jais eko aplikazioak ez di a sa zen libu u hone an az e uko di ugun mul i-
media-aplikazioe an, ez bai i a e ep oduzi zen deska ga u ahala. Hau da, ez di a denbo a e ea-
lekoak; ez di a unean be an e ep oduzi zen, baizik e a deska ga amai u ondo en e abil zaileak
e abaki zen duen unean. Deska ga u e a ge o, o duak, egunak edo hilabe eak iga o dai ezke des-
ka ga u akoa e ep oduzi u a e, e a, o duan, e ep odukzioa o line egingo da, hau da, sa eak ez
du pa e ha uko. S eaming-aplikazioe an, aldiz, ez da i xa on beha deska ga amai u a e e e-
p oduzi zen has eko, e a sa ea en pa e-ha zea un sezkoa da a azo ik gabe e ep oduzi zeko.
S eaming-sis emen a azo nagusiak bi di a. Lehenengoa, bideo-s eamingen kasuan, ze bi za ia-
en e a e ep oduzi zailea en a ean beha den banda-zabale a nahikoa iza ea da. A azo ho i au e
egi eko, bi bide uz a zen di a: alde ba e ik, sa e-azpiegi u a e a - eknologia hobee an inbe i zea, e a,
bes e ik, bideoa ansmi i zeko beha den abiadu a jais ea, inkoke a en bidez. Sa e-azpiegi u en e a
- eknologien gaia azken kapi uluan jo a uko dugu. Kapi ulu hone an, inkoke a landuko dugu, bi-
deo-kodeke a az e ze akoan.
S eaming-sis emen biga en a azoa da behin e ep odukzioa hasi a e enik ez so zea. Ho e-
a ako, ze bi za iak igo i ako bi -ko on eak (s eam ba da) ga aiz heldu beha du e ep oduzi-
zaile a, bi bakoi za dagokion unean e ep oduzi dadin. Be andu i is ea ez hel zea bezala da; ez du
eze a ako balio. Ho e a ako, sa eak ze a lo u beha du: s eama en abiadu a e ep oduzi zeko
beha den abiadu a en adinakoa iza ea, gu xienez. A azoa In e ne en izae an da za: IP p o oko-
loak ez du be ma zen aplikazio ba ek sa ean lo uko duen abiadu a zein izango den, e a, abiadu a
ho e an, go abehe ak sue a zen di a, sa ean une bakoi zean dagoen a ikoa en a abe a. Ho az,
aldi ba e ako abiadu a en behe akada ba ek e agin dezake bideo-seinalea ga aia zen du en da a-
g amak a ze a zea, seinalea ga aiz ez hel zea e ep oduzi zaile a e a, azkenean, i udia edo soinua
18Mul imedia-In e ne
geldia az ea. Ho i e agoz eko, au eka ga (bu e ing, p e e ching) de i zon eknika e abil zen da
In e ne en; biga en kapi uluan au kez uko dugu.
S eaming e ak
Telebis a e a i a i konben zionalean bezala, s eaming-sis emen bidez heda u ako saioak au-
e ik g aba u akoak (s o ed s eaming) edo unean ge a u akoak (li e s eaming) izan dai ezke.
Audio hu sa (no malean, musika) bana zeko s eaming-sis emak bideoa bana zeko sis ema be ak
di a, baina askoz e e ansmisio-abiadu a xikiagoa e abil zen du e.
Au e ik g aba u ako bideo- edo i a i-saioak bana zeko s eaming-sis emak, be iko elebis az
gain, VoD sis emak (Video on Demand) e e o dezka zen a i di a. Ez da ha i zekoa, VoD banake a
oina i u a bai ago elebis a bana zeko sa e be be e an (ba ez e e kable- e a sa eli e-sa ee an oina i-
u a), e a, azken inean, sa e ho iek a i da In e ne o dezka zen. E abil zailea en ikuspun u ik, s ea-
minga g aba u a jaso zea elebis a-, musika- edo bideo-e ep oduzigailu ba e abil zea bezalakoa da,
baina, elebis a- edo DVD-gailua en o dez (edo bes e o ma u ba zue a ako gailuen o dez), In e -
ne i lo u ako gailu ba (PC, sma TV, ele onoa, able a...) e abil zen du e. Be iko elebis a ekin edo
i a ia ekin alde a u a, ikusleak auke a zen du ze e a noiz ikusi nahi duen, saioen p og amazioa en
e a o du egi ba en menpe egon gabe. Gaine a, ikusleak kon ola zen du noiz egin e en ba , halako-
ik egin nahi badu, edo a au e ago e a a ze ago joan e ep odukzioan, bideo-e ep oduzigailu kon-
ben zionale an egi en duen e a be ean. Adi: bene an «e a be ean» iza eko, ikusleak ho elako bo oi
ba saka zen duene ik eska u akoa gauza zen den a e, ezin da segundo en ba baino gehiago iga o.
Hau da, badago denbo a e ealean egindako elka ekin za ba s eaming-ze bi za ia en e a e abil-
zailea en a ean.
I a i e a elebis a konben zionalean ez bezala, unean ge a u akoa In e ne bidezko s eaming
e an jaso zeak badu zail asun eknologiko p opioa. S eaminga zuzenekoa izanik, s eaming g a-
ba uekin alde a uz, sa e ako baldin zak gogo zen di u. S eaming g aba uan, e abil zaileak ona -
zen du ze xobai i xa o ea «play» bo oia saka zen duene ik saioa ikus en has en den a e. Ha-
ma segundo i xa o ea, adibidez, ez da gehiegizkoa ikusle asko en za . Baina, zuzeneko eki aldi ba
ansmi i zen a i bada, ikusleak a ze apena ekiko duen ole an zia asko jais en da. Olinpiade ako
100 me oko las e ke ako inala ikus ean, ikusle askok ez du e ge a u akoa pan ailan jaso nahi 10-
15 segundo ge oago. E a nekez ona uko du e hama segundo i xa o ea ikus en a i di en kanala al-
da zen du en bakoi zean, hau da, zapping egi en du enean. In e ne bidezko elebis a, be az, sen i-
ko agoa da a ze apena ekiko, e a ho ek badu e agina lehen aipa u dugun au eka ga (bu e ing)
e abil zean.
Seinalea ha zaile asko i aldi be ean hela azi beha zaionean (b oadcas ed s eaming edo web-
cas ing), oso onu aga ia da IP mul icas helbideak e abil zea. Zo i xa ez, soilik uneko saioe-
an sue a zen da aldi be ean ha zaile asko iza ea, e a ez VoD e ako s eamingean, egun a iko
gehiena so zen duena izanik.
So u ako a iko kan i a ea i e epa a zen badiogu, bideo-s eaminga da, egun, In e ne eko
kille applica iona. Zenbai neu ke a en a abe a, xxi. mendea en biga en hama kada en hasie an,
YouTube ik e a an zeko webgunee a ik sa ean sa u ako a ikoak aise gaindi u zuen i xa egiak
konpa i zeko P2P aplikazioena.
2.2. IP bidezko ele onia
Bideoa ekin e a elebis a ekin ge a zen den bezala, ele onia-ze bi zue an e e be iko sa e ele-
onikoa a i da o dezka zen In e ne . IP ele onia i, asko an, VoIP e e esa en zaio (Voice o e ip).
Kon zep u be ean sa uko di ugu bideokon e en zia-ze bi zuak, zeine an, aho saz gain, solaski-
deen i udia e e bidal zen den.
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak19
In e ne bidezko ele onian, ga an zi handikoa da sa eko a ze apena. Halako aplikazioe an,
solaskideen a eko elka ekin za e a sink onizazioa oso handiak di enez, sen iko asun handia
du e a ze apena ekiko, bideo-s eamingean baino askoz gehiago. Bi laguneko edo gehiagoko elka-
izke a ba ean, ezin di a ehunka milisegundo baino gehiago iga o kide ba ek hi z egi en duene ik
edo mugi zen dene ik bes e solaskideek ha k egindakoa jaso zen du en a e. Aho sa i dagokionez,
a ze apena 150 milisegundo baino xikiagoa denean, gizakiak ez du hau ema en; 150 e a 400 mili-
segundo a ekoak ona ga iak di a, e a, 400 milisegundo baino al uagoa denean a ze apena, e a-
gina ona ezina da elka izke an.
Bes e alde ba e ik, ele onian, ona ga ia da bidali ako bi ba zuk ez hel zea be en helbu u a;
hau da, gale ak ona ga iak di a, be ie e a alase ba gaindi zen ez bada. Galdu ako bi ho iek klik
ba zuk bes e ik ez du e e agingo adi zen den soinuan, a zemandako kali a ea asko ik kal e u gabe.
I udiei dagokienez e e, pun u ba zuk lauso u egingo di a, baina kon uan ha u beha da bideokon-
e en zia ba ean espe o dugun kali a ea ez dela ilm ba i exiji uko dioguna.
Ezauga i ho iek, a ze apena ekiko sen iko asun handia e a gale ekiko ole an zia, In e ne en
ohikoak izan di en da u-aplikazioen kon akoak di a. Izan e e, bes e aplikazio ho ie an pen sa uz
diseina u zi en ba ez e e In e ne e a TCP/IP p o okoloak, e a ez ele onia e a halako aplikazioe a-
ako. Web-nabigazioak, pos a elek onikoak, i xa egien ukake ak e a halakoek a iko malgua
e agi en du e In e ne en. Hau da, da ag amen a eko a ze apena en aldako asuna ona zen du
a iko ho ek, aplikazioa en un zionamendua a iskuan ja i gabe. Aldiz, da u-aplikazio ho ie-
an, ona ezina da bi ba be a e e sa ean gal zea. Ondo ioz, In e ne hobe o egoki zen da gale e-
kiko sen iko asun handia e a a ze apena ekiko ole an zia du en aplikazioe a a, e a, aldiz, ele o-
niak a azo be eziak opa uko di u In e ne en ondo ibil zeko. Hala e a guz iz e e, sa e-ingenia iek
i enbideak asma u di uz e IP ze bi zua en gainean ele onia-ze bi zuak ema eko, hasie an dese-
gokia zi udien a en. Hi uga en kapi uluan az e uko di ugu.
2.3. Sa e bidezko bideo-jokoak
Sa e-jokoak bideo-jokoak di a, baina haien euska ia ez da bideo-kon sola isola u ba , baizik
e a In e ne i edo sa e lokal ba i konek a u a dagoen konpu agailu, bideo-kon sola edo mugiko
ba . Sa ea en e abile a i dagokionez, bi mo a ako sa e-jokoak be eiz en di a: ze bi za i bidezkoak
(cloud gaming edo gaming on demand) e a ze bi za i gabekoak.
Ze bi za i bidezko jokoe an, jokala iak ze bi za ian dauden jokoak a zeman e a egika i zen
di u, e a, gaine a, bes e jokala i ba zuekin ba e a a i u dai eke pa ida be ean. Ze bi za iak s ea-
ming e an igo zen dizkie jokala iei be en pan aile an e a bozgo ailue an e ep oduzi u beha du-
en seinalea, bideo-s eaminge an bezala. E a jokala iek ze bi za ia i igo zen dizkie e be en jo-
kaldiak; no malean, pan ailan age zen den i udi ba en mugimendu sinpleak bes e ik ez. Hala,
jokala iak ez du bideo-kon sola ik e osi beha , ez a joko ik e e. Nahikoa du PC ba e a In e ne-
e ako konexioa (ze bi za iak, ziu asko, kuo a ba eska uko dio joka zeaga ik). Teknikoki, sa-
ea i dagokionez, ze bi za i bidezko sa e-jokoak s eaming-sis emak bezalakoak di a, e a, be az, ez
diegu a e a be ezi ik ja iko libu u hone an.
Ze bi za i gabeko sa e-jokoe an, jokala iak be e be iko bideo-kon sola e abil zen du, baina
In e ne i konek a uz badu auke a bes e jokala iekin ba e a ibil zeko. Ho elakoe an, sa ea en
lana da pa e-ha zaileen a eko sink onizazioa i eus ea: jokala i bakoi zak egi en duena en be-
i e aman beha die In e ne ek bes e jokala iei. Sa ea i dagokionez, halako jokoek badu e an za
bideokon e en ziekin. Pa aideen a ean elka ekin za handia dago, e a, be ez, a ze apena ekiko
sen iko asun handia du e. Izan e e, jokala i ba ek bes eek baino a ze apen handiagoa ekin ja-
so zen badi u joko-e emuan ge a zen di enak, desaban aila so zen da. Baina, bideokon e en-
zie an ez bezala, bidali ako soinuak e a i udiak ez di a denbo a e ealean kame a e a mik o ono
20Mul imedia-In e ne
ba e ik jaso ako seinaleak, baizik e a p og ama ba ek so u ako animazioak. Ho ek asko e az-
en du dena, animazioek eska zen du en banda-zabale a askoz xikiagoa bai a bene ako i udiak
e a soinuak baino. Animazio ba en aldake ak (au e ik de ini u ako mugimenduak e a soinuak)
azal zeko, ez da i udi ik edo soinu ik bidali beha ; nahikoa da jokala ia en makinak mugi-
mendu edo soinu ho iek gauza zeko agindua jaso zea. Ondo ioz, halako jokoek sa ea i eska-
zen dio en ze bi zu-maila askoz a inagoa da, edo, bes e e a ba ean esanda, jokoen eskakizunak
aise be e zen di u sa eak. Be iko TCP/IP eknologia e abiliz, e a banda-zabale a handi ik beha
izan gabe, In e ne ek jokala iak ase zen di u. Be ez, ze bi za i ik gabeko sa e-jokoei e e ez diegu
a e a gehiago ik ja iko.
3. Soinu digi ala
Soinua uhin ba da, ai ean heda zen di en p esio-aldake ek e agina. Gu e inpanoak al-
dake a ho iek a zeman, uhin mekaniko bilaka u, e a bu muina i hela az en dizkio. Tinpa-
noak, be az, na u an so u ako uhinak a zeman, e a gu e bu muina ki zika zen du en seinale
bilaka zen di u. An zekoa egi en du e mik o onoek e e: soinu-uhinak a zeman, e a haien ba-
liokideak di en seinale elek iko bilaka zen di uz e. Baliokidea hi za en o dez analogo hi za
e abil zen badugu, agian hobe o ule uko dugu ze den seinale analogiko ba : na u an so u-
akoa en be din sua dena, e a, na u an bezala, balio posible in ini uak di uena. Adibidez, DO
izeneko no a musikala 261,63 Hz-eko soinu-uhina dela ados u du e musika iek1. Mik o ono
ba ek 261,63 Hz-eko ko on e elek iko (edo maiz asun analogo, bihu ke a- un zio ba e a-
biliz) bihu uko du soinu-uhin ho i. E a be ean, edozein maiz asune ako soinuak maiz asun
analogoko ko on e elek iko ba e agingo du mik o onoan. Ho ega ik, hain zuzen e e, esa-
en da mik o onoek so u ako seinale elek ikoa analogikoa dela, hau da, ja o izko soinu-
uhina en an zekoa.
I a i-sis ema zaha e an, mik o onoek so u ako seinale elek iko analogikoak uhin elek o-
magne iko bilaka zen di a, u u i a heda u ahal iza eko. Biga en bihu ke a ho i an ena igo leak
egi en du. Ha zaileen i a iek kon ako p ozesua be e zen du e; hau da, be en an ena ik jaso ako
uhin elek omagne ikoa seinale elek iko bilaka zen du e, e a, ge o, seinale elek iko ho i soinu
bihu zen du e bozgo ailuan. P ozesu ho e an age zen di en seinale guz iek izae a analogikoa i
eus en dio e, hau da, ja o izko soinua en ezauga i be ak di uz e.
In e ne en, aldiz, seinale analogikoak ezin di a be e ho e an ga aia u, da ag amek ba eko
e a ze oko seinaleak bes e ik ezin bai u e e aman. Lehenago, seinale ho iek digi aliza u egin beha
di a, hau da, ze o e a ba eko segida bilaka u. Hala e e, digi alizazioa ez zen asma u i udiak e a soi-
nua In e ne bidez ansmi i zeko, baizik e a seinale analogikoei a amendu digi ala ema eko, In-
e ne e a TCP/IP p o okoloak asma u baino lehenago.
3.1. Seinale analogikoen digi alizazioa
Seinale analogikoa ekin alde a u a, seinale digi alak bi aban aila di u nagusiki:
— Kame ak edo mik o onoak lo u ako seinalea en kali a ea i eus en zaio ansmisioan zeha , sei-
nalea be e ja o izko o ma ekin bi so dai ekeelako. Adibidez, demagun ba eko ba o dezka-
zeko ol ba eko seinale elek ikoa e abil zen dugula, e a, ze oko ba o dezka zeko, –1 ol eko
seinalea. Ba eko ba bidal zen badugu kable ba e ik, seinalea isikoki higa zen denez bidaian, ka-
1 Be ez, maiz asun ho i DO zen ala i dagokio. Hainba zo zidun go a edo behe a dauden no ak e e DO di a.
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak21
blea en bes e mu u ean dagoen gailu elek onikoak a zemango duen seinale elek ikoa ez da
ol ba ekoa izango, baizik e a ze xobai ahulagoa. Demagun jaso ako seinalea 0,85 ol ekoa
dela. Ha zaileak ba edo ze o zenbakiekin lo u beha du kablean a zemandako en sio ho i. Hau
da, asma u beha du ea ja o izko en sioa –1 edo 1 zen. 0,85e ik balio ge uena denez, 1 zela au-
ke a uko du, e a, gehien-gehiene an, asma u egingo du, e a ba ekoa jaso duela bil egi a uko du.
Be iz bidali beha badu, ol ba eko seinalea igo iko du, e a ez jaso duen 0,85 ol ekoa. Hau da,
seinalea bi so u egi en da (ikusi 1.7 i udia). Seinale analogikoekin, ho i ez da posible, ezinezkoa
bai a jaki ea zein zen ja o izko seinalea, auke ak in ini uak di elako, e a ez, seinale digi alean
bezala, gu xi ba zuk. Be ez, ezinezkoa da jaso ako seinalean bidaiak e agindako higidu a be es-
ku a zea, e a, seinale analogikoa bi ansmi i zen den bakoi zean, kali a ea gal zen du.
— Zenbakiekin gauza ika aga iak egin dai ezke. Seinale isikoekin lan egi ea, aldiz, askoz zailagoa
e a muga uagoa da. Seinale digi alak zenbakiak di enez, p ozesamendu digi ala aplika dakieke,
be e aban aila guz iekin. Adibidez, seinale digi aliza ua konp ima dai eke, e a, ho ela, seinalea
ansmi i zeko beha den banda-zabale a asko mu iz u. Edo ansmisioan e agindako e o eak
be esku a zeko kodeak e a eknikak e e e abil dai ezke. Edo, hain zuzen e e, In e ne e a ha-
lako pake e-kommu azioko sa een bidez ansmi i dai ezke ze oko e a ba eko segida bilaka u-
ako seinale ho iek.
1.7 i udia. T ansmisio analogikoa e a digi ala. T ansmisio digi alean seinalea bi so zen da bi ansmisio
bakoi zean, me a u ako za a a, dis o sioa e a a enuazioa ga bi u a. Analogikoan, aldiz, seinalea be inda u
dai eke, baina, ho ela, jaso ako de o mazioak e e inda u egi en di a.
Seinale analogikoak digi aliza zeko, 1.8 i udian di uzun hi u u a sak be e beha di a: lagin-
ke a, kuan izazioa, e a kodeke a.
Laginke a
Digi alizazioa en lehenengo u a sa da jaso ako seinale analogikoa en laginak ha zea. Lagin
ho iek abiadu a inko ba ean ha zen di a, laginke a-abiadu a dei u ikoan. Laginke a-maiz asuna
e e dei zen zaio, e a, maiz asun guz ie an bezala, ha en neu ia he za (Hz) da: segundoe o mila
lagin ha zen badi ugu, laginke a-abiadu a 1.000 Hz da. Ge o, kuan izazioa en bidez, lagin ho iek
zenbaki bilaka u, e a da ag ame an ansmi i uko di ugu. Ha zailea en bozgo ailuak laginak e e-
p oduzi uz, emai za ja o izko soinua izango da.
Lagin bakoi za zenbaki bilaka u, e a zenbaki ho i ansmi i u beha badugu, zenba e a lagin
gehiago ha u segundoe o, o duan e a ansmisio-abiadu a handiagoa beha ko dugu digi aliza u-
ako seinale ho i ansmi i zeko. Banda-zabale a baliabide k i ikoa denez, ahalegina egin beha da
ha en e abile a op imiza zeko; hau da, laginke a-abiadu a minimiza u beha dugu. Galde a ho-
nako hau da: zein da laginke a-abiadu a minimoa seinalea ondo e ep oduzi zeko be a en lagine-
a ik abia u a?
22Mul imedia-In e ne
E an zuna laginke a- eo eman dago. Teo ema ho ek, e a in o malean, honela dio: M Hz
maiz asun al uena duen seinale ba be e lagine a ik abia u a be e aiki nahi badugu, 2M lagin
ha u beha da segundoe o. Lagin gu xiago ha zen badugu, be esku a u ako seinalea desi xu a-
u a egongo da. 2M baino lagin gehiago ha zea al e ikako lana da, ez bai ugu emai za hobe uko:
nahikoa da laginke a-abiadu a 2M baino pixka ba handiagoa iza ea, be e aiki ako seinalea ja o-
izkoa en kopia zeha za iza eko. M balioa i Nyquis muga edo Nyquis maiz asuna de i zo, lagin-
ke a- eo ema en so zaile nagusie ako ba en o oimenez.
1.8 i udia. A/D bihu ke a en u a sak.
Gu e kasuan, soinua digi aliza u nahi badugu, zehaz u beha dugu zein maiz asuneko soinuak jaso
e a e ep oduzi u nahi di ugun, hau da, zehaz u beha dugu zein den eo emako M- en balioa. Tele o-
nia en kasuan, soilik gizakia en aho sa digi aliza u nahi dugu, hau da, gu e aho s-ko dek so dezake en
soinua. Gu e sis ema onikoak 60 e a 7.000 Hz a eko soinuak so zen di u, gu xi go abehe a, baina, so-
laskideak esandakoa ule zeko e a aho sa no ena den ezagu zeko, nahikoa da 3.400 Hz a ekoak bes e-
ik ez jaso zea. Be az, laginke a- eo ema aplika uz, nahikoa da 6.800 lagin ha zea segundoe o digi ali-
za u ako aho sa e a ule ga ian be e aiki zeko. Tele onia-sis eme an, ze xobai ha ago joa en di a, e a
8 kHz-e an ha zen di a aho sa en laginak. Musika digi aliza u nahi badugu, laginke a ako muga gu e
bela iak eza zen du. Helduen kasuan, nekez en zungo dugu 16 kHz-e ik go ako soinu ik; umeek, al-
diz, be en inpanoak o aindik soinu gogo ik jaso ez duen heinean, 22 kHz-e ainoko soinuak a zeman
di zake e. Be az, ze a ako ha u laginak 44,1 kHz baino azka ago? Ho i da kali a e al uko soinua digi-
aliza zeko e abil zen den laginke a-abiadu a.
Kuan izazioa e a kodeke a
Neu u ako lagin bakoi za en balioa e a digi alean g aba zeko edo a ansmi i zeko, bi kopu u
inkoa duen kode ba e abili beha ko dugu. Adibidez, e abil di zakegu 3 bi lagin bakoi za e a digi a-
lean azal zeko. Kasu ho e an, 8 balio izango di ugu ha u ako laginak izan di zakeen balio in ini uak
kode zeko. Adibidea ekin ja ai uz, demagun ja o izko seinale analogikoa 0 e a 2 ol a ekoa dela.
Ta e ho e an dagoen balio e eal posibleen kopu ua in ini ua da, baina, gu e 3 bi eko kodea ekin,
soilik 8 balio azaldu di zakegu. Nolabai , seinaleko bene ako balio posible in ini u ho iek 8 balio di-
gi ale an mapa u beha di ugu. Ho ixe egin dugu 1.1 aulan, lagineko bene ako balioa i ge uen duen
kuan iza u ako balioa eslei u a, e a kuan izazio-balio ho i 3 bi eko kode digi ala lo u a. Fisika iek
kuan izazio esa en dio e balio kopu u mugagabe ba bes e balio kopu u muga u ba ez o dezka zea i.
Ma ema ika iek, aldiz, disk e izazio esa en dio e, seinale ja ai u ba seinale disk e u ba ez o dezka-
zen delako. Kalean, bi ibil zea esa en diogu p ozesu ho i. Seinaleen digi alizazioan, isika ien hiz e-
gia nagusi u da, e a, be az, seinalea en kuan izazioaz min za uko ga a.
Ga an zi sua da hone az oha zea: digi alizazio-p ozesua en emai zak i udika zen duen seinalea ez
da ja o izko seinalea, baizik e a kuan iza u ako seinalea. E a, ondo ioz, balio digi ale a ik be esku a u-
ako seinalea e e ez da ja o izkoa izango, baizik e a ha en kuan izazioa. Ho i dela e a, behin seinalea di-
gi aliza u a, ezin da be iz ja o izkoa be esku a u. Ho az, kon uz ibili beha da kuan izazioak e agin-
dako desi xu a zea ez naba i zeko. 1.9 i udian duzu ja o izko seinale ba , e a digi alizazioan so u den
seinale kuan iza ua, bene an e ep oduzi u ahal izango dugun baka a behin digi aliza u e a ge o.
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak23
1.1 aula. 3 bi ekin egindako kuan izazioa e a 3 bi eko kodeke a, ja o izko seinalea 0 e a 2 ol a ekoa izanik.
Ja o izko
seinalea en
balio- a ea ( ol )
Eslei u ako
kuan izazio-balioa
( ol )
Kodeke a digi ala
[0 → 0,25) 0,125 000
[0,25 → 0,5) 0,375 001
[0,5 → 0,75) 0,625 010
[0,75 → 1) 0,875 011
[1 → 1,25) 1,125 100
[1,25 → 1,5) 1,375 101
[1,5 → 1,75) 1,625 110
[1,75 → 2] 1,875 111
Kuan izazioak e agindako kal ea i kuan izazio-e o e edo kuan izazio-dis o sio de i zo.
1.1 aulako adibidean, ha u ako lagina 0,112 ol ekoa bada, 0,125 ol ekoa bali z bezala digi aliza-
uko da, e a, be az, kuan izazio-e o ea 0,013 ol ekoa izango da. A zemandako lagina i balio dis-
k e ua ema eko zenba e a bi gehiago e abili, o duan e a xikiagoa izango da kuan izazio-e o ea.
Hau da, kuan izazioan e o ea gu xi zea en p ezioa bi e an o dain zen da: zo oz asun handiagoa
nahi izanez ge o, bi gehiago beha ko di ugu seinalea digi aliza zeko; be az, memo ia gehiago be eko
du g aba zen badugu, e a abiadu a handiagoa beha ko da seinale ho i ansmi i zen badugu. Digi-
alizazio-p ozesue an, lagineko e abili ako bi kopu ua i bi -sakone a dei zen zaio o oko ean, e a,
soinua en kasuan, audioa en bi -sakone a edo aho sa en bi -sakone a e minoak e e e abil zen di a
(ba zue an, audio-sakone a e a aho s-sakone a e e bai). Aplikazio bakoi zean be ma u beha da bi -
kon sumoa en e a kali a ea en a eko o eka; hau da, bila u beha da zein den e abil dezakegun bi -
sakone a minimoa, e ep oduzi u nahi dugun seinalea en kali a ea i eus eko. Ze bi zu ele onikoan,
nahikoa da 8 bi e abil zea ele onian exiji zen den kali a ea lo zeko. Musika g aba uak ele oniak
baino kali a e handiagoa beha duenez, 16 bi e abil zen di a lagindu ako seinalea kuan iza zeko.
1.9 i udia. Ja o izko seinalea (sinusoide ja ai ua), be e kuan izazioa (sinusoidea eskaile a moduan), e a
e agindako e o ea.
24Mul imedia-In e ne
Kuan izazioa egi eko e a ik zuzenena e a e azena kuan izazio uni o mea da. Hala, ja o-
izko seinalea en balio posibleen a ea amaina be eko a ee an bana zen da, e a a e ba-
koi za i e dian geldi zen den kuan izazio-balioa eslei zen zaio, 1.1 aulako adibidean egin den
e an. Ho ela eginez, kuan izazio-e o ea e a uni o mean bana zen da lagin posible guz ien
a ean (ho ik da o kio uni o me izena). Ho ela egi ea ondo dago ja o izko seinalea en ba-
lioak age zeko p obabili a ea be dina denean, edo, behin za , p obabili a e ho i ezezaguna
badugu. Ho i ge a zen da, hain zuzen, kon ze u ba g aba zen dugunean, ins umen u asko
age zen di elako e a so u ako soinuak asko e a oso ezbe dinak izan dai ezkeelako. Tele ono
bidezko elka izke a ba ean, aldiz, gizakien aho sa digi aliza u beha dugu, ez bes e soinu ik,
e a, gu e aho sa en kasuan, so dai ezkeen soinu guz iak ez di a age zen p obabili a e be a-
ekin. Ho i p o i a uz, kuan izazio-e o ea minimiza dai eke gehien age zen di en soinue-
an, gu xi an age zen di en soinuen lepo ik. Ho i lo zeko, kuan izazio ez-uni o mea e abil-
zen da: kuan izazio-balio bakoi za i dagokion ja o izko seinalea en a ea en amaina a e
ho ek age zeko duen p obabili a ea en a abe akoa da. Gu xi an age zen di en balioen a -
eak handiak di a, e a maiz age zen di enenak, aldiz, xikiak. Digi aliza u ako seinalean, ba-
ez bes eko kuan izazio-e o ea gu xi uko dugu e abili ako bi kopu ua handi u gabe. Tele-
onian e abili ako 256 kuan izazio-balioak2 eslei zeko e abil zen di en kuan izazio- un zioak
loga i mikoak di a: A-legea e a µ-legea. Ba a Eu opan e a munduko oki gehiene an e abil zen
da, e a bes ea, Ipa Ame ikan e a Japonian. O oko ean, 8 bi eko kuan izazio loga i mikoa
e abiliz lo zen den aho sa en kali a ea 12 bi eko kuan izazio uni o mea ekin lo zen dena en
pa ekoa da. Nolabai , kali a e be a lo zeko, % 33 bi gu xiago beha di a, edo, sa ea en ikus-
pun u ik, % 33 banda-zabale a gu xiago beha da e a loga i mikoan kuan iza u ako aho sa
ansmi i zeko, e a uni o mean kuan iza u akoa ansmi i zeko baino. 1.2 aulan, kuan iza-
zio uni o mea e a ez-uni o mea alde a zen di a 4 ol eko seinale ba en za , 3 bi e abiliz. Ez-
ke eko kasuan, kuan izazio uni o mea e abili denean, a e guz iek du e seinalean age zeko
p obabili a e be a. Eskuinean, aldiz, [0 → 0,6) a e xikiak 0,5eko p obabili a ea me a zen du,
e a [0,6 → 4] a ean dauden bes e lagin guz ien a ean bana u beha du e age zeko geldi zen
den bes e 0,5eko p obabili a ea. Ho ega ik, 0 e a 0,6 ol a ean 4 kuan izazio-balio e abil-
zen di a aulan, e a 0,6 e a 4 ol a ean, bes e lau.
1.2 aula. Ezke ean, kuan izazio uni o mea; eskuinean, ez-uni o mea.
Ja o izko
seinalea en
balio- a ea
( ol )
Age zeko
p obabili a ea
Eslei u ako
kuan izazio-
balioa
Kodeke a
digi ala
Ja o izko
seinalea en
balio- a ea
( ol )
Age zeko
p obabili a ea
Eslei u ako
kuan izazio-
balioa
Kodeke a
digi ala
[0 → 0,5) 0,125 0,25 000 [0 → 0,1) 0,125 0,05 000
[0,5 → 1) 0,125 0,75 001 [0,1 → 0,2) 0,125 0,15 001
[1 → 1,5) 0,125 1,25 010 [0,2 → 0,4) 0,125 0,3 010
[1,5 → 2) 0,125 1,75 011 [0,4 → 0,6) 0,125 0,5 011
[2 → 2,5) 0,125 2,25 100 [0,6 → 1) 0,125 0,8 100
[2.5 → 3) 0,125 2.75 101 [1 → 1,7) 0,125 1,35 101
[3 → 3,5) 0,125 3,25 110 [1,7→ 2,6) 0,125 2,15 110
[3.5 → 4] 0,125 3,75 111 [2,6 → 4] 0,125 2,3 111
2 Gogo a u ele onian 8 bi e abil zen di ela kodeke a ako: 28=256 kuan izazio-balioak.
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak25
Kuan izazioa e a kodeke a bi p ozesu be eizezin di a, biak ba e a egin beha bai i a. Ho ega-
ik, es u asko an, kodeke a kuan izazioa en ba nean ha zen da, e a digi alizazioa bi u a se a a
muga zen da: laginke a e a kuan izazioa.
T ansmisio digi ala e a linea-kodeak
Behin digi aliza u a, hasie ako seinale analogikoa bi -segida bilaka u dugu. Hu engo u a-
sa izango da bi -segida ho i nonbai e a bidal zea, ho g aba u e a go de zeko, edo e ep oduzi ua
iza eko. T ansmi i u beha eko ze oko e a ba eko ho ien o ma isikoa zein izango den de ini zen
du e linea-kodeek. Sinpleena kodeke a unipola a da, non en sio elek iko posi iboak ba eko bi a
adie az en bai u e a ze o ol eko en sioak ze oko bi a.
Kodeke a unipola a nahikoa da konpu agailu ba en ba neko xa elen a eko komuni-
kazio ako, baina bes e dis an zia handiagoe ako seinale elek ikoen ansmisioe an a azo isi-
koak age zen di a. Adibidez, ba eko bi asko ja aian ansmi i uz ge o, linean konden sado e
e ek u ba e agi en da, e a, ge o, ze oko ba ansmi i u beha denean, lineak da aman en sio
elek ikoa alda zeak denbo a gehiago ha uko du. Hau da, zailagoa sue a zen da ze oko ba
linean ja zea ba eko asko en ondo en baldin bada, e a kon akoa. Ho ek e agin zuzena du
ansmisio-abiadu an: bi gu xiago ja dezakegu linean segundoe o. Bes e alde ba e ik, an si-
zioak beha ezkoak di a bi -sink onizazio ako e e, hau da, ha zaileak be eizi ahal iza eko non
has en den e a buka zen den bi bakoi za. Kon u isiko ho ienga ik, ansmisio ako kode uni-
pola a baino egokiagoak di en bes e linea-kode pilo ba asma u e a e abil zen di a, ansmisio-
e o eak gu xi u, abiadu a handi u, e a ha dwa ea sinpleagoa egi en du enak. Adibide ba zuk
di a NRZ (Non Re u n o Ze o), AMI (Al e na e Ma k in e sion), edo Manches e kodeak. Adi
ibili ez nahas eko kodeke a hau, seinale digi aliza uen ansmisio isiko ako egi en dena, e a
lehen azaldu dugun kodeke a, seinale analogiko ba digi aliza zeko p ozesua en amaie an egi-
en dena, kuan izazioa ekin ba e a.
3.2. T inkoke a, kode zeko o ma uak, kode zaileak e a kon aine ak
T inkoke a
Tele ono bidezko elka izke a ba ean, aho sa en 8.000 lagin ha zen badi ugu segundoe o
e a kuan iza u ako lagin bakoi za 8 bi e abiliz kode zen badugu, 64.000 b/s-ko abiadu a
beha ko dugu elka izke a ho i ansmi i zeko. E a be ean, 44,1 kHz-e an ha zen badi ugu
kon ze u ba en laginak, e a 16 bi eko audio-sakone a e abil zen badugu, 705,6 kb/s beha ko
dugu e a monoau alean bidal zen badugu, e a bikoi za, 1,411 Mb/s alegia, es e eoan bidaliz
ge o. Egungo In e ne en abiadu a ho iek lo zea ez da zaila, baina aldi be eko milaka ele ono-
elka izke a i eu si beha zaienean sa ean, askoz hobe da soinuko bi -segida ho iek inko zen
badi ugu. Ze esanik ez bideoaz a i ga enean, non so u ako bi -ja ioak askoz ma dulagoak
bai i a.
T inko ze-p ozesuak bi mo a akoak izan dai ezke: gale adunak e a gale a ik gabekoak.
Gale a ik gabeko inko zeak in o mazio kan i a e be a go de zen du bi gu xiago e abiliz.
Ho e a ako, ja o izko da uen e edundan ziak ken zen di u. Audioa en kasuan, e edun-
dan zia ik handiena denbo azko e edundan zia iza en da, hau da, soinu be a denbo an e e-
pika zea. Kasu ho e an, denbo a- a e ba ean e epika u ako lagin guz iak kode u o dez,
lagin baka a e a lagin ho i zenba aldiz e epika zen den kode zen da. E edundan zia es a-
is ikoa e e ken dai eke inko zean. Kasu ho e an, gehien age zen di en balioak kode zeko,
bi gu xiago e abil zen di ugu. Ho i egi en du, hain zuzen, Hu man kodeke ak, age dai ez-
keen balioen p obabili a eak ezagunak di enean. Gale a ik gabeko inko ze-p ozesua i zulga-
ia da, ho s, ja o izkoa be esku a dai eke inko u ako kode ik. In o mazioa en % 100i eu-
32Mul imedia-In e ne
zakia en aho sa en digi alizazioan e abil dai eke, bai bai akigu ze p obabili a e ekin age zen den
soinu bakoi za hi z-ja io ba ean. Audioa en kasuan, ez di ugu p obabili a e ho iek ezagu zen, e a,
ondo ioz, bi gehiago kon sumi zen duen kuan izazio uni o mea dugu auke a baka a.
Aho sa en kodeke a en helbu ua izango da hizke a en ule ga i asuna i e a ha en izae a a se-
gina i eus ea. Ule ga i asuna i eus ea hizke a en edukia i baino gehiago i dagokio, hizla ia en
emozioak, doinua, inb ea e a aba e e ga an zi suak bai i a. Hala e e, ge a dai eke jaso ako hiz-
ke a ule ga ia iza ea, baina desa segina. Ho i ge a zen da, adibidez, kodeke a man soegia denean,
elka izke a en sink onizazioa kal e ze aino. Aho sa i dagokionez, e e e en ziazko kali a ea ze bi-
zu ele oniko adizionalak emandakoa da (ingelesez, oll quali y). Kali a e ho i da aho sa en 0 e a
4.000 Hz a eko maiz asunak bes e ik digi aliza zen ez di uena, 8 kHz laginke a abiadu a e abiliz.
Ho ega ik, banda es uko aho sa e e bade i zo (na owband, ikusi 1.3 aula). Tele onia en a o ana-
logikoan ohi u ginen kali a e ho ekin, e a, digi alizazioa en ga aian, ho i izan da e e e en zia e a
abiapun ua. Aho sa kode zeko lehenengo es anda ak, G.711 izenekoak, kali a e ho i ema en zuen
64 kb/s e a 8 bi eko sakone a e abili a (8.000 lagin/s x 8 bi = 64 kb/s). Aho sa kode zeko ge oko
o ma uak saia zen di a, gu xienez, kali a e ho i eus en, e a, aldi be ean, ahal den ansmisio-abia-
du a xikiena e abil zen. T inkoke a eknikei eske , kode zaileek ahalbide u du e 4 kHz-eko banda
baino ha ago joa ea, laginke a-abiadu a handi uz baina e abili ako ansmisio-abiadu a handi u
gabe, edo bai a ansmisio-abiadu a gu xi u a e e. Digi aliza u ako aho s-banda handi zea ekin
ba e a, lo u ako kali a ea en nomenkla u a ba ga a u da. Ikusi nomenkla u a ho i 1.3 aulan.
1.3 aula. Soinua digi aliza zean e abili ako banden izendapena. RFC 7587 agi i ik ha u a.
Labu du a Izena Banda-zabale a (Hz) Laginke a-abiadu a
NB Na owband 0- 4.000 8 kHz
MB Mediumband 0- 6.000 12 kHz
WB Wideband 0- 8.000 16 kHz
SWB Supe -Wideband 0-12.000 24 kHz
FB Fullband 0-20.000 48 kHz
Aho s-kode zaile mode noek ja o izko seinalea az e zen du e, e edundan ziak gu xi zen
edo guz iz ga bi zen saia zen di a, e a geldi zen dena ahal den bi gu xiena ekin kode zen du e,
lo u ako seinale digi ala e ep oduzi zean e agindako soinua ahal den hobe ena izan dadin. P o-
zesua i zi a zea gaine a u dakioke, komunikazioa en kon iden zial asuna be ma zeko.
Gehiene an, bi alde an sailka zen di a aho sa kode zeko sis emak: uhin-kode zaileak (wa e o m
code s) e a i u iko kode zaileak (sou ce code s). Azken ho iei ocode s e e bade i ze. O oko ean,
uhin-kode zaileek banda-zabale a handiagoa beha du e, baina p ozesamendu-ahalmen xikiagoa
seinalea igo zean e a ha zean. Bes e alde ba e ik, i u iko kode zaileek askoz ansmisio-abiadu a
xikiagoa beha du e, kasu gehiene an aho sa en kali a ea ia kal e u gabe. Uhin-kode zaileak ele onia
adizionalean e abil zen di a gehien (zi kui u-kommu azio bidezko ele onia e a DECT ha i ik ga-
beko ele onia). Baina In e ne en, non banda-zabale a en e abile a op imiza zen den, LPC eknike-
an oina i u ako i u iko kode zaileak di a nagusiak.
Uhin-kode zaileak
Uhin-kode zaileek laginek desk iba u ako uhina kode zen du e. Bi mo a akoak di a: denbo an des-
k iba u ako uhina kode zen du enak ( ime-domain wa e o m code s) e a kodeke a maiz asunen a abe a
egi en du enak. Azken ho iei kode zaile espek alak e e bade i ze (spec al wa e o m code s).
Denbo a-kode zaileek ha u ako laginen balioak kode zen di uz e. Ho i egi eko e a ik sin-
pleena PCM izenekoa da (pulse Code Modula ion), non kode u ako seinalea digi alizazioa en
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak33
emai za go dina bai a, inko u gabe. Hala e e, kuan izazio ez-uni o mea e abili a 14 bi eko sako-
ne a en kali a ea lo zen du lagineko 8 bi baka ik e abili a. PCM hobe zeko asmoz ga a u zen
kodeke a di e en ziala, non ez bai i a zuzenean laginen balioak kode zen, laginen a eko aldea bai-
zik. Aho sa en laginen balioak pixkanaka alda zen di enez, kode u beha eko balio posibleen a -
ea xikiagoa da, e a, ondo ioz, PCM ekin lo u ako kali a e be a lo dezakegu bi -sakone a xi-
kiagoa e abili a, laginen a eko aldea kode zen badugu. Denbo azko kodeke a di e en zial nagusia
ADPCM izenekoa da (Adap a i e Di e en ial pCM). PCM amiliako bi e ak ga bi be eiz eko, ha-
sie ako PCM i LPCM (Linea pCM) dei zen hasi zi en PCM di e en ziala de ini u zenean. Aho sa-
en denbo azko kodeke a ako o ma u es anda iza u nagusiak ITUk egindakoak di a (in e na io-
nal Telecommunica ios Union). Honako hauek di a:
— G.711. PCM kodeke a en es anda izazioa da. Ohiko o ma ua da zi kui u-kommu azio bidezko
ele onia digi aliza uan, zeine an sa bideko banda-zabale a ez bai a a azo iza en behin deia eza-
i a. Ha en ohiko aldae an, 8 kHz-e an ha zen di a laginak, e a, ge o, 8 bi e an kuan iza zen
di a, e a loga i mikoan. Guz i a, 64 kb/s beha di a, baina badaude bi gehiago beha di uz en
G.711 es anda a en aldae ak. 0,125 ms-ko a ze apena e agi en du. Laginak ehun e a hi u ogei-
naka bil zen di a 20 milisegundoe o, 160 ho iek ba e a da ag ama ba ean bidal zeko edo agi i
ba ean g aba zeko.
— G.726. ADPCM kodeke a ako es anda a da, ADPCM aldae a desbe dinak de ini zen zi uz en
G.721 e a G.723 espezi ikazioak o dezka u zi uena. Auke a desbe dinak eskain zen di u, 2, 3, 4 edo 5
bi eko sakone a e a 16 e a 40 kb/s abiadu a e abiliz. G.726 es anda a e abil zen da, be e 32 kb/s-ko
aldae an, sa e ele onikoen nazioa eko lo u e an e a DECT ha i ik gabeko ele onoe an.
— G.722. Es anda honek e e ADPCM e abil zen du; baina ele ono-aho sa en be iko 4 kHz-eko ban-
da en o dez, banda handiko 7 kHz-eko ha monikoak jaso zen di uen digi alizazio-sis eme a ako
dago de ini u a (wideband 1.3 aulan). Aho sa en ha moniko gehiago ha zeko, e a laginke a- eo-
ema ja ai uz, laginke a-maiz asuna 16 kHz da. Kuan izazio ako e abili ako bi kopu ua en a a-
be a, abiadu a 48, 56 edo 64 kb/s da. SBC eknika e e e abil zen du, ja o izko seinalea bi azpibanda-
an za i zen bai u ho ie ako bakoi za kode u baino lehen. Beheko azpibandan (0 e a 4 kHz a ekoan)
kon zen a zen denez seinalea en in o mazio gehiena, askoz bi gehiago ha zen di a azpibanda ho i
kode zeko bes ea (4 e a 8 kHz a ekoa) kode zeko baino.
Maiz asunen a abe ako kodeke an, denbo an lagindu ako seinalea en ha monikoak a e a zen
di uz e, e a, ge o, ha moniko ho iek kode zen di uz e. Ho ela lan egi en duen kode ze-sis ema ba
G722.1 es anda a da. Izenak ho ela i adoki zen badu e e, G722.1 ez da G722 kodeke a en aldae a
ba . Biek amankomunean du en ezauga i baka a, egilea ITU iza eaz gain, biak banda zabaleko ko-
de ze-sis emak iza ea da (wideband, 1.3 aulan).
I u iko kode zaileak (Vocode s)
I u iko kode zaileek ja o izko seinalea be e ingu a zailea ekin modela u (spec al en elope),
e a ingu a zaile ho i kode zen du e, ja o izko uhina en o dez. Azka alda zen den seinale ba en
mugei ja ai zen dien bes e seinale ba , askoz leunagoa, seinale ho en ingu a zailea da. Ho en
adibidea duzu 1.13 i udian. Ingu a zailea ja o izko seinalea baino leunagoa denez, askoz bi gu-
xiago beha di a kode zeko. Ho i eske , i u iko kode zaileek ika aga izko inkoke a-maila lo -
zen du e, e a, ondo ioz, oso e abiliak di a ele onia mugiko ean e a In e ne bidezko ele onian,
zeine an ezinbes ekoa bai a ahal den ansmisio-ahalmen gu xien e abil zea. Gehien e abil zen di-
enak LPC eknikan daude oina i u a. Adibidez, VoIP ako oso e abilia den G.729 es anda a en
muina CELP (Code-Exci ed Linea p edic ion) da, e a ele onia mugiko ean oso e abilia den AMR-
WB kodeke ak (G722.2 ITU en nomenkla u an) ACELP algo i moa e abil zen du (Algeb aic Code-
Exci ed Linea p edic ion). G.729 kode u ako aho sa 10 ms-ko za i an bidal zen da, za i bakoi za
da ag ama ba ean, ho e a ako 8 kb/s soilik e abiliz.
34Mul imedia-In e ne
1.13 i udia. Seinale ba en ingu a zailea.
3.5. Audio-kode zaileak
Audio-kode zaile ba i exiji u ako soinua en kali a ea aho s-kode zaile ba i exiji u akoa baino
askoz handiagoa iza en da, helbu ua ez delako iza en soilik ondo be eiz ea hi zak disku so ba ean,
baizik e a e ep oduzi u ako soinuak ja o izkoa en ahal den an za handiena iza ea. Hau da, goi-
ideli a ea nahi dugu (high ideli y edo hi- i). Ho ek daka audio-kode zaileek so u ako bi -ja ioek
ansmisio-abiadu a handiagoak beha iza ea, e ep odukzioan audio-kanal gehiago e abil zen di e-
lako, laginke a egi ean gu e en zumenak a zeman di zakeen maiz asun guz iak jaso beha di elako,
e a kuan izazioak e agindako e o ea a zemanezina bilaka u nahi izango dugulako, bi -sakone a
handiagoa e abiliz.
Kanal kopu ua i dagokionez, g aba u ako audio ik sinpleena bozgo ailu baka ba ean e e-
p oduzi zekoa da (soinu monoau ala). Baina en zu en di ugun bene ako soinuak ez da oz asko-
an i u i baka ba e ik, i u i askok igo i ako soinuen konbinazioak bai i a. Adibidez, kon ze u
ba ean jaso zen dugun soinua ins umen u bakoi za en kokalekua en a abe akoa da, e a ez di a
be dinak izango ezke e ik e a eskuine ik jaso zen di ugun audio-seinaleak. Gu e espe ien zia au-
di ibo ho i imi a u nahian asma u zu en e ep odukzio es e eo onikoa, bi bozgo ailu an e ep o-
duzi zeko pen sa u a. Bozgo ailu bakoi zean e ep oduzi zen den g aba u ako soinua i kanala edo
pis a de i zo. G abazio es e eo onikoa egi ean, analogikoa zein digi ala, bi kanal ho iek g aba u
beha di a. Digi alizazioa i dagokionez, ho ek suposa zen du une bakoi zean ez dugula lagin ba
g aba u beha , bi baizik. Soinu es e eo oniko ik ha ago joanda, soinu ingu a zailea e e ga a u da
(su ound sound), hainba kanal e abili a: soinu kuad a onikoa (4 kanal), 5.1 soinua (6 kanal, zine-
a e oe an e a home cinema sis eme an oso e abilia), 7.1 soinua (8 kanal), 16.2 (18 kanal)... Zenba
e a kanal gehiago, o duan e a b/s gehiago beha .
Laginke a-abiadu a i e a bi -sakone a i dagokionez, audio digi alean oso e abiliak di a CD
es anda a i dagozkion 44,1 kHz e a 16 bi . Hala e e, ho i ez da audioa en digi alizazioan e a-
bil zen den auke a baka a. 48 kHz e abil zen di a DVD an, e a es uingu u p o esionale an la-
ginke a-abiadu a handiagoak e e e abil zen di a, au eko bi ho ien bide kadu ak iza en di enak.
O oko ean, goi-de inizioko audio e minoa (high-de ini ion audio, high- esolu ion audio, edo HD
audio) e abil zen da 44,1 kHz/16 bi ez di en konbinazio al uagoak izenda zeko. Au ki u di za-
kegu 88,2 kHz, 96 kHz, 176,4 kHz e a 192 kHz-eko laginke a-abiadu ak, e a 24 edo 32 bi -sako-
ne ak. Jakinda gu e bela iek ez di uz ela a zema en 20 kHz baino al uagoak di en maiz asunak,
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak35
e a laginke a- eo ema kon uan ha u a, ez al da lan alpe a 44,1 kHz baino laginke a-abiadu a al-
uagoa e abil zea? Digi aliza u akoa ge o zuzenean e ep oduzi zekoa bada, bai, lan alpe a da.
Baina digi aliza u ako soinua, asko an, p ozesa ua izango da e ep oduzi u baino lehen. Soinu di-
gi aliza ua i eza i ako a amendu ho iek handie si di zake e digi alizazio-p ozesuan e agindako
e o eak, e a, ho ega ik, laginke a-abiadu a Nyquis muga ik ha ago ha zen da. Teknika honi
gainlaginke a dei zen zaio (o e sampling), e a, be a i eske , badago digi aliza u ako seinaleak
p ozesa zea soinua en kali a ea i eu si a. Behin p ozesamendua eginda, azpilaginke a eza zen
zaio audioa i (downsampling), e ep oduzi u edo ansmi i u ahal iza eko gu e bela iak beha
duen abiadu an, e a ez gehiagoan.
1.4 aula. Oso e abiliak di en audioa kode zeko sis ema ba zuk. MPEG kon aine a bideo ako da,
baina MP3 soinua bes e ik ez duenean, MP3 de i zo.
Izen labu ua Izen osoa Ohiko kon aine ak
AAC Ad anced Audio Coding MP4, ADTS, 3GP
MP3 MPEG-1 Audio Laye III MP4, ADTS, 3GP, MPEG
Opus Opus WebM, MP4, Ogg
Vo bis Vo bis WebM, Ogg
FLAC F ee Lossless Audio Codec FLAC, MP4, Ogg
Tes u hau idaz ean gehien e abil zen di en audioa kode zeko sis emak 1.4 aulan di uzu. AAC
(Ad anced Audio Coding) MP3 (MpEG Audio Laye 3) es anda a en o dezkoa da. Bi kopu u
be a e abiliz, soinu-kali a e handiagoa lo zen du AACk be e au ekoak baino. AAC MPEG-4 es-
anda mul zoa en za i ba da, es anda mul zo ho en audioa en kodeke a ako auke a lehene sia,
hain zuzen e e (MPEG es anda e an audio e a bideoa en kodeke a lan zen da). E a be ean, MP3
MPEG-1 aldea en hi uga en a ala da (ho ik da o kio 3 zenbakia izena i), audio- inkoke a ha -
zen duena. MPEG-2 es anda e an bi auke ak daude audio ako: MP3 e a AAC. AAC da audio
o ma u lehene sia hainba ele ono a ako, elebis a zein i a i digi ale ako sis eme an e a jokoe a-
ako kon sole an.
AACk inko ze gale aduna egi en du, baina, psikoakus ika i eske , galdu ako in o mazioak
ez du apenas e aginik izango gizakiak a zemandako soinua en kali a ean. Fun sean, aho sa en ko-
deke an e abili ako uhin-kodeke a be a egi en da AAC es anda ean. Labu ean, honako u a s
hauek egi en di a soinua AAC e abiliz kode zeko:
1. Seinale analogikoa en laginke a egi en da, 8 e a 96 kHz a eko abiadu an. Asko an, 44,1 kHz
auke a ha zen da, CD kali a ea en pa ekoa lo zeko.
2. Kuan iza u ako laginak denbo a- a e an bana zen di a, e a egindako bloke bakoi za maiz asu-
na en a abe a azal zen da, MDCT bihu ke a e abiliz. Hau da, denbo a-lagine a ik maiz asun-
lagine a a iga o, e a maiz asun bakoi za en inda a kode uko da.
3. Az e ke a psikoakus ikoa egi en da, es ali ako maiz asunak ken zeko.
4. Maiz asunak kode zen di a Hu man kodeke a es a is ikoa e abiliz, bi kopu ua mu iz eko.
AACk duen handicap ba be e pa en e bidezko e abile a da. Oz opo ho i ez du e be e lehia-
kide di en Vo bis e a Opus kode zaileek, biak lib eak bai i a. Be en a eko e lazioa MP3 en e a
AAC en a ekoa bezalakoa da; hau da, Opus da Vo bisen o dezkoa, e a, be ez, hobea. MP3 bezala,
Vo bis zaha ki u za jo a dago, baina o aindik e abil zen da. AAC ekin alde a u a, Opusek duen
aban aila ik handiene ako ba be e la en zia baxua da, 5 ms-koa izan dai ekeena (ACCk lo zen
duen baxuena 20 ms da, be e AAC-Low Delay aldae an).
36Mul imedia-In e ne
FLAC kode zailea da gale aduna ez den aulako baka a. Ho ega ik, lo dezakeen inko ze-
maila bes eena baino baxuagoa da, baina, bes e alde ba e ik, egokiena da musika a xiba zeko e a
segu asun-kopiak so zeko. Konp eso e o oko ak baina hobea da audioa inko zeko, ho e a-
ako esp esuki diseina u a dagoelako.
4. Bideo digi ala
A gia uhin elek omagne iko ba da, e a gu e begiek a zema en di uz en i udiak objek uek is-
la u ako a gia di a. Gu e begiek a zeman dezake en a gia izpi in ago ien e a ul amo een a ekoa
da, edo, bes e e a ba ean esanda, gu xi go abehe a 400 THz e a 800 THz a eko uhin elek omag-
ne ikoak di a. Ta e ho e an dauden uhinak mul zoka sailka u di ugu, maiz asuna en a abe a, e a
mul zo bakoi za i kolo e ba eslei u diogu. Adibidez, 530 e a 580 THz a ean dagoen a gia kolo e
be dea ekin lo zen du gu e bu muinak. Gu e be sa eak, na u an so u ako uhinak a zeman, e a
gu e bu muinak in e p e a zeko moduko ne bio-seinale bilaka zen di u. An zekoa egi en du e bi-
deokame ek e e: i udiak osa zen di uz en uhin elek omagne ikoak a zeman, e a haien baliokideak
di en seinale elek iko analogiko bilaka zen di uz e. Ge o, soinua ekin egi en den bezala, seinale
analogiko ho i digi aliza zen da, e a e aginko agoan bil egi a u, ansmi i u e a p ozesa u ahal
iza eko.
4.1. I udien digi alizazioa
Digi aliza u ako i udiak bi e a akoak izan dai ezke: denbo an zeha es a ikoak di enak, e a di-
namikoak (hau da, mugimendua age zen du enak). Lehenengoen adibideak a gazkiak edo ma -
golanak di a. Biga enak animazioak e a bideoak di a, e a haiei e epa a uko diegu es u hone an.
Bien digi alizazioak lo u a daude, mugimendua du en i udien digi alizazioa i udi es a ikoen digi-
alizazioan oina i zen bai a. Ho en a azoia gizakia en ikusmen-sis ema en un zionamenduan
da za. Pe siana ba en zi iki uen a ze ik gu dien mugimenduei begi a zean, Roge zien ziala i in-
gelesa gu pilek e agindako e ek u op ikoaz jabe u zen, 1824. u ean. Ema en zuen gu pilek au e a
egi en zu ela bi a u gabe, cowboyen ilme ako diligen zien gu pilekin ge a zen den an ze a. Ge-
oxeago, 1832. u ean, Pla eau belgika ak i udi es a ikoak ba a bes ea en a ze ik i udika uz i u-
dia en mugimendua lo zen zuen lehenengo gailua e aiki zuen: enakis iskopioa (ikusi 1.14 i u-
dia). Ha i eske , zinea en oina ia ja i a zegoen. I udi es a ikoen segida ba en o dez, mugi zen a i
den i udi baka a a zema en du gu e ikusmen-sis emak. I udi es a iko bakoi za i o og ama de i-
zo (ingelesez, ame3 edo, bes ela, pic u e e e esa en zaio). Fo og amen kopu ua segundoe o azal-
zeko, FPS (F ames pe Second, o og ama-abiadu a) edo he zak (Hz, o og ama-maiz asuna) e a-
bil zen di a. Mugimendua a zema eko, gu xienez 12-15 Hz-ekoa (edo 12-15 FPS) izan beha du
o og amen maiz asunak, e a e oso ikus eko 16 Hz da, gu xi go abehe a, beha den minimoa. Zi-
nema mu uan, 22-26 Hz e abil zen zi en, e a, zinema es anda ean, 24 Hz e abil zen di a (i udi
bakoi za bi aldiz age zen da, keinada edo licke inga ekidi eko). Be iko elebis an, 25 Hz e abil zen
di a (30 Hz AEBn e a Japonian).
A o analogikoan, o og amak analogikoak zi en. Egun, i udi es a iko digi aliza uak di a. I udi
es a ikoak digi aliza zeko, kame ako objek ibo ik sa u ako a giak milaka o odiodok osa u ako
ma izean e agi en du. Fo odiodo bakoi zak i udiko lagin ba jaso zen du, i udiko pun u ba i da-
gokiona. Jaso ako a ginda a zenbaki bilaka zen du; hau da, i udia en za i bakoi za zenbaki bila-
ka zen du e o odiodoek. Ho i asma u zu en isika iek Nobel sa ia jaso zu en ho ega ik 2009. u -
3 Adi, ez du ze ikusi ik konpu agailu-sa ee an bidal zen di en amekin, nahiz e a biak ame dei u ingelesez.
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak37
ean, asmakizuna 40 u e lehenago egin bazu en e e. Fo odiodo bakoi zak ha u ako lagina i pixel
de i zo (ingelesezko pic u e e a elemen hi zen elka ke a en ondo iozko hi za). Izen ho e a ik e a-
o i da pixelazio e minoa, i udi digi aliza uan egindako za ike a a zema ea azal zen duena. Be e
gehienezko be eizmenean lan egi en duen pan aila ba ean, kolo ea eman dakiokeen pan ailako za-
i ik xikiena da pixela.
1.14 i udia. Fenakis iskopioa.
Ho ela digi aliza u ako i udi ba ek duen pixel kopu uak eza zen du i udia en be eizmen-
maila: zenba e a pixel gehiago, o duan e a be eizmen handiagoa. Be eizmena zabale a x al ue a
e an azal zen da, e a bide kadu a ho en osagai bakoi za pixele an neu zen da. Film ba ikus eko
e abili beha den be eizmena ez da be a izango, esa e ba e ako, ele ono ba ean, elebis a-pan aila
ba ean edo zinema-a e o ba ean. Oso lo u a dago pan aila en amaina ekin, ikuslea ekiko dis an-
zia ekin, e a e ep oduzi zean lo u nahi dugun kali a ea ekin. Digi aliza ze akoan be eizmen
egokia auke a zeko, kon uan ha u beha dugu pixela en amaina ez dela be a izango 5 × 3 zen i-
me oko koad o ba ean e ep oduzi u beha badugu i udia (adibidez, xa el ba ean age zen den
a gazkia), edo 5 × 3 me oko pos e e aldoi ba ean inp ima u beha badugu. Txa el ba ean inp i-
ma zeko a gazkia bada, nahikoa izango da 640x480 be eizmena; baina be eizmen ho ekin pos e
e aldoian inp ima zen badugu, pixelazioa naba ia izango da ikuslea oso dis an zia handian ez ba-
dago.
1.15 i udia. I udi be a be eizmen desbe dinekin e ep oduzi u a. Be eizmen eskaseko i udie an naba ia
da pixelazioa.
38Mul imedia-In e ne
Pixel bakoi za kode zeko e abili ako bi kopu ua da digi aliza u ako i udia en kali a ean e a
kos uan e agin handia duen hu engo pa ame oa. Pixel bakoi zeko bi baka a e abiliz ge o, bi
kolo e bes e ik ezingo di ugu e abili i udian: zu ia e a bel za. Kali a e handiko zu i-bel zeko bi-
deoa kode zeko, 8 bi e abil zen di a, hau da, 256 g is-maila. Bideoa kolo e an digi aliza zeko oi-
na izko sis ema RGB da (Red G een Blue), non pixel bakoi zeko 24 bi e abil zen bai i a, 8 bi
e abili a oina izko kolo e bakoi zeko (go ia, be dea, e a u dina). Zo zi bi eko hi u osagai ho-
iekin, 16 milioi konbinazio ingu u so dai ezke, gu e ikusmenak be eiz di zakeen kolo eak baino
gehiago. Pixel bakoi zeko e abili ako bi kopu ua izenda zeko, bpp ak onimoa (bi s pe pixel) edo
kolo ea en sakone a e minoak e abil zen di a. Adibidez, RGB sis eman, 24 bi eko kolo ea en sa-
kone a e abil zen da no malean.
DVD o ma uan, 720 × 576 be eizmena e abil zen da. Be az, DVD bideo ba ansmi i u
nahiko bagenu 24 bi eko sakone a e abiliz, 1,2 MB baino gehiago beha ko genuke o og ama ba-
koi zeko. 25 o og ama segundoe o bidali a, ia 250 Mb/s-ko ansmisio-abiadu a beha ko genuke
bideo ho i In e ne en ansmi i zeko. Abiadu a ho i bideo- ansmisio baka ba i eslei zea pen sae-
zina denez, a gi dago bideo digi aliza ua en inkoke a oso handia lo zea ezinbes ekoa dela bi-
deoak In e ne en bana u nahi badi ugu. Zo ionez, hama kade an ike zaileek egindako lan bikai-
nak u zi ako inko ze-algo i moek e a eknikek In e ne bidezko bideoak bana zeko modua eka i
du e. Audioan bezala, bideoa inko zea i bideo-kodeke a de i zo.
4.2. Bideo-kodeke a ako sis emak
Bideo-kodeke a ako sis ema uga i badaude e e, sis ema guz iek bi u a s egi en di uz e be i bi-
deoa inko zeko: o og ama es a ikoen e edundan zia espazialak ezaba u, e a, mugimendua ko-
de zean, o og amen a eko denbo a-e edundan zia kendu. Lehenengo ako, Fou ie en analisian
oina i ako DCT (Disc e e Cosine T ans o m) bihu ke a iza en da eknika nagusia, e a, biga ene-
ako, mugimendua en konpen sazioa (mo ion compensa ion).
I udi es a ikoen kodeke a
E edundan zia espaziala o og ama ba ean elka ekin dauden pixelek balio be a du enean
au ki zen dugu. Balio be eko pixel ho iek guz iak kode zea baino labu agoa iza en da balio ho i
behin baka ik kode zea e a ze pixele an azaldu beha duen zehaz eko in o mazioa gehi zea.
Baina i udien e edundan zia espaziala en a amendua ha ago doa, e a gu e ikusmenak a zema-
en ez duen in o mazio guz ia ken zen saia zen da. Soinua en digi alizazioan bezala, Fou ie en
analisia e a DCT bihu ke a un sezkoak di a bideoa en kodeke an, gu e ikusmenak a zemango ez
di uen de aileak ezaba zeko digi aliza u ako seinale ik. I udian egindako i agazke a gehiegizkoa
bali z, ge o e ep oduzi u ahal izango dugun i udia lauso u a age uko li zaiguke. Baina, i agaz-
ke a ho i ondo muga u a badago, i udia kode zeko e abili ako bi kopu ua asko mu iz u dai eke
e ep oduzi u ako i udia en kali a ea kal e u gabe. E edundan zia espaziala ken zea i in a-
ame inkoke a e e esa en zaio.
I udi es a ikoak inko zeko JPEG es anda a (Join pho og aphic Expe s G oup) de ini u zu-
en; hasie a ba ean, a gazkiak e a an zekoak digi aliza zeko e abil zen zen, baina bideoa kode zeko
e e e abil zen da. Hemen az e uko dugu nola kode zen di uen JPEGk 24 bpp e abil zen di uz en
RGB i udi analogikoak, bideoa en oina ia den i udi es a ikoen kodeke a nola egi en den ideia
o oko ba ema eko asmoz.
Abiapun ua RGB in o mazioa kode zen du en hi u pixel-bilduma di a, ba oina izko kolo e
bakoi zeko. Adibidez, 1280x720 be eizmena ekin lan egi en badugu, amaina ho en hi u bilduma
izango di ugu: ba a, i udiko pixelen osagai go ia duena; bes ea, osagai be dea duena, e a, hi uga-
ena, osagai u dina duena. Bilduma bakoi za ma ize ba en moduan an ola zen da, 8 bi e abiliz
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak39
pixel bakoi zeko. Ho ela, 24 bi e abil zen di a pixel bakoi za kode zeko; gehiegi, e edundan zia
asko iza en bai a. Ho ega ik, JPEG kodeke a en lehenengo u a sa da RGB hi u ma ize ho ie a ik
Y’CbC e edundan zia gu xiago du en bes e hi u ma ize a a iga o zea. Y’CbC sis ema e agin-
ko agoa da RGB baino, gu e ikusmen-sis ema en un zionamendu ik ge uago dagoelako, gu e
begiek e egis a zen di uz en bi pa ame oak jaso a: alde ba e ik a gia en inda a, e a bes e ik ko-
lo ea. Bi pa ame o ho ien izen eknikoak di a, hu enez hu en, luminan zia e a k ominan zia
(luma e a k oma e e dei uak). K ominan zia, no malean, bi balioekin adie az en da: alde ba e ik,
u dina ekiko aldea (Cb, ch oma blue), e a, bes e ik, go ia ekiko aldea (C , ch oma ed). I udiko
pixelak adie az eko Y’CbC sis ema e abiliz, alde ba e ik, i udia kolo e ik gabe kode zen dugu (Y’
ma izea), e a, bes e ik, ha en kolo ea (Cb e a C ma izeak). Gizakia en begia askoz sen iko agoa
da zu i-bel zeko in o mazioa ekiko kolo ea ekiko baino, e a, ondo ioz, askoz lagin gu xiago beha
di a kolo ea ondo digi aliza zeko zu i-bel zeko i udiak digi aliza zeko baino. Hau da, Cb e a C
ma izeak Y’ ma izea baino xikiagoak izan dai ezke. Ho i k ominan zia en azpilaginke a de i-
zo (ch oma subsampling). Cb e a C ma izeen amaina Y’ ma izea ena en e dia bada, 4:2:2 idaz-
ke az azal zen da. Ho i da azpilaginke a ik e abiliena, baina bideo-kodeke a ako bes e auke a ba-
zuk e e e abil zen di a. T inko ze ho i gale aduna da, baina gu e ikusmenak nekez naba i uko du
aldea. RGB laginen o dez luminan zia e a k ominan zia kode zeak, inko ze-maila al uagoa lo -
zeaz gain, zu i-bel zeko i udiekiko ba e aga i asun e aza du, luma en ma izea (Y’) ha u bes e-
ik ez bai a egin beha kolo e an digi aliza u ako i udi ba zu i-bel zean ema eko.
1.16 i udia. 8×8 bloke ba en be an olake a posible ba , ze okoen segidak maximiza zeko.
Biga en u a sa pixel-ma izeak maiz asunen a abe ako e ep esen azio a pasa zea da. Fo o-
g ama ba en luminan ziako ma ize bakoi za 16x16 pixelek osa u ako blokee an an ola zen da, e a
bloke bakoi za i Fou ie en analisia aplika zen zaio, ha monikoak lo zeko. Zehazki, DCT bihu -
ke a egi en da, hau da, kosinua en bihu ke a disk e ua. P ozesu be a egi en da k ominan ziako
ma izee an, baina 8 × 8 pixelek osa u ako blokee an za i u a. Hi uga en u a sa bloke bakoi-
zean pisu xikia du en ha monikoak ezaba zea da; hau da, maiz asun al uenak, pixelen a eko ba -
ba eko aldake ak azal zen di uz enak. U a s ho en gakoa «pisu xikia» ze den de ini zean da-
za. E abil zaileak e abakiko du: JPEG i udi ba so ze akoan, azaldu beha dugu ze inko ze-
maila nahi dugun, e a, ho en uke, ze kali a eko emai za nahi dugun. Maiz asun asko ezaba zen
40Mul imedia-In e ne
badi ugu, kolo een a eko an sizio guz iak leundu a age uko di a, e a i udia en le o zeha zak
galduko di a. Hi uga en u a s ho i i udia en kuan izazio de i zo, baina ez da nahas u beha
soinua en digi alizazioan ikusi dugun kuan izazioa ekin; un sean, p ozesu be a da, baina e a des-
be dinean egi en da soinua en kuan izazioa e a i udia ena. Une ho e a ako, bloke bakoi zean
dauden 8 bi eko balioe a ik asko ze okoak izango di a, edo ze o ik ge ukoak.
Lauga en u a sean, kodeke a di e en ziala aplika zen da o og ama en blokeen a ean, soi-
lik bloke bakoi zeko (0,0) posizioan, hau da, goi-ezke eko xokoan. Posizio ho e an, blokeko pi-
xel guz ien ba ez bes eko balioa kode zen da. Be ez, gehiene an, gu xi alda zen di a bloke ba e ik
bes e a. Ondo ioz, posizio ho ek e e ze o ik ge uko balioak go deko di u bloke gehiene an. Hu-
engo u a sean, bosga enean, age ian geldi zen da ze ga ik bila u dugun au eko lau u a se-
an ahalik e a posizio gehien uz ea ze oan. Izan e e, bosga en u a s ho e an segiden kodeke a
egingo da ( un-leng h encoding); hau da, ze okoen segidak segida en luze a ekin o dezka uko di a.
Ho e a ako, lehenago, bloke bakoi za be o dena uko da, ahal den ze oko gehien age dai ezen
elka en ja aian. Be o dena ze ho i zig-zag e an iza en da, 1.16 i udian age zen den bezala, ze-
oko ja ai u luzeagoak so zen di uelako. Azkenik, Hu man kodeke a e abil zen da bloke bakoi-
zeko kodeak bi gu xiago ekin kode zeko: asko an age zen di en balioak kode xikien bidez ko-
de zen di a.
JPEG kodeke ak lo zen duen inko ze-maila 100:1 iza e a ailega dai eke, baina kali a ea-
en gale a naba ia izango da. 10:1 inkoke a lo u a, ikusmenak no malean ez di u be eiziko ja o-
izko i udia e a kode u a dagoena. JPEG sime ikoa da: denbo a be a beha da kode zeko e a des-
kode zeko, gu xi go abehe a.
Mugimendua en kodeke a
Fo og amen a eko e edundan zia ken zea i denbo a-e edundan zia ken zea, in e - ame
inkoke a edo mugimendua en konpen sazioa esa en zaio. Edozein kasu an, ideia honako hau da:
pixel ba ean balio be a badago elka en ja aian dauden hainba o og ama an, ez da behin e a be-
iz kode zen pixel ho en balioa. Hobe iza en da pixel ho en balioa behin baka ik kode u, e a,
ge o, hainba o og ama an ja aian e epika zen dela azal zea. Ha ago joanda, in e - ame kode-
ke a e a di e en zialean egi en da, hau da, ez da o og ama ik kode zen, baizik e a o og amen a -
eko aldeak. Ho en e abilga i asuna ule zeko adibide ona da pilo a-pa ida ena, non jokala iei
e a pilo a i dagokien i udia en za ia soilik alda zen den. Pan aila en a zean geldi zen den i udia
inkoa denez, nahikoa li za eke hasie an kode zea, e a ge o jokala ien e a pilo a en mugimenduak
bes e ik ez kode zea. Ho ela eginez ge o, bideoa kode zean e abili ako bi kopu ua ika aga i jai-
siko da.
Kode u ako in o mazioa gu xi zea en bideoa inko zeko sis emek eman du en hu engo
u a sa honako hau izan da: mugimendua kode zeko, hu enke an dauden o og amen a eko al-
dea kode u o dez, zenba e si hu engo o og ama, e a kode u zenba e si ako o og ama en e a be-
ne ako o og ama en a eko aldea. Kode zaileak mugi zen a i den i udiko za ia en mugimendua-
en bek o ea zenba es en du; hau da, pixel alde ba en desplazamendua kalkula zen du, au eko
i udie an izandako kokapene an oina i u a. Bek o e ho ekin e a au eko i udi ba e ik abia u a,
hu engo i udie an pixel alde ho en kokapena zein izango den kalkula zen du kode zaileak. Pilo-
a-pa ida en kasuan, adibidez, pilo a azal zen du en pixelen hu engo kokapena zein izango den
zenba es en du. Azkenean, hu engo i udian pilo a bene an non dagoen e a zenba e si ako koka-
pena en a eko aldea kalkula zen e a kode zen da. Zenba espena oso ona baldin bada, alde ho i
ze o izango da. Kode u ako bideoan ze oko segida luzeak age zea lo zen badugu, e aza izango
da segida ho iek o dez ea be e luze a ekin, e a, ho ela, azkenean, oso bi gu xi beha ko di a bi-
deoa kode zeko. Zenba e a zenba espen hobea egin, o duan e a e eali a ea ekiko alde xikiagoa
age uko da, e a, ondo ioz, inkoke a handiagoa lo uko dugu. Ho dago ma ema ika ien lehia: ea
no k asma zen duen zenba espena egi eko un zio ik zo o zena.
1 In e ne e amul imedia-aplikazioak41
Au eko ideie an oina i u a, bideo-kodeke a ako sis eme an, honako hi u mo a haue ako o-
og amak e abil zen di a:·
— I- ame izenekoak (in acoded ame). I udi es a iko inko uak di a. Hau da, ahal den e edun-
dan zia espazial gehiena ken zen zaie. Halako o og amak e ep oduzi zeko ez da bes e o og a-
ma ik beha ; hau da, I- ame o og aman be an dugu o og ama ho i e ep oduzi zeko beha
den in o mazio guz ia. I- ameak ondoko bes e e a ba eko o og amak kode zeko e a e ep o-
duzi zeko oina iak di a.·
— P- ame izenekoak (p edic i e ame). I udia en mugimendua kode zen du e au eko o og a-
me an oina i u a. P- ame ba kode zeko e a ge o e ep oduzi u ahal iza eko, au e ik I- ame
ba beha ko da gu xienez. I- ame ho e a ik kode u dai ezke ge oko P- ameak. Lehen desk i-
ba u dugun bezala, P- ame an zenba e si ako i udia en e a bene akoa en a eko aldea kode-
zen da. Del a o og amak e e esa en zaie, ma ema ikan del a hi z g ekoa e abil zen bai a alde
xikia azal zeko.
— B- ame izenekoak (Bidi ec ional ame). P- ameak bezalakoak di a, hau da, bes e o og ame-
a ik e a o iak. Baina, B- ame o og amen kasuan, e e e en zia ako ha u ako bes e o og a-
mak au ekoak edo a ge okoak izan dai ezke.
1.17 i udian, bideo ba en lau o og ama di ugu. Hasie akoa e a azkena I- ameak di a; biga-
ena, P- ame ba da, lehen I- ame ik e a o ia; e a hi uga ena, B- ame ba , lehenengo e a az-
ken I- amee a ik e a o ia. Biga en e a hi uga en o og ame an, soilik pas illak kode u di a, bes-
e ik ez bai a mugi zen o og ama ba e ik bes e a. Hi uga enean, hasie ako hi u pas illak au eko
o og ama ik e a o i di a, e a lauga en pas illa ge oko o og ama ik ha u a dago, be a en posi-
zioa bi kalkula u a.
1.17 i udia. E a desbe dine ako bideo- o og amak sekuen zian: I- ameak, P- ameak e a B- ameak.
JPEG es anda a az e zean ikusi dugunez, i udi es a ikoak kode zeko e abili ako uni a e un-
zionala N × N pixeleko blokea da. JPEG es anda ean, halako blokeei MCU bloke (Minimal Co-
ding Uni block) de i ze; baina, o oko ean, bideoa kode zeko sis eme an, mak oblokeak esa en
zaie. H.264/AVC sis eman egi en den mugimendua en kodeke a halako mak oblokee an da za,
e a ez o og ame an. Be ez, kodeke a di e en ziala ez da egi en o og ama oso ako, baizik e a o o-
g ama osa zen du en mak oblokeen a abe a. Ho ela izanik, I- amee an, I-mak oblokeak ego en
di a soilik; P- amee an, I-mak oblokeak e a P-mak oblokeak age zen di a, e a B- amee an, hi u
mo a ako mak oblokeak: in a, p edic ed e a Bidi ec ional mak oblokeak, alegia. HEVC/H.265 ko-
deke a be iagoan, CTU (Coding T ee Uni ) izeneko uni a e un zionalak o dez u du mak oblokea.
Bideo-kodeke a ako es anda ak
Bideo-kodeke a ako es anda ek zehaz en di uz e o og amen o ma uak e a haien uni a e
un zionalen egi u a, hau da, e ep oduzi zaileak jasoko duen bi -sekuen zia en sin axia. Izan
e e, bideo-kodeke a ako o ma uak e e bade i ze. Fo ma u ho ekin ba e a, e abili ako inko ze-
sis ema eza zen du e, baina ez, o dea, ha en inplemen azioa (hau da, kode zailea). Inplemen-
azioa en zehaz asun asko bideo-kode zailea diseina u beha duena en eskue an uz en di uz e,
2
Bideoa e a elebis a In e ne en
Kapi ulu hau i aku i e a ge o, i aku leak honako gai hauek jakingo di u:
— Nola lo zen den In e ne bidez kali a ezko bideoak e a elebis a bana zea, bes e o
e ako sa ea izanda e e.
— Nola un ziona zen duen s eaming-sis ema ba ek.
— Ze auke a dauden s eaminga ansmi i zeko e a seinalea In e ne en ba eia zeko.
— Ze aldake a a i den eka zen In e ne elebis a-mundu a.
XX. mende osoan e a o ain dela gu xi a e nagusia izan den elebis a-e edua heda u ako elebis a
da (B oadcas TV). Ikuslea en ikuspun u ik, ha en ezauga i nagusia izae a p og ama ua da; hau da,
saio ba au e ik p og ama u ako egun e a o du zeha z ba ean ikus dai eke soilik. Ho ik so u zen e-
lebis ako p og ama e minoa, saio ba izenda zeko e abilia. Bes e ezauga i oso ga an zi su ba zen a-
liza ua iza ea da. Hasie an, monopolio publiko ba zen: he i bakoi zean, es a uak kudea u ako elebis-
a-ka e baka a zegoen; ge o, es a u-mailako bes e elebis a-ka e ba zuk so u zi en, e a, ge oago, ka e
p iba uak e e ona u zi en. Ha a a, oligopolio ba so u zen. Publizi a eak eka i ako di u mo doak
elika u du elebis a, baina ho i e e gu xi en esku egon da be i: alde ba e ik, es a ua en esku, e a, bes e
alde ba e ik, lizen zia p iba uak esku a u zi uz en alde ekonomiko handien esku. Telebis a heda uak
ika aga izko e agina izan du ekonomian, kul u an e a poli ikan xx. mendean, oso bide e aginko a
izan bai a jendea engana hel zeko. Mass media e minoa en esanahia be e-be ean gauza u da elebis a
heda ua en ga aian, p en sa ida zia e a i a ia guz iz gaindi u a. Banake a ako eknologia i e a sa ea i
dagokienez, elebis a heda uak uhinak e abili izan di u hasie a ik, lu eko an enen bidez. Uhinez gain,
zenbai he i an kable a dazkide bidez ga aia u da seinalea igo le ik e xee a ainoko bideko azken za-
ian. U ee an, seinale analogikoa e abili izan da elebis a heda uan, baina, azken hama kada haue an,
modu digi alean bana zen da. Telebis a-ha gailu gisa, o aindik e xe asko ako egongelako e egea den
apa a u ho i e abili izan da. U e ho ie an guz ie an, be e bilakae a eknologikoa handia izan da: zu i-
bel ze ik kolo eko a, CRT u ue a ik egungo LED eknologia laue a a.
Banake a-sa ean izandako aldake en e aginez, elebis a kon zep ua e a e eali a ea alda u egin
di a. Lehen aldake a esangu a sua sa eli e bidezko elebis a izan zen. Ho i eske , heda u ako ka e
kopu ua e a igo le ba en heda ze-espa ua ika aga i handi u zi en, es a u-mailako monopolioen
kal e ako. Gaine a, kable bidezko banake a gehi u zi zaion sa eli e bidezko ansmisioa i. Ho ek e-
lebis a en biga en a oa i a ea i eki zion, e a be ikun za handi ba eka i: bideoak eska u ahala ikus-
eko ahalmena (VoD, Video on Demand), e a, ho ekin ba e a, ikusi akoa en a abe ako o dainke a
(pay-pe - iew). Ho i baino lehenago, bazegoen bideoak e xean ikus eko auke a, baina isikoki eka i
beha zen bideoa e xe a, e a bideo-e ep oduzigailua elebis a i lo u. VoD kon zep ua i eske , sa e ik
jaso zen di a bideo ho iek. Bideo-kluben gainbehe a hasi zen o duan, baina o aindik sendo zeuden,
pay-pe - iew sis emen a akas a muga ua izan bai a. Nolanahi e e, ikusleak p og amazio heda u ik
aska zen hasi zi en, bi bide a ik: alde ba e ik, VoD sis ema e abiliz, e a, ba ez e e, ehunka kanal es-
ku a eduki a, ba e ik bes e a gus uko saio ba en bila jauzi eginez, edo, ba ez e e, gehiegizko publizi a-
e ik ihesi. VoD sis ema ena baino gehiago, zappinga en a oa izan da elebis a en biga en a oa.
2 Bideoae a elebis aIn e ne en49
In e ne ek elebis a en hi uga en a o a e aman gai u, non elebis a hi za en esanahia be a
e e ez bai ago a gi. Table a ba ean bezpe ako saio ba ikus en a i ga ela, elebis a ikus en a i al
ga a? E a, egongelako « elebis a» ho e an YouTubeko bideo ba ikus en dugunean, ho i e e ele-
bis a ikus ea al da? XXI. mendea no be a en elebis a en a oa da, no be ak auke a zen bai u ze ,
noiz e a nola ikusi (e e y ime, e e ywhe e, e e ysc een). A o hone an, In e ne da nagusi, ha en
bidez lo zen bai a aska asun ho i. Egongelako elebis a sma TV iza e a iga o da, In e ne e ako
ena ez gal zeko. Bes e banake a-sa eak e e (lu eko an enen sa ea, sa eli eak e a kableak) ho
daude, baina e o kizuna In e ne ena da. Ho e a aino hel zeko gakoak hi u izan di a. Lehena, bi-
deoa kode zeko eknike an izandako au e apena dugu; ho i eske , askoz ansmisio-abiadu a
xikiago beha da bideoak ansmi i zeko. Ho e az, au eko kapi uluan a i u ga a. Biga ena,
sa bide-sa ee an izandako hobekun zak, kable bidezkoe an zein ele onia mugiko e a ako sa e
zelula e an; ondo ioz, askoz ansmisio-abiadu a handiagoa dugu esku a. Amaie ako kapi uluan
az e uko di ugu sa bide-sa eak. Hi uga en gakoa s eaming- eknologian izandako au e ape-
nak di a. Ho e az a i uko ga a kapi ulu hone an.
1. S eaming- eknika en oina iak
Nahiz e a s eaming- eknika audioak edo a bideoak bana zeko e abili, es u hone an bideoaz
soilik min za uko ga a, ga bi asuna man en zea en. I a ia i dagokionez, eknika be ak e abil-
zen di a, baina askoz banda-zabale a xikiagoa ha u a. Bes e alde ba e ik, elebis a e minoa e a-
bil zen dugunean, elebis a-ka e ba ek eskaini ako saioak ikus eaz a i uko ga a, saio ho iek au-
e ik g aba uak ( ilmak, dokumen alak, ez abaidak...) edo zuzenean so u e a heda u ako saioak
izanda e e (ki ol-saioak, be iak...). Bideo hi z soila e abil zen dugunean, pan aila ba ean ikus en
dugun edozein ikus-en zunezkoz a i ga a, be ie e In e ne bidez jasoa bada, i u bu ua edozein
izanda e e.
1.1. In e ne bidezko bideo e a elebis a ako osagaiak
In e ne bidezko bes e edozein ze bi zu an bezala, elebis a en e a bideoa en ze bi zuan hi u
osagai age zen di a: ze bi zua ema en duena, ze bi zua jaso zen duena e a bien a eko komuni-
kazio ako sa ea (In e ne ). Telebis a en e a bideoa en kasuak an z handia du web o oko a en ka-
sua ekin; izan e e, ha ekin lo u iko kasu pa ikula za ha dai eke. Webean bezala, ze bi zua ema-
en duen pa aidea i edukien ho ni zailea esa en zaio (con en p o ide ).
Ho ni zaile mo a asko dago:
— Edozeinek ekoiz u ako bideoak bana zeko sis emak. Une hone an, haien a ean e abiliena
YouTube da. Halako sis emak e xean g aba u ako bideo labu ak a gi a a zeko ga a u zi en,
baina, gau egun, edozein mo a ako bideo-saioak daude, bai a zuzeneko saioak e e (li e s ea-
ming).
— Be iko elebis a-ka eak, bai publikoak, bai p iba uak. Hasie a ba ean, seinalea bana zeko bes e
sa e ba izan da In e ne ho ni zaile ho ien za , an ena, sa eli e edo kable bidezko banake a en
osaga ia ha u a. Aldiz, egoe a i aul zen a i da, e a In e ne bidezko elebis a auke a zen duen
e abil zaile kopu ua handi zen den heinean, bes e sa eak In e ne a en osaga i bilaka zen a i
di a.
— In e ne e ako soilik so u ako alde be iak. Akaso, ezagunena Ne lix da. Au ekoekiko alde
baka a da seinalea bana zeko e abil zen du en sa ea In e ne bes e ik ez iza ea.
50Mul imedia-In e ne
2.1 i udia. Egungo elebis a-sis emen osagaiak, adizionalenak e a In e ne bidezkoenak.
Ze bi zua jaso zen duena en aldean, aipaga iena ha gailuen auke a zabala da. In e ne e ako
konexioa e a bideoak e ep oduzi zeko ahalmena duen edozein gailu izan dai eke ha gailua. E a-
bilienak honako hauek di a:
— O denagailu ba , web-a aka zailea e abiliz bideoak ikus eko.
— Tele ono edo able a ba , be e a aka zaile be ezia e abiliz.
— In e ne ekin ibil zeko p es dagoen elebis a ba . Telebis ak be ak badu In e ne e ako konexio i-
sikoa (E he ne xa ela in eg a u a) e a beha den so wa ea ( un sean, sis ema e agilea e a web-
a aka zaile ba ); sma TV esa en zaio. Gu e elebis a ez bada sma e akoa, e a ho e akoa bila-
ka u dezakegu TV box ba be a i lo u a. Bes ela, In e ne a ekin lo u a e a bideoak ikus eko ahal-
mena duen edozein gailu ako pan aila gisa e abil dezakegu elebis a: o denagailu konben zional
ba , bideo-jokoe a ako kon solak, mul imedia-e ep oduzigailuak (home cinema sis emak)...
1.2. In e ne bidezko bideo e a elebis a ako e eduak
Bideoak edo elebis a In e ne bidez ikus en di ugunean, bi e a akoa izan dai eke edukien
ho ni zailea en, ikusleen e a ISP en a eko ha emana: IPTV edo OTT e akoa.
IPTV (In e ne P o ocol TeleVision) e mino ako de inizio desbe dinak age u di a. Li e-
alki, IP p o okoloa e abiliz elebis a-ze bi zua ema ea esan nahi du. De inizio ho i oso zabala
da; izan e e, In e ne bidez ansmi i zen den elebis a o o ha zen du. Baina, gehiene an, IPTV
aipa zen denean, elebis a-seinalea bana zeko IP sa e ba e abil zeaz gain, esan nahi da elebis-
a-seinaleak a amendu be ezia izango duela IP sa e ho e an, be e kali a ea be ma zea en.
Biga en esanahi mu iz uago ho i ISPek e abil zen du e be eziki, be en ze bi zua e a In e ne
i ekia en bidez emandakoa be eiz eko. Hemen de inizio ho i ha zen dugu IPTV e eduaz min-
za zen ga enean.
2 Bideoae a elebis aIn e ne en51
IPTV e eduan, edukien ho ni zailea e a ISP ez di a be eiz en ikuslea en za , ISPk eskain zen bai-
ie ikusleei elebis a-ze bi zua, bes e ze bi zu ba zuekin ba e a. In e ne -sa bidea, ele onia-ze bi zua
e a elebis a ba e a eskain zen di uen pake e kome ziala i T iple play de i zo. Edukien ho ni zaileak
edukiak zuzenean sa zen di u ISP en sa ean, e a ho ek ikuslea enganaino e ama en di u, In e ne
i ekian ibili gabe. Ho ela eginda, ikusleak be e pan ailan lo dezakeen kali a ea hobea iza en da, bi
a azoi enga ik. Alde ba e ik, seinalea e abil zaileen sa ean zuzenean xe a u a, In e ne i ekian age
dai ezkeen a ze apenak e a gale ak ekidi en di a, e a, ondo ioz, sa eak e agindako kali a e-gale a mi-
nimiza zen da. Bes e alde ba e ik, i u i ho e a ik sa u ako a ikoa i a amendu be ezia eman die-
zaioke ISPk, bes e kapi ulu ba ean az e uko di ugun eknikak e abiliz. Aban aila ho iek soilik ISP e-
kin hi za mena du en edukiek izango di uz e, be e sa e ik a e a zen ez di enek, e a ez In e ne bidez
a ziga iak di en eduki guz iek; ho ega ik esa en da IPTV e edua walled ga den e akoa dela, hau da,
e edu i xia. ISPk ze bi zua ema eaga ik kob a zen duen kuo a en za i ba edukiak zuzenean isu zen
di uz en edukien ho ni zaileei hela az en die.
IPTV en al e na iba OTT e edua da (O e The Top), ba zue an in e ne TV edo online TV e e ba-
de i zona. Gakoa konexioa ema en duen ISP en e a ze bi zua ema en duena en a eko be eizke an
dago. OTT e eduan, edukien ho ni zailea en e a ISP en a ean ez dago inongo ha emanik, e a edukien
ho ni zaileek isu i ako a ikoa en a amendua bes e o hu sa da ISP en sa ean, hau da, bes e edozein
da ag amak jaso zen duen be be a. Ikusleak o daindu egin beha badu ikusi ako saio edo pelikula ba ,
zuzenean o dainduko dio edukien ho ni zailea i, e a ez ISP en bidez. OTT en adibide ik ezagunena
Ne lix da. Asko an, OTTak elka lanean a i zen di a sma TV gailuen ekoizleekin, elebis a ho ie an
au ki uko dugun a aka zailea op imiza ua izan dadin OTT en ze bi za i ik bideoak ikus eko.
2.2 i udia. In e ne bidezko bideoa e a elebis a: IPTV e a OTT e eduak.
OTT kon zep ua ez da age u In e ne bidezko elebis a ekin ba e a. Be iko ele ono-konpainiek
ondo ezagu zen du e lehenago ik, be en negozioa en e sai bilaka u bai a. Tele onia en a loan, adibi-
dez, In e ne bidezko ele oniak konpe en zia egi en die be iko konpainiei OTT e edua i ja ai uz, e a-
bil zaileen za nahikoa bai a In e ne e ako konexioa eduki zea ho ik ele ono-ze bi zua jaso zeko, ISP-
en menpe egon gabe. Akaso, a giagoa da mezula i za en kasua, non Wha sapp e a an zeko OTT e ako
aplikazioek amaie a eman bai io e ele ono-konpainien zako hain e en aga ia zen SMS ze bi zua i.
1.3. S eaming-sis emen osagaiak
Osagai hauek di u oina izko s eaming-sis ema ba ek:
— S eaming-ze bi za ia: e ep oduzi zaileen eskae ak jaso e a s eamak bidal zen di u. Bi i u i
izan di zake: au e ik g aba u ako bideoak, edo unean kode zaile ba ek so uak (li e s eaming).
Asko an, media se e izena ekin e e au ki uko di ugu.
— Kode zailea: honen lana da kame ek e a mik oek jaso ako seinalea s eaming e an ze bi za zeko
o ma uan p es a zea. So u ako s eama go de egin dai eke, au e ik g aba u ako moduan ze bi-
za zeko, edo unean be an s eaming-ze bi za ia i hela azi, be ak e ep oduzi zaileei bidal zeko.
52Mul imedia-In e ne
— E ep oduzi zailea: eskae ak bidal zen dizkie s eaming-ze bi za iei, e a haien s eamak jaso
e a e ep oduzi u beha di u. Ho e a ako beha duen in o mazio guz ia s eama en desk ipzioa
duen me a i xa egi ba ean bil zen da (mani es ile e e bade i zo). Asko an, web-a aka zaileak be-
ak egingo du e ep oduzi zailea ena.
— Me a i xa egia: s eama jaso zeko beha di en da uak go de zen di uen i xa egia. Ho go de-
zen di a s eaming-ze bi za ia en helbidea, e a bideo- e a audio-auke ak, kodeke a-sis ema e a
kali a e ba baino gehiago eskainiz. No malean, ikusleak be e web-a aka zaile a un a e abil-
zen du me a i xa egia esku a zeko, HTML es eka ba ean xe a u a ego en bai a. Izan e e, ikus-
lea en za , bideo ba edozein es eka bezalakoa da: gainean klika u, e a, handik gu xi a, begien
au ean izango du bideoa.
— Web-ze bi za ia: In e ne en dugun bes e edozein eduki an bezala, web-ze bi za iek go de-
zen di uz e bideoak ikus eko beha di en es ekak, hau da, me a i xa egien URLak, web-o ien
HTML o ma uan xe a u a.
2.3 i udia. Oina izko s eaming-sis ema ba en osagaiak.
2.3 i udiko web-ze bi za ia, s eaming-ze bi za ia e a kode zailea makina baka ba ean egon dai-
ezke, baina ho i soilik sis ema xikie an au ki uko dugu. Ikusle asko di uz en s eaming-sis eme an,
zenbai ze bi za i en a ean bana zen di a ze eginak. Ho elakoe an, ohikoa da, alde ba e ik, web-
ze bi za iak a aka zaileekin ha emana iza ea me a i xa egiak eskain zeko; bes e alde ba e ik, s ea-
ming-ze bi za iek e ep oduzi zaileak elika zea, e a, bes e makine an, kode zaileak bu u-bela i a i-
zea s eamak so zen s eaming-ze bi za iak elika zeko.
1.4. IP ze bi zua e a bideoa en kali a ea
Au eko kapi uluan aipa u dugunez, s eaming-sis emen a azo nagusie ako ba da e ep odu-
zi zean geldialdiak ekidi ea. Ho e a ako, bideo ba e ep oduzi zeko beha di en bi ak esku a izan
beha di u be i e ep oduzi zaileak, bideoa amai u a e. Bideoa diskoan g aba u a badago ez dago
2 Bideoae a elebis aIn e ne en53
p oblema ik, baina gogo a u beha da s eaming-sis eme an ez dela hala iza en, In e ne osoa izan
bai ezakegu kode u ako bideoa go de zen (au e ik g aba u ako s eaminga) edo so zen (zuzenean
emandako s eaminga) duen igo lea en e a e ep oduzi zailea en a ean. Igo leak kode u ako bideoa
sa uko du, za ika, IP da ag ame an, e a da ag ama bakoi zak In e ne en zeha eko xangoa i ekingo
dio. No malean, da ag amak e ep oduzi zailea en makina aino helduko di a, banan-banan e a ba a
bes ea en a ze ik, a e a zi en o dena be ean e a be en a eko denbo a- a ea be din sua izanik. Baina
ge a dai eke, e a ge a zen da, da ag ama bakoi zak sa e-a ze apen desbe dina iza ea be e bidaian
e a, ondo ioz, e ep oduzi zailea en makinan sa zen den da ag ama-ko on ea en abiadu a e a o -
dena aldako ak iza ea. Ho en e agina ule zeko, oha u zai ez e ep oduzi zailea en lana ab ika
ba eko ka e ba ena bezalakoa dela. Da ag ama ba ean dagoen ilma en za ia e ep oduzi zen amai u
bezain p on o, hu engo da ag ama esku a u beha du e ep oduzi zaileak, be e lana —hau da, pan-
ailan ikus en a i ga en bideoa— ez geldi zeko.
Da ag amak helbu u a hel zeko e i moa en go abehe ei a ze apena en aldako asun (packe de-
lay a ia ion, RFC 3393) edo ji e 4 de i ze. IP sa ee an, ohikoa da aldako asun ho i, oso lo u a bai ago
IP p o okoloa en diseinua ekin e a izae a ekin. Da ag amen a ze apena en aldako asuna In e ne ek
egi en duen baliabideen e abile a e izien ea en o daina da, e a lo u a dago ele ono-ze bi zu ako so u-
ako sa een zi kui u-kommu azio ik da ue a ako diseina u a zeuden sa een pake e-kommu azio a iga-
o zea ekin. Aldako asun ho en i u i nagusia bide a zaileen ila e an koka zen da. Uneo o aldako a
da bide a zaile ba zeha ka zen duen da ag ama kopu ua, e a, be az, ho en a abe akoak izango di a bi-
de a zaile ho e an so zen di en ila en luze a e a bide a zaile ho e an da ag amek zain ema en du en
denbo a. A azoa ule zeko, demagun zuzeneko eki aldi ba ikus en hasi ga ela s eaming e an ilun zeko
20:50ean, e a une ho e an gu e ISP en bes e beze oak a al zen a i di ela o aindik. O duan, ISP en sa-
ean dagoen a iko baka a gu e ilma en da ag amak izango di a. Gauzak sinpli ika zeko, demagun
ilma en igo lea en e a gu e ISP en a eko In e ne eko bidean a ikoa egonko a dela e a gu e maki-
nan jaso zen di ugula X da ag amak segundoe o ilma en za iekin. Dena ondo doa, e a, da ag amak
jaso bezain p on o, e ep oduzi zaileak e ep oduzi zen du ha en edukia. Baina, ba -ba ean, gaueko
21:00e an, ISP en beze o pila ba a a ia amai u e a In e ne e abil zen has en bada, gu e ilma en da a-
g amek bes e da ag ama asko opa uko di uz e ISP en bide a zailee an. Oke ena ge a zen bada, ISP-
en bide a zaile en ba konges iona uko da, e a gu e da ag amak ez di a ailega uko e ep oduzi zaile-
aino beha den abiadu a minimoan. Une ho e an, gu e ilma pan ailan geldi uko da, e a ez da be iz
abia uko buxadu a konpondu a e. Agian, segundo ba zuk bes e ik ez di a izango, baina ho i nahikoa
da ikuslea gogai zeko.
1.5. Au eka ga (bu e ing) e a hasie a zeko a ze apena
Da ag amen a eko a ea en aldako asunak s eaming-sis eme an duen e agina ahal den
heinean ekidi eko, e ep oduzi zaileak au eka ga e abil zen du (bu e ing, p e ec ching). Ideia ho-
ne an da za: e ep oduzi zaileak be i eduki beha du e ep oduzi u beha di uen bi en e ese ba
nahikoa, au e ik bu e ba ean go de a e a e ep oduzi zeko p es . Ho ela, epe labu ba ean ja-
so ako bi -s eama man so zen bada, ez du e agingo e ep odukzioan, baizik e a bu e ean go -
de ako bi -e ese ba gu xi uko du. Bis akoa da i enbide ho ek baduela denbo a-muga ba ; hau
da, man so ze ho i gehiegi luza zen bada, azkenean, bu e a ago u a, i udia hoz u egingo da pan-
ailan. Ho i ge a ez dadin, 2.4 i udian age zen di en pa ame oak ha u beha di a kon uan: bi-
deoa e ep oduzi zeko abiadu a (E-ab), bideoa bu e ean sa zeko abiadu a (S-ab), bu e a en
amaina e a e ep oduzi zen has eko a ze apena. Az e dezagun haien a eko e lazioa.
4 Be ez, ji e e minoa en esanahia es uingu ua en a abe akoa izan dai eke. Ho ega ik, a ze apena en al-
dako asuna e minoa lehenes en da.
54Mul imedia-In e ne
2.4 i udia. E enak ez ge a zeko pa ame oak s eaming-sis ema ba ean.
Bideoa e ep oduzi zeko abiadu a bu e e ik in o mazioa a e a zeko abiadu a be a da. Pa a-
me o nagusia da, ha en a abe akoak izan beha bai u e bes e guz iek. Bu e ean in o mazioa sa -
zeko abiadu a igo lea en e a sa ea en a abe akoa da. E ep oduzi zeko abiadu a baino xikiagoa
bada, bu e ean go de akoa mu iz u egingo da, e a, nahikoa luza zen bada bi abiadu en a eko de-
so eka, azkenean bu e a hus u egingo da, e a e ep oduzi zailea e en. Ho i e ago zi beha da.
E ep oduzi zen has eko a ze apena in o mazioa jaso zen hasi e a bideoa abia u a e u zi-
ako epea da. Ta e ho e an jaso ako in o mazioa bu e ean me a zen da, e ep oduzi zeko bi -
e ese ba osa u a e. Zenba e a a ze apen handiagoa u zi, o duan e a bi -e ese ba handiagoa
izango dugu bu e ean, e a, ondo ioz, denbo a luzeagoan e e eu si ahal izango dio bideoa en
e ep odukzioa i sa e ik jaso zeko abiadu a mo el zen denean. Ikuslea en ikuspun u ik, aldiz, ho-
be ena a e ho i ahal den xikiena iza ea da, play bo oia saka zen dene ik e ep odukzioa hasi a -
eko epea minimoa iza ea nahi bai ugu. Bi pa ame o ho ien a eko o eka bila u beha ko dugu,
hau da, au eka ga maximiza u, baina e agindako a ze apenak e abil zailea en gogobe e zea kal-
e u gabe. Pa ame o ho ien guz ien a eko e lazioa 2.5 i udian age zen da. I udiko g a ikoak
hi u pa ame oen bilakae a e egis a zen du s eaming-saio ba ean. Lehenengo pa ame oa igo -
leak bidali ako by e kopu ua da. G a ikoan, ma a zuzena go ako a denez, abiadu a kons an ean
ansmi i u duela azal zen du. (a) unean has en den biga en pa ame oa ha zaileak jaso ako by e
kopu ua da. Igo lea ansmi i zen hasi zene ik (a) une a a e iga o ako epea da sa eak e agindako
la en zia. Une ho e a ik e a (c) une ho e a a a e, ha zailea igo leak ansmi i u ako abiadu a
be ean a i da jaso zen da ag amak, e a, hel zen di en heinean, bu e ean go de zen di a. Ho i da
hi uga en pa ame oa: bu e ean bil egi a u ako by e kopu ua. Da ag amak jaso zen hasi e a
e ep oduzi zen hasi a e, e ep oduzi zen has eko a ze apena iga o zen da, e a, a e ho e an, ja-
so ako by e kopu ua e a bu e ean bil egi a u akoa kopu u be a da. Baina, e ep oduzi zen hasi
e a ge o, bi le o be eiz en di a. Jaso ako by e kopu uak go aka ja ai zen duen bi a ean, bu e-
ean bil egi a u akoa kons an ea da (c) une a a e. (b) e a (c) a ean bu e ean sa zeko abiadu a
e a e ep oduzi zeko abiadu a be dinak di enez, abiadu a be ean sa zen e a a e a zen di a by eak
bu e e ik, e a, ondo ioz, bu e ean bil egi a u ako by e kopu ua kons an ea da. (c) e a (d) uneen
a ean, jaso ako by e kopu uak go a ja ai zen du, baina e i mo man soagoan. Man so ze ho-
ek adie az en du sa ean a i dela me a zen in o mazioa; ziu asko, buxadu a en ba ean. Bi a ean,
e ep odukzioak abiadu a kons an ean ja ai zen du, e a, ondo ioz, bu e e ik a e a zen den by e
kopu ua handiagoa da sa zen dena baino, e a bu e a en edukia behe a doa, (d) une a a e. Zo-
ionez, badi udi (d) unean konpondu dela sa ean zegoen a azoa; ho ik au e a, ha zaileak sa e-
ik jaso ako by e kopu uak go a egi en du, inoiz baino azka ago. Sa e ik jaso zeko abiadu a e e-
p oduzi zeko abiadu a baino handiagoa denez, bu e ak be e be e ze-maila be esku a zen du.
(e) unean, ha zaileak bideo osoa jaso du, e a, ho ik au e a, bu e a hus u egingo da, e ep o-
dukzioa amai u a e.
Bu e a en amaina de ini zen du e, ba ez e e, e abili ako s eaming-p o okoloak e a bideo-
saioa en izae ak, zuzenean (li e s eaming) edo eska u a (VoD). S eaming-p o okoloek da ag a-
mak bideo-segmen ue an (chunk) elka zen di uz e; segmen u ho en amaina izango da bu e a-
en amaina.
Zuzenean emandako s eaming-saioe an ezin da au eka ga handi ik e abili, ikuslea ez dagoe-
lako p es zuzeneko e ek ua gal zeko, e a, be az, e ep oduzi zen has eko ezin da e agin a ze apen
2 Bideoae a elebis aIn e ne en55
handi ik. Ondo ioz, saioak zuzenean ansmi i zen di uz en sis eme an e abili ako bu e ak, no -
malean, ez du go de zen bideoko segundo ba baino gehiago. Ho ek e esis en zia xikia ema en
dio e ep oduzi zailea i sa eko go abehe en au ean. Hau da, buxadu a ba enga ik jaso zen duen
s eama en abiadu a man so zen bada, a isku handia dago e ep oduzi zailea en bu e a ago -
zeko buxadu a konpondu baino lehen e a, be az, geldialdia ge a zeko e ep odukzioan.
2.5 i udia. S eaming-sis ema ba en pa ame oen a eko e lazioa en bilakae a, bideo-saio ba ean zeha .
1.6. Ga aio-mailako ze bi zuak
In e ne eko aplikazioek bi auke a di uz e, un sean, sa ea e abil ze akoan: TCP ze bi zu ida-
ga ia edo UDP ze bi zu a ina. TCP egokia da igo i ako da uen oso asuna ezinbes eko baldin za
denean, hau da, ona ezina denean igo leak bidali ako guz ia ha zaileak ez jaso zea. Hala da ho-
enbes eko a akas a izan du en pos a elek onikoan edo webean. Be me ho i ema eko, TCP ze -
bi zuak zela a zen du ze bidal zen duen mu u ba ek e a ze jaso zen duen bes eak, e a, da ag a-
ma en ba al a bada, be ak bi ansmi i zen du. Ho i da, labu ean, TCP en gale a-kon ola. E a
be ean, igo leak ansmi i zen badu ha zaileak jaso akoa kon sumi zen duena baino azka ago,
TCPk galga u egi en du igo lea. Ho i luxu-kon ol de i zo. Azkenik, TCPk sa ea en egoe a zain-
zen du, e a, gainka ga u a dagoela a zema en badu, igo zeko e i moa jais en du. Ho i TCP en
buxadu a-kon ola da. Emai za honako hau da: TCP e abil zeak igo i akoa helduko dela be ma-
zen du, baina ez du be ma zen noiz helduko den; e a, a e gehiago, helduko dela be ma zeak abia-
du a man so u dezake, e a ho ek a ze apena en aldako asuna e agingo du. Ze bi zu ho i egokia
da da u-ze bi zue a ako, da ag ama segundo ba zuk ge oago hel zeak ez bai io inongo kal e ik egi-
en aplikazioak emandako ze bi zua i. Ino ez da oha uko jaso ako mezu elek onikoa 2 segundo
be andu heldu dela, edo i xa egi ba deska ga zeko 4 segundo gehiago beha izan di ela. Halako
a ikoa i, hau da, da ag amen a eko a ea alda zea ona zen duena i, a iko malgu de i zo.
Baina, zenbai aplikazio an, TCP en onu ak ez du me ezi, kos ua ekin alde a u a. Hau da,
aplikazio ba zuen lehen asuna ez da TCPk ema en duen idaga i asuna; esa e ba e ako, den-
bo a e ealeko aplikazioena. S eaminga en kasuan, adibidez, ikusi dugu lehen asuna izango
dela da ag ama hel zea da ama zan laginak e ep oduzi zeko unea baino lehen. Da ag ama gal-
zen bada sa eko buxadu a ba ean, agian ez du me ezi da ag ama ho en biga en kopia ba bi-
dal zea, be anduegi helduko delako, e a, gaine a, bi ansmisio ho ekin ba e a, TCPk igo -
lea en e i moa man so uko duelako sa eko buxadu a a in zeko asmoz. S eaminga da a iko
zu una so zen du en aplikazioen adibide ba ; hau da, ha en beha nagusia da ag amen a eko
a ea i eus ea da, e a, ho ela, e ep oduzi zaileak sa e ik in o mazioa ha zeko abiadu a kons-
an ea iza ea lo zen da.
56Mul imedia-In e ne
O oko ean, badaude ga aio-ze bi zu idaga ia ez, baizik e a a ina beha du en aplika-
zioak. Halakoe a ako so u zu en UDP ze bi zua, TCP/IP p o okolo so a diseina u zu enean.
UDPk ez du gale a ik ez buxadu a ik kon ola zen, da ag ama ba en i u bu uko e a helbu uko
aplikazioa zein den iden i ika u bes e ik ez bai u egi en. Ho ega ik, UDP ze bi zua a ina da:
da ag ama ha u e a bidali bes e ik ez du egi en, inongo kon olik gehi u gabe, e a, ondo ioz,
inongo denbo a ik e e gehi u gabe. Ho i bai, da ag ama hel zen ez bada, aplikazioa en esku gel-
di zen da a azoa.
Pun u hone an azpima a u beha da ga aio-mailako ze bi zuak UDP edo TCP izanda, maki-
nako sis ema e agileak aplikazioei eskaini ako ze bi zuak di ela. Be az, aplikazio ba ga a zen duen
in o ma ika iak e abaki beha du zein ze bi zu e abiliko duen be e aplikazioak. Emandako azal-
penak ikusi a, a gia di udi s eaming-aplikazioek UDP ze bi zua e abili beha ko du ela. E a hala
zen hasie ako s eaming-sis eme an; baina badi a u eak TCP e e e abil zen dela. A e gehiago,
egun, s eaming-sis ema gehiene an TCP e abil zen da, lehen aipa u di ugun a azoak —abiadu a
man so zea e a a ze apena en aldako asuna e agi ea, alegia— neu i handi ba ean leun zea lo u
delako. Ho e a ako gakoak izan di a s eaming-aplikazioe an e a sa e-azpiegi u e an izandako
hobekun zak. Alabaina, UDP en e abile a be eziki e aka ga ia da o aindik e e, a ze apena mini-
miza u nahi denean. E a, mul icas e abili nahi bada, UDP da auke a baka a, TCPk bi en a eko
konexioak bes e ik ezin bai i u e abili.
2. CDN-sa eak e a s eaminga
In e ne bidezko bideoen e a audioa en banake ak ika aga izko a akas a izan du; izan e e,
azken u e haue an sa ean a iko gehien e agi en duen aplikazioa da. Konpainia asko a i di a mi-
lioika bideo egune o milioika ikusle i bana zen In e ne en. Ho ek eskala-a azo ba so zen du:
nola lo u kali a ezko ze bi zu ba i eus ea, hainbes e ikusle di ugunean In e ne eko edozein gune-
an koka u a, e a hainbes e bideo en eskain za i eu si nahi zaionean?
2.6 i udia. CDN sa ea. Bideoen kopiak go de zen di uz e ze bi za i aldeek, e a ho ien a ean egokienak
ze bi za zen dio eska zaile bakoi za i.
2 Bideoae a elebis aIn e ne en57
S eaming-ze bi zuak eskain zen has en den edozein aldek e edu zen aliza u ba i ja ai zen
dio ho e a ako; hau da, s eaming-gune ba osa zen du, bideoak go de zeko edo, zuzenean eman-
dako saioe an, seinale digi aliza ua denbo a e ealean jaso zeko; e a gune ho e an koka u ako ze -
bi za iek bana zen du e seinale ho i In e ne osoan. Ze bi zua a akas a sua bada, konpainiak se-
gi uan handi u beha ko du be e gunea, baina las e age uko da eskema zen aliza u ho en muga:
eskalaga i asun eza. Eskae a handi zen den heinean nahiko ze bi za i koka zeko oki isikoa ba-
dugu e e, ezinezkoa izango da ze bi za i kopu u ba e ik au e a ze bi za i ho iek be en lana egi-
eko beha di en ho nidu ak eduki zea. Haie ako ba a ginda a da: nahiz e a s eaming-gunea
zen al elek iko ba en ondoan eduki, kon sumo elek ikoa en muga ba izango dugu be i, gain-
diezina. Ho ekin lo u a dago hoz eko sis ema en a azoa. Milaka ze bi za i abian daudela, kon su-
mi zen du en a ginda a en za i ba be o bilaka zen du e. Be o ho i kon olpean eus ea ez da lan
makala. E a, azkenik, banda-zabale a en a azoa dago. Milioika bideo bidal zeak b/s asko beha du
une be ean. Ze sa e-azpiegi u a e aiki beha ko di a gune ho en ingu uan? Gaine a, e edu zen-
aliza ua en be iko a azoa e e ho dago: izae a kal ebe a. Ho nidu a en ba ek (a ginda a, In e -
ne e ako konexioa...) kale egi en badu, ze bi zu osoa be an behe a geldi zen da, e abil zaile guz-
ien kal e ako.
E edu zen aliza ua en biga en a azoa e abil zaileekiko dis an zia da. Ikusleak u u i ko-
ka u a badaude sa ean, gu e ze bi za iek igo i ako bideoek konexio, sa e e a bide a zaile asko
zeha ka u beha ko di uz e ikusleen makine a aino hel zeko. Bide luze ho e an linea edo bide a-
zaile ahul ba age zen bada —hau da, gu e bideoak e ep oduzi zeko beha duen abiadu a nahi-
koa ema eko gai ez dena—, e enaldiak sue a uko di a e ep odukzioan, bideko pun u ahul ho ek
baldin za zen bai u, azkenean, zein abiadu a an helduko di en da ag amak ha zailea enganaino.
A azo ho i eduki zeko p obabili a ea bidean dauden linea e a bide a zaile kopu ua ekin ba e a
handi zen da.
S eaming-ze bi zuak masiboki ema en di uz en ho ni zaileek ha u du en e edu zen aliza-
ua en al e na iba da Edukien Banake a ako Sa eak e abil zea (CDN, Con en Dis ibu ion Ne -
wo k). Ideia honako hau da: ez eduki zu e ze bi za i guz iak gune baka ba ean, baizik e a mun-
duan zeha ba eia u ako hainba gune an; gune bakoi zean ze bi za i alde ba ek go de zen di u
munduko alde ho e an eskain zen di uzun bideoen kopiak, e a e abil zaile bakoi za en eskae a bi-
de a u ze bi zu onena emango dion gune a. Gune bakoi zean dagoen ze bi za i aldea i ze bi za i-
klus e e e bade i zo (se e clus e edo se e a m). Ideia ho i g a ikoki ikus eko, ikusi 2.6 i udia.
2.1. Oina izko un zionamendua
CDN bidezko bes e edozein ze bi zu an bezala, s eaming ba ean e e hi u u a s egin beha
di a a aka zaile ba i URLa ema en diogunean: (1) eskae a ho i e an zu eko ze bi za i-klus e ego-
kiena zein den auke a u, (2) egindako eskae a klus e ho e a aino bide a u, e a (3) behin eskae a
klus e ho i go de zen duen gune a i i si a, eska u akoa klus e eko zein ze bi za ik bidaliko dion
e abaki. Asko an, lehenagoko bi u a sak DNS e abiliz gauza zen di a. Hi uga ena sa e lokal ba-
ean lan egi en duen zama-bana zaile ba en a du a da (load balance ).
Eskaini ako bideoen kopiak CDNko zenbai gune an go de zen di a. Bideoa en eska i-maila en
a abe a heda uko di a bideo ho en kopiak ze bi za i aldee an. E abil zaile ba ek bideo ba eska zen
duenean, e abil zaile ho i egoki u ako klus e ean bideo ho en kopia ik ez badago, klus e ho ek
bes e gune ba e ik eka iko du bideoa, e a hu engo eskae a ba e ako go deko du be e kopia. Bideoak
bil egi a zeko ahalmena ago zen zaionean, aspaldian eska u ez di enak ezaba zen di u, web cache ze -
bi za ie an egi en den e a be ean.
Adibide ho e an, au e ik g aba u ako bideoen banake a en kasua ha u dugu (VoD ze bi-
zua). Zuzenean emandako ansmisio ba ean, lehenengo u a sa izango da edukia en jabeak so -
64Mul imedia-In e ne
2.10 i udia. Kon ol-kanala e a media-kanalak RTSP s eaming-sis ema ba ean.
RTSPk badu HTTP p o okoloa en an za, ba ez e e sin axian. Biek e e TCP konexio ba e abil-
zen du e aginduak bidal zeko. Baina, HTTP ez bezala, RTSP saio bidezkoa da; hau da, ze bi za ia-
en e a e ep oduzi zailea en a eko komunikazioa en egoe a go de zen du (s a e ul p o ocol), e a
bidali ako agindu bakoi za lo u a dago iden i ika u a dagoen saio ba ekin. Adibidez, ikusi RTSP
agindu hau, e ep oduzi zaile ba ek ze bi za i ba i bidali ako PLAY komando ba :
PLAY sp://audio.example.com/audio RTSP/2.0
CSeq: 835
Session: ULExwZCXh2pd0xuFgkgZJW
Range: np =10-25
Use -Agen : PhonyClien /1.2
HTTP komandoak bezala, le oka dago egi u a u a RTSP komando hau, e a le o bakoi zean
be e le o-izena e a balioa au ki uko di ugu, bi pun uz be eizi a. Ho ie ako le o ba ek (session ize-
nekoak) konexioa iden i ika zen du.
Media-kanalei dagokienez, eo ian RTSPk ez du beha zen zein p o okolo e abili, baina, p ak-
ikan, RTP e abil zen da (Real ime T anspo p o ocol, RFC 3550), e a, ho en azpian, ga aio-
mailan, UDP. RTP p o okoloa ge o az e uko dugu, ele onia i bu uzko kapi uluan.
RTSP/RTP s eaming-sis emak asko e abili zi en In e ne bidezko bideo-banake a en hasie-
an, o aindik xx. mendean. Baina NAT e a su-hesien e abile a en hedapenak ha en kon a jo zuen
segi uan. Fun sean, a azoa da RTSP p o okoloan, beze oak s eaming-ze bi za ia ekin kon ol-
saioa eza i e a ge o, media-kanalak s eaming-ze bi za iak abia u beha di uela beze oa i audioa
e a bideoa bidali a; baina ikusleen beze oak, gehien-gehiene an, NAT ba en a zean daude, e a, on-
do ioz, i i sezinak di a kanpo ik. NATekin e a su-hesiekin ho enbes eko a azoak ez zi uen RTMP
p o okoloa age u zen o duan, 2002. u ean, e a segi uan nagusi u zen s eaming-munduan. Egun,
2016. u e ik inda ean dugun RTSP p o okoloa en biga en be sioa (ba e aezina 1998ko 1.0 be -
sioa ekin) p es dago NAT e a an zekoak zeha ka zeko (ikusi RFC 7825), baina dagoeneko galdu
du s eaming-p o okoloen a eko lehia, e a be e e abile a nahiko baxua da.
Hala e e, RTSP/RTP bidezko s eaming-sis emek badi uz e bi ezauga i oso posi ibo, kon uan
ha zekoak. Biak daude lo u a UDP p o okoloa en e abile a ekin media-kanale an. Ba a da mul-
icas -helbideak e abil zeko ahalmena, TCP gaineko ansmisioa e abil zen du en sis emek ez du-
ena. Mul icas e abil zea en aban ailak ge o az e uko di ugu. Biga en aban aila da be e la en zia
baxua, TCP en kon olek e agi en di uz en go abehe ak ez bai i a age zen UDP e abil zen de-
nean, e a, ondo ioz, au eka ga xikiagoa e abil dai eke.
RTMP
In e ne bidezko s eaming-sis eme a ako de ac o es anda a izan da u ee an RTMP p o okoloa
(Real Time Messaging p o ocol). RTSP sis eme an ez bezala, RTMP bidezko s eaming-sis eme an ez
2 Bideoae a elebis aIn e ne en65
daude be eizi a kon ol-kanala e a media-kanalak, p o okoloa en komandoak e a bideoa be a e e-
p oduzi zailea en e a s eaming-ze bi za ia en a eko TCP konexio baka ba en bidez ansmi i zen
bai i a. P o okoloa Flash playe e ep oduzi zailea en jabea zen enp esak de ini u zuen, be e e e-
p oduzi zailea en e a s eaming-ze bi za i ba en a eko komunikazioe a ako. Hau da, ez zen edozei-
nek inplemen a zezakeen es anda ba . Baina o du ako Flash playe bazegoen nabiga zaile guz ie an
plugin moduan; ho ek, e a NAT gaindi zeko RTMP sis emen e az asunak, nagusi u zu en RTMP-
en e abile a, nahiz e a es anda ez izan. Ge o, 2012. u ean, be e gainbehe a hasi a zegoela, p o oko-
loa en jabeak a gi a a u egin zuen p o okoloa en espezi ikazioa, e a baimendu be e e abile a.
Egoe a i auli egin zen HTML5 es anda a en hedapena ekin, e a, ge oz ik, ikusleen nabiga-
zaileek ez du e ona zen bideo ako pluginik, ez a, ondo ioz, RTMP p o okoloa en bidezko s ea-
mingik e e. Hala e a guz iz e e, ho ek ez zuen e agin RTMP s eaming-sis emak desage zea. Al-
diz, 2022. u ean, o aindik e e oso e abilia da RTMP, baina ez e abil zaileei zuzenean bideoak
hela az eko, baizik e a s eaming-sis emen lehenengo u a sean, i u ien e a CDN an koka u a
dauden s eaming-ze bi za ien a ean (2.8 i udian, back end ze bi za ien e a on end ze bi za-
ien a eko komunikazioe an). Bizi au e ho en a zean dagoen a azoi nagusia da RTMPk e agi en
duen a ze apen xikia (5 segundo iza en da). Bes e a azoi ba ine zia da: u ee an e abili ako p o-
okolo nagusia izan da, ingenia iek ezagu zen du e, ondo un ziona zen du, e a, alda zeko beha ik
ez dagoen bi a ean, eu si egi en du e lehenengo u a s ho e an, be eziki a ze apenekiko sen iko -
asun handia du en li e s eaming saioe a ako. Ge o, anscoding egin beha da, on end ze bi za-
iek bideoak ikusleei hela az eko bes e p o okoloak e abiliz.
3.2. HTTP bidezko s eaming-p o okoloak
S eaming-p o okoloen biga en belaunaldia lo u a dago HTTP p o okoloa ekin, s eaming dina-
mikoa ekin, e a HTML5 es anda a ekin. Hainba a azoi zeuden xxi. mendea en hasie an RTMP en
ga aia amai zeko. Has eko, nabiga zaileen ekoizleek hau si egin nahi zu en Flash Playe -ekiko menpe-
ko asuna, e a, a e gehiago, ez zu en nahi inongo pluginekin lan egin beha iza ea. Ho e a ako bul za u
zu en HTML5 es anda be ian bideoak xe a zeko ahalmena, e a, ba ez e e, bideo ho iek e ep odu-
zi zeko ahalmen zuzena nabiga zailea en inplemen azioan be an eduki zea, inongo pluginik ka ga u
beha izan gabe. Bes e alde ba e ik, RTMP p o okoloa ekin lan egi eak beha zen du s eaming-ze bi-
za i espezi ikoak eza zea. Askoz e aka ga iagoa zen dagoeneko CDN guz ie an zeuden HTTP ze bi-
za iak e abil zea bideoak ze bi za zeko, on end gisa. Baina, ho e a ako, e ep oduzi zaileek HTTP
komandoak igo i beha zi uz en, ez RTMP, RTSP edo bes e edozein s eaming-p o okolok de ini u-
ako komandoak. E a posible al da bideo ba en e ep odukzioa kon ola zea web-o iak deska ga zeko
diseina u zen HTTP p o okoloa e abiliz?
Bideoa en kon ola HTTPen bidez
Bideo ba en e ep odukzioa abia u dai eke HTTP GET komando ba igo i a; nahikoa izango
da s eaming-ze bi za ia ena egi en duen HTTP ze bi za ia bideoa en laginak bidal zen has eko.
E ep oduzi zaile ho ek be e bu e ean jasoko di u laginak, e a, segundo ba zuk ge oago, bu e-
a be e a dagoela, hasiko da bideoa e ep oduzi zen. Ikusleak bes e eze egi en ez duen bi a ean,
ze bi za iak mu u ba e ik elika zen du bu e a, e a e ep oduzi zaileak bes e mu u e ik a e a-
zen di u bideo-laginak, bideoa amai u a e.
Ikusleak saioa geldi u nahi duenean (pause) edo be iz abia u nahi duenean (play), e ep odu-
zi zaileak ez luke inongo komando ik igo i beha ; nahikoa li za eke bu e e ik in o mazioa a e-
a zea i uz ea edo be iz eki ea, hu enez hu en. Ge o, TCP en luxu-kon olak geldia aziko du
ze bi za ia, bu e a be e zen denean, e a be iz ak iba uko du, ikusleak be iz play saka u e a ge o,
e ep oduzi zaileak be iz eki en dionean bu e a hus u zea i.
66Mul imedia-In e ne
Ikusleak bideoa en pun u zeha z ba e a joan nahi duenean, HTTP GET komandoa en by e-
ange goibu ukoa e abil dai eke. Goibu u ho ek eska u ako bideoa en za ia zein den azal zen du.
E abil zaileak jauzi ba eska zen duenean, nabiga zaileak HTTP GET be i ba bidal zen dio ze bi za-
ia i, e a ze by e ik jaso nahi duen azal zen du goibu u ho en bidez. Eskae a jaso a, ze bi za iak bi -
koka u egi en du bidalke a.
HTTP ze bi za ien bidezko s eaming e a be i ho i pseudo s eaming dei u izan dio e asko an,
RTMP edo RTSP s eaming-ze bi za ien bidezko «bene ako»’ s eaming-sis eme a ik be eiz eko.
• S eaming dinamikoa
Desk iba u ako e ep odukzioa en kon olak, HTTP GET komandoen bidezkoak, a ea za-
baldu zion s eaming dinamikoa i. p og essi e downloading sis eman ez bezala, HTTP s eaming-
sis eme an hainba GET bidal dai ezke bideo ba jaso zeko, ba ikusleak emandako jauzi bakoi-
zeko. Mekanismo ho i mu u e aino e aman dai eke, e a bideoa en za i bakoi zeko GET ba bi-
dali, nahiz e a jauzi ik egon ez. Ho i da s eaming dinamikoa en un sa: bideoa za ika eska u
beha da, aldi o GET ba igo i a. Ho elako za iei chunk edo bideo-segmen u izena eman zaie. Bi-
deoa hainba segmen u an dago za i u a, e a segmen u bakoi za hainba da ag amek osa uko du e.
Bideoa i dagozkion segmen uak i xa egiak izango di a, e a bideoa en mani es me a i xa egian
age u beha da zein di en i xa egi ho iek, be en ezauga iekin ba e a (kodeke a, un sean). Adi-
bidez, 2.11 i udian, zazpi segmen u an dago za i u a bideoa. Segmen ua en amaina lo u a dago
e abili ako bu e a en amaina ekin, e a, ondo ioz, e ep odukzioan izango dugun a ze apena e-
kin. S eaming dinamikoa e abil zen duen p o okolo bakoi zak de ini zen du zein izango den seg-
men ua en amaina ho i, ipikoki 2 e a 10 segundo a ekoa.
2.11 i udia. S eaming dinamikoa.
Za ika eska zeak malgu asun handia ema en die e ep oduzi zaileei, unean auke a zeko zein ka-
li a eko bideo jaso nahi duen, e a, ho ela, bu e a hus eko abiadu a uneko sa ea en egoe a i egoki-
zeko. E ep oduzi zaileak zela a uko du bu e a en be e ze-maila, e a, jais en a i dela a zema en badu
(hau da, bideoajaso zen duena baino azka ago a i dela kon sumi zen, eska uko du hu engo segmen-
uak kali a e baxuagoan bidal zeko. Ge o a zema en badu konexioa en au eko abiadu a be esku a u
duela, be iz kali a e handiagoko segmen uak eska di zake. 2.11 i udiko adibidean bideoa en hi u kopia
di u ze bi za iak, bakoi za kali a e desbe dinekoa. I udiko a, b, e a c kali a eak izan dai ezke kali a e es-
2 Bideoae a elebis aIn e ne en67
anda eko bideoa, HDTV e a 4K kali a ea, hu enez hu en. Hasie ako 3 segmen uak c kali a ean es-
ka u di u e ep oduzi zaileak. Ge o, bu e a hus en a i dela ikusi a, a kali a ean eska u di u hu engo bi
segmen uak, lauga ena e a bosga ena. Egoe a hobe u dela a zemanda, seiga en segmen ua eska u du
b kali a ean, e a, azkenean, be iz c kali a ean eska u du zazpiga en segmen ua.
Au eg aba u ako bideoen kasuan, hasie ako mani es me a i xa egian age dai ezke bideoa-
en segmen u guz iak; li e s eaming ba ean, aldiz, ze bi za iak aldi o bidal zen du mani es me a-
i xa egia en kopia be ia, azken laginei bu uzko in o mazioa zabal zeko.
Bideoa za ika eska zeko e a honi Adap i e Bi Ra e (ABR) dei u zi zaion, s eaming dinamikoa,
edo s eaming adap a iboa. Be eziki e aka ga ia da ele ono mugiko en bidez bideoak ikus ean, ele-
onoen konexioak oso ezegonko ak di elako, e a une bakoi zean dugun bideoak jais eko abiadu a oso
aldako a izan dai eke. Egoe a ho e an, askoz hobea da ikus en a i ga en bideoa en hu engo segun-
doak kali a ea baxuagoan jaso zea, kali a e handiagoko bideoa gu e pan ailan izoz ea baino. S eaming
dinamikoa e abil zen da ikusleen nabiga zaileen e a on end ze bi za ien a ean; ez da no mala s ea-
minga en lehenengo u a sean e abil zea, i u ien e a on end ze bi za ien a ean, alegia.
HTTP s eaming dinamiko ako ona u den es anda baka a MPEG-DASH da (Dynamic
Adap i e S eaming o e HTTp), baina oso e abiliak e a an zekoak di en bes e auke a p iba u ba-
zuk e e badaude. Izan e e, es u hau idaz ean gehien e abil zen dena ez da aipa u ako es anda a,
Apple- en HTTp Li e S eaming (HLS) p o okoloa baizik. P o okolo ho iek guz iek ezauga i be -
dinak pa eka zen di uz e (HTTPn oina i u a, e a bideoa segmen u an za i u a ego ea), baina ba-
koi zak be e xehe asunak di u, e a ho ek be en a eko ba e aezin asuna so zen du. De ini zen
du en segmen ua en amaina desbe dinaz gain, e abil zen di uz en bideo-kon aine ak e e ez di a
be dinak; MPEG-DASH p o okoloa mp4 kon aine a ekin lo u a de ini u zu en, e a HLS, aldiz,
MPEG T anspo S eam kon aine a ekin. Hala izanik, bideo ba gehien e abil zen di en bi p o-
okoloen e abil zaileei eskaini nahi zi zaienean, bideo ho en bi kopia so u e a bil egi a u beha
zi en, ba p o okolo e a kon aine bakoi zeko. Kos u bikoi z ho ekin amai zeko asmoz ados u zu-
en CMAF bideo- o ma u be ia 2018. u ean, s eaming ze bi zuen zako diseina ua (Common
Media Applica ion Fo ma ). Ge oz ik, HLS zein DASH ze bi za iek e a e ep oduzi zaileek ona -
zen du e o ma u amankomun ho i, e a be a ekin lo u ako MP4 kon aine a ( agmen ed Mp4).
HTML5•
Ikuslea en web-a aka zailea en e a e ep oduzi zailea en a eko ha emana alda u egin da u eek
au e a egin ahala. Hasie an, bideo ba ikusi ahal iza eko a aka zailea e abiliz, e ep oduzi zeko ahal-
mena plugin moduan gehi u beha zi zaion nabiga zailea i. Ho ixe egin da QuickTime- en, RealPla-
ye -en e a, ba ez e e, Adobe Flash plugina en ga aian. Baina 2007. u e ik alda ika u zen web-o ie an
bideoak xe a u ahal iza ea, bai a a aka zaileei bideoak zuzenean e ep oduzi zeko ahalmena ema ea
e e, inongo pluginik e an si beha ik gabe. Eskae a ho i ase zeko, HTML5 es anda be ian bideo ako
< ideo> elemen ua gehi u zu en, e a e ep oduzi zailea a aka zaileak be ak egika i uko duen Ja a
Sc ip aplikazio bilaka u zu en. Flash-en a oa en amaie a 2011. u ean hasi zen, Adobe konpainiak i a-
ga i zuenean ez zuela gehiago egune a uko be e plugina mugiko e a ako; e a p ozesu ho i azka u
egin zen 2015. u eko u a ilean, YouTube-k i aga i zuenean Flash-en o dez HTML5 lehene siko
zuela bideoak e ep oduzi zeko. Hala e a guz iz e e, HTML5 es anda a en hasie ako a akas a oz o-
pa u zuena a aka zaileek ona u beha eko bideo-kodeke a ako ados asun eza izan zen.
HTML5ek e az asun handia eka i dio bideoak a gi a a u nahi di uena i. Nahikoa da HTML-
le o ba zuk xe a zea web-o i ba ean, e a zu e bideoa esku a dago a aka zaile mode no guz ien-
za . Be e modu ik sinpleenean, honelako le o ba bes e ik ez da:
< ideo con ols> <sou ce s c=”Mendiak.mp4” ype=” ideo/mp4”> </ ideo>
Bideoa en i u ia <s c> a ibu ua en balioa da, e a ho azaldu beha da, bes e edozein agi i
mo a ekin bezala, bideoa go de zen duen i xa egi ako ibilbidea ze bi za ia en diskoan. < ype>
68Mul imedia-In e ne
a ibu uak ze kodeke a mo a e abili den azal zen du, MIME iden i ikado eak e abiliz, e a <con-
ols> a ibu uak, be iz, a aka zailea i agin zen dio bideoa en kon ole ako ohiko bo oiak
xe a zeko leihoan (play, pause, s op...). Bes e adibide hone an bideo be a eskain zen zaio a aka-
zailea i, baina hi u kodeke a desbe din di u auke an:
<H2> HTML5 bideoa, o ma o desbe dine an eskaini a </H2>
<p>
< ideo wid h=”600” heigh =”400” con ols>
<sou ce s c=”media/Mendiak.og ” ype=” ideo/ogg”>
<sou ce s c=”media/Mendiak.webm” ype=” ideo/webm”>
<sou ce s c=”media/Mendiak.mp4” ype=” ideo/mp4”>
Zu e a aka zaileak ezin du HTML5 bideoa e ep oduzi u!!
</ ideo>
</p>
A aka zaileak emandako auke ak age zen di en hu enke an az e zen di u, e a, ona zen duen
o ma u ba opa zen duenean, ho i ha u e a bilake a e e en du. Adibidea en bukae an age zen den
oha a nabiga zaileak eskaini ako inongo o ma u ik ona zen ez badu pan aila a uko du soilik.
HTML5 < ideo> elemen ua ekin lan egi eko Ja aSc ip API ba zuk e e de ini u di uz e. Ga-
an zi suenak MSE (Media Sou ce Ex ensions) e a EME (Enc yp ed Media Ex ensions) di a. Ho iei
eske , asko e az u da a aka zaileek egika i uko di uz en Ja aSc ip e ep oduzi zaileak so zea.
3.3. A ze apen baxuko s eaming-p o okoloak
S eaming-p o okoloen bilakae a e engabea da. HTTP s eaming dinamikoa nagusi u ondo en,
hu engo e onka a ze apena minimiza zea izan da. HLS edo a DASH sis emen bidezko a ze apena
15 segundo ik go akoa iza en da, nahikoa au eg aba u ako bideoak ze bi za zeko, baina gehiegi zu-
zeneko komunikazioe a ako. Une hone an, bi bide jo a zen a i di a a ze apen ho i gu xi zeko. Ba a
segmen uen amainan e a au eka gan da za; bes ea, bideoak ansmi i zeko ga aio-mailan UDP
p o okoloa e abil zean.
A ze apen baxuko HTTP s eaminga
A ze apena en osagai nagusia au eka ga da. Hasie ako HTTP s eaming-sis ema dinamikoen
lehen asuna zen e enaldiak ekidi ea, e a ez a ze apena minimiza zea. Ondo ioz, de ini u ako seg-
men azioak e a e a o i ako bu e en amaina handia zen. A e a a ze apenean ja i denean, jo-
a u ako lehenengo auke a segmen azioa en e a bu e en bi de inizioa izan da, xikiago bilaka-
zeko. Ho i da, un sean, HLS e a DASH p o okoloen a ze apen xiki ako aldae ek egi en du ena
(Low La ency HLS e a Low La ency DASH). Aldae a ho iek ba e aga iak di a p o okolo be eko
au eko be sioekin; e ep oduzi zaileak ez badu ona zen a ze apen xikiko be sioa, ze bi za iak
au oma ikoki e abiliko du p o okoloa en be sio a un a.
Bide be e ik doa dagoeneko aipa u dugun CMAF o ma u be ia e abil zeko auke a. CMAF
p oposamena en helbu u nagusia o ma u baka a e abil zea izanda e e, auke a ap obe xa u zu-
en, e a de ini u ako segmen azioan e abili ako chunken amaina e e gu xi u egin zu en, a ze a-
pena labu zeko asmoz.
UDP bidezko s eaminga
A ze apena jais eko ha u ako bes e bidea TCP e a be e konges io-kon olak baz e zea izan
da, e a, ho en o dez, UDP e abil zea bideoa ga aia zeko. Neu i ba ean, RTSP bezalako hasie-
ako s eaming-sis eme a ako i zul zea da. Bide ho i ha u du en p oposamenak di a SRT p o o-
koloa e a WebRTC bidezko s eaminga.
2 Bideoae a elebis aIn e ne en69
SRT p o okoloak (Secu e Reliable T anspo ) izen nahasga ia du, aplikazio-mailako p o o-
kolo ba bai a. Bideoa e a aginduak UDP da ag ame an bidal zen di u, a in asuna en bila. Hala
e e, UDP e abil zeak ez du esan nahi TCPk ema en duen idaga i asuna i uko egi ea; SRT p o o-
koloak be ak inplemen a zen di u, aplikazio-mailan, gale ak be esku a zeko beha di en mekanis-
moak. Ho ela, nolabai , UDP en e a TCP en onu ak konbina zen di u; alde ba e ik, a in asuna,
e a, bes e ik, idaga i asuna. A in asun ho i eske , SRT e abil zen du en s eaming-sis eme an
a ze apena 3 segundopean ja dai eke.
Egun e abil zen di en HTTP gaineko s eaming-p o okoloekin alde a u a, SRT p o okoloak
duen handicap handia da, be iz, be e inplemen azioa en hedapen eza a aka zailee an. TCP baz e -
zeak HTTP e e baz e zea daka , e a, ondo ioz, ez dago mahai gainean SRT e abil zea s eaming-
ze bi za ien e a ikusleen a ean. Aldiz, SRT p oposa u da s eaming-sis emen lehenengo u a sean
e abil zeko, hau da, i u ien e a on end s eaming-ze bi za ien a ean, RTMP en o dez.
UDP gainean dabilen bes e auke a ba WebRTC da (Web Real-Time Communica ion,
RFC 8825). Be ez, WebRTC ez da p o okolo ba , denbo a e ealeko komunikazioe a ako beha di e-
nak bil zen di uen lane ako es uingu u ba baizik, non p o okoloak, es anda ak e a, ba ez e e, API
ba zuen de inizioa bai aude. Ez zen de ini u bideo-s eaming sis eme a ako, a aka zaileen a eko ko-
munikazio zuzene a ako baizik. Ikusi dugun HTML5 es anda a en bide be e ik doa, hau da, APIak
de ini zen di u, a aka zaileak denbo a e ealeko komunikazioe a ako beze o bilaka zeko. API ho iek
eduki zeak aplikazioen so zaileak aska zen di u komunikazioen ingu uko a azoe a ik, hala nola, ko-
de zaileen e abile a i edo bideoa en ansmisioa i bu uzkoe a ik. Hasie a ba ean, sa e soziale ako
lagunen a eko bideokon e en zie an e abil zen zen nagusiki, baina segi uan zabaldu da be e e abi-
le a aldeko s eaminga egi eko, e a de ac o es anda ba bilaka zen a i da aldean li e s eaming egi-
ean. Oha u bideokon e en zia ba en e a zuzeneko s eaming ba en a eko aldea oso xikia dela; bie-
an igo leak unean be an a i di a ansmi i zen hainba ha zaile en za . Be e hu engo e onka da
WebRTC e abil zea bideo-banake a masibo ako sis eme an e e.
Bideoa e a audioa ansmi i zeko RTP en be sio segu ua e abil zen du e WebRTC aplika-
zioek, e a, ho en azpian, UDP. Gale ak be esku a zeko, hu engo kapi uluan az e uko di ugun
FEC eknikak e abil zen di a (ikusi RFC 8854). Ho ek guz iak ahalbide zen du oso a ze apen xi-
kia lo zea, segundo e di ba en azpi ik (Ul a Low La ency).
Neu i handi ba ean, WebRTC sis emek s eaming-a oa en hasie a a i zula azi gai uz e, RTP/UDP
biko ea e abil zen zu en RTSP s eaming-sis emen ga ai a, alegia. Ga ai ho e an RTSPk izan zi uen
a azoak ho di ugu o aindik, baina o ain badi ugu o duan ez zeuden i enbideak. NAT e a an zeko gai-
luak gaindi zeko, WebRTC sis emek ICE p o okoloak e abil zen di uz e (IP ele onia az e zean ikusiko
dugu ICE es anda a). Bes e alde ba e ik, HTTP ze bi za iekin lan egi ea ez da beha ba edo aban aila
ba WebRTC komunikazioe an, bi a aka zaileen a eko komunikazio zuzene a ako bai ago de ini u a
WebRTC. Hau da, ez dugu beha inongo p o okolo ik bideoa eskain zen digun ze bi za i ba ekin ko-
munika zeko, ho en ze bi za i ik ez dagoelako. Bideoa a aka zaile ba ek eskain zen die bes e a aka-
zaileei, komunikazioa i P2P ku sua emanez e a WebRTC-k de ini zen duen a aka zaileen a eko p o-
okoloa e abiliz. Bideo-banake a masibo ako sis eme an WebRTC e abili izan da hasie an i u ien e a
s eaming-ze bi za ien a eko komunikazioan, RTMP en o dez, e a SRT ekin lehian. Baina WebRTC
jauzia ema en a i da s eaming-sis emen biga en za i a e e, on end ze bi za ien e a ikusleen a aka-
zaileen a eko komunikazioe a a, a aka zaile ho iek dagoeneko p es daudelako WebRTC komunika-
zioe a ako; e a gogoan izan WebRTC- en bidez age zen di en a ze apenak HTTP/TCP bidezko s ea-
ming-sis eme an lo zen di enak baino askoz baxuagoak di ela.
4. P2P s eaminga
Bideo-so zaile pa ikula ek be en bideo labu ak lagunen esku a ja i nahi di uz enean,
nahikoa izan ohi du e sa ean dauden doako ze bi zuak e abil zea, CDN bidezko s eaminga e a-
70Mul imedia-In e ne
bil zen du enak. Baina ze bi zu ho iek egokiak ez di enean, gauzak konplika u egi en di a. CDN
sa eek eskema zen aliza ua en eskalaga i asuna en a azoa gaindi zen du e, baina ga es iak di a.
Soilik konpainia handi ba zuek so u e a kudea dezake e CDN ba osa zen duen ze bi za i-gune
so a. Gu e bideoak bana zeko CDN ba en ze bi zuak e abil ze ik ez badago, edo inola e e ez ba-
dugu e abili nahi, auke a ba izan dai eke P2P s eaminga.
P2P s eaminga egi eko auke a xxi. mendea en hasie an so u zen. Denbo a en pode ioz, CDN
auke a nagusi u da, e a, abia u zi en P2P s eaming-egi asmo asko desage u badi a e e edo CDN izae a
ha u badu e e e, badago eknologia ho i e abil zen duen komuni a e handi ba In e ne en. Ho ez
gain, ez da baz e u beha e o kizunean gaindi zea egun P2P s eaming-sis emek di uz en a azoak.
4.1. P2P s eaminga en e aka ga i asuna
P2P ak onimo anglosaxoia hi z-joko ba e ik e a o i akoa da. Be ez, pee - o-pee du esanahia,
hau da, be dinen a ekoa. Ohiko beze o-ze bi za i e edua en al e na iba gisa so u zen, In e ne en
ze bi zu ba jaso ahal iza eko inongo ze bi za i en menpe izan gabe, e a, be ez, ze bi za i ho i kudea-
zen duen ino en menpe izan gabe. Sa e-aplikazioen e edu be i ho i i xa egiak pa eka zeko asma u
zu en, baina, ge o, bes e aplikazio asko au ki u zaizkio; a ean, P2P s eaminga. Sis ema en ideia ho-
nako hau da: ze bi zua jaso nahi du en e abil zaileek, e a ez ze bi za iek, ze bi zua emango dio e el-
ka i, 2.12 i udian age zen den moduan. E edua, eo ian behin za , guz iz ho izon ala da: pa aide
guz iek ze egin be a du e, e a, ze bi za iek so zen du en menpeko asuna en au ean, pa aideen a -
eko elka lana dago. Ho i ho ela izanik, zenba e a e abil zaile gehiago izan, o duan e a ze bi zu ho-
bea lo zen da, P2P sa ean pa e ha zen du en e abil zaile ho iek bes e e abil zaileei ze bi zua eman
diezaieke elako. Hau da, P2P sis emak guz iz eskalaga iak di a, edo, bes e e a ba ean esanda, e abil-
zaile kopu ua handi zen den heinean, sis emak e an zun egokia ema en du kali a e ik galdu gabe e a
sis ema en kos uak handi zeko beha ik gabe. CDNe an e abil zen den beze o-ze bi za ien sis emen
dinamika guz iz kon akoa da: e abil zaile kopu ua handi zen den heinean, emandako ze bi zua na-
ia u egi en da, ze bi za iak edo bes e azpiegi u ak (sa e-ahalmena ze bi za ia en konexioan, a gin-
da a...) i o a e, ze bi za i kopu ua e a beha di en bes e azpiegi u a guz iak handi u ez badi a.
2.12 i udia. Beze o-ze bi za ia e a P2P e edua.
2 Bideoae a elebis aIn e ne en71
P2P s eamingeko sa e ba en kasuan, pa aide bakoi zak bideoa en za iak jaso zen di u bes e
pa aideengandik, e a, aldi be ean, jaso akoak bes e pa aideei bi bidal zen dizkie. Sa ean pa aide
gehiago egonez ge o, i u i gehiago izango di u auke an pa aide bakoi zak bideoa jaso zeko, e a,
ondo ioz, kali a e hobea lo zeko p obabili a ea handi u egi en da. Adibidez, pa aide ba ek eman-
dako seinalea oso ona ez bada, sa ean u u i dagoelako, ge uago dagoen bes e pa aide ba opa-
zea e aza izango da pa aide asko baldin badaude sa ean. Edo gu e i u i ba ek P2P sa ea uz en
badu, hobe da bes e pa aide asko auke an iza ea, be a o dezka zeko. Eskalaga i asun ho e an
da za P2P sis emen e aka ga i asuna.
4.2. P2P s eaminge ako auke ak
Bi di a P2P sa eak egi u a zeko e ak: zuhai z moduko P2P sa eak e a P2P lainoak (swa ming
P2P). P2P zuhai zek mul icas kon zep ua gauza zen du e aplikazio-mailan, mul icas -me asa e ba
e aikiz In e ne en. Mul icas kon zep ua ge oago az e uko dugu. P2P lainoe an, pa aideak alde-
an an ola zen di a ( alde bakoi za swa m ba da, hau da, e lekume ba ), e a pa aide bakoi zak al-
deko bes e pa aide ba zuekin uka zen du in o mazioa, ba zuei igo iz e a bes eengandik jasoz.
Bi kasue an, zuhai zean e a lainoan, hainba aldiz kode zen da bideoa, MDC eknika e abiliz.
Mul iple Desc ip ion Coding (MDC)
MDC kode ze-sis ema e abil zen da bideo baka a hainba azpis eame an kode zeko e a
ansmi i zeko. Azpis eam bakoi za i desk ibapen (desc ip ion) de i zo eknika ho e an. Bideoa
e ep oduzi zeko, nahikoa da desk ibapen baka ba jaso zea, baina hainba desk ibapen e e ha
dai ezke pa aleloan, e a, guz iak e abili a, bideoa e ep oduzi u. E ep odukzioan lo u ako kali-
a ea e abili ako desk ibapen kopu ua en a abe akoa da: maximoa izango da desk ibapen guz iak
e abil zen di enean. Ho i ho ela izanik, pa aide ba ek ahalik e a desk ibapen gehien lo u beha
du bes e pa aideengandik, e a, aldi be ean, igo zeko ahalmena en a abe a, bes e pa aideei ahalik
e a desk ibapen gehien bi bidal zen saia u beha du. Kode ze-sis ema ho i eske , gaine a, s ea-
ming dinamikoa egin dai eke P2P sa ee an, e a na u alean, pa aide bakoi zak bila uko bai u jaso
dezakeen desk ibapen kopu u handiena une bakoi zean.
P2P zuhai zak
Auke a ho e an, pa aideak zuhai ze an an ola zen di a; hau da, pa aide ba ek jaso zen duen
in o mazioa bes e hainba pa aide i bi bidal zen die. Salbuespena zuhai za en hos oak di a, ja-
so akoa ez bai io e bi bidal zen bes e ino i. Eskema ho ek alka egi en du e abil zaileen In e ne -
konexioen ahalmena en asime ia ekin. Hau da, nodo ba ek jaso ze-ahalmen gehiena e abil zen badu
s eam ba ahalik e a kali a e ik hobe enean jaso zeko, ezingo du igo i abiadu a be ean, a e gu xiago
kopia ba baino gehiago, e xee ako In e ne -konexioek askoz ahalmen handiagoa bai u e behe anzko
no anzkoan (downs eam), go anzkoan baino (ups eam). Ho ega ik e abil zen da MDC kodeke a
P2P s eamingean. Be az, bideo ba ikus eko, ez da so zen zuhai z ba pa aideen a ean, baizik e a
hainba zuhai z; e a zuhai z bakoi zean MDC kodeke a en bidez so u iko desk ibapen ba bana zen
da pa aideen a ean. E abil zaile ba ek hainba zuhai ze an ha uko du pa e, ansmisio-ahalmena en
a abe a. No malean, pa aide ba zuhai z baka ba ean izango da ba uko nodoa, e a, bes e guz ie an,
hos oa ena egingo du. 2.13 i udian, adibidez, A pa aidea hos oa da bi zuhai ze an, e a ba uko nodoa
bes e ba ean. Zuhai zak so zeko e a egune a u a eus eko, algo i moak gako nagusia di a P2P zuhai zen
bidezko banake an. E abili ako algo i moak saia zen di a zuhai zak ahalik e a egonko enak e a labu-
enak izan dai ezen. A azo handiena pa aideek alde egi ea i au e egi ea da.
Nahiz e a P2P izae a alda ika u, oha u sis ema ho e an pa aide guz iak ez di ela be dinak.
Bideoa en i u bu ua den nodoak be i eduki beha du igo zeko ahalmen nahikoa MDC desk iba-
pen guz iak aldi be ean ansmi i zeko. A e gehiago, saia u beha da MDC desk ibapen bakoi zeko
72Mul imedia-In e ne
ahalik e a kopia gehien isu zen sa ean. Haie ako kopia bakoi za zuhai z ba en i u bu ua izango
da, e a, be az, bideoa en i u ia den nodoa zuhai z guz ien i u bu ua da. Ta ean age zen bada
jaso ako desk ibapen guz iak bi bidal zeko ahalmena duen pa aide en ba , ede o. Ho i supe -
nodo de i zo. Supe nodoak age dai ezke hainba zuhai ze an ba uko nodo gisa, e a inon ez hos-
oa ena egi en. Ze bi zua i u bu ua en e a supe nodoen menpe dagoenez, zilegi da kolokan ja zea
eskema honen P2P izae a, be e iloso ian behin za .
2.13 i udia. Bideo ba en banake a P2P hainba zuhai ze an. I udian hi u MDC azpis eam bana zen a i
di a, bakoi za be e zuhai zean. A nodoa hos oa da X e a Z azpis eame ako zuhai ze an, e a ba uko nodoa
Y zuhai zean.
P2P lainoak
P2P s eamingeko lainoek (swa ming) i xa egiak uka zeko Bi To en sis ema en ideia be a
ha zen du e. Laino ba ean, pa aideen a eko lo u ak ez daude hie a kikoki an ola u a, zuhai ze-
an bezala, baizik e a zo izko moduan, sa e a ba en an za ha u a. Pa aide ba ek i u i ba baino
gehiago izango di u, deska ga zeko ahalmena en a abe a ahalik e a MDC desk ibapen gehien jaso-
zeko. Gaine a, igo zeko ahalmena en a abe a, desk ibapen ho iek guz iak bes e pa aideei bi bi-
daliko dizkie. Bideo ba ikus eko, pa aideak laino ba ean sa u beha du. Ho e a ako, laino ho en
nodo-abia azle ba beha du (boo s apping node), balizko i u ien ze enda lo zeko. Abia azleak
lainoko pa aide bakoi za en lan-zama e egis a zen du une bakoi zean, e a in o mazio ho ekin
p es a zen du pa aide be i bakoi za en zako ze enda. Bi To en hizke an, abia azlea acke a
da, e a bideoa en i u bu ua den makina, be iz, seeda. Pa aideen a eko in o mazio- ukea bi no-
anzkoe an egin dai eke, edo baka ba ean. 2.14 i udian duzu laino ba en adibidea.
2.14 i udia. P2P laino ba (swa ming).
2 Bideoae a elebis aIn e ne en73
P2P lainoak e a zuhai zak hasie an ema en duena baino an z handiagoa du e. Pa aide ba en
zuhai z guz iak aldi be ean kon uan ha u a, lainoa bezalako egi u a ba so zen da, baina lo u ak
be i no anzko baka ekoak izanik. Bi kasue an, pa aide bakoi zak desk ibapen ba zuk jaso zen
di u bes e pa aide ba zuengandik, e a bes e pa aide ba zuei hela az en dizkie haie ako desk iba-
pen ba zuk. Bi kasue an beha da abia azlea ena egi en duen nodo en ba , asko an bideoa en i u -
bu uak be ak egi en duena. E a, e ep oduzi zen hasi baino lehen, bie an gehi u beha zaio au-
eka ga-denbo a i P2P sa ean sa zeko beha den a ea (join ime). Sis emen e a P2P pa aide
kopu ua en a abe a, denbo a ho iek aldako ak di a. Ideia ba egi eko, 4 e a 15 segundo a eko
sa ze-denbo ak neu u di a. Kon uan izan denbo a ho i beha dela ikus en a i ga en bideoa alda-
zen dugun bakoi zean, ho elako aldake a ba ek P2P sa ez alda zea bai aka . O oko ean, emai za
hobeak ema en di uz e P2P lainoek zuhai zek baino.
4.3. P2P s eaminga en mugak
Inbe sio-beha baxuaga ik e a eskalaga i asunaga ik oso e aka ga ia izanda e e, P2P s ea-
minga ez dago oso heda u a, CDN s eaminga ekin alde a zen badugu behin za . E eali a e ho-
en a azoi nagusiak bi di a: e abil zaileen sink onizazioa en beha a e a lo u ako kali a e eskasa.
Sink onizazioa en beha a
Sink onismoa i dagokionez, oha u P2P sis ema ba en pa aide guz iek aldi be ean jaso beha
du ela ze bi zua; s eaminga en kasuan, ho ek uneko s eaming-aplikazioe a a (li e s eaming) mu-
ga zen du e abilga i asuna, au e ik g aba u iko bideoen eska i-ze bi zuan (VoD) oso baxua bai a
e abil zaileen a eko sink onizazioa. Hau da, eska ia ika aga ia du en bideoen kasuan izan ezik, oso
zaila da hainba pa aidek une be suan eska zea bideo be a ikus eko. Uneko s eamingak, aldiz, be-
ezkoa du sink onizazio ho i, be i aldi be ean a i bai i a ikusle guz iak ikus en zuzenean igo i ako
bideoa. Baina, P2P s eaminga en sus a zaileen zo i xa e ako, au e ik g aba u ako bideoen ze bi-
zua da nagusia. Izan e e, elebis a en kon zep ua alda az en a i di a ikusleak, ga ai ba eko hedapen-
e edua baz e uz e a eska u ahalako e edu be ia ha uz. Egungo elebis a-ikusleak, ba ez e e gaz eak,
ez di a e oso sen i zen o du egi e a elebis a-p og amazio ba i lo u a; haiek auke a zen du e ze , noiz
e a nola ( ele onoan, egongelako elebis an, logelako o denagailuan...) ikusi nahi du en bideo ba
(p og ama hi za ge o e a gu xiago e abil zen dugu pan aila ba ean ikus en duguna izenda zeko), e a
ez daude p es publizi a e ako e enik pai a zeko ilm ba en e dian daudela.
P2P s eaminga au e ik g aba u ako bideoen banake a ako egokia ez bada e e, ho daude zu-
zeneko eki aldiak. Baina, e emu ho e an e e, CDN s eaminga e a, ba ez e e, be iko elebis a-sa-
eak di a nagusi, e a ez hain me kea e a eskalaga ia den P2P s eaming- eknologia. A azoa lo -
u ako kali a ean da za. Alde ba e ik, P2P s eaming-sis emek oso a ze apen naba ia so zen du e
eki aldia en be a en e a ha en e ep odukzioa en a ean. A ze apen ho e an, P2P sa ean sa zeko
denbo ak (join ime) e agi en du, bai a au eka gak e e, zeina P2P sis eme an CDNe an baino han-
diagoa bai a, P2P sa eak CDNak baino ezegonko agoak bai i a e a in o mazioak ibilbide luzea-
goak egin beha bai i u nodoen a ean. Egonko asuna i dagokionez, edozein une an ge a dai eke
pa aide ba en i u i en ba ek P2P sa e ik alde egi ea. Ho i ge a zen denean, pa aideak denbo a-
a e ba beha du bes e i u i ba lo u a e. E engabeko i u i-aldake a ho i au e egi eko (chu n
esa en dio e ingelesez, change-and- u n hi ze a ik e a o i a), au eka ga-maila handi u beha da,
e a ho ek e ep oduzi zeko a ze apena handi zea daka . Bes e alde ba e ik, gogo a u i u bu ua en
e a e ep oduzi zailea en a eko dis an ziak e e handi zen duela e enak iza eko a iskua. P2P sa-
ee an, dis an zia ho i, segundo an neu u a, askoz handiagoa e a ezegonko a da, a ean hainba
P2P pa aide e a bide a zaile bai aude, e a ez soilik hainba bide a zaile (bide a zaileak, gaine a, as-
koz e aginko agoak di a da ag amak bi bidal zeko P2P sa eko pa aideak baino). Ikusi, adibidez,
2.15 i udiko (b) auke a, non azken pa aide aino heldu a e, i u iak igo i ako da ag amek bes e
80Mul imedia-In e ne
seinalea bidal zen diena. E abil zaileak igo le lagun zaileekin konek a zen di a, seinalea
s eaming e an jaso zeko.
(b) P2P moduko banake a-sa ea an ola u, seinalea jaso nahi du en beze oek osa u a. Be-
i o, ja o izko igo le baka a dugu. Honek seinaleko s eama igo iko die hainba be-
ze o i. Haue ako beze oek, aldi be ean, P2P sa eko pa aide di en bes e hainba beze o i
bi bidaliko die jaso ako s eama. Gauza be a egingo du seinalea jaso zen duen beze o ba-
koi zak: be a ekin lo u a egon dai ezkeen P2P sa eko bes e beze o ba i bi bidali seinalea.
Ho ela, sa eko beze o guz iengana helduko da seinalea.
Alde a u bi diseinu, honako pa ame o hauek kon uan ha uz:
(a) Sis ema abia zeko beha den hasie ako inbe sioa, e a sis ema man en zeko kos uak.
(b) Sis ema en eskalabilidadea: zein egoki zen da hobe o e abil zaileen kopu ua alda zen de-
nean? (ha zaile gehiago edo gu xiago).
(c) E abil zaileak jaso ako seinalea en kali a ea.
8) Demagun ansmisio helbu uani z ba , non igo lea baka a bai a e a 16 ha zaile bai aude,
den-denak igo le ik 4 jauziko dis an zian koka u a (hau da, 3 bide a zaile daude igo lea en
e a ha zaile bakoi za en a eko bidean). Igo lea e a ha zaileak konek a u a daude bide a zai-
leek osa u ako zuhai z bi a ba en bidez, e a igo lea e oan dago. Hau da, igo leak e a bidee-
ako bide a zaile bakoi zak bi da ag ama igo zen di uz e.
(a) Neu u da ag ama ba en ansmisioa en kos ua, unicas moduko ansmisio helbu uani za
e a bene ako ansmisio helbu uani za e abiliz. Ha ezazu da ag ama ba edo ha en kopia
linea ba ean ansmi i zea kos ua en uni a ea dela.
(b) Zein li za eke kasu ik onena mul icas - ansmisio ako, be ie e 3 bide a zaile egonda igo -
lea en e a ha zaile bakoi za en a ean? Zein li za eke da ag ama ba en ansmisioa en kos-
ua kasu ho e an?
(c) Kasu ik xa enean, mul icas - ansmisioa en kos ua e a unicas - ansmisioa ena be dinak
di a. Zein da kasu xa en ho i, igo lea en e a 16 ha zaileen a ean be i hi u bide a zaile
egonda?
9) T ansmisio helbu ubaka a ekin (unicas ) alde a uz, ansmisio helbu uani zak (mul icas )
duen aban aila ik handiena da sa ean so zen den a iko kopu u xikiagoa. Az e ezazu no-
lako e agin ekonomikoa duen aban aila ho ek In e ne bidezko elebis a-zabalkunde ako sis-
ema ba en honako pa aide hauengan:
— Telebis a-igo lea.
— Telebis a-igo lea en In e ne ho ni zailea (ISP).
— Ikusleen ISPak.
— Telebis a-saioak jaso zen di uz en e xeko e abil zaileak.
Egin ezazu az e ke a ho i honako bi kasu haue an:
(a) Telebis a-igo leak e a jaso zaile guz i-guz iak auzo be ean daude koka u a, e a ISP be a
du e. ISP ho ek sa zeko nodo baka a du, e a ho i daude konek a u a ISP en beze o
guz iak. Nodo baka ho e an kommu a zen di a ISP en beze oen a eko da ag amak,
bes e inongo sa e a ik iga o gabe.
(b) Telebis a-saioak jaso zen di uz en e abil zaileek ISP desbe dinekin du e be en In e ne
konexioa, e a ISP ho ie ako ba e e ez da elebis a-igo leak duena.
10) Demagun honako sa e-eskema hau, non igo lea elebis a-igo zaile ba bai a, e a bes e nodo
guz iak ho en ha zaileak bai i a.
2 Bideoae a elebis aIn e ne en81
Be e ezazu honako aula hau; be an, bideo-s eama osa zen duen da ag ama bakoi zeko:
— iSp1, Tie , iSp2, iSp3 zu abee an, ho ie ako sa e bakoi ze ik a e a zen den da ag ama kopu-
ua jaso beha da.
— Unicas le oa unicas e an ansmi i zen den egoe a i dagokio.
— ip mul icas le oa mul icas e an ansmi i zen den egoe a i dagokio, sa e guz ie ako bide-
a zaileak m-bide a zaileak di ela ha u a.
— p2p mul icas le oa P2P e an ansmi izen den egoe a i dagokio, MDC e abili gabe. Supo-
sa u honako P2P ha eman hauek osa zen du ela P2P sa ea (igo lea, ha zaileak): (igo lea,
a2-a3), (a2, b2-c2), (a3, b3-c3), (c2, d2-e2), (c3, d3-e3).
— Mul icas - unelak le oa saioa mcas - unelak e abil zen duen egoe a i dagokio. Suposa
ezazu (1) igo leak mul icas e an ansmi i zen duela, (2) ISPak ez di ela mul icas -sa eak,
(3) baina Tie 1/2 maila e a e abil zaileen a ean (igo lea e a ha zaileak di a e abil zaileak)
mul icas - unelak eza i di ela.
— Ba u a zu abeak le o bakoi za en ba u a bil zen du.
Egoe a ISP1 Tie ISP2 ISP3 Ba u a
unicas
IP mul icas
P2P mul icas
Mul icas - unelak
11) Demagun li e s eaming ansmisio ako P2P diseinu ba , bi To en -en oina i u a. Az e u
Ti - o - a algo i moa en e aginko asuna ho elako aplikazio ba ean.
12) Lo u honako ak onimo e a e mino hauek dagokien kon zep ua ekin. Kon uan izan e mino
ba zuk sinonimoak di ela, e a, be az, kon zep u be a lo u beha zaiela:
— IPTV
— TCP spli ing
— Me a i xa egia
— MDC
— Au eka ga
— SRT
— Pseudo s eaminga
— Ne lix
— walled ga den
— Au eka ga
— RTMP
— OTT (O e -The-Top)
— RTP
— HTML5
— MPEG-DASH
— CDN
— Abia zeko a ze apena
— iple play
— Akamai
— WebRTC
— p og essi e downloading
— p e e ching
— RTSP
— HLS
— Mani es i xa egia
— Ti - o - a
— MSS
— Con en p o ide
— ABR
82Mul imedia-In e ne
1. E ep odukzioa hasi baino lehen, bildu memo ian e ep oduzi u beha dena en za i ba .
2. S eaming-sis ema ba ean, e ep odukzioa hasi baino lehen emandako denbo a, bu e a
ka ga u a e.
3. S eaming-sis ema ba ean, sa ean edukiak sa zen di uena.
4. Telebis a In e ne bidez bana zeko es anda mul zoa, ETSIk eginda. Walled-ga den e ako
banake a sis emekin lo zen da.
5. In e ne bidez ze bi zuak jaso zeko e a, ISP en kon olik gabe.
6. In e ne bidezko elebis a ze bi zua jaso zeko e edua, non ISPk be ak ho ni zen e a kudea-
zen bai u ze bi zua.
7. In e ne , ele onia, e a elebis a-ze bi zuak kon a u baka ba ean eskain zeko ISPek e abil-
zen du en izena, walled ga den e edua gauza uz.
8. S eam ba jaso e a e ep oduzi u ahal iza eko beha den in o mazioa bil zen duen i xa egia.
9. Audio e a bideo in e ak iboa e abil zen di uz en denbo a e eale ako aplikazioe a ako de i-
ni u ako p o okoloa, s eaming-sis eme an UDP ekin ba e a no malean e abil zen dena.
10. Mul imedia-aplikazioen kon ol-kanale ako de ini u ako p o okoloa, no malean RTP/
UDP s eaming-sis eme an e abili a.
11. Igo i ako s eam ba en kali a ea sa ea en egoe a i e a ezauga iei egoki zen dio en eknikak.
12. Edukiak bil zen e a ze bi za zen di uz en ze bi za iek osa u ako sa eak. Bes eak bes e, In-
e ne bidezko bideo- e a elebis a-banake a ako e abili a.
13. OTT elebis a ako edukien ho ni zaile ba en adibidea, egungoen a ean handiene akoa.
14. CDN adibide ba .
15. U u i dauden ze bi za ie a ik in o mazioa jais eko denbo a gu xi zeko eknika, CDN an
e abili a.
16. Bi To en sa ee an e abil ako algo i moa, bizka oike iak zigo zeko e abili a.
17. S eam ba hainba azpis eame an bana zeko eknika, P2P s eam-sis eme an e abili a.
18. Web-o ie a ako es anda be ia, o ie an bideoa xe a zea asko e az en duena.
19. HTTP s eaming ja o izko e a.
20. Flash s eaming eknologian e abili ako p o okoloa.
21. ABR eknologia HTTP gaine ik e abil zen duen nazioa eko es anda a.
22. Apple konpainia en s eaming-p o okoloa, ABR gauza zen duena.
23. Mic oso konpainia en s eaming-p o okoloa, ABR gauza zen duena.
24. Bidekon e en zie a ako so u ako eknologia, egun oso e abilia li e s eaming-e ako.
25. UDP gaineko s eaming egi eko p o okolo be ia, RTP/RTSP en o dezkoa, oso a ze apen
xikia e agi en duena.
3
IP ele onia
Kapi ulu hau i aku i e a ge o, i aku leak honako gai hauek ikasiko di u:
— Nola lo zen den IP sa ee an ele onia-ze bi zua ema ea, kon uan izanda ele onia en
denbo a e ealeko izae a zo o za e a IP sa een ze bi zua bes e o e akoa dela.
— Zein di en IP ele onian e abil zen di en p o okolo nagusiak.
— Nolakoa den SIP ele onia en un zionamendua.
— Nolakoa den In e ne bidezko ele onia e a be iko ele ono-sa een a eko komunikazioa.
— Nola e abil zen du en IP ele onia-enp esek.
Asko alda u da ele onia azken hama kade an. Be iko ele ono-sa ea analogikoa e a zi kui u-
kommu azio bidezkoa zen; gau egun, ele ono-komunikazioak digi alak iza en di a, e a, ge o e a
gehiago an, pake e-kommu azio bidezkoak. Lehenengo aldake a mundu analogiko ik digi ale a
iga o zea izan zen. Digi alizazio ho i lehenengo kapi uluan az e u dugu, ikuspun u ekniko ik.
Azpiegi u en alde ik, ele onia ope ado een sa ee an digi aliza u da lehenik, e a, askoz man soago
e a ge oago, sa bide-sa ee an. Izan e e, o aindik, e xeko ele onoa en e a auzoko ele onogunea en
a eko bidea e a analogikoan egi en da asko an, e a soilik ele onogunean digi aliza zen da seina-
lea ope ado ea en sa ean sa u baino lehen. Biga en aldake a handia, zi kui u-kommu azio ik pa-
ke e-kommu azio a iga o zea, IP eknologia ekin e a In e ne ekin lo u a dago, e a digi alizazioak
baino i aul za handiagoa eka i du ele onia-mundu a. Alde ba e ik, pake e-kommu azioa zi -
kui u-kommu azioa baino askoz e izien eagoa denez azpiegi u ak e abil zean, ze bi zua ema eko
kos uak jai si egin di a. Bes e alde ba e ik, aho sa ga aia zeko In e ne e abili ahal iza eak ele o-
nia-me ka ua hankaz go a ja zea eka i du, OTT ope ado eak ele onian e e age u bai i a. Has-
apene an, In e ne ele ono-sa ea en apendize gisa ikus en zen: bi konpu agailu elka ekin komu-
nika zeko, ele ono-sa ea i lo u ako modemak e abil zen geni uen. Egun, egoe a i auli egin da, e a
In e ne agozi a zen a i da ele ono-sa ea, ele ono-ze bi zua In e ne bidezko bes e ze bi zu ba
bilaka ze aino. Bide ho e an, be iko ele onia-ope ado eak e e IP sa eekin o dezka zen a i di a
be en zi kui u-kommu azioko TDM sa e zaha ak (Time Di ision Mul iplexing). All ip ga aia da.
Jauzi ho i ez da e aza izan, IP e a In e ne ez bai zi en diseina u denbo a e ealeko aplika-
zioe a ako ( ele onia ako, adibidez). Baina ingenia iek asma u du e nola egin. Ho i az e uko dugu
kapi ulu hone an.
1. Sa e a
IP ele onia, izenak nahiko a gi azal zen duenez, solaskideen a eko ele onia- a ikoa IP p o-
okoloa e abiliz ga aia zea da. In e ne e abil zen bada bidaia ho e an, in e ne - ele onia e mi-
noa e e e abil zen da. Azkenik, VoIP izena e e oso e abilia da (Voice o e ip), baina nahasga ia
sue a dai eke, be iko aho s-komunikazioaz gain bideokon e en zia e e sa zen bai a ele onia kon-
zep uan. Tes u hone an, IP ele onia e minoa lehene si dugu, anbiguo asunik gabe bil zen di ue-
84Mul imedia-In e ne
lako aho s bidezko komunikazio adizionala zein bideokon e en zia, bai a In e ne bidezko ele-
onia zein enp esen ba uko ele onia p iba ua e e.
1.1. Media- e a kon ol-kanalak
Tele ono bidezko elka izke a ba gauza zeko, bi u a s hauek egi en di a, edozein eknologia
e abili a e e:
1. Solaskideen a eko deia eza i.
2. Solaskideen a ean aho s- edo bideo-seinaleak uka u, denbo a e ealean.
Deia eza zea, un sean, dei zailea en e a dei u akoa en a eko kon ole ako komunikazio-
kanal ba eza zea da (signaling channel). Ho e a ako a azo ik handiena dei u akoa non dagoen
au ki zea da. Ge o, behin dei u akoak deia ona u a, solasaldia amai u a e man en zen da eza i a
kanal ho i. Bi a ean, beha ezkoa baldin bada, mu u ek kon ol-mezuak uka di zake e. Zi kui-
u-kommu azio bidezko TDM ele ono-sa e his o ikoe an, SS7 p o okolo es anda a e abil zen da
kon ol-komunikazio ho ie a ako. IP sa ee an, aldiz, auke a asko ga a u di a. P o okolo i ekien
a ean ga an zi suena SIP p o okoloa da, baina al e na iba asko daude. Konpainia p iba uek be-
en p o okoloak ga a u di uz e; adibidez, Skype edo Skinny.
3.1 i udia. Kon ol-kanala e a seinale ako kanalak ele onia klasikoan e a IP ele onian.
Aho s- edo bideo-seinaleek be en bidea egi en du e solaskideen a ean, kon ol-kanalaz apa e.
Hau da, ele ono-dei ba ean, IP sa een kasuan, po u ba e a p o okolo ba e abil zen di uz e solaski-
deek kon ol-kanaleko mezuak elka i bidal zeko, e a bes e po u e a p o okolo biko ea seinalea bi-
dal zeko. A e gehiago, seinale ba baino gehiago badago, hainba kanal eza i beha ko di a. Kanal
ho iek seinale a ako kanalak edo media-kanalak dei uko di ugu (media channels). Ho i da bideokon-
e en zia en kasua, non, kon ol-kanalaz gain, kanal be ezi uak ego en di en soinu ako e a bideo-
ako. Zi kui u-kommu azioko ele ono-sa ee an, kon ol- e a media-kanalak maiz asun desbe dinak
3 IP ele onia85
e abiliz gauza u dai ezke ansmisioa en za i analogikoa dagoenean (e xea en e a ele onogunea en
a ekoa), edo TDM slo desbe dinak e abiliz ansmisio digi alean. Tele ono-sa e klasikoe an, ha ago
e e joa en di a, e a sa e isiko desbe dinak e abil zen di uz e ope ado een sa ee an kon ola en e a
seinalea en a ikoak mugi zeko. Kon ol- a ikoa en sa ea i seinalizazio-sa e esa en dio e, e a seina-
le ako sa ea i, be iz, ga aio-sa e (ikusi 3.1 i udia). IP bidezko sa ee an, sa e baka a e abil zen da bi
a ikoe a ako.
Elka izke ak so u ako denbo a e ealeko aho sa en e a i udien a ikoa IP sa ee an mugi-
zeko di ugun a azoak, un sean, au eko kapi uluan bideo ako au ki u di ugun a azo be be ak
di a: a ze apena, a ze apena en aldako asuna e a gale ak. Baina ele onia bideoa baino zo o za-
goa da, beha en mailan, pa ame o ho iei dagokienez. Bes e alde ba e ik, lehenengo kapi uluan
ikusi dugunez, ele oniak askoz gu xiago eska zen dio sa ea i banda-zabale a en kon sumoa i da-
gokionez. Seinalea en kanale a ako e e, kon ol-kanalean bezala, p o okolo ba baino gehiago e a-
bil dai eke IP sa ee an; haie ako ba zuk i ekiak di a, e a bes e ba zuk (Skype, kasu ako), p iba uak.
Es anda i ekien a ean, dagoeneko s eaminga en kasuan aipa u dugun RTP p o okoloa da na-
gusi ele oniako seinaleak mugi zeko.
1.2. IP ele onia en e abile ak
IP ele onia zenbai es uingu u an au ki dezakegu. XXI. mendea en hasie an IP ele oniak
bul zada handia jaso zuen OTT ope ado eek emanda (ezinbes ekoa da Skype aipa zea), be iko e-
le onia-ope ado een a i ak baino askoz me keago ema en zu elako ze bi zua. Ga ai ho e an IP
ele onia ako beze o ba ins ala u beha zen konpu agailu ba ean (so phone e e dei ua), e a, In e -
ne konexioa eduki a, nahikoa zen. Be iko elekomunikazio-ope ado eak egoe a be i a egoki u
beha zi en, e a, e saia i au e egin ezinean6, ba egin du e IP ele onia ekin. Hasie an, e xeen e a
ISP en sa ea en a eko bidean ele onia konben zionala i eu si a, e a soilik be en a da z-sa ee an
IP e abiliz. Ge o, zun z op ikoak ADSL o dezka u duen heinean, e xean be an dugu IP ele onia.
Ho e a ako, ez di ugu gu e be iko ele onoak IP ele onoekin o dezka u beha , ele onia e a In-
e ne ope ado eak u zi ako modem- ou e ak egingo bai u beha den lana ele ono konben zio-
nalak IP sa ea lo zeko. Alde ba e ik, ele onoak igo i ako aho sa digi aliza u, e a jaso beha duena
e a analogikoan emango dio ou e ak. Bes e alde ba e ik, ou e ak kon ol-kanaleko seinaleak
bihu uko di u ele ono klasikoen e a IP ele oniako p o okoloen a ean.
Lan okie an opa uko di ugu IP ele onoak, hau da, zuzenean IP a ikoa so u e a jaso zen
du enak, ho e abilga iagoak sue a zen bai i a be en ahalmenak. Hala e e, agian e abil zailea ez
da jabe uko be e ele onoa IP e akoa denik, mahai gainean duena be iko ele ono i xu akoa izango
bai a. Baina, pixka ba begiluzea bada, a zemango du be e ele onoa ez dagoela pa e a i lo u a be-
iko RJ-11 konek o e ba en bidez, baizik e a konpu agailuak sa e lokale a konek a zeko e abil zen
di en RJ-45 ho ie ako ba ekin.
Ho ez gain, e a be eziki WebRTC p og amazio-in e azea zabaldu dene ik, IP ele onia oso
e abilia da sa e sozialen bidezko komunikazioe a ako, bideokon e en ziak egi eko aldekideen a -
ean. Kasu ho e an, ez dugu ga ai ba eko so phone ins ala u beha , a aka zaileak be ak egingo
bai igu lan ho i: gu e gailuko mik oa, kama a e a bozgo ailuak kon ola uko di u aho sa e a i u-
diak jaso e a igo zeko, e a be ak e e e abiliko di u beha di en p o okoloak IP bidezko komunika-
zioa gauza zeko.
6 Segi uan a zeman zu en be iko konpainia ele onikoek ze eka iko zu en be en negozio ako IP ele oniak
e a In e ne ek: AEBko kong esuan, 1996. u ean, hango elekomunikazio-konpainiek eska u zu en IP ele onia
debeka zea (RFC 2235 agi ian aipa ua).
86Mul imedia-In e ne
2. Media-kanalak
Bideo-elka izke a ba ean aho s- e a bideo-seinaleak uka zen di a. Honako azpia al haue an
az e uko di ugu be en beha ak e a a azoak.
2.1. Banda-zabale a
Tele onian kon sumi zen den banda-zabale a e abil zen den kode zailea en e a lo u nahi den ka-
li a ea en a abe akoa da. Zi kui u-kommu azioko sa e digi ale an e abili ako G.711 kodeke ak (PCM)
64 kb/s beha du no anzko bakoi zean, baina, IP bidezko ele onian, bes e kode zaile e aginko ago
ba zuk di a ohikoak. Oso e abilia da, adibidez, G.729 kodeke a, aho s-kanal bakoi zeko 8 kb/s bes e-
ik beha ez duena. Teknika be be ean (LPCn) oina i u ako SILK kode zaileak (Skypek ga a ua) 6 e a
40 kb/s a ean beha di u, e a SILKe ik e a o ia den Opus kode zaileak (egungo es anda i ekia In e -
ne en, RFC 6716), 6 e a 510 kb/s a ean e abil zen di u, nahi den kali a ea en a abe a.
Bi pa ame o ho ien a abe akoa da nagusiki, hau da, e abil zen den kode zailea en e a beha
den kali a ea en a abe akoa. Bideoak aho sak baino askoz abiadu a handiagoa beha duenez, kanal
bakoi zeko beha dena 128 kb/s e a 1,5 Mb/s a ekoa da, gu xi go abehe a.
3.2 i udia. Audio-mul ikon e en zia gauza zeko auke ak, unicas e an.
Mul ikon e en zia
Mul ikon e en ziak a amendu desbe dina du aho s- ele onian e a bideokon e en zian, pa aide
guz ien aho s-kanalak elka u dai ezkeelako kanal baka ean, baina ho i ezin da egin bideo-kanalekin.
Gaine a, mul ikon e en zia oso aplikazio egokia da mul icas e abil zeko, e a, ho ela, bes e pa aide ba-
koi za i s eam ba bidali o dez, pa aide bakoi zak s eam baka a bidal diezaioke aldea i. Hala e e,
egun, mul icas - eknologia ez dago o aindik e abilga i sa e guz ie an. Ho i dela e a, hu engo pa ag a-
oe an, mul icas -auke a alde ba e a u zi a, soilik unicas - a ikoa ha uko dugu kon uan.
Elka izke a ba ean pa aide kopu ua N baldin bada e a, be az, solaskide bakoi zak bes e solas-
kide bakoi za i bidali beha badio be e seinalea en kopia ba , (N-1) media s eam igo i beha ko
li uzke sa ean. Guz i a, N kide ba en elka izke an, N(N-1) s eam xe a uko di a sa ean, 3.2 i u-
diko (a) auke an ge a zen den bezala. Aldi be ean, solaskide bakoi zak (N-1) s eam jasoko di u,
ba solaskide bakoi zeko. In e ne bidezko ele onian, banda-zabale a en kon sumoa esangu a-
sua izan dai eke, be eziki e abil zaile asko en go anzko a ikoa i dagokionez, In e ne e ako ko-
3 IP ele onia87
nexioak asime ikoak iza en bai i a. A azoa a in zeko bide ba da koo dina zailea ena egi en duen
agen e ba xe a zea elka izke a ho e an. Koo dina zailea ena ze bi za i ba ek egin dezake, edo,
bes ela, elka izke ako pa aide en ba ek, be ie e ho e a ako beha di en baliabideak (banda-zaba-
le a be eziki) baldin badi u. Edozein izanda e e, koo dina zailea i bidaliko dizkio e pa aide guz-
iek be en audio-s eamak; ha k nahas uko di u, audio-s eam baka a so uz, e a audio ho i bi -
bidaliko die bes e pa aide guz iei. Auke a ho i da 3.2 i udiko (b) auke ak azal zen duena. Oha u
bakoi zak X b/s kon sumi zen duen N audio-s eam nahas en badi ugu, so u ako audio-s eamak
e e X b/s bes e ik ez duela beha , soinuak nahas bai ai ezke bes e soinu ba so zeko. Koo dina-
zailea en banda-zabale a en kon sumoa 3.2 i udiko (a) kasuan bezainbes ekoa da, o aindik e e
N(N-1) s eam jaso e a igo i beha di uelako. Baina bes e pa aide guz iek naba men mu iz en
du e be en kon sumoa e a lan-zama, audio-s eam baka a igo i e a jasoko bai u e, e a ez bai u e
nahaske a-lanik egin beha (oha u koo dina zaile ik gabeko eskeman pa aide guz iek egin beha
du ela audioa nahas eko lana).
Bideo-kanalen kasuan, zailagoa da pa aide ba ek koo dina zailea ena egi ea; alde ba e ik, bi-
deoak banda-zabale a gehiago kon sumi zen duelako, e a, bes e ik, hainba bideo-seinale ezin di-
elako nahas u seinale baka a so zeko. Ho ela izanik, koo dina zailea ena egi en duenak bi -
bidali egin beha dio pa aide bakoi za i bes e pa aide guz ien bideo-seinalea en kopia, hau da,
N(N-1) bideo-s eam go anzko bidean. S eam bakoi za minimoa izanda e e (hau da, 128 kb/s-
koa), nahikoa izan dai eke lagun gu xi en a eko bideokon e en zia In e ne eko go anzko konexio
ba ago zeko. Ho ega ik, mul ibideokon e en zie an, ohikoa da ze bi za i ba e abil zea koo di-
na zailea en lana be e zeko. Pa aideek s eam-bideo baka ba ek kon sumi zen duen banda-za-
bale a bes e ik ez du e beha ko go anzkoan, soilik koo dina zailea i bidali beha bai io e be en bi-
deoa. Behe anzkoan, aldiz, N(N-1) bideo-seinale jaso beha ko di uz e koo dina zaileak igo i a.
Ho i da 3.3 i udian dugun kasua.
3.3 i udia. Lagun ani zen a eko bideokon e en zia, ze bi za i ba en bidez.
2.2. A ze apena
IP sa ee an a ze apena az e zean, bi enomeno ha zen di a kon uan: alde ba e ik, da ag amek
igo le ik ha zaile aino joa eko ha u ako denbo a, e a, bes e alde ba e ik, a ze apena en aldako a-
suna. Lehenengoa i la en zia de i zo, e a biga ena i, asko an, ji e a. Biek e agin e a a amendu
88Mul imedia-In e ne
desbe dina du e. Aho sa en az e ke an zen a uko ga a, a ze apena ekiko askoz sen iko agoa de-
lako ho i bideoa baino. Fenomeno ho i nolabai azal zeko, alde a u ze e eakzio dugun hi zaldi
ba ikus en a i ga enean, hizla ia en i udiak une ba ean ga bi asun pixka ba gal zen duenean, e a
hizla ia en aho sa pixka ba dis o siona zen denean. I udia en ga bi asun-gale ak ez du asko kal-
e uko guk a zemandako i udia en kali a ea; izan e e, agian, es o zu be ezi ba egin beha ko dugu
gale a ho i a zema eko. Soinuan, aldiz, dis o sio xiki ho i segi uan a zemango dugu.
La en zia
Sa e-la en ziak bi osagai di u: linee an (kablee an edo uhine an) seinalea isikoki ga aia zeko den-
bo a, e a lineak lo zen di uen gunee ako gailue an emandako denbo a. Zi kui u-kommu azioko ele o-
no-sa e klasikoe an, lehena da esangu a suena. Seinalea elek ikoa zein op ikoa izanda e e, heda zeko
abiadu a isikoa ika aga ia duenez, soilik sa eli e bidezko konexioak age zen di enean sue a zen da
a ze apena p oblema ikoa (270 ms beha du sa eli e geoes aziona io ba e ako joan-e o iak). Ho i da
a azoi nagusie ako ba sa eli e bidezko komunikazioak i sas azpiko zun z op ikoko kableekin o dezka-
zeko. IP sa ee an, aldiz, lineen a ean di ugun bide a zaileek so zen du e a ze apen handiena.
La en ziak ez du zuzenean e agi en soinua en kali a ean, baina bai elka izke a ba en ule -
ga i asunean. Hau da, soinua bikaina izan dai eke, baina, espe o baino be anduago hel zen bada
bes e alde a, elka izke a pai aezina bilaka zen da: hi z egin e a ge o espe o den e an zuna jaso zen
ez bada, komunikazioa e en dela edo bes e aldeak ez duela ule u ondo ioz a zen dugu, e a esan-
dakoa e epika zen dugu; e epikapen ho i bidean gu u za zen da hasie ako e an zuna ekin, e a,
ho ik au e a, bi aldeek esandakoak e a e epika u akoak ka amila u egi en di a elka izke an.
ITUk neu ua du zenba ekoa izan dai ekeen aho s-seinale ba en la en zia, e a gomendio gisa
a gi a a u du G.114 agi ian. Gomendio ho i e e e en zia da ele onia-sis ema publikoe a ako;
izan e e, ele onia-sis ema p iba ue an no malean eza zen di en mugak baino zo o zagoa da. La-
bu uz, honako hau dio: 150 ms baino xikiagoa den a ze apena ez dugu no malean a zemango;
400 ms- ik go a, elka izke a en kali a ea ona ezina da, e a, bi a eko a ze apene an, solaskideek
naba i uko du e kali a ea en deg adazioa, baina ona ga i za joko du e.
150 ms 400 ms
Ez dugu a zema en Ona zen dugu Ona ezina da
3.4 i udia. Sa e-la en zia en e agina soinua en kali a ean, G.114 gomendioa en a abe a.
Zenba ekoa da IP sa ee an e agindako la en zia? Sa e lokal ba ean, G.114 agi ian azaldu ako
balioak baino askoz behe ago dago, baina, In e ne zeha ka u beha bada, bali eke 150 ms-ko
muga gaindi zea. Balioa oso aldako a da, hainba ak o e en menpe bai ago. Ga an zi suenak bi
solaskideen a eko dis an zia e a ibilbidean dauden sa een a iko-egoe a di a. Dis an zia ez dugu
kilome o an neu u beha , denbo an baizik. Egun, oso ohikoa da 100 ms baino gu xiago beha
iza ea In e ne i lo u ako bi makinen a eko bidaia egi eko. In e ne -ho ni zaile handiek, Tie 1 edo
2 mailakoek, be en sa ea zeha ka zeko denbo a maximo ba be ma zen du e egindako kon a a-
zioe an, 100 ms- ik nahiko behe agokoa no malean. Ho i ISPen e a e abil zaileen sa e p iba ue-
an egin beha eko ibilbideak gehi u beha zaizkio. Sa e-la en ziaz gain, aho sa digi aliza zeko e a
be iz e a analogikoa i zul zeko denbo a e e gehi u beha da, a ze apen osoa kon uan ha zeko.
Ho e an e agina du e e abil zen den kode zaileak e a e abil zaileen makinek soinua p ozesa zeko
du en ahalmenak. Ho e a ako denbo a sa e-la en zia baino askoz xikiagoa iza en da.
A ze apena en aldako asuna
A ze apena en aldako asuna pake e-kommu azioko sa eei dagokie, e a, be eziki, IP sa een
moduko da ag ama-sa eei. Sa e ho ien bes e o ze bi zua en e aginez, oso zaila da elka izke a
3 IP ele onia89
ba en a ikoa i be ma zea bide a zaileen ila e an emango duen denbo a maximoa. Ho ek, den-
bo a e ealeko a ikoa i dagokionez, gale ak e a a zemandako kali a ea oke zea daka . La en zia
bezala, a ze apena e e oso aldako a da, dis an zia en e a sa eko egoe a en a abe a. Ho en ga-
an ziaz jabe u a, sa e-ope ado eek la en ziaz gain a ze apena en aldako asuna en balio maxi-
moa e e be ma zen du e. Handizka iek 0,5 e a 10 ms a ekoa eskain zen du e be en kon a azioe-
an; nahikoa a ze apen da aldako asunak e agin di zakeen kal eak ekidi eko.
Hala e e, IP sa e ba en ope ado eak be mea ema eak ez du esan nahi ibilbide osoan e a une
o o an kali a ea be ma u a dagoenik, In e ne en zeha eko bidaie an sa e asko zeha ka u beha ko
di elako, e a ez soilik ope ado e ho ena. Ho ega ik, beha ezkoa da IP ele oniako aplikazioek
neu iak ha zea e abil zailea en makine an a ze apena en aldako asuna i au e egi eko. I en-
bidea au eko kapi uluan bideo ako ikusi dugun be a da: au eka ga (bu e ing). Izan e e, ele o-
nia en es uingu uan, e abili ako bu e a i ji e bu e edo deji e azio-bu e de i zo (de-ji e
bu e , ikusi G.114 gomendioa). Mekanismo ho en e aginko asuna lo u a dago bu e ean go de-
ako lagin kopu ua ekin; zenba e a lagin gehiago eduki bu e ean, o duan e a aldako asun han-
diagoa i au e egi eko ahalmena izango dugu. Baina bu e ean go de dezakegun lagin kopu uak,
gogo a dezagun, e ep odukzioa en hasie an xe a u beha ko dugun a ze apena luza zen du.
A ze apen ho i segundo ba zue akoa e e izan dai eke au eg aba u ako bideo ba ikus e akoan;
ho ek e esis en zia handia ema en die s eaming-sis emei. Baina, ele ono bidezko elka izke a
ba ean, ona ezina li za eke hainbes eko a ze apena xe a zea esaldien hasie an. Ondo ioz, ele o-
no-ze bi zue an au eka ga e abil zen bada e e, ha en e aginko asuna a ze apena en aldako a-
suna ezaba zeko s eaming-sis eme an lo dai ekeena baino naba men xikiagoa da.
Au eka ga en e agina ze xobai hobe zeko asmoz, au eka ga aldako a e abil zen da ele onian.
Ideia disku soan age zen di en isiluneak luza zean edo a labu zean da za, bu e a en bilakae a en
a abe a. Sa ean a ze apena en aldako asun xikia so zen a i bada, bu e a en egoe a ez da ia alda-
uko, e i mo be suan sa u e a a e a zen bai a in o mazioa bu e e ik. Ho ela bada, ez dugu bu e
handia beha izango, e a, ondo ioz, ez da a ze apen handi ik so uko. Aldiz, sa ean go abehe ak ge -
a zen a i badi a, bu e a en egoe a alda u egingo da, e a hus eko a iskua so dai eke. Ho elakoe an,
a ze apena handi u beha ko da bu e ean dugun lagin-e ese ba handi zeko, jaso ako kali a ea en kal-
e ako. Egoe a hobe u dela a zemanez ge o, sis emak hu engo isilunea labu uko du kali a ea be es-
ku a zeko. O oko ean, au eka ga aldako a e abil zen du en ele onia-sis eme an, isilune bakoi za en
hasie an au eka ga en luze a bi kalkula zen da, e a, ho ekin, e ep odukzioan e agindako a ze apena.
2.3. Gale ak
A ze apenak bezala, gale ek askoz e agin handiagoa du e aho sa en kali a ean bideoan baino.
Ho ega ik, a al hone an e e aho sa en kasuan zen a uko ga a.
Au eka ga e abili a e e in o mazio-gale ak ge a zen di a, da ag ama ba zuk e ep oduzi zeko
unea baino ge oago hel zen di elako, edo inoiz hel zen ez di elako, agian sa e-konges io ba ean gal-
du a. Gale a ho iei au e egi eko, ez du zen zu ik galdu ako laginak bi ansmi i zeak, bi ansmisio
ho iek e e, ezinbes ean, be andu helduko di elako. Zenba eko gale a izan dezake ele ono bidezko el-
ka izke a ba ek? Be iz, zi a aldako a da, lo u nahi dugun kali a ea en e a e abili ako inko ze-
maila en a abe akoa. Igo i ako seinalea oso inko ua badago, gale a bakoi zak kal e handiagoa egi-
en du. E o e- asa ona ga i unibe sal ba eza zea ezinezkoa bada e e, nahiko ona u a dago asa
ho i ezin dela izan % 1 baino handiagoa. Zenbai ope ado ek be en sa ee an galdu ako da ag amen
asa be ma zen du e. Tele onia-ze bi zu ako emandako balioak % 0,5en azpi ik ego en di a no ma-
lean, baina kon uan ha u beha da zi a ho i ope ado e ho en sa eko bide a zailee an edo linee-
an galdu ako da ag amei dagokiela soilik; bene an izango dugun gale a- asa lo zeko, bes e sa ee an
izandako gale ak e a a ze apena en aldako asunak e agindakoak gehi u beha ko geni uzke.
96Mul imedia-In e ne
— SIP e egis a zailea (Sip egis a ). E egis a zaileak dei u ako beze oa au ki zeko beha den
in o mazioa go deko du. Be az, dei ba eza zeko ohiko bide ba da beze oak au ki zea zein
den dei u akoa en i xa go de zen duen e egis a zailea, e a be a i eska zea i xa ho i. IP ele-
onia-ze bi zua ema en digun en i a eak kudea uko du SIP e egis a zailea. In e ne bidezko
ele onia bada, gu e ISP izan dai eke en i a e ho i, edo, OTT ze bi zu ba bada, bes e edozein
konpainia. Ba uko ele onia bada, gu e sa eko ze bi za i ba ean egongo da dagokigun SIP e e-
gis a zailea.
— SIP p oxia. Dei u akoen i xak bila zeko e abil zen den ze bi za i ba da. E egis a zaileaz
gain, SIP beze oek SIP p oxi ba eduki beha ko du e eslei u a, be en eskae ak bidal zeko. Hau
da, SIP beze oek ez du e zuzenean bila zen non dagoen dei u akoa i dagokion e egis a zailea,
e a ez du e e egis a zaile ho ekin zuzenean hi z egingo; lan ho i SIP p oxi ba en esku u ziko
du e (ingelesezko p oxy hi zak «delega ua» edo «u zia» esan nahi du, hain zuzen e e). No ma-
lean, sa e ba en e abil zaileen zako p oxia en e a e egis a zailea en lana p og amak be ak egi-
en du, ze bi za i ba ean: SIP ze bi za ian. Ze bi za i ho ek ele onogunea en lana egi en due-
nez, ez da ha i zekoa ip ele onogune e minoa e abil zea hu a izenda zeko.
— Pasabideak. IP sa ea en e a ele ono-sa e zaha en a eko zubia ena egi en du en ze bi za iak
di a. Be en lanak bi di a: SIPen e a ele ono-sa een kon ol-p o okoloen a eko i zulpena, e a bi
sa ee an e abili ako aho s- e a bideo-kodeke en a eko bihu ke a.
3.10 i udia. SIP e agileak e a be en a eko ha emanak.
Deia eza zeko egin beha ekoak an z handia du DNS izen ba en ebazpena ekin. Azken i-
nean, bi kasue an, i xa ba en bila ibil zea da. DNS en kasuan, izena e a IP helbidea lo zen di-
uen A mo ako DNS e egis o ba en bila gabil za (« i xa» adie az eko in o ma ika iok e abil-
zen dugun e minoa da «e egis oa»). SIP ele onia en kasuan, SIP e abil zailea e a uneko IP
helbidea lo zen di uen bes e e egis o ba en bila gabil za. Ho ega ik, bi aplikazioe an age -
zen di en e agileak e a egin beha di en u a sak an zekoak di a. Las e ikusiko dugunez, SIP
p oxiak egi en duen lana e a sa e ba en DNS cache-ze bi za iak egi en duena an zekoak di a.
E a SIP e egis a zaileak egi en duena e a DNS ba u iko ze bi za iak (DNS zone se e ) egi en
duena e e gauza be a da un sean.
3 IP ele onia97
SIP beze oek UDP zein TCP e abil zen du e no malean (bes e auke a ba zuk e e badaude).
5060 edo 5061 po uak e abil zen di a; lehena, mezuak zi a u gabe bidal zen di enean, e a biga-
ena, zi a zen di enean. SIP mezuen sin axiak an z handia du HTTP p o okoloko mezuena ekin.
SIP p o okoloan e e bi mo a ako mezuak daude: eskae ak e a e an zunak. Aldi be ean, hainba es-
kae a mo a daude. Ga an zi suenak honako hi u hauek di a:
— REGISTER: beze oek bidal zen dizkie e e egis a zaileei, be en bu ua en be i ema eko; hau
da, nolabai , ele onia-sis eman al a ema ea.
— INVITE: beze oek bidal zen dio e be en p oxia i, edo, zuzenean, bes e beze o ba i.
— BYE: beze o ba ek bes ea i bidal zen dio, eza ia du en deia be an behe a u ziko duela jakina-
az eko.
SIP helbideak
SIP deiak egi eko e a jaso zeko, SIP helbide ba beha du e beze oek. SIP ele onia ho ni zaile
ba ekin e egis a zen ga enean emango digu e gu e SIP helbidea, bes e SIP e abil zaileen au ean
iden i ika zeko. SIP helbideek an z handia du e pos a elek onikoko helbideekin. Honako hau da
be en sin axi sinpli ika ua, no malean e abil zen dena (sin axi osoa ezagu u nahi izanez ge o, begi-
a u RFC 3261 agi ia):
sip:e abil zailea en_izena@iden i ikado ea:po ua
Hasie ako «sip» hi zak ze p o okolo e abili den azal zen du. Ba zue an, hi z ho i kendu egi-
en da gizakien a ean helbideak uka zean, jakin za ha zen bai a p o okolo ho i SIP dela. Zi-
ake a e abili nahi badugu, «sip» hi za en o dez «sips» e abili beha dugu helbidean p o okoloa
adie az eko. Amaie ako po u-zenbakia ez da asko an ja zen; kasu ho e an, 5060 ha uko da,
p o okoloa «sip» izanez ge o, e a 5061, be iz, «sips» e abiliz ge o. E abil zailea en izena ka ak-
e eekin edo a zenbakiekin osa dai eke. A bildua en a ze ik, makina edo domeinu ba en iden i-
ikado eak age u beha du. Makina ba denean, IP helbide ba edo izen ba izan dai eke iden-
i ikado e ho i, baina biga ena iza ea gomenda zen da. Makina zeha z ba iden i ika zea baino
malguagoa da makina ho i SIP ze bi zua ema en dion ho ni zailea en DNS domeinua iden i i-
ka zea. Ge o ikusiko dugunez, ho ik abia u a lo dai ezke domeinu ho e a ako SIP e egis a-
zailea ena egi en duen makina en izena e a IP helbidea. Hona hemen SIP helbideen adibide ba-
zuk:
sip:[email p o ec ed]
sips:[email p o ec ed],
sip:[email p o ec ed]
sip:[email p o ec ed]:5090.
Hizke a eknikoan, SIP e abil zaileen iden i ikado eak ez di a helbideak, URIak baizik (Uni-
o m Resou ce iden i ie ). Hala e e, ino k gu xik ema en dio lagun ba i be e «SIP URIa». Gizakiok
nahiago dugu helbideez min za u.
Deia eza zea
Dei u akoa en SIP helbideko «iden i ikado ea» e emuan IP helbide ba dagoenean, e aza da
deia eza zea, IP helbide ho i izango bai a dei u akoa en beze oa ena. Nahikoa da dei zaileak hel-
bide ho e a a bidal zea INVITE komandoa, SIP helbidean be an azaldu ako po u a. Koman-
doa ekin ba e a, saioa eza zeko beha di en zenbai da u bidal zen di a. Adibidez, ikusi balizko
INVITE komando ba en edukiak:
98Mul imedia-In e ne
INVITE sip:beñ[email p o ec ed] SIP/2.0
Via: SIP/2.0/UDP 192.0.2.34
F om: sip:[email p o ec ed]
To: sip:beñ[email p o ec ed]
Call-ID: [email p o ec ed]
Con en - ype: applica ion/sdp
Con en -Leng h: 987
c=IN IP4 192.0.2.34
m=audio 38060 RTP/AVP 0
Bis akoa da SIP sin axiak an za duela HTTP ekin, e a, kasu hone an, an z handia dagoela HTTP
GET e a SIP INVITE mezuen a ean. Mezuak le oka daude an ola u a, e a, le o bakoi zean, le oa en
izena, bi pun uko ka ak e ea e a le oa en e emuak di ugu. INVITE mezuak zeha ka u ako makina ba-
koi zak, ja o izkoak ba ne, Via izeneko le o ba gehi uko dio mezua i, be e IP helbidea g aba zeko.
Eskae a i egindako e an zunak Via le o ho iek e abiliko di u ge o i zule ako bidean. Hu engo le-
oak pos a elek onikoko mezue an age zen di en ba zuk di a: F om e a To izenekoek deia en ja o-
ia e a helbu ua iden i ika zen di uz e; Call-ID izenekoa deia en iden i ikado e ba da, e a Con-
en -Type e a Con en -Leng h le oek SIP mezuan dagoen edukia en o ma ua e a luze a
adie az en di uz e. Hu sik dagoen le oa en ondo ik, mezua en edukia da o . Adibidean, edukiak dei-
zailea en IP helbidea en e a audioa jaso zeko nahiago duen o ma ua en be i ema en du.
Hala e e, gu xi an au ki uko dugu dei u akoa en SIP helbidean ha en IP helbidea, goiko adi-
bidean age zen den bezala. Alde ba e ik, ohikoa delako DHCP ze bi zu dinamikoak e abil zea,
e a, ondo ioz, e abil zaile ba en makinak e abili ako IP helbidea alda dai ekeelako makina piz en
duen bakoi zean. E a, bes e alde ba e ik, e abil zaile ba ek hainba gailu desbe din e abil zen di ue-
lako SIP ele ono gisa (e xeko konpu agailua, ele ono mugiko a, able a ba ...), ho ie ako gailu
bakoi zak IP helbide desbe dina izango duena. E abil zailea en SIP helbide baka ak balio beha
dio be e bu ua iden i ika zeko, edozein izanda dei bakoi zean e abil zen duen gailua. Ho ega ik
guz iaga ik, ohikoagoa da SIP helbidea en eskuineko aldean domeinu ba en izena au ki zea, hau
da, helbidea en jabea i ele onia-ze bi zua ema en dion e akundea en domeinua. Ho i da lehena-
goko adibide ba ean emandako sip:[email p o ec ed] e a sips: xomin.e xea@
elesip.eus helbideen kasua («euskosip» e a « elesip» domeinuen izenak asma uak di a).
Kasu ho e an, dei u akoa en uneko makina en IP helbidea lo zeko, ezinbes ekoa da ha en i xa
go de zen duen e egis a zailea i galde zea. E egis a zaile ho i opa u ahal iza eko, e abil zailea-
en ho ni zailea en domeinua ja zen da SIP helbidee an. Adibide ba ean ikus eko, ha dezagun
3.11 i udia, dei zailea Ainhoa e a dei u akoa Beña (sip:beñ[email p o ec ed]) di ela.
3.11 i udia. SIP deia eza zeko u a sak.
3 IP ele onia99
U a sez u a s, honako p ozedu a honi ja ai u beha zaio deia eza zeko:
(1) Ainhoa en beze oak be e p oxia i igo zen dio INVITE mezua, Beña en SIP helbidea azalduz
(gogo a u, ‘To’ le oan).
(2) P oxiak DNS galde a ba egingo dio be e DNS ze bi za ia i, euskosip.eus domeinua i da-
gokion SRV e egis oa eska uz. E egis o ho e an au ki uko du euskosip.eus domei-
nuan SIP ze bi zua ema en duen makina en izena, hau da, euskosip.eus domeinuko e a-
bil zaileen e egis a zailea ena egi en duen makina en izena.
(3) P oxiak e egis a zailea i bi bidaliko dio (1) u a sean jaso ako INVITE mezua.
(4) E egis a zaileak beña e abil zailea en i xan kon sul a uko du zein IP helbide dagokion,
e a ha a bi bidaliko dio INVITE mezua. Beña en SIP beze oak kasu egin beha lioke mezu ho-
i, e a Beña i jakina azi dei ba duela, xi ina joz, adibidez. Beña ek deia ona zen badu, ha-
en beze oak po u ba i ekiko du dei ho e a ako, ho en be i emango dio be e e egis a-
zailea i, e a seinalea en zain geldi uko da po u ho e an.
(5) Beña en e egis a zaileak jaso ako e an zuna bi bidaliko dio Ainhoa en p oxia i.
(6) P oxiak e an zuna bi bidaliko dio Ainhoa en beze oa i.
(7) Ainhoa en beze oak jaso ako e an zunean au ki uko duen (IP helbidea, po ua) biko ea i bi-
daliko dio seinalea. Ho i be e a, deia eza i a dago. Handik au e a, bi SIP beze oek zuzenean
uka uko di uz e be en seinaleak e a komandoak.
Desk iba u akoa oina izko un zionamendua da, baina aldae ak egon dai ezke p oxia en e a
e egis a zailea en po ae an. Adibidez, bali eke Beña en ze bi za iak auke a ema ea be en e a-
bil zaileei kon ak a zeko helbide ba baino gehiago e egis a zeko. Ho i ap obe xa uz, Beña en
i xan age dai ezke, adibidez, ha en mahaigaineko konpu agailua en IP helbidea, laneko konpu-
agailua ena e a, bai a e e, ele ono mugiko a en zenbakia. Au eko (4) u a sean, e egis a zai-
leak e an zunik jaso zen ez badu e xeko konpu agailua i INVITE mezua bi bidali e a ge o, amo e
eman baino lehen, biga en saio ba egin dezake laneko konpu agailua ekin. Ho e an e e kale egi-
en badu, ele ono mugiko a en zenbakia ekin saia dai eke. Ge o ako u ziko dugu azal zea ze
egin beha den IP ele ono ba ek ele ono konben zional ba ekin komunika zeko (In e ne bidezko
ele onia az e zen dugune ako).
3.2. Bes e p o okolo ba zuk
SIP ez da, o dea, e abil zen den p o okolo baka a VoIP ele onian. Hona hemen aipa zekoak
di en bes e auke a ba zuk.
H.323
ITU-T (ITU en elekomunikazio-a lo ako a ala) e akundeak egindako es anda a da. Esan
dai eke be iko ele onia-konpainien es anda a izan dela IP ele onia ako. Lehenengo be sioa a -
gi a a u zene ik, 1996. u ean, lehia bizian ibili da SIP p o okoloa ekin, baina, egun, SIP gailendu
da es anda en a eko bo oka ho e an. O aindik e e e abil zen da zenbai VoIP aplikazio an,
baina In e ne komuni a eak, bes e behin7, bizka a eman die ele ono-konpainiek bul za u ako
es anda ei, e a be e ba nean so u ako es anda i ekia ha u du; SIP, alegia.
Be ez, p o okolo ba baino gehiago, p o okolo so a ba da H.323. SIP baino zabalagoa da;
kon ol-kanale ako p o okoloaz gain, VoIP aplikazioek beha di uz en bes e p o okolo e a es-
anda ak e e eza zen di u: seinale ako kanalean e abil zeko p o okoloa —RTP, hain zuzen e e
7 Gogo a u, adibidez, X.25/X.75-en e a IP en a eko lehia, edo X.400 e a SMTP pos a elek oniko ako es-
anda en a ekoa.
100Mul imedia-In e ne
(VoIP ako RTP e abili zuen lehenengo es anda a izan zen H.323)—, segu asune ako ezauga iak
(H.235) e a bes e hainba osaga i e a hedapen (H.450, H.239, H.460).
Hasie a ba ean ema en duena baino an z handiagoa du e H.323 e a SIP e eduek. Hiz egi zeha o ez-
be dina e abil zen badu e e e, kon zep ualki e a be ean an ola zen du e komunikazioa, biek beze oa/
ze bi za ia e edua i ja ai zen bai io e. SIP munduan p oxia/e egis a zailea e a pasabidea esa en die-
gunei Ga ekeepe e a Ga eway esa en die e H.323 unibe soan, hu enez hu en; baina haien un ziona-
li a ea oso an zekoa da, nahiz e a de ini u ako ze eginak be e zeko p o okolo desbe dinak e abili.
Skype
Skypek ika aga izko bul zada eman zion In e ne bidezko ele onia i xxi. mendea en hasie-
an. Skype en a akas ak oina i eknologiko e a kome zialak zi uen. Alde eknologikoa i begi-
a u a, Skypek be e lehiakide guz iak gailendu zi uen hainba alde a ik: banda-zabale a en kon-
sumoa en e a kali a ea en a eko e lazio bikaina lo u zuen, ho e a ako hainba kodeke a be i
so uz (SVOPC, SILK, Opus) e a e abili ako kodeke a e a FEC un zioak dinamikoki egoki uz sa-
ea en egoe a i; NAT e a su-hesiak zeha ka zeko sis emak sis ema ikoki e abil zen hasi zen; e a,
gaine a, komunikazioa en kon iden zial asuna be ma u zuen, bidali ako guz ia zi a u a.
3.12 i udia. Skype P2P sa e-egi u a e a beze o ba en abia zea.
Skype so u zu enek i xa egiak pa eka zeko Kazaa P2P sa ea so u zu en lehenago, e a o -
duan ikasi akoa IP ele onian aplika u zu en: P2P sa e ba ean oina i zen zen ja o izko Skype dei-
zaileak dei u akoa non dagoen au ki zeko. Be en egi asmoa au e a a e a zeko kos ua ika aga-
i me ka u zien be e so zaileei P2P e edua e abil zeak. P2P eknologia en e abile a egun Skypen
baz e u a badago e e, be e un zionamendua ezagu zea in e esga ia da, kon uan ha zekoa izan
dai ekeelako bes e aplikazioak diseina zean.
Bi mo a ako pa e-ha zaileak zeuden P2P Skype sa ean: kide a un ak e a supe kideak. Su-
pe kideek bilake a-sa e ba (o e lay ne wo k) osa zen zu en, e a kide a un ek sa e ho i e abil zen
zu en dei u ako kidea kon ak a zeko beha den (IP, po ua) biko ea au ki zeko. Supe kideen a -
ean aula ba bana zen zu en, non e abil zaileen izenak e a (IP, po ua) biko eak lo zen bai zi en.
Ainhoa e a Beña Skype e abil zaileak bazi en, be en beze oak abia zen zi uz enean, au e ik kon-
igu a u ako Skype ze bi za i ba ekin ja zen zi en ha emane an, ingu uan zeuden supe kideen
ze enda jaso zeko. Ainhoa en e a Beña en beze oek supe kide en ba auke a zen zu en; be a e-
kin ha emane an ja i, e a be en bu ua en be i ema en zio en, hau da, be en (IP, po ua) biko ea
ema en zio en. Supe kideek e egis a zailea en lana egi en zu en, bai a p oxia ena e e: Ainhoak
Beña dei u nahi zuenean, be e supe kidea i eska zen zion Beña i zegokion (IP, po ua) biko ea.
3 IP ele onia101
Eska u akoa au ki zeko, Ainhoa en supe kideak bes e supe kideen a ean heda zen zuen eskae a,
Skype p o okoloa e abiliz, Beña en (IP, po ua) biko ea opa u a e.
Ja o izko Skype sa ean, supe kideak e abil zaile ba zuen makinak zi en. Edono ezin zen su-
pe kide bilaka u, zenbai baldin za be e beha bai zi en ho e a ako: IP helbide publikoa e abil zea
—NAT ze bi za i ba en a zean egon gabe, alegia—, nahiko banda-zabale a eduki zea e abil zeko
p es , e a nahiko CPU ahalmen lib e eduki zea e e bai, kide a un ei ze bi zua eman ahal iza eko.
Auzolan moduko un zionamendu ho i 2012. u e a a e eu si zio en. 2011. u ean Mic oso
konpainiak e osi zuen Skype, e a, u ebe e be anduago, auzolanean zeuden 48.000 e abil zaile in-
gu u en supe kideak o dezka u zi uen konpainia en 10.000 ze bi za iekin8. O dezkapen ho ek
ez zuen suposa u inongo aldake a eknologiko ik, Skypek de ini u ako kon ol-kanale ako p o o-
kolo p opioa e abil zen ja ai u bai zu en; baina, nonbai , «supe kidea» izendapena «ze bi za ia»-
ekin o dezka zeak P2P izae a gal zea eka i du. Agian ona u beha ko genuke hasie a-hasie a ik
Skype ez zela P2P sa e ba , supe kideek egi en zu en lana SIP ze bi za i ba ena en baliokidea bai-
zen. Egokia li za eke esa ea Skype auzolanean emandako ze bi zua zela, beze o-ze bi za ia ja ai-
uz, non ze bi za ien lana milaka bolun a ioek be e zen bai zu en.
In e As e isk Exchange 2. be sioa (IAX2)
As e isk VoIP ze bi za i ba da. Hainba VoIP p o okolo e abil di zake (SIP, H.323...), baina
ha en so zaileek p o okolo p opioa e e so u zu en, IAX p o okoloa, As e isk ze bi za ien a eko
komunikazioe a ako. Egun, IAX o dez u a dago be e biga en be sioa ekin, IAX2 izenekoa ekin
(RFC 5456). Ha en e abile a zabaldu du e VoIP aplikazioen osagai guz ien a eko ha emane a-
ako. A e gehiago, IP ele oniaz gain, mul imediako edozein komunikazio-kon ole a ako e abil
dai eke, bideo-s eaming aplikazioe a ako ba ne.
«Dena ba e a» mo ako p o okolo ba da (All-in-one), kon ole ako a ikoa e a seinalea kanal
be e ik bidal zen bai i u UDP e abiliz. Ho ek asko lagun zen du NAT e a su-hesiak zeha ka zeko
a azoa gaindi zen (las e az e uko di ugu). IAX2 en bes e aban aila ba aho s-laginei gehi u-
ako goibu ukoen amaina da, RTPk gehi u akoa baino naba men xikiagoa bai a. Adibidez, aho-
sa ansmi i zeko 8 kb/s abiadu an e a 20 ms- o da ag amak so zen di uen sis ema ba ean, da a-
g ama bakoi zak 20 by e aho s ga aia zen di u. IAX2 p o okoloak 4 by eko goibu ukoa gehi zen
du, hau da, % 20ko zama, e a RTPk, aldiz, 12 by e, hau da, % 60 ko gainka ga.
Skinny Clien Con ol P o ocol (SCCP)
Cisco-k ga a u ako p o okolo p opioa da SCCP. Be en VoIP p oduk uen a eko komunika-
zioe a ako e abil zen da, ze bi za ien e a IP ele onoen a ekoe a ako ba ez e e (Cisco en izen-
degi aldako ean, VoIP ze bi za iak o aingoz Cisco Uni ied Communica ions Manage di a; lehen,
CallManage bes e ik ez). TCP gainean e abil zen da SCCP, e a, seinale ako, Cisco en IP ele o-
nia-sis emek RTP/UDP e abil zen du e. SCCP en diseinua Cisco en ekipoekin in eg a u a dago,
haiekin lan egi eko pen sa u a bai ago. Hala e a guz iz e e, bes e konpainia ba zuek alde an zizko
ingenia i za e abiliz inplemen a u du e SCCP p o okoloa be en p oduk ue an. Adibidez, As e isk
ele onoguneek SCCP ekin lan egin dezake e, konpainiak so u ako so wa e lib eko inplemen a-
zio ba e abiliz.
XMPP (Ex ensible Messaging and P esence P o ocol)
Be e ja o izko izena Jabbe zenez, o aindik XMPP/Jabbe izenda u a au ki uko dugu. XML
o ma uan (eX ensible Ma kup Language) oina i zen den p o okolo ba da. Hasie a ba ean, uneko
mezula i za ako al e na iba i ekia iza eko ga a u zu en, baina be e ezauga ie ako ba da bes e
8 Mugimendu ho iek mes idan za-zi iki uak i eki zi uz en Skype ze bi zua engan, jakin zenean 2011. u -
e ik Skype sa ea AEBko PRISM espioi za masibo ako sis eman sa u a zegoela.
102Mul imedia-In e ne
komunikazio-aplikazioe a ako luzapenak gehi zeko ahalmena (ho ega ik dago ex ensible hi za
XMPP ak onimoan). E a segi uan de ini u zu en ha en VoIP aplikazioe a ako hedapena, Jingle
p o okoloa dena. Hala e e, azpima a u beha da Jingle ez zu ela diseina u ele onia-aplikazioek
ema en di uz en ze bi zu guz iak gauza zeko, baizik e a lagunen a eko komunikazio sinplee a-
ako, aho s-mezula i za ako, alegia. Ho az, ez da SIP bezalako p o okoloe a ako al e na iba ba .
IETFk ona u ako es anda a da XMPP p o okolo o oko a 2011. u e ik (p oposed s anda d,
RFC 6120); Jingle p o okoloa, aldiz, XMPP S anda ds Founda ion e akundea en es anda egon-
ko ua da (XEP-0166). SIP e a H.323 p o okoloekin bezala, RTP e abil zen da XMPP/Jingle p o o-
koloa ekin ba e a media-kanale an.
XMPP e abile a xxi. mendea en hasie an zabaldu zen, baina mendea en biga en hama ka-
dan XMPP p o okoloa bul za u zu en konpainia handiek o dezka u zu en be en p o okoloekin.
Egun, so wa e i ekian oina i u ako ze bi zuek e abil zen du e gehien.
WebRTC e a kon ole ako kanala
WebRTC ezagu u dugu dagoeneko, s eaming-sis eme an e abil zen a i di en p o okoloe-
kin ba e a. Be e izenak dioenez, web-a aka zaileen a eko denbo a e ealeko komunikazioe a ako
de ini u zen, bes e aplikazio ba edo pluginak e abili beha ik gabe. Hau da, WebRTC-k ele o-
nia-ze bi zua web-aplikazioe an ba ne a zea daka . RFC 7478 agi ian ha en e abile a ako zenbai
auke a desk iba zen di a. Be e hasie ako e abile a nagusia a aka zaileen a eko bideokon e en-
ziak gauza zea izan da, sa e sozialen ze bi zu es a bezala. Egun, a aka zaile gehienak p es daude
WebRTC- ekin lan egi eko.
Dagoeneko aipa u dugunez, WebRTC-k SRTP/UDP e abil zen du media-kanale an. E a kon-
ol-kanale ako, zein da WebRTC-k de ini zen duen p o okoloa? E an zunak bi xia di udi: ba e e
ez. WebRTC-n ez dago de ini u a nola egingo du en solaskideek elka en be i iza eko, edo deiak
eza zeko. Ho i ule zeko gogo a u beha da kon ol-kanale ako p o okoloen lan nagusia dela dei-
u akoa sa ean zeha au ki zea, dei ba egi en zaionean. Baina WebRTC diseina u zu enek bu uan
zu en es uingu ua ez zen ele onia-ze bi zu unibe sal ba ena, lagunen a eko komunikazioena
baizik, sa e soziale an egi en den moduan. Hau da, au eikus en zu en solaskideek jadanik izango
zu ela ha eman ba , e a, ondo ioz, bide e a p o okolo ba e e bai, elka en be i ema eko dei ba
egin nahi du enean. Lagun ba ek be e aldeko bes e lagun ba dei u nahi duenean, pa eka zen du-
en aplikazio-ze bi za ia i eska uko dio ho en be i ema eko bes e lagun ho i; ze bi za iak ha e-
mane an ja iko di u bi a aka zaileak, e a ge o ez du eze an pa e ha uko elka izke a ho e an.
Ze bi za i ho iek, gehiene an, p o okolo p opioak e abil zen di uz e deiak eza zeko bi a aka zai-
leen a ean; baina es anda e a i ekiak di en ba zuk e e e abil zen di a, bes eak bes e, SIP, XMPP,
e a MQTT (Message Queuing Teleme y T anspo , gauzen In e ne e ako e abili a).
Kon ole ako p o okoloa de ini u ez zu en a en, aipa u beha da WebRTC- i bu uzko agi ie-
an seinalizazio-p o okolo ba age zen dela (signaling p o ocol), baina ez dela hemen kon ol-ka-
nale ako p o okoloa dei u duguna. NAT zeha ka zeko e abili ako p o okoloa da, las e az e uko
dugun ICE p o okolo so a, hain zuzen e e. Nomenkla u a ho i nahasga ia sue a dai eke, TDM
ele onia adizionalean, seinalizazio-p o okoloa gu e kon ol-p o okoloa delako.
WebRTC a aka zaileen a eko komunikazio zuzena bide a zen duenez, P2P e ako komunika-
zioa dela aipa zen da asko an. Hala e e, ze bi za ien beha a ez da desage zen, IP ele onian, o o-
ko ean, ge a zen den bezala: IP ele onia ako e minalen a eko komunikazio zuzena iza eak ez
du esan nahi P2P aplikazioa denik, edo, behin za , ze bi za i ik ez denik beha . WebRTC komuni-
kazioe an hainba ze bi za i opa uko di ugu:
— Bi a aka zaileen be i duen ze bi za i ba ek egin beha ko du konexioa. Nolabai eko IP ele o-
nia ako ze bi za i-lana egin beha ko du, alegia.
— Ge oago az e uko di ugun TURN e a STUN ze bi za iak e e beha ko di a, NAT e a an zeko
sis emak zeha ka u ahal iza eko.
3 IP ele onia103
— Media-ze bi za iak beha ko di a bi a aka zaileak nahikoa ez di enean zenbai ze bi zu gauza-
zeko; bes eak bes e aldeko komunikazioak (mul ibideokon e en zia), bes e sa ee ako e abil-
zaileekin komunika zea (pasabidea enak egi eko), edo zuzeneko s eaminga ( on end ze bi-
za ia ena egi eko).
4. In e ne bidezko ele onia
In e ne e abil zen badugu ele onia ako, seinaleak denbo a e ealean ansmi i zeaz e a deiak
eza zeaz gain, bes e bi a azo hauek age zen di a: su-hesiak e a NAT hesiak zeha ka zea, e a TDM
ele ono-sa eekiko komunikazioa. Azken ho ekin lo u a dago gu e be iko ele ono-zenbakien e a-
bile a IP ele onia-sis eme an.
4.1. NAT e a su-hesiak
Egungo In e ne -e abil zaile gehienak NAT edo a su-hesi ba en a zean daude koka u a. Bai NAT
ze bi za iek bai a su-hesiek e e pan aila ena egi en du e be en sa e lokalean, e abil zaileak be e ma-
kina konek a ua duen sa ean, alegia. Kasu ho e an, soilik IP helbide publiko ba edo a su-hesian es-
p esuki baimendu ako sa eko ze bi za iak daude ikusga i kanpoan —In e ne en— koka u a dau-
den bes e makinen za . Baimendu a dauden makina ho ien a ean ez da ego en e abil zailea ena, e a,
ondo ioz, ez da posible kanpoko makina ba ek konexio ba eza zea e abil zailea en makinekin. Be-
az, lehenago ikusi ako ele ono-deia eza zeko mekanismoek ez du e ze eginik kasu ho ie an; izan
e e, IP ele onia ako beze o ba ek, behin dei u akoa en (IP, po ua) biko ea au ki u a, ezingo du ko-
munikazio ik eza i, IP ho i ez bai a a ziga ia izango NAT edo su-hesi ba en a zean badago (ikusi
3.13 i udia).
3.13 i udia. NAT e a su-hesien a zeko ikusezin asuna.
Hesi ho iek gaindi zeko e a ba bi a eka iak e abil zea da ( elay, ingelesez), 3.14 i udian azal-
zen den moduan. Bi a eka iak edozein e abil zaile en za ikusga i egon beha du en ze bi za iak
di a; hau da, auke a egon beha du haiekin In e ne eko edozein gune a ik konexio ba abia zeko,
inongo su-hesi edo NAT oz opo ik gabe. Ainhoak Beña dei u nahi duenean, be e IP ele oniako
ze bi za ia ekiko komunikazioa abia u beha du lehenik (SIPen kasuan, p oxia ekin). E a be ean,
104Mul imedia-In e ne
Beña ek be e beze oa abia zen duenean, e egis a zailea ena egi en duen be e IP ele oniako ze -
bi za ia ekin eza i beha du kanal ba . Ainhoak Beña i dei zea eska zen dionean be e ze bi za-
ia i, ha k, e abili ako p o okoloak agindu akoa be ez, Beña i dagokion ze bi za ia au ki uko du,
e a ha i hela aziko dio Ainhoa en eskae a. Oha u kanpoko komunikazioak bide a zeko e egis-
a zailea ena egi en duen IP ele oniako ze bi za iek ikusga i egon beha du ela kanpo ik, bes-
ela Ainhoa en ze bi za iak ezingo bailuke komunikazio ik abia u Beña en ze bi za ia ekin (edo
alde an ziz). I udian, bi ze bi za iak babes u ako sa ee a ik a daude, baina bes e auke a ba li za-
eke bi ze bi za i ho iek NAT/su-hesien a ze ik ego ea, baina IP helbide publikoak e abil zea e a
su-hesian ikusga i iza eko kon igu a u a ego ea. Beña en ze bi za iak, Beña en beze oa ekin au-
e ik eza i a duen kanala en bidez, Beña i bi bidaliko dio jaso ako eskae a. Beña ek deia ona -
zen badu, bi a eka i ba ados u beha du e, e a ha i eska u po uak i eki zeko Ainhoa en za e a
Beña en za . Bi a eka iak po u ho iek p es di uenean, ze bi za iek bi a eka ia en IP helbidea
e a po ua hela aziko dizkie e Ainhoa en e a Beña en beze oei, e a haiek konexioak eza iko di-
uz e bi a eka ia ekin, 3.14 i udian age zen den bezala. Ho ik au e a, bi a eka iak po u ba e-
ik jaso akoa bes e ik bi ansmi i uko du, e a, ho ela, Ainhoa en e a Beña en a eko elka izke a
gauza uko da, nahiz e a Ainhoa zein Beña NAT edo su-hesi ba en a zean egon. Gakoa da dei u-
akoa en beze oak ez duela inongo konexio ik ha u beha zuzenean be e makinako po u ba ean,
konexio guz iak beze o ba engandik bis an dagoen ze bi za i en ba en kon a abia zen di elako.
3.14 i udia. TURN e abile a su-hesiak e a NAT ze bi za iak gaindi zeko.
Desk iba u ako mekanismoa, un sean, TURN de i zon eknika da (T a e sal Using Relays
a ound NAT, RFC 5766). Ez da NAT e a su-hesiak zeha ka zeko auke a baka a, ez a, ba zue an,
onena e e. Ahal denean, hobe da, bi a eka ia en o dez, zuzenean NAT gailuak be e a zean da-
goen beze o ba en zako e abili ako po uan zuzenean jaso zea beze o ho en zako VoIP a ikoa,
3.15 i udian age zen den bezala. I udian, Ainhoak be e IP ele onia ako ze bi za ia i saioa abia-
zeko eskae a bidali dionean, be e NAT gailuak IP helbide publiko ba e a po u ba (@A:a biko ea
i udian) eslei u di u Ainhoa en e a be e IP ele onia ako ze bi za ia en a eko komunikazioak gau-
za zeko. E a be ean, Beña en NAT gailuak @B:b biko ea eslei u dio Beña en e a be e IP ele onia-
ako ze bi za ia en a eko komunikazioa i. Ondo ioz, In e ne e ik Ainhoa en NAT gailuak @A:a
biko e a igo i ako da ag amak jaso zen di uenean, da ag ama ho ien helbu uko helbidea e a po -
ua o dezka uko di u, Ainhoa en IP ba uko helbidea e a po ua ipiniz, e a ba uko sa ean bi bida-
3 IP ele onia105
liko di u da ag ama ho iek, Ainhoa engana. Beña en NAT gailuak lan be a egingo du jaso zen di-
uen e a @B:b helbu ua du en da ag amekin, Beña i hela az eko. Ho ela izanik, Beña ek INVITE
ba i emandako e an zunean @B:b biko ea eman dezake, dei zaileak ha a be e aho s-seinalea bidal-
zeko. E a be ean, Ainhoak Beña i, INVITE eskae an, @A:a biko ea emango dio, Beña ek be e aho-
sa Ainhoa i hela az diezaion. Ho ik au e a, bi solaskideek badu e aho sa elka i bidal zea, bi a -
eka i ba en beha ik gabe.
Hala e e, NAT gailuak bi a eka i gisa e abili ahal iza eko, Ainhoak e a Beña ek jakin beha
du e NAT ba en a zean daudela, e a, gaine a, saio bakoi zeko zein den NAT ho ek be aiei es-
lei u ako ip helbidea:po ua biko ea. Baina NAT mekanismoa en ezauga i posi iboe ako ba da,
hain zuzen e e, be a en ga den asuna; hau da, NAT ba en a zean dauden gailuek ez du e eze be-
ezi ik egin beha NAT ze bi zua e abil zeko, ez di a jabe uko NAT ba en a zean daudenez, e a ez
du e ikusiko zein di en saio bakoi zean be a i eslei u ako IP helbide publikoa e a po ua. Oz opo
ho i gaindi zeko de ini u zi en STUN eknika e a p o okoloa (Session T a e sal U ili ies o NAT,
RFC 8489). P o okolo ho en bidez, NAT ba en a zean daudenek hi z egin dezake e In e ne e ik
ikusga i dagoen STUN ze bi za i ba ekin, jakin ahal iza eko zein den NATek be aiei eslei u ako
ip:po ua biko ea. STUN ze bi za iak in o mazio ho i lo zen du be a i igo i ako mezuak daka-
en ja o izko IP helbidea e a po ua begi a u a, bes e ik ez.
3.15 i udia. NAT gailuen e abile a bi a eka i gisa, beze oen a eko saio ba ean.
Alabaina, NAT gailuak bi a eka i gisa e abili ahal iza eko, bes e a azo hau age zen da maiz:
segu asun-a azoiak di ela medio, NAT gailu askok ez du e ona uko VoIP beze o ba en e a be e
VoIP ze bi za ia en a eko saio ako e abili ako ip:po ua biko e be a e abil zea bes e edozein ko-
munikazio a ako. Ho ega ik, hain zuzen e e, asma u zen TURN, bi a eka i ba e abil zeko. Izan
e e, STUN eknika en hedapena da TURN. STUN eknika en bes e hedapen ba , NAT zeha ka-
zeko e a guz iak be e ba nean bil zen di uena, ICE p o okoloa da (in e ac i e Connec i i y Es a-
blishmen , RFC8445). Fun sean, honako hau da ICE e abile a Ainhoa en e a Beña en a eko saio
ba eza zean:
(1) Ainhoak, ICE p o okoloa e abiliz, be e ICE/STUN ze bi za ia i eska zen dio be e helbideen bil-
duma. Bilduma ho e an age uko di a Ainhoa i da ag amak bidal zeko e abil dai ezkeen @IP:
po ua biko e guz iak. Biko e ho iek hi u e a akoak izan dai ezke ICE de inizioe an:
— Biko e zuzenak (hos candida e): hauek di a beze oa en bene ako IP helbideak di uz en bi-
ko eak. Kasu gehiene an helbide p iba uak izango di a, e a, ondo ioz, sa e p iba u be ean
dauden beze oen a eko komunikazioe an bes e ik ezingo di a e abili.
112Mul imedia-In e ne
ono-sa e analogikoe an, unk izena eman zie en baka kako hainba linea isikok elka zen zi uz-
en kableei). Enp esako ele onogune ho en ze egina e a izae a alda u egin da u ee an, e a, egun, IP
ele onogune bilaka zen a i da. Hasie ako enp esako ele onoguneen ze egin nagusia zen ele ono-
linea ba zuk zenbai e minalen a ean ( ele onoak, ax-makinak, xa el bidezko salmen a ako gai-
luak) pa eka u ahal iza ea. Hau da, ha en lana zen baliabide eskas e a ga es i ba — ele ono-linea—
pa eka u ahal iza ea. Enp esako ele ono bakoi zeko linea ba kon a a u o dez, es a is ikoki nahikoa
zen linea kopu u xiki ba kon a a zen zen, e a askoz handiagoa zen e minal kopu u ba ek e abil-
zen zi uen linea ho iek ele onogunea en bidez. Halako TDM ele onoguneak izenda zeko, PBX e -
minoa e abil zen da ingelesez (p i a e B anch eXchange). Kanpoko lineak pa eka zeaz gain, enp esa
ba uko komunikazioa bide a zen du e (o aindik badaude e a), hau da, ba uko ele onoen a eko
komunikazio zuzena, ele ono-konpainien sa e ik iga o gabe, e a o daindu gabe.
Hasie a ba ean (e a, o aindik, enp esa ba zue an), ele onis a esa en genion langile ba ek ja-
so zen zi uen kanpo ik hel zen zi en deiak, e a beha zen ele onoa ekin (luzapena ekin) konek-
a zen zi uen. Egun, gehiene an, lan ho i au oma iza u egin da ele onoguneen bidez. Gaine a, e-
le onia en digi alizazioa ekin ba e a, ele onoguneak ze egin gehiago be egana u di u. Baina, IP
ele onia age u bi a ean, ho e a ako e abili ako azpiegi u a man endu egin da, hau da, ele ono-
gune klasiko ho i gehi be a ekin enp esako ele onoak isikoki lo zeko beha den kable-sa ea. Be-
ez, IP ele onia ako mig azioa egin ez denean, bi kablea u-sis ema zabaldu e a man endu beha
di a enp esa ba ean: sa e in o ma ikoa ena, alde ba e ik, e a TDM ele onia ako beha ezkoa dena,
bes e ik (ikusi 3.18 i udia). Kable desbe dinak izanda e e, no malean azpiegi u a isiko gehienak,
kanalizazioak e a a mai uak, pa eka zen di uz e. O ain, komunikazioen a loan enp esek du en
e onka IP ele onia a iga o zea da. TDM ele onoguneen ga aia ele onia bidezko komunikazioen
ga aia zen, baina, egun, enp esako komunikazioak be iko ele onia baino askoz gehiago di a: pos a
elek onikoa, uneko mezula i za, bideokon e en zia, mahaigainekoa pa eka zea, SMSak e a ele o-
nia mugiko a en bes e aplikazioak... Komunikazio ba e a uak (Uni ied Communica ions) da ze -
bi zu ho iek guz iak bildu nahi di uen e minoa, be iko ele onia o dezka uz.
3.18 i udia. Bi sa eak enp ese an: ele onia ako sa ea e a IP sa ea.
Enp esa en IP ele onia ako aldake a egi eko a azoiak honako hauek iza en di a:
— Kos ua. Enp esa ba uko komunikazioe an ele onia konben zionala i eus eak bi sa e so u e a man-
endu beha iza ea daka , ba a ele onia ako e a bes ea in o ma ika ako. IP ele onia e abili a, ele-
ono bidezko komunikazio-ze bi zua sa e in o ma ikoa en bidez ge a zen da, e a TDM ele ono-sa-
ea en beha a e a kos ua desage u egi en di a. Tele onia konben zionale ako beha den inbe sioak
eginda badaude e e (hau da, enp esak dagoeneko be e TDM ele ono-sa ea baldin badu e e), asko-
an, me ezi du sa e ho i o dezka zea IP eknologia ekin, me keagoa bai a us ia zeko e a, ondo ioz,
epe labu ba ean amo iza bai ai eke IP ele onia eza zeko egindako inbe sio be ia.
— Ba uko komunikazioen kudeake a e azagoa da IP eknologia e abiliz, ele onia konben ziona-
leko ele onogune ba en bidez baino. IP e abiliz, ele onia da u-sa eko bes e ze bi zu ba iza e a
iga o zen da, e a in o ma ika i ba ek kudea dezake.
3 IP ele onia113
— Gaine a, IP ele oniak bes e ze bi zu be i ba zuk e e eman di zake be iko ele onia ekin eman
dai ezkeen ze bi zuez gain (e an zungailua, deiak bi bidal zea, e a aba ).
IP ele onoak da u-sa ean
IP ele onoak da u-sa ean konek a zeak zenbai aldake a daka za. Alde isikoa i dagokionez,
ele ono bakoi za en ondoan a ginda e ako en xu e ba e a da u-sa e ako ha une ba beha ko
di a. A ginda e ako bes e en xu e ba en beha a ekidi eko, PoE (powe o e E he ne ) ahalmena
du en kommu agailuak e abil zen di a IP ele onoak sa ean konek a zeko, da uez gain a ginda-
a e e E he ne konexio ik hela az eko ele onoa i. Da u-sa e ako bes e ha une ba en beha a e e
ezaba u dai eke e abili ako IP ele onoak auke a ema en badu ha une ba pa eka zeko e a, ohi
den bezala, ele onoa en ondoan sa ea i lo u a dagoen konpu agailu ba badugu. Kasu ho e an,
konpu agailua lo uko dugu ele onoa ekin, e a ele onoa lo uko dugu sa e ako ha une baka a e-
kin, konpu agailuak lib a u duena ekin, alegia.
Bes e alde ba e ik, IP ele onoak VLAN ba ean elka zen di a, VoIP a ikoa be eiz eko. Ho-
ela eginda, kudeake a e az en da, e a a amendu be ezia eman dakioke ele onoen a eko
a ikoa i, denbo a e ealeko a ikoa bai a. Adibidez, lehen asuna eman dakioke a iko ho i
bide a zaileen ila e an, aho sa en kali a e ako hain kal ega ia den a ze apen-aldako asuna mini-
miza zea en.
5.1. Mig azio ako auke ak
IP ele onia ako jauzia egi eko, badago e a ba baino gehiago. Enp esa bakoi zak e abaki
beha ko du nola egin beha duen ibilbide ho i, be e beha en e a baldin zen a abe a. Ondo en
azal zen di a IP ele onian mu gil zeko enp esek di uz en auke ak.
Ba uan TDM e a IP, kanpoan IP
Ba uko komunikazioe a ako dagoeneko TDM ele onia sa e klasiko ba du en enp esei, as-
ko an, kos a u egi en zaie sa e ho i baz e zea e a IP komunikazioe an % 100 mu gil zea, TDM
sa e ele onikoan egindako inbe sioa amo iza u za eman a e behin za . Ho elako kasue an,
ohikoa da IP ele onia ako mig azioa epeka egi ea; o duan, lehenengo u a sa izan dai eke ba-
uko komunikazioe a ako ele onia klasikoa i eus ea, baina kanpoko komunikazioe an IP a
iga o zea. Kasu ho e an, kanpoko komunikazioak me ka zea lehenes en da, bai e a IP es uin-
gu u a pasa zeak eska zen di uen inbe sio gehienak a ze a zea e e; zehazki, enp esako ele ono-
e minal guz iak alda u beha iza ea (edo egokigailuak e osi beha iza ea), sa e lokala bi kon igu-
a zea ele onia- a ikoa kon uan ha u a (VLAN be iak, PoE kommu agailuak...), e a langileak
egoe a be i ako p es a zea. Nolanahi e e, enp esako TDM ele onia-sa ea i eu si beha zaio sa e
in o ma ikoa en ondoan, e a, azken ho e an, IP ele onogune ba eza i beha da. Tele onogune
ho en lana izango da pasabidea ena egi ea TDM e a IP munduen a ean. Behin IP ele onogunea
eduki a enp esako sa ean, e aza da IP ele onoak e a ze bi zuak eza zen has ea. Ho ega ik, en-
p esa handie an behin za , auke a dago egoe a mis o ba ean ibil zeko aldi ba e ako, sail ba zue-
an TDM ele onia i eu si a e a bes e ba zue an, aldiz, IP ele onia i eu si a. Egoe a ho i age zen
da 3.19 i udian.
Kanpoko komunikazioak IP e an egi eko, bi auke a di uz e enp esek: edo be iko ele ono-lineak
o dezka u SIP unk ba ekin, edo In e ne konexioa e abili OTT e ako ho ni zaile ba ekin lo zeko.
Lehenengo kasuan, In e ne e ako konexioaz gain, ele onia ako bes e konexio ba e e beha da. Ze -
bi zu guz iak In e ne e ako konexioa en bidez gauza zea baino ga es iagoa da; baina be ma uak di-
ugu, o dea, kon a a u ako banda-zabale a e a, ba ez e e, a ze apena en aldako asunik eza. Bi au-
ke ak age zen di a 3.19 i udian. SIP unk ba linea bi ual ba da, be iko TDM linea mul zo ba en
114Mul imedia-In e ne
baliokidea IP munduan, hau da, gu e konexioa ele ono-konpainia ekin. Komunikazio guz iak In-
e ne bidez egi en di enean, SIP unk ho i gu e sa ea en e a ITSP en a eko VPN ba ek gauza zen
du (Vi ual p i a e Ne wo k), komunikazioen kon iden zial asuna be ma zea en. Enp esa e ain e a
xikie an, zein e xee an, nahikoa iza en da In e ne konexioa e abil zea IP ele onia ako, bes e eze
kon a a u gabe. Joe a ho i zabal zen a i da hain xikiak ez di en enp ese an, In e ne konexioen kali-
a eak go a e a p ezioek behe a egi en du en heinean.
3.19 i udia. Ba u ako, TDM e a IP ele onia; kanpo ako, IP ele onia.
Pasabide-lanez gain, SBC lana e e egin dezake IP ele onoguneak (Session Bo de Con olle ),
nahiz e a i udian bi ze eginak be eizi a age u. SBC izenekoa enp esako IP sa ea en e a ITSP en
a eko mugan koka zen den bi a eka ia da, bide a zaile be ezi ba en e an. SBC e minoa en esa-
nahia ez dago ga bi de ini u a, ez bai ago es anda iza u a zein den be e ze egina. RFC 5853 agi ian
desk iba zen da zein di en SBC ba en lanak bi SIP e emuen a eko lo u a egi en denean, baina e -
minoa en e abile a ez da ho e a a muga zen. Gehiene an, SBC ba ek honako lan hauek egi en
di u:
— Segu asuna: sa bidea en kon ola, VPN mu u a komunikazioak zi a zeko, DoS e asoen kon-
ako babesa, e a aba .
— Sa een a eko pasabidea ena, p o okoloen a eko bihu ke a eginez.
— T a ikoa en moni o izazioa e a lehen asunak eza zea (QoS).
Kokapena i dagokionez, asko an, SBCak bi sa ee an ins ala u beha di a, enp esa en sa ean
e a ITSP en sa ean. Enp esa en aldean dagoena i E-SBC izena ema en zaio (En e p ise SBC). En-
p esa xikie an e a e xee an SBC baka a ego en da, ITSP en aldean.
Ba uan IP, kanpoan TDM
Au eko auke a en kon akoa da. No malean, enp esak kanpoko komunikazioak IP bidez egi-
eko auke a ik ez duenean age zen da, ope ado eek ez bai u e egi en SIP unk ba kon a a zeko
3 IP ele onia115
eskain za ik enp esa koka u a dagoen okian, e a In e ne e ako lo u ak ez bai u ema en beha den
kali a e minimoa ze bi zua OTT bidez kon a a u ahal iza eko.
Kasu ho e an, enp esako egoi ze an ez dago ele onia ako sa e ik: ze bi zu ho i sa e in o ma-
ikoak be ak ema en du. Hala e e, pasabide ba beha ko da ele ono-sa e klasikoa ekin komuni-
ka u ahal iza eko. Ho i izango da, be az, IP ele onogunea en lan nagusie ako ba . Tele onoguneak
bi konexio izango di u: alde ba e ik, enp esako IP sa ea ekin, e a, bes e alde ba e ik, TDM ele o-
nia-ope ado ea ekin. Enp esako ele ono guz iek IP e akoak izan beha du e. 3.20 i udian age zen
zaizkigu osaga i ho iek guz iak.
3.20 i udia. Ba u ako IP ele onia; kanpo ako TDM ele onia.
Tele onia guz ia kanpo a u a
Ze bi zua kanpo a zea, boladan dagoen e minologia e abili a, ze a da: IP ele onia-ze bi zua
lainoan kon a a zea. Ho e a ako, an zeko hainba e mino e abil zen di a ingelesez. Agian ezagu-
nenak Cloud Telephony edo Hos ed Telephony di a. Zabalagoa da UCaaS e minoa (Uni ied Com-
munica ions as a Se ice), ele oniaz gain bes e komunikazio-ze bi zu ba zuk e e ba ne a zen bai i u.
U a s ho i egi en bada, gu e sa eko IP ele onogune ik e e ez dugu beha ko, gu e ITSPk ha uko
bai u ele onogunea en lana. Izan e e, 3.21 i udia 3.19 i udi be a da, baina ba uko TDM sa ea e a
IP ele onogunea kendu a. ITSP gu e ISP be a izan dai eke, soilik ele onia-ze bi zua ema en digun
bes e ho ni zaile ba , edo OTT ba , hau da, be e ze bi zuak In e ne i ekian eskain zen di uena.
3.21 i udia. IP ele onia kanpo a u a.
Auke a ho i be eziki e aka ga ia da enp esa xikien za , ez bai a inongo inbe sio ik egin
beha , IP ele onoak eza zea izan ezik (e a ho i e e ez da guz iz beha ezkoa, so wa e bidezko e-
le onoak e abil zen badi a). Enp esa handie an, lehenengo auke a en bilakae a na u ala izan dai-
116Mul imedia-In e ne
eke: hasi ba uko bi sis emekin (TDM e a IP ele onia), pixkanaka TDM sa ea e a ele onoak guz-
iz baz e u a e, e a, azkenean, IP ele onogunea e e kendu. Hala e e, enp esa handie an, joe a
handia dago o aindik ze bi zuak zuzenean kudea zeko.
Labu pena
IP ele oniak i aul za eka i du elekomunikazio-mundu zaha e a. Tele onoaz hi z egi ea kon-
painia ba ekin lo u ako ze bi zu ba iza e ik bes e In e ne -aplikazio ba iza e a iga o da. U ee an
hain e en aga ia izan den ze bi zuak eskue a ik ez alde egi eko, be iko ele ono-konpainiek e e
IP a jo du e, OTT e edua i au e egi eko azken saioan. Hala e e, In e ne ho ni zea e a konexio ho-
e a ik ze bi zuak jaso zea ge o e a bana uago dauden kon uak di a.
Egoe a hone a a hel zeko, IP en bes e o izae ak denbo a e ealeko komunikazioe a ako da-
ka zan oz opoak gaindi u beha izan di a. A azo ik handiena a ze apena en aldako asuna da,
ele onian oso au eka ga (bu e ing) gu xi egin bai ai eke aldako asun ho i ezaba zeko. Ho ek
aho sa ga aia zeko RTP/UDP e abil ze a beha zen du kasu gehiene an, e a ez TCP gaineko auke-
ak. Hala e a guz iz e e, In e ne eko azpiegi u e an egindako hobekun zak naba men gu xi u du e
konges ioen mamua, e a, ho ekin ba e a, e ep odukzio-unea baino be anduago hel zen di en
da ag amen kopu ua. Ho ez gain, uhinen bidezko komunikazioak ansmisioe an e agindako ga-
le ak handi u di uz e. Baina gale ak be esku a zeko eknikak e abiliz, lo zen a i di a gale a- asa
ho i ona ga ia den a alase ba en azpi ik eus ea.
Komunikazioa en kon olean, SIP p o okoloa nagusi u da lehiakideen a ean. SIP ze bi za ien
lan nagusia dei u akoa au ki zea da. Ho e a ako, pos a elek onikoa ena en an zeko un ziona-
mendua du: dei u akoa en iden i ikado e ik ha en SIP ze bi za ia en be i jaso, e a, ho ik i aka,
dei u akoa ekin ha emane an ja i.
In e ne bidezko ele oniak bi a azo izan di u nagusiki: NATen e a su-hesien oz opoa, e a be-
iko ele ono-sa ea ekiko komunikazioa. NATen e a su-hesien a zean dauden e abil zaileak iku-
sezin bilaka zen di a In e ne en, e a, ondo ioz, ezin da haiekin ele ono-saio ba hasi kanpo ik
abia u a, SIPek e a bes e p o okoloek egi en du en moduan. Txa an xa ho iek gaindi zeko, ICE
ze bi za iak beha di a. In e ne bidezko ele onoa en biga en a azoa i dagokionez, kon uan
ha u beha da be iko TDM ele ono-sa ea ga an zia gal zen a i bada e e, e abil zaile asko be a i
lo u a daudela o aindik, e a, ondo ioz, ezinbes ekoa da IP ele oniako e abil zaileek bes e e abil-
zaile klasiko ho iekin nolabai komunika u ahal iza ea. Ho e a ako, pasabideak beha di a In e -
ne en e a be iko ele ono-konpainien a ean. Baina ez pasabide ho iek baka ik: IP ele onia ako
e abil zaileen iden i ikado een —URIak— e a ele ono-sis ema zaha a en E.164 zenbakien a eko
iga obidea e e beha da. Zubi-lan ho i egi eko auke a ik e abilienak ENUM i zulpena e a NAPTR
e egis oak di a. ENUMek DNS mundu a eka zen di u E.164 zenbakiak, e a NAPTR e egis oek
ze bi zuak lo zen dizkio e ENUMe ik e a o i ako izena i. Ho ek zabal zen di uen auke a guz iak
ikus eke di ugu o aindik.
IP ele onia en bidea abia u a dago enp esa asko an. Ze a ako eu si bi sa e pa alelo i enp esen
egoi ze an —ba a TDM ele onia ako baka ik, eknologia, ekipo e a kable p opioa ekin, e a bes ea IP
ze bi zue a ako—, posible baldin bada ele onia e e bes e IP ze bi zuekin ba e a in eg a zea enp esako
sa e in o ma ikoan? Ho ek IP ele onia ako ze bi za iak (edo IP ele onoguneak) enp esako IP sa ee-
an eza zea eka i du. Enp esako kanpoko komunikazioak e e IP ele onia en bidez egi en di a ge o
e a gehiago. Ho e a ako, lehenengo auke a izan da be iko konpainiekin Sip unk e ako lo u ak eza -
zea, lehen ISDN lineak edo unk ba zeuden lekuan. Baina OTT auke ak zabal zen a i di en heinean,
be iko konpainien a zapa e a ik alde egi eko en azioak e e ge o e a handiagoak di a enp esen za .
E a, lainoa en inda ak e aginda, kon ua ez da baka ik kanpoko komunikazioak In e ne eko edozein
konpainia ekin kon a a zea: ba uko komunikazioen kudeake a e e kanpo a u dezake e.
3 IP ele onia117
3. kapi uluko a ike ak: IP ele onia
1) Demagun IP aho s- ele oniako mul ikon e en zia ba , unicas moduan eginda, non deia abia u
duen e abil zaileak zen aliza zen duen komunikazioa. N pa aide badago, non N > 2, e a e a-
bili ako kodeke ak b/s kon sumi zen badu, e an zun honako hauek:
(a) Zenba b/s igo zen di u deia abia u duenak?
(b) Zenba b/s igo zen di u bes elako pa aide bakoi zak?
(c) Zenba b/s sa zen di uz e denen a ean sa ean?
2) Demagun mul ibideokon e en zia ba , unicas moduan, N pa aide di uena, non N > 2. E abi-
li ako kodeke ak b/s kon sumi zen badu, e a ze bi za i ik ez badago (hau da, pa aide bakoi-
zak be e seinalea en kopia igo i beha die bes e pa aide guz iei), e an zun honako hauek:
(a) Zenba b/s igo zen di u pa aide bakoi zak? Demagun N = 5 e a = 300 kb/s.
(b) Zenba b/s sa zen di uz e denen a ean sa ean?
3) Demagun ze bi za i ba en bidezko bideokon e en zia ba , unicas moduan, N pa aide di uena,
non N > 2. E abili ako kodeke ak b/s kon sumi zen badu, e a ze bi za i ba en bidez egi en
bada, e an zun honako hauek:
(a) Zenba b/s igo zen di u pa aide bakoi zak?
(b) Zenba b/s igo zen di u ze bi za iak?
(c) Zenba b/s sa zen di uz e denen a en sa ean?
4) Ikusi honako denbo a-g a iko hau. Hasie ako 8 ma ak (ja ai uak) ele onia G.711/PCM sis-
ema ba ean bidali ako 8 UDP da ag amak di a, e a bes e 8ek (ma a e enak e a lodiagoak) da-
ag ama ho iek noiz jaso di en azal zen du e.
Demagun a e a zi en o dena be ean heldu di ela da ag amak.
(a) Jakinda ma en lodie ak da ag ama bidal zeko edo ha zeko denbo a adie az en duela, no k
du sa e-konexio azka agoa, igo leak ala ha zaileak?
(b) Igo i ako da ag ama bakoi zean soinua da ama en 1.280 bi daudela jakinda, zenba ekoa
da, segundo an, g a ikoko bi une en a eko i aupena? Zenba segundoko soinua bidal zen
a i da da ag ama guz iak ha u a?
(c) Zein da igo i ako da ag ama bakoi zak izandako sa e-a ze apena? Zenba ekoa izan da ba-
ez bes eko a ze apena en aldako asuna?
(d) Demagun ha zailea lehenengo da ag ama jaso bezain p on o hasiko dela aho sa e ep odu-
zi zen, inongo a ze apenik eza i gabe. Zenba soinu e ep oduzi uko du?
(e) Demagun ha zailea lehenengo da ag ama jaso e a 20 ms ge oago hasiko dela aho sa e e-
p oduzi zen. Zenba soinu e ep oduzi uko du?
( ) Zein da ha zaileak aplika u beha duen a ze apen minimoa inongo gale a ik ez iza eko?
5) TDM ele ono-sa e klasikoan aspaldi e abil zen da digi alizazioa. Baina sa e ho e an ez da
e abil zen deji e izazio-bu e a. Ze ga ik?
118Mul imedia-In e ne
6) Demagun VoIP elka izke a ba , PC ba en e a ele ono ba en a ekoa, biak sa e lokal ba e a lo-
u a. PCa E he ne bidez dago lo u a, e a ele onoa wi i bidez. Demagun wi ian dugun bi -e o e
asa 10-5 dela, e a, aldiz, kablean, 10-9. E abili ako kodeke a G.711/PCM da.
(a) Kalkula u, ba ez bes e, segundo an zenba soinu galduko den ansmisio-e o eenga ik
PCak e abil zen duen kablean, 5 minu uko elka izke a ba ean.
(b) Egin kalkulu be a wi i-lo u a ako.
Kon uan ha u:
— Laginak 20 ms- ik behin bidal zen di a UDP da ag ama ba ean, RTP e abiliz.
— E he ne goibu ukoak 18 by e di u, e a e abili ako wi ia enak (802.11 ama) 34 by e.
— RTP goibu ukoa 12 by ekoa da; IP ena, 20 by ekoa, e a UDP ena, 8 by ekoa.
7) E epika u au eko a ike a, baina o ain G.729 kodeke a e abiliz, da ag amak 10 ms- ik behin
bidaliz, e a bakoi zak 10 by e aho s eda ama zala kode u a. Emai za ikusi a, inkoke ak daka-
en banda-zabale a au ez eaz gain, ze bes e onu a daka ?
8) Demagun IP ele onia-sis ema ba dugula, RTP e abil zen duena. Digi alizazioa G.711/PCM
e abiliz egi en da (8 kHz-eko laginke a, 8 bi lagineko), e a laginak da ag ama ba ean elka zen
e a bidal zen di a 20 ms- ik behin, UDP segmen u ba ean. E o eak zuzen zeko, biga en kanal
ba e abil zen da. E o ee a ako kanal ho e an, 3 bi e abil zen di a laginak kode zeko. E an-
zun honako bi galde a hauek:
(a) Ze amaina akoa izango da bidali ako da ag amen da u-e emua? Kon uan ha u aplikazio-
e a ga aio-p o okoloen goibu ukoak (RTP = 12 by e, UDP = 8 by e).
(b) Zein izango da ha zaileak u zi beha duen e ep oduzi ze-a ze apen minimoa, milisegun-
do an?
(c) Demagun aplikazioak, be ez, 80 ms-ko a ze apena eza zen duela aho sa e ep oduzi zean,
a ze apena en aldako asuna zuzen zeko bu e a e abiliz. Zenba kanal e abil dai ezke
e o eak zuzen zeko, e ep oduzi zeko a ze apena handi u gabe?
9) IP ele onian, gale ak be esku a zeko bi FEC eknika ikasi di ugu: pa i a e-da ag ama e abil-
zen duena e a kanal es ak gehi zea. Demagun bi eknika ho ien e abilpena ebalua u nahi du-
gula, e a:
— Digi alizazioa G.711/PCM ja ai uz egi en dela (8 Khz-eko laginke a, 8 bi lagineko), e a la-
ginak da ag ama ba ean elka zen e a bidal zen di ela 20 ms- o.
— Lehenengo eknikan (pa i a e-da ag ama ena) ja o izko 4 da ag amako pa i a e-da ag ama
ba so u e a bidal zen dela.
— Kanal es ako eknikan kanal baka a gehi uko dela.
O duan:
(a) Zenba eko e ep oduzi ze-a ze apena so uko du eknika bakoi zak?
(b) Nolako po ae a izango du e 5 da ag amako alde bakoi zean, lehena gal zen bada?
(c) E a bi da ag ame ako lehenengoa gal zen bada?
10) Demagun IP bidezko ele ono-dei ba , NATen a zean dauden bi e abil zaileen a ean. NAT
gaindi zeko elay ba e abil zen da. Ida z ezazu zein di en bidea egingo du en honako da a-
g ama hauen ja o izko e a helbu uko IP helbideak e a po uak:
— Igo lea en e a ha en NAT ze bi za ia en a ean dabilen da ag ama.
— Igo lea en NAT ze bi za ia en e a elay en a ean dabilen da ag ama.
— Relay en e a ha zailea en NAT ze bi za ia en a ean dabilen da ag ama.
— Ha zailea en e a ha en NAT ze bi za ia en a ean dabilen da ag ama.
3 IP ele onia119
Helbideak e a po uak azal zeko, e abili no azio hau:
— @I = igo lea en IP helbidea.
— @H = ha zailea en IP helbidea.
— @NAT-I = igo lea en NAT ze bi za ia en IP helbidea.
— @NAT-H = ha zailea en NAT ze bi za ia en IP helbidea.
— @R = Relay en helbidea
— pI: igo leak e abili ako po ua.
— pH: ha zaileak e abili ako po ua.
— pNAT-I: igo lea en NAT ze bi za iak igo lea i eslei u ako po ua.
— pNAT-H: ha zailea en NAT ze bi za iak ha zailea i eslei u ako po ua.
— pRI: Relayk igo lea i i eki ako po ua.
— pRH: Relayk ha zailea i i eki ako po ua.
11) Demagun elay bidezko ele onia-sis ema ba dugula, TURN e ako p o okoloa e abil zen
duena NAT ze bi za iak e a su-hesiak gaindi zeko. Baina demagun komunikazioko bi aldeen
p oxiek (edo supe kideek) bes e aldea i bidal zen dio ela be en NAT ze bi za iek eslei u ako
po ua. Hau da, igo lea en p oxiak igo lea en NAT ze bi za ia en IP helbidea e a igo lea i es-
lei u ako po ua bidal zen dizkio ha zailea i, e a ha zailea en p oxi/ egis e ak (edo supe ki-
deak), ha zailea en NAT ze bi za ia en helbidea ekin ba e a, ze bi za i ho ek ha zailea i es-
lei u ako po ua hela az en dio igo lea i.
(a) Desk iba u bi aldeen a eko da ag ama ba en ibilbidea.
(b) Ida zi ibilbide ho e an e abili ako ja o izko e a helbu uko (IP helbidea: po ua) biko eak.
12) Egin ezazu eskema ba SIP deia eza zeko u a sak adie aziz, baina dei zailea e a dei u akoa
NAT ze bi za i ba en a zean koka u a daudela, e a ICE/TURN ze bi za i ba e abil zen du ela
ele ono-saioak eza i ahal iza eko. Ze an alda zen da eskema NAT ze bi za i ba en a zean
egon o dez su-hesi ba en a zean badaude, e a biek e abil zen di uz en su-hesiek i agaz en badi-
uz e ze bi za ie a a ez doazen saio-eskae ak?
13) Lo u ak onimo e a e mino hauek dagokien kon zep ua ekin:
— Signaling ga eway
— SIP
— ICE
— Opus
— SIP e egis a zailea
— H.323
— NAPTR
— FEC
— SIP p oxia
— H.248
— E o concealmen
— Media ga eway
— RTP
— IAX2
— ITSP
— E.164
— SIGTRAN
— TURN
— #SS7
— SILK
— O e lay ne wo k
— Megaco
— RTCP
— VoIP Relay
— In e lea ing
— WebRTC
— ENUM
— SBC
— Pasabidea
1. NAT edo su-hesi ba en a zean dagoen makina ba ean konexioak ha zea elay bidez
ahalbide zeko eknika.
2. Tele onian, deia kon ola zeko e abil zen den p o okoloe ako ba , In e ne en es uingu-
uan so ua (IETFk es anda iza ua, RFC bidez).
3. Sa ean jazo ako gale ak be esku a zeko eknika so a.
4. RTP ekin ba e a e abili ako kon ol-p o okoloa.
5. Pake e-kommu azioko sa ee an ele onia-ze bi zuak eskain zeko p o okolo mul zoa,
ITUk es anda iza ua.
120Mul imedia-In e ne
6. TCP/IP sa ee an soinua e a bideoa denbo a e ealean bidal zeko o ma u es anda a.
7. Be iko ele ono-zenbakiak e a In e ne -iden i ikado eak lo zeko sis ema.
8. Skypen e abili ako aho se ako kode zailea.
9. Soinu-kode zailea, pa zialki SILKen oina i ua, lib ea e a egokia IP ele onia ako.
10. T ansmisio-e o eak e agindako kal ea leun zeko eknika, non gale a en e agina den-
bo an zeha bana zen bai a.
11. T ansmisio-e o eak e agindako kal ea leun zeko eknika so a.
12. Dei zaileak egindako eskae ak jaso e a bide a zen di uena, SIP ele onia sis ema ba ean.
13. IP ele onia-sis ema ba ean, In e ne e a be iko sa e ele onikoen a eko zubia ena egi-
en duen ekipoa.
14. SIP ele onia sis ema ba ean, be e sa eko e abil zaileekin kon ak a zeko in o mazioa
go de zen duena.
15. Be iko ele ono-sa ean e abili ako seinalizazio-p o okoloa.
16. ITUk egindako gomendioa, non be iko ele ono-zenbakien an olake a a au zen den.
17. Izen ba i ze bi zu desbe dinak lo zeko DNS e egis o mo a.
18. P2P sa e ba ean pa aideen bilake a egi eko sa ea. Euska az, bilake a ako sa ea.
19. NAT e a su-hesiak zeha ka zeko e abili ako ze bi za ia.
20. As e isk ze bi za ie an e abili ako IP ele onia ako p o okoloa.
21. Pasabide ba ean, kon ol-p o okoloa en bihu ke a egi en duen za i un zionala. Euska-
az, kon ol-pasabidea.
22. Pasabide ba ean, seinalea en bihu ke a (aho sa, bideoa) egi en duen za i un zionala.
Euska az, seinale-pasabidea.
23. SS7 p o okoloen egoki zapena, IP sa ee an e abilga ia.
24. Pasabidea en kon olado ea en e a seinale-pasabidea en a eko komunikazioe a ako
p o okoloa.
25. IP ele onia ema en duen ho ni zailea izenda zeko ak onimoa.
26. Gehiene an, SIP unk ba en kon ola be e zen duen bide a zailea.
27. RTC aplikazioak ga a zeko ja asc ip API ba , nabiga zailee an inplemen a u a dagoena.
28. Komunikazioak NAT ze bi za iak zeha ka zeko p o okoloa, TURN e a STUN eknikak
e abil zen di uena.
4
Mul imedia ako sa e- eknologiak
Kapi ulu hau ikasi e a ge o, i aku leak ondo ezagu uko di u gai hauek:
— Mul icas - eknologia en oina iak: helbideak e a p o okoloak.
— Ze bi zua en kali a ea (QoS).
— T a ic Managemen e a ha en eknika nagusiak.
— T a iko-ingenia i za e a MPLS/RSVP TE biko ea.
— Banda zabaleko auke ak In e ne e ako sa bidean.
Au eko kapi ulue an ikasi dugu ze egi en du en mul imedia-aplikazioek IP sa ee an o-
pa zen di uz en oz opoak gaindi zeko: nola inko zen di uz en kode u ako aho sa e a i udiak
banda-zabale a gu xiago kon sumi zeko, nola e abil zen du en au eka ga (bu e inga) a ze a-
pena en aldako asuna ezaba zeko, nola egoki zen dio en e ep oduzi zeko abiadu a sa ea en
egoe a i, nola a a zen di uz en sa ean izandako gale ak, nola an ola zen di uz en ze bi za iak
CDN an... Teknika ho iek guz iak In e ne ek e a IP sa eek ema en du en bes e o moduko ze -
bi zua en mugak gaindi zen saia zen di a, baina sa eko muinean eze uki u gabe. Aplikazioen
an olake an edo a be en kode-le oe an gauza zen di en eknikak di a, komunikazioa en mu u-
e an, sa e ik a (ikusi 4.1 i udia). Mul imedia-aplikazioek IP sa ee an di uz en a azoak konpon-
zeko bide al e na iboa sa ean be an ekidi ea da. Ho i az e uko dugu kapi ulu hone an: ze egin
dezake en sa e-ingenia iek mul imedia- a ikoa a azo ik gabe ga aia zeko IP sa ee an. Fun sean,
IP sa ee an sue a zen den da ag amen a eko a ze apena en aldako asuna e a da ag ama-gale-
ak minimoe an uz ea da helbu ua. E a, kon uan ha u a a ze apena en aldako asuna e a gale en
i u i nagusia bide a zailee an so u ako da ag ama-ila ak di ela, helbu u ho i buxadu ak ekidi-
ea bilaka zen da.
Bide a zailee an so zen di en ila ak desage a az eko modu ik zuzenena lineen ansmi-
sio-abiadu a e a bide a zaileen ahalmena handi zea da. Bes e e a ba ean esanda, banda-zabale a
handi zea. Bada, banda-zabale a en handi ze ho i ekin dio e sa e-ope ado eek; e a, gogo a u,
ho i izan da mul imedia en hedapena en e agile nagusie ako ba In e ne en e a IP sa ee an. In-
e ne eko banda-zabale a i dagokionez, gabezia handienak sa bide-sa ee an daude. Ho ega ik
az e uko dugu kapi ulu hone an nolakoak di en mul imedia- a ikoa xu ga zeko kapaz di en
sa bide-sa eak.
Hala e a guz iz e e, bes e edozein baliabide bezala, hobe da banda-zabale a ondo e abil zea,
sobe a ho ni zea baino. Ho i da biga en es a egia sa eak be ak bes e o baino ha ago doan
ze bi zua ema eko: IP a ikoa ondo kudea zea sa ea en muina di en bide a zailee an. Ho e an
da za QoS ak onimoa ekin ezagu zen den eknika so a (Quali y o Se ice). Dagoeneko ezagu-
zen dugun mul icas - eknologian e e sakonduko dugu kapi ulu hone an, masiboki e abiliz ge o
sa ean dabilen a ikoa mu iz en bai u, e a, ondo ioz, dugun banda-zabale a en e abile a op i-
miza zen.
128Mul imedia-In e ne
agailu a un ek ez du e halako mul icas -ahalmenik, e a mul icas -helbideak b oadcas bali a bezala
a a zen di uz e; hau da, sa eko linea guz ie a ik bi ansmi i zen di uz e. Jokabide ho ek banda-
zabale a kon sumi zen du, al e ik, e a, gaine a, DoS e asoak eka di zake (Denial o Se ice). Ho e-
ga ik, zenbai ekoizlek mul icas - a ikoa soilik a iko ho i dagozkion linee a ik bi bidal zen du en
E he ne kommu agailuak me ka u a u di uz e. Haien lana IGMP mezuen edukia mia zean da za, mul-
icas -bide a zaileak IP mailan egi en duen aldeen ja aipen-lana en pa ekoa egi eko E he ne mailan.
Hau da, E he ne kommu agailuak ARP aula en an zeko bes e aula ba e aikiko du, aho bakoi za i da-
gozkion mul icas -helbideak aho ho ekin lo zeko. Bide a zaileen e a ha zaileen a eko IGMP a iko
-zela a ze ho i iGMp snooping de i zo. Be eziki onu aga ia da mul icas bidezko IP elebis an e a ha-
lako aplikazioe an, sa e lokalean e agindako a ikoa e a naba ian mu iz u bai ezake.
IGMP snooping eknikan, bi kon u nahas en di a: E he ne mailako kommu agailuen un-
zionamendua e a IP mailako mul icas - a ikoa bide a zea. Ho ek es anda izazio ako a azo ba
daka , e akunde desbe dinei bai agokie kommu agailuen un zionamendua a au zea (IEEEk egi-
en du) e a IP mul icas bide a zea a au zea (IETF en lana da). Be en a ean ados ja i ez, e a, on-
do ioz, ez dugu IGMP snooping a au zen duen es anda ik. Teknika desk iba zen duen RFC 4541
agi iak dibulgazio ako es a usa du (in o ma ional s a us).
Mul icas -da ag amak bide a zea: PIM
Hainba agi ik (RFC 5110, RFC 5132, RFC 7761) desk iba zen du e nola bide a zen den mul-
icas - a ikoa In e ne en. Hemen, SSM a ikoan a daz uko ga a, 2020. u e ik ASM mul icas
baz e zen hasia bai ago (ikusi RFC 8815).
Mul icas - a ikoa bide a u ahal iza eko, bide a zaileek mul icas e ako bi bidal ze- aula ba
osa u e a egune a u beha du e. Taula ho i izen ba baino gehiago ema en zaizkio agi i ekni-
koe an. Adibidez, RFC 7761 agi ian, MFIB e minoa e abil zen da (Mul icas Fo wa ding in o -
ma ion Base); RFC 5132 agi iak, aldiz, Mul icas Rou ing Nex Hop Table e minoa e abil zen du.
Guk mul icas bi bidal ze- aula e abiliko dugu. Taulako sa e a bakoi za SSM kanal ba i dagokio,
hau da, [i u ia, helbu ua] biko e ba i, non helbu ua mul icas helbide ba bai a. Be-
az, bide a zaile ba ek sa e a ba izango du be e mul icas - aulan, pa e ha zen duen SSM mul i-
cas -zuhai z bakoi zeko. Zehazki, aula en an olake a e a edukia inplemen azioa en a abe akoa da,
baina, o oko ean, honen an zekoa izango da:
4.2 aula. IP mul icas bi bidal ze- aula posible ba .
SSM kanala
[I u ia, helbu ua]
Hu engo bide a zaileak
(Nex hop)
In e azea
[198.51.100.9, 233.252.0.1] 192.0.2.34 e h0
198.51.100.56 ppp1
[198.51.100.48, 233.252.0.1] 192.0.2.212 e h0
— e h1
[192.0.2.213, 233.252.0.55] 198.51.100.197 ppp1
Unicas -komunikazioe an ez bezala, mul icas -sa e ba ean bali eke da ag ama ba linea ba e-
ik baino gehiago a ik bi bidali beha iza ea, e a ho i isla u beha da bi bidal ze- aule an. Bide a-
zaile ba ek da ag ama ba ugaldu beha badu, hu engo bide a zaile ba baino gehiago lo u beha
zaizkio da ag ama ho i dagokion kanala i. Ho ela egi en da 4.2 aula en hasie ako bi kanale an,
non da ag amak bi linee a ik bi bidali beha bai i a. Taulako hi uga en kanala en kasuan, o dea,
4 Mul imedia akosa e- eknologiak129
da ag amak linea baka ba e ik bi bidal zen zaizkio hu engo bide a zaile ba i, e a, be az, ez di a
ugal zen. Taulako SSM kanal ba i dagokion linea bakoi za i ada a izena emango diogu; ada ba-
koi zean, hu engo bide a zaile ba e a igo zeko sa e-in e aze ba azal zen di a. Adibidez, 4.2 au-
lako hasie ako bi kanalek bi ada di uz e bakoi zeko, baina azken kanalak ada baka a du. Ai-
pa zekoa da biga en kanalean e e bi ada age u a en, ba a e h0 in e aze ik e a bes ea e h1
in e aze ik, biga en ada ho i be ezia dela, ez bai u hu engo bide a zaile ik. Ho ek esan nahi
du ada ho en da ag amak be en helbu uko sa e a heldu di ela e a ez zaiela bes e bide a zaile
ba i bi bidali beha , ha zaileak be an di uelako. Le o ho i, ada a baino gehiago, hos o izenda u
beha ko genuke.
Bide a zaileen mul icas bi bidal ze- aulak e aiki zeko, bi a azo hauek konpondu beha di a:
(1) Ha zaile be i ba ek kanal ho i eska zen duenean, zuhai zeko bide a zaile guz iei jakina azi
beha die be en aule an sa e a ba gehi u beha du ela. Ho i mul icas -zuhai za e aiki zea esa-
en diogu. A azo handiena zuhai z ho e an ze bide a zailek egon beha du en asma zea da.
(2) Zuhai zeko bide a zaile bakoi zean, aulako sa e a ba i dagokion hu engo bide a zailea zein
den zehaz u beha da.
Bi a azo ho iek PIM p o okoloa e abiliz (p o ocol independen Mul icas ) konpon zen di a. Ha en
azken espezi ikazioa RFC 7761 agi ian dago, PIM-SM izenpean (Spa se Mode). Be ez, edozein mul icas -
a iko a ako balio du PIM p o okoloak; baina, gogo a u, guk SSM a ikoan ja iko dugu a e a. SSM
a iko ako PIM p o okoloa en za ia, ba zue an PIM-SSM izena ekin age zen dena, PIM p o okolo
o oko a en sinpli ikazio ba da. Hemen ha en un zionamendua en mamia e aku siko dugu.
I u ia en e a ha zaileen a eko mul icas -zuhai za kudea zea da PIM p o okoloa en lana. Ho-
e a ako, bi ze egin be e zen di u: ba a, ha zaile ba ek kanal ba ean sa zeko eska zen duenean, ada-
ak gehi zea zuhai z ho e an, e a, bes ea, ada ba eko azken ha zaileak kanala uz en duenean, ada-
a moz ea. Lehenengo lane ako, join izeneko mezuak e abil zen di u, e a, biga ene ako, p une
izenekoak. Ha zaile ba en be ako mul icas -bide a zaileak kanal be i ba e ako IGMP mem-
be ship_ epo mezua jaso zen duenean, be e mul icas bi bidal ze- aulan kanal ho i sa u e a,
segidan, kanal be i ho en zuhai zean ada a gehi zeko p ozedu a abia zen du. E a be ean, mul icas -
bide a zaile ba ek igo i ako zunda i inongo ha zailek e an zu en ez dionean, bide a zaileak be e
mul icas bi bidal ze- aula ik kenduko du kanal ho i, e a kanala i dagokion ada a ken zeko p o-
zedu a abia uko du. Ikus en denez, ha zaileen sa ee ako mul icas -bide a zaileek zubia ena egi en
du e ha zailea en e a kanpoko mul icas -bide a zaileen a ean, ba ekin komunika zeko IGMP e a-
biliz, e a bes eekin PIM. Ha zailea en sa ean mul icas -bide a zaile ba baino gehiago balego, ho ie-
ako baka ba ek egin beha luke zubi-lana. Bide a zaile ho i DR izena (Designa ed Rou e ) ema en
dio PIM p o okoloak, e a mekanismo ba desk iba zen du sa e lokal ba ean dauden mul icas -bide a-
zaileen a ean DR bide a zailea auke a zeko. Be az, PIM p o okoloa en es uingu uan, be ako mul-
icas -bide a zailea i DR dei zen zaio. Izendapen ho i eu siko diogu, p o okoloak dioena ja ai zea-
ga ik, baina bu uan izan DR, MLR edo be ako mul icas - ou e a makina be a di ela.
SSM kanal ba en mul icas -zuhai zean ada ba gehi zeko p ozedu a 4.6 i udian desk iba-
zen da. DR bide a zaileak emango dio hasie a, be e mul icas bi bidal ze- aulan SSM kanal be i
ba sa zen duenean. Ha zailea ekin lo u a zuzena duenez, ez du hu engo bide a zaile ik eslei-
uko aulako le o be ian. Ge o, join mezu ba bidali beha dio kanal ho en i u i ako bidean
duen hu engo mul icas -bide a zailea i. join mezu ho i kanal ho en a iko ako eskae a ba
da. join mezua jaso zen duen bide a zaileak le o ba gehi u beha du be e mul icas bi bidal-
ze- aulan kanal ho e a ako, e a join mezua igo i dion bide a zailea en helbidea ja i beha du
hu engo bide a zailea en zu abean. Ge o, p ozedu a e epika uz, join mezua bi bidaliko dio
i u i ako bidean duen hu engo mul icas -bide a zailea i. Ho ela, jauzika, join mezua kanal
ho en i u ia den sa eko DR bide a zaile aino helduko da, bideko bide a zailee ako mul icas bi -
bidal ze- aule an az a na u zi a, hau da, mul icas -zuhai za osa u a.
130Mul imedia-In e ne
4.6 i udia. Mul icas zuhai za en egune ake a ako u a sak e a p o okoloak.
Desk iba u akoa PIM p o okoloa en oina izko mekanismoa da, baina bi aipamen egin beha
di a ho e az. Ba e ik, aula ba ean ada be i ba sa zen denean, enpo izado e ba abia zen da
ada ho i lo u a; e a enpo izado e ho i ago u baino lehen jaso zen ez bada ada a be e si e a
enpo izado ea be abia uko duen join mezu ba , ada a aula ik ezaba uko da. Be az, ada ho i
eu si ahal iza eko, ha zailea en DR bide a zaileak join mezuak igo i beha di u pe iodikoki.
Ikus en denez, PIM p o okoloa, IGMP bezala, biguna da. Bes e ik, i u i ako bidean hu engo
mul icas -bide a zailea zein den asma u beha da. Bes e ik ezean, unicas bi bidal ze- aulan kon-
sul a zen da zein den hu engo bide a zaile ho i. No malean, aula ho i e abil zen da da ag amak
be e helbu u an z e ama eko, baina, o ain, da ag amen i u i an z joa eko bidean hu engo bide-
a zailea zein den jaki eko izango da e abilia. Ho ega ik, eknika honi RPF de i zo (Re e se pa h
Fo wa ding), nonbai kon ako bidean begi a zea bai a. Kasu hone an, mul icas - a ikoa bide a-
zeko unicas - aula e abil zen denean, esa en da unicas - e a mul icas - opologiak kong uen eak
di ela. Hala e e, posible da bide desbe dinak plani ika zea mul icas - e a unicas - a ikoe a ako,
hau da, sa e opologia desbe dinak e abil zea unicas - e a mul icas -da ag amak bi bidal zeko.
Auke a ho i gauza zeko, mul icas - opologia i bu uzko in o mazioa go de zen duen bes e aula
ba beha ko du e mul icas -bide a zaileek, MRIB izenekoa (Mul icas Rou ing in o ma ion Base);
aula ho e an, helbu u posible bakoi zeko mul icas -bide posibleak zein di en go de zen da. Bide-
a zaile ba ean MRIB baldin badago, aula ho e an begi a u beha du zein den join mezua bi -
bidal zeko hu engo bide a zailea.
Ez di a nahas u beha mul icas bide a zeko aula (MRIB) e a mul icas bi bidal zeko aula
(MFIB): ba a join mezuak go anzko bidean bi bidal zeko e abil zen da, RPF e an i u i an z, e a
bes ea, mul icas -aplikazioe ako da ag amak behe anzko bidean bi bidal zeko, ha zailee a an z.
MRIB aula be e zeko ( aula ho i dagoenean), mul icas -bide a zaileek bide a ze-in o mazioa u-
ka u beha du e be en a ean, e a, ho e a ako, p o okoloak beha di uz e. Mul icas -domeinuen
a eko bide a ze-in o mazioa uka zeko, BGP p o okoloa en hedapen ba e abil zen da, MBGP
izenekoa (Mul ip o ocol Bo de Ga eway p o ocol, RFC 4760). Mul icas -domeinu be ean, a o za
da unicas - e a mul icas - opologiak desbe dinak iza ea, baina, hala e e, zenbai ba ne-bide a ze-
ako p o okoloe a ako e e de ini u di a mul icas e ako hedapenak; adibidez, M-ISIS e a MT-OSPF
(Mul i-Topology OSpF, RFC 4915). Baina gogo a u: unicas - e a mul icas - opologiak kong uen-
eak di enean, gehiene an ge a zen dena, p o okolo hauek ez di a beha .
Be en mul icas bi bidal ze- aulan kanal ba ean e egis a u ako ha zaile guz iek baja ha -
zen du enean, DR bide a zaileak u zi egingo dio pe iodikoki join mezuak bidal zea i kanal ho-
e a ako. Ada a moz eko ho i nahikoa bali z e e, PIM p o okoloak badu mekanismo p oak ibo
4 Mul imedia akosa e- eknologiak131
ba ada a ezaba zeko bideko bide a zaileen aule a ik, p une mezua e abiliz. Ada a gehi zea en
an zeko p ozedu a da, baina join mezuen o dez p une mezuak bidal zen di a zuhai zean go a,
ha zailea en DR bide a zaileak hasi a. Go anzko hu engo bide a zaileak p une mezua jaso zen
duenean, be e mul icas bi bidal ze- aula ik kenduko du p une mezua igo i dion bide a zaile a
zihoan ada a, e a, kanal ho e an ada gehiago geldi zen ez bada, kanala e e ezaba uko du be e
aula ik. Aldiz, kanal ho e an o aindik bes e ada en ba badago, p une mezua ez du go an z
bi bidaliko, kanal ho e a ako a ikoa bes e ada e a a bide a zen ja ai u beha bai u.
2020. u ean baz e u zen ASM mul icas e abil zea domeinuen a eko a ikoan, e a, ge oz ik,
domeinuen ba neko a ikoan e e SSM mul icas bes e ik ez e abil zea gomenda zen da. Hala e e,
o aindik, ohikoa da ASM a iko ako de ini u zi en elemen uak age zea mul icas i bu uzko es ue-
an e a be e inplemen azioe an. Ho ega ik emango diogu begi ada labu ba ASM a ikoa en bi-
de ake a i, be ie e mul icas -domeinu ba nean muga u a. Ho elako a iko ako bi bidal ze- aulak
osa zean age zen den a azo nagusia da asma zea no a bidali beha di uz en bide a zaileek be en
join mezuak, i u ia ez bai ago iden i ika u a, e a, gaine a, i u i asko egon dai ezke aldi be ean
(adibidez, mul ikon e en zia ba en kasuan). A azo ho i konpon zeko age zen da Rendez ous poin
izenekoa (RP). Be e lana izango da ASM mul icas aldeen igo leen a ikoa bil zea, e a igo le ho iek
guz iak o dezka zea, 4.7 i udian age zen den bezala. ASM mul icas alde ba en igo leek e a ha -
zaileek kon igu a u a egon beha du e RP ba ekin lan egi eko. Igo le bakoi zak, PIM e abiliz, jaki-
na aziko dio be e RP i a ikoa isu i nahi duela alde ho e an; jakina azpen ho i jaso a, RPk join
mezu ba bidaliko du igo le an z, e a ho ela e aikiko du mul icas -zuhai za igo le bakoi za en e a
RP en a ean. Ha zaileen DRk, i u iak zein di en jaki e ik ez du enez, RP an z bidaliko di uz e be-
en join mezuak, e a, ho ela, RP en e a be en a eko zuhai za en za ia e aikiko du e. Ge o, ha -
zaileek RP en bidez igo leak zein di en jakinda, igo le guz ien zako zuhai z amankomuna baz e u
e a igo le bakoi za en zako zuhai z op imoa e aiki dezake e.
4.7 i udia. ASM a ikoa bide a zea mul icas -domeinu ba en ba nean.
132Mul imedia-In e ne
1.4. Mul icas -domeinuen a eko hu sunea e a AMT unelak
Mul icas - eknologia 1985. u ean de ini u zen IP sa ee a ako. Hasie ako de inizio ho i ASM
e edukoa zen. E edu ho ek a azo asko eka i zizkion mul icas -hedapena i, bai segu asuna en
aldean, bai a mul icas -bide ake a en aldean e e, be eziki domeinuen a eko bide ake a i dagokio-
nez. Ho en ondo ioz, u e luzez mul icas - eknologia ez da zabaldu In e ne i ekian, sis ema au-
onomoen a eko a ikoan. Baina mul icas e abil zea en onu ak jasoko li uzke en aplikazioen-
za —In e ne bidezko elebis a- e a bideomul ikon e en zia-aplikazioen za , alegia—, nahikoa da
SSM e edua; ez du e ASM beha . Ho e an e epa a uz, 2006. u ean SSM mul icas de ini u zen,
askoz segu uagoa e a bide a zen e azagoa.
Dena dela, o aindik e e, mul icas - eknologiak es uingu u i xie an izan du soilik a akas a,
hau da, sa e ko po a iboen ba uko aplikazioe an edo ISPen sa e ik a e a gabe. In e ne i ekian,
o aindik, ikus eke dugu SSM mul icas - a ikoa. Domeinuen a eko mul icas - a ikoa en hedape-
na en a azoa IP 6 be sioa en a azo be a da: biak di a «dena edo eze ez» e ako eknologiak (all-o -
no hing); hau da, ibili ahal iza eko, i u ia en e a ha zailea en a eko bidean dauden bide a zaile
guz i-guz iek ona u beha du e e abili ako eknologia; bes ela, ez dago ze eginik, mul icas -
ahalmenik ez duen bide a zaile ba age zen bada mul icas -da ag ama ba en bidean, bide a zaile
ho ek da ag ama ekin ze egin jakin ez, e a baz e u egingo du. Mul icas en kasuan, ez du eze a-
ako balio i u i ba en ISPk mul icas eskain zeak be e ze bi zuen a ean, ezin bai u be ma u be e
sa e ik kanpo dauden bide a zaileek mul icas - a ikoa ona uko du en. Gaine a, ISPek ez du e
ga bi ikus en ze onu a eka liezaiekeen kanpoko i u i ba e ik e o i ako mul icas - a ikoa ona -
zeak, baina bai, o dea, ze kal e: be en konpe en zia di en OTT ope ado eei e az asun eknologi-
koak e a ekonomikoak emango lizkieke e. Ha zaileen ikuspun u ik, mul icas e abil zeak ez daka
bis ako onu a ik, be e In e ne konexioa en banda-zabale a en kon sumoa be a bai a, unicas zein
mul icas e abili.
4.8 i udia. Mul icas -domeinuen a eko hu sunea.
Be ez, egun, mul icas - eknologia guz iz heda u a dago In e ne eko handizka ien sa ee an,
Tie 1 e a Tie 2 e akoe an; baina sa eko baz e ak osa zen di uz en ISPen sa e gu xi an opa uko
dugu mul icas -ahalmena bide a zailee an. Masiboki publikoa enganaino hel zeko bideko azken
kilome oan dago apoia, ISPen sa ee an. E abil zaileen e a mul icas In e ne en a eko hu sune
ho i da 4.8 i udiak azal zen duena. Mul icas hu sune ho i gaindi zeko, p oposamen ba egin du
IETFk, AMT izenekoa (Au oma ic Mul icas Tunneling, RFC 7450). Izenak dioenez, ideia unelak
e abil zean da za: mul icas - a ikoa unicas -da ag ame an kapsula zen da mul icas -sa eko mu-
gan dauden bide a zee a ik, ha zaile a a eko mul icas -hu sunea zeha ka zeko. AMT guz iz mul-
icas den In e ne izan a eko an siziozko eknologia da. Nahiz e a 2015. u e a a e ez a gi a a u
In e ne es anda a iza eko moduan, gu xienez 2011. u e ik egon da inplemen a u a me ka uan
dauden zenbai bide a zaile an. Hala e a guz iz e e, o aingoz, AMTk e e ez dio eman mul icas -
eknologia i beha duen bul zada ik.
4 Mul imedia akosa e- eknologiak133
2. QoS mekanismoak
QoS ak onimoa (Quali y o Se ice), o oko ean, sa eko e abil zaileek jaso ako ze bi zua en
pe zepzioa i dagokio, ze bi zu ho en kali a ea zenbai pa ame o en bidez neu u a: a ze apena,
a ze apena en aldako asuna, gale a- asa, emandako banda-zabale a, e a e abilga i asuna, ba ez
e e. IP sa ee an, haa ik, e mino ho i lo u a dago pa ame o ho iek hobe zeko e abil zen di en ek-
nikekin, e a, be ez, egokiagoa da QoS eknikei edo mekanismoei bu uz hi z egi ea. Ja aian, QoS
eknika nagusiak au kez uko di ugu.
2.1. T a ic Managemen
Bes e ik ezean, bide a zaile ba ek i ee ako ila a baka a eslei zen dio be e linea bakoi za i; da-
ag amak ila a ho e a ik a e a, e a ila an sa u di en o dena be ean bi bidal zen di u. Hau da, FIFO
e an kudea zen da ila a ho i (Fi s inpu Fi s Ou ). Ho ie ako ila a ba ean da ag amak a e a baino
azka ago sa zen badi a, buxadu a so zen da. Epe ba ean, ila an oki lib ea geldi zen den bi a ean,
bide a zaileak da ag ama ik galdu gabe eu siko dio; baina, ila a be e baino lehen buxadu a a in zen
ez bada, azkenean, bide a zaileak da ag amak baz e zen hasi beha ko du. AQM (Ac i e Queue Ma-
nagemen ) eknika ik e abil zen ez duen bide a zaile ba ean zein da ag ama baz e u auke a zeko,
Tail D op i izpidea e abil zen da; hau da, ila a be e a au ki u duen da ag ama heldu be i ho i baz-
e u egingo da. Po ae a ho ek sa ea en neu al asuna de ini zen du: a iko guz iak jaso zen du a-
amendu be a. Hala e e, ikusi dugunez, ho elako po ae ak ez die kal e be a egi en aplikazio guz iei.
Da u-aplikazioek galdu ako da ag ama be esku a dezake e bi ansmisioen bidez, emandako ze bi-
zua en kali a ean e aginik izan gabe, edo e agin xikia ekin. Gu e mul imedia-aplikazioe an, aldiz,
denbo a e ealekoak di enez, galdu ako da ag amak ezin di a bi ansmi i u, e a galdu ako in o ma-
zioak e agin zuzena izango du jaso ako ze bi zua en kali a ean. A e oke ago, kal e handiena ez du e
gale ek e agi en denbo a e ealeko aplikazioe an, ila e an emandako i xa onaldi ezegonko ek sue -
a zen du en a ze apen-aldako asunak baizik. Ho ega ik, zilegi da da ag ama guz iei a u be a ez
ema ea ila e an, baizik e a ga aia zen du en a ikoa en a abe a (bes e kon u ba da a u be ezi ho i
bes e pa ame oen a abe akoa bali z). Ho i da, un sean, T a ic Managemen izena ekin ezagunak
di en eknikek egi en du ena: da ag ama ba zuei lehen asuna eman bide a zaile edo a kommu agai-
luen ila e an. Edozein da ag ama izan dai eke lehen asunezkoa, baina eknika ho iek IP ele onia en
e a bideo- ansmisioen kali a ea be ma zeko e abil zen di a nagusiki.
Kon uan ha u beha dugu T a ic Managemen e minoa en esanahia es uingu ua en a abe akoa
iza en dela. IP sa eez a i ga enean, e minoak buxadu ak kudea zeko e a da ag amen sailkapene an oi-
na i u ako eknikak bil zen di u (ikusi RFC 7640). Ho ega ik, IP sa een ze bi zua en kali a ea be ma-
zeko T a ic Managemen e abil zen denean, QoS helbu ua CoS bilaka zen dela esa en da (Classes o
Se ice). O oko ean, T a ic Managemen ahalmena duen gailu ba ek honako lan hauek be e di zake:
— T a ikoa sailka zea, hau da, da ag amak ma ka zea be en edukia en a abe a.
— T a ikoa muga zea, hau da, sa ean sa zen den a iko kan i a ea kon ola zea, sailkapena en
edo a banda-zabale a en a abe a.
— Ila ak kudea zea, hau da, be e sailkapena en a abe a da ag amak ila a an bana zea, ansmi i zeko
ila e a ik a e a zea, ila en egoe a zela a zea e a, beha ezkoa denean, zein baz e u e abaki zea.
Sailkapena
Da ag amen a eko lehen asunak be eiz eko In e ne eko p oposamena Di Se da
(RFC 2475). Di Se hizke an, da ag amak PHB (pe -Hop Beha io ) izeneko ka ego ie an e a
azpika ego ie an be eiz en di a, jaso beha du en ze bi zua en a abe a. Di Se p oposamenak
zehaz en di u ka ego iak, baina ez di u zehaz en ka ego ia bakoi zeko ze bi zua en pa ame oen
134Mul imedia-In e ne
balioak (gale a- asa, a ze apena...), ez a inongo mekanismo ik e e ze bi zu ho i lo zeko. P ak i-
kan, ho ek ze a daka : sa e bakoi zeko kudea zaileak de ini uko duela ze egin ka ego ia bakoi-
zeko da ag amekin. Ho ik so zen da Di Se domeinua kon zep ua (DS Domain); hau da, sa e
mul zo ba non Di Se ka ego ien a amendua homogeneoa den. DS domeinua izenda zeko in-
gelesezko bes e e a QoS domain edo QoS us bounda y da; QoS domeinua edo QoS kon ian za-
muga, alegia. Da ag amen sailkapena QoS domeinuan sa zeko bide a zaileak egi en du, e a ez da
alda zen QoS domeinu osoan zeha . QoS domeinu ba e ik bes e a iga o zean, aldiz, ge a dai eke
sailkapena alda zea, edo da ag amako ka ego iak jasoko duen a amendua desbe dina iza ea QoS
domeinu be ian, edo bai a inongo kasu ik ez egi ea e e da ag amen sailkapena i.
IP 4 e a IP 6 da ag amek 6 bi eko e emu ba du e be en goibu ukoan sailkapena egi eko,
DSCP izenekoa (Di e en ia ed Se ices Code poin ). IP 4 en kasuan, DS e emuko (DS ield) hasie-
ako 6 bi di a DSCPkoak, e a, IP 6 goibu ukoan, T a ic Class izeneko e emuko au eko 6 bi ak,
4.9 i udian age zen den moduan. Teo ian, sailkapen ho i da ag ama so u duen makinak be ak
egin dezake, baina, p ak ikan, no malean, T a ic Managemen egi en duen sa e ako sa bidea ena
egi en duen bide a zaileak emango dio balioa DSCP e emua i. Hau da, DS domeinu ba en sa bi-
deko bide a zaileak sailka zen di u DS domeinu ho e an sa zen di en da ag amak.
4.9 i udia. DS e emua en egi u a, da ag amen goibu ukoan.
Da ag amako goibu uko DSCP e emua i balioa ema eko i izpidea DS domeinuko kudea zai-
leak e abaki beha du, e a, ho e a ako, sailkapena egingo duen bide a zailea kon igu a u beha
du. Ho e a ako, bide hauek ha zen di a gehiene an:
— IP e a ga aio-mailako goibu ukoe an age zen den in o mazioa e abil zea aplikazioa iden i i-
ka zeko, e a, ho en a abe a, da ag ama sailka zea. E abil zen di en goibu ukoen e emuak IP
helbideak (helbu ukoa zein ja o izkoa), po uak, edo a p o okoloa (TCP edo UDP) di a. Adi-
bidez, sa e ko po a iboe an ohikoa da VLAN ba de ini zea IP ele onoen za ; ho ela, IP ele-
onia da ama en da ag amak iden i ika zen di a be en ja o izko e a helbu uko helbideen bidez
(e a, no malean, UDP p o okoloa ga aia zeaga ik).
— Da ag amak da aman aplikazio-mailako in o mazioa i e e begi a u dakioke, hau da, DPI egin
(Deep packe inspec ion). DPI oso eknika polemikoa da, sa eko neu al asuna i, konpe en zia i
edo a p iba u asuna i egin diezaiokeen kal eaga ik.
Baina ila ak e a buxadu ak ez di a IP bide a zailee an baka ik ge a zen; E he ne swi che an,
802.11 (wi i) sa bidee an, ATM kommu agailu zaha e an edo a MPLS gailue an e e ila ak age -
zen di a. Teknologia ho ie an guz ie an e e a iko-lehen asunak kudea zeko ahalmena dugu.
QoS ahalmena du en E he ne kommu agailuek be ezi u di zake e amak, e a ho en a a-
be a bi bidali. Ho e a ako, E he ne sa ee a ako VLAN a auan (IEEE 802.1Q) de ini zen da 3 bi-
eko e emu ba sailkapena egi eko. E emu ho i E he ne goibu ukoan xe a u ako VLAN e ike-
an dago, PCP izena ekin jaso a es anda ean (p io i y Code poin ). DS domeinu ba en ba uan
sa e ba e ik bes e a iga o zeko, E he ne goibu uko PCP e emua mapa u egi en da da ag ame ako
4 Mul imedia akosa e- eknologiak135
DSCP e emuan. Mapa ze ho i e az eko, IEEE 802.1Q es anda ak de ini zen di uen zo zi ka ego-
ia edo ze bi zu-klasee a ik (Classes o Se ice, CoS), hasie ako seiak e a Di Se es anda ak de i-
ni zen di uen sei a iko-ka ego ia be dinak di a.
Ha i ik gabeko sa e lokale an (802.11 edo wi i-sa eak) amen a eko lehen asunak be eiz eko
ahalmena 802.11e es anda ak gehi u zuen. Be e e abile a ohikoa da 802.11n es anda e ik au e a,
e a naba ia da be e onu a s eaming e a VoIP aplikazioen un zionamenduan. Lehen asun ho iek
MAC p o okoloan e abili ako pa ame o ba zuk e alda zen di uz e, pa eka u ako kanala nodo ba-
ek e azago be egana zeko. 802.11 sa ee an AC izena (Access Ca ego ies) jaso zen du e lehen asu-
nek, e a ho ie ako lau lehen asun maila di ugu de ini u a es anda ean.
ATM e a MPLS dis an zia handiko sa ee a ako de ini u ako eknologiak di a (WAN sa eak).
ATM zaha ki u ako eknologia da jadanik, baina MPLS oso e abilia da ope ado een sa ee an.
MPLS sa ee an e ike a ba xe a zen da IP da ag amen goibu ukoan, a ikoa elka zeko e a be a-
en e ike a en a abe a kommu a zeko. MPLS e ike an e e, lehen asune ako 3 bi daude de ini u a;
kasu ho e an, T a ic Class izenekoak. E he ne en kasuan bezala, Di Se e a MPLS ka ego ien
a ean badago mapa ze-sis ema ba de ini u a (RFC 3270).
T a ikoa muga zea: policinga e a a ic shapinga
T a ikoa muga zeko eknikek ( a ic me e ing edo a e limi ing e e dei uak) epe ba ean in e aze
ba e ik zenba by e a i di en jaso zen edo igo zen zela a zen du e, au e ik kon igu a u ako muga ba
ez dela gaindi zen be ma zeko. Ho ela, QoS domeinu ba ean sa zen den a ikoa kon olpean eduki a,
domeinu ho en ba neko konges ioak ekidi en di ugu, e a, ho ekin ba e a, be en QoS- ako ondo io
xa ak, hau da, da ag amen gale ak e a a ze apena en aldako asuna. Bi e a ako kon ola egin dai eke:
— policinga: eza i ako muga gaindi zen duen a ikoa baz e zen da, edo bi sailka zen, ha en
lehen asuna jais eko.
— T a ic shapinga edo a ikoa molda zea: muga gaindi zen duen a ikoa ez da baz e zen, baizik
e a bu e ba ean go de zen da, ge oxeago bi ansmi i zeko. Be e helbu ua da a ikoa kon igu a-
u ako abiadu a a egoki zea, segida ba eko da ag amak bakanduz azka egi hel zen a i badi a.
4.10 i udia. policing e a T a ic shaping kon olen a eko aldea.
Bi eknikak oso an zekoak di a, e a, asko an, nahas u egi en di a. Bien a eko aldea 4.10 i u-
dian azal zen da. Biak e abil zen di a QoS domeinuan sa zeko bide a zailee an, QoS domeinu ho-
e an a ikoa xe a zen du en e abil zaileekin hi za u ako luxuak kon ola zeko.
136Mul imedia-In e ne
policinga inplemen a zeko, oken-pe za izeneko algo i moa e abil zen da ( oken bucke ), e a,
T a ic shapinga egi eko, oso an zekoa den zula u ako pe za ena (leaky bucke ). Token-pe za en
algo i moa kon agailu ba en bidez inplemen a zen da. Hona hemen ha en be sioe ako ba :
E hasie a u;
while (be i)
I xa on: (Da ag ama be i ba heldu a e
kon agailua := kon agailua + X;
i (kon agailua > MUGA),
hen da ag ama bo a (edo bi sailka u e a bi bidali);
else bi bidali da ag ama;
i (E denbo a iga o da)
hen kon agailua := kon agailua – E*R;
E hasie a u;
end while;
X hel zen den da ag ama en amaina da. R pa ame oa in e aze ho i dagokion ba ez bes eko
abiadu a da. E a ikoa kon ola zeko epea da. MUGA pa ame oa segidan bidal dai ekeen bi kopu ua
da, hau da, gehienez zenba bi bidal dai ezkeen E denbo a-epe ba ean. Kon agailua ezin da balio nega-
iboa izan. Adibidez, demagun kon ola u beha dugula e abil zaile ba ek sa ean sa zen duen a ikoa
(go anzko a ikoa) ez iza ea 50 Mb/s baino handiagoa, nahiz e a ha en sa e- xa ela 100 Mb/s abiadu-
akoa izan. Aldi be ean, 100 ms-ko epe ba ean ona uko diogu segida ba abiadu a isikoan ansmi i-
zea. E abil zaile ho en sa e a den in e azean, honelako kon igu azioa egin beha genuke:
R = 50 Mb/s E = 0,1 s MUGA = 10 Mb
T a iko ik gabeko epe ba en ondo en, kon agailua en balioa ze o izango da. O duan segida
ba has en bada, bide a zaileak 10 Mb-e a a e ona uko du hasie ako epean, nahiz e a 50 Mb/s-
-ko abiadu an 5 Mb bes e ik ezin duen bidali 100 ms i au en duen epean. Hu engo epee an, aldiz,
soilik 5 Mb ona uko di u bide a zaileak, epea en hasie an kon agailua 5 Mb balioan egongo de-
lako. Ho ela, azkenean, ba ez bes eko abiadu a izango da, gehienez, hi za u ako 50 Mb/s ho i. E
segundoko epe ba ean baino luzeagoan e abil zaileak igo zen badi u 50 Mb/s baino gehiago, azke-
nean, in e aze ho en sa e ako bu e ak gainezka egingo du, e a da ag amak baz e zen hasiko
da. Ho i ekidi eko, e abil zaileak sa eko adminis a zailea ekin hi za u ako gehienezko abiadu a
handi u beha luke, edo so zen duen a iko kan i a ea jai si. Sis ema ho e an, jaso zen den da-
ag ama en amaina maximoko bu e ba beha da lineako sa e an, gehiago ez.Zula u ako pe za
izeneko algo i moa bu e ba en kudeake an da za. Hona hemen ha en un zionamendua:
E hasie a u;
while (be i)
I xa on: (Da ag ama be i ba heldu a e
edo
(E ago u a e);
i (da ag ama be i ba heldu da)
i (bu e ean okia dago)
hen ona u;
else baz e u;
i (E denbo a iga o da)
hen a e a bu e e ik da ag ama ba e a bidali;
E hasie a u;
end while;
4 Mul imedia akosa e- eknologiak137
Kasu ho e an, bu e a en amaina e a E pa ame oa kon igu a u beha di a. O ain, bu e-
a en amainak muga zen du zenba ekoa izango den gehienez ona uko den segida en amaina.
Adibidez, demagun e abil zaile ba ek kon a a u duela sa e ik 50 Mb/s jaso zea (behe anzko a i-
koa), baina ha en sa eko konexioa en abiadu a isikoa 100 Mb/s dela. E abil zaile ho ekiko kone-
xioa egi en duen bide a zailea en kon igu azioan a ikoa muga zeko epea 0,1 segundo bada, e a-
bil zaile ho i dagokion lineako i ee ako bu e a en amainak ez luke 5 Mb baino handiagoa izan
beha . Hala e e, 10 Mb amainako bu e a kon igu a dezakegu, e a, ho ela, 100 Mb/s-ko abia-
du an 0,1 segundoko segidak ona uko di u bide a zaileak, sa e ik e abil zailea i bi bidali baino
lehen. Denbo a luzeagoan sa e ik da ag amak sa zen badi a bide a zailean 100 Mb/s-ko abiadu-
an, bu e ak gainezka egingo du. In o mazioa sa e ik bide a zailean sa zen den abiadu a edo-
zein izanda e e, bide a zaile ik be i a e a zen da, ba ez bes e, kon a a u ako abiadu an. Algo i -
moak, be iz, jaso ako luxua kon a a u ako abiadu a a molda zen du. Hau da, T a ic shapinga
egi en du. Oha u oken-pe za algo i moak ez duela abiadu a molda zen; muga ez gaindi zea (po-
licing) kon ola zen du soilik, baina jaso ako abiadu a be be ean bi bidal zen du ona zen duen
a ikoa.
AQM eknikak: schedulinga e a ila en kudeake a (queue managemen )
A al honen hasie an aipa u dugunez, In e ne i ekian dauden bide a zaile gehienak neu alak
di a, hau da, da ag ama guz iek jaso zen du e bes e o a u be a, FIFO e a Tail D op es a egiak
ja ai uz. Ila ak kudea zeko ho en al e na iba AQM eknikak di a. Ila e a ik a e a e a da ag ama
bidal zeko, scheduling edo dispa ching izenekin bil zen di en es a egiak di a FIFO en AQM al e -
na iba. Ila en be e ze-maila kudea zeko, Tail D op egi ea en o dez, ila en kudeake a (queue ma-
nagemen ) egi ea p oposa zen du AQMk.
Dagoen banda-zabale a a iko mo a desbe dinen a ean bana zeko e abil zen di a dispa ching
algo i moak. Be en oina ia da bidaliko den hu engo da ag ama auke a zea kon uan ha u a da a-
g amen sailkapena. Ka ego ia bakoi zeko a ikoa ila a be ezi u ba ean sa zen da, e a, ge o, bide a-
zailea ila en a ean xandaka ibil zen da da ag amak a e a zen. Txandak uni o meki bana u a ba-
daude ila a guz ien a ean, Fai Queuing izena ha zen du dispa ching e a ho ek. Be e e abile ak
ekidi en du a iko mo a ba ek banda-zabale a gehiena be egana zea, bes e a iko mo en kal e ako.
Edo bes e e a ba ean ikusi a, a iko mo a guz iei be ma zen die banda-zabale a en gu xieneko ba .
Adibidez, kopu u absolu uan gu xi izan dai ekeen VoIP a ikoa i be ma diezaiokegu beha duen
banda-zabale a, bes e ka ego ien gehiegizko da u- a ikoak konges io ba e agi en duen unee an.
Kasu ho e an, da u- a ikoak baka ik pai a u beha ko luke be ak e agindako buxadu a en e agina.
4.11 i udia. Weigh ed Fai Queuing. Pa oia 111-22-3 da.
Txandak ez badi a uni o meki bana zen ila en a ean, WFQ (Weigh ed Fai Queuing) izeneko
dispa ching es a egia e abil zen dela diogu. Fai Queuing e a WFQ a eko aldea ikus eko, dema-
gun hi u a iko mo a di ugula; hi u en a ean Fai Queuing e an bana zen bada linea, 1-2-3 pa-
oia e abil zen da; hau da, lehenengo ka ego iako da ag ama ba ha zen da, ge o biga en ka e-
go iako bes e ba , ge o hi uga en ka ego iako bes e ba , e a, ge o, be iz has en da zikloa. Bes e
144Mul imedia-In e ne
HFC sa eak
Hego Euskal He iko he i asko an, kable bidezko elebis a-sa eak (CATV, Communi y An-
enna TV) hedapen naba ia lo u zuen xx. mendea en amaie an. Munduko bes e he ialde ba zue-
an bezala, sa bide-sa e ho i ze bi zu ele oniko ako e a In e ne e ako bide gisa e e e abili izan da,
be e HFC bilakae an (Hyb id Fibe Coaxial). ADSLk bezala inda a galdu badu e e zun z op iko
hu sa en bidezko sa een hedapena en au ean, ha en p esen zia naba ia da o aindik gu e auzoe an.
Hasie ako CATV sa eak nahiko sinpleak zi en. Alde ba e ik, i u bu ua zegoen, hau da, sa e-
li e ako an ena ba , e a, bes e ik, an ena ho i pa eka u nahi zu en bizilagunak. Bien a ean, kable
a dazkide ba , ada ba ekin bizilagun bakoi zeko. Seinalea i u bu u ik e xee a a zihoan, no anzko
baka ean. Egungo kable bidezko sa eak konplexuagoak di a, helbu uak alda u di elako e a ho ek
aldake a eknologikoak e agin di uelako sa e ho ie an. Helbu ua, o ain, ez da sa eli e bidezko an-
ena ba pa eka zea, baizik e a e a guz ie ako ze bi zuak a zi zea, a ean elebis a-ze bi zua, baina
ele onia e a In e ne e ako sa bidea e e bai.
Egungo HFC sa eak 4.15 i udian age zen di en bi za i an bana zen di a: alde ba e ik, e xeen e a
konpainia en zun z-nodoen ( ibe node) a eko za ia dago, e a, bes e ik, zun z-nodoen e a ope ado ea-
en banake a ako guneen a ekoa. Banake a ako gune ho iek TDM sa eko ele onoguneen baliokideak
di a (zen ali ak, Hegoaldean). Lehenengo za ian kable a dazkidea e abil zen da, e a, biga enean, zun z
op ikoa. Zun z-nodo ik kable a dazkide baka a a e a zen da e xeen alde a, e a e xe bakoi ze ako ada
ba a e a zen da kable ho e a ik. Zun z-nodo bakoi zak 125-500 e xe i ema en die ze bi zua.
4.15 i udia. HFC sa bide ba en ohiko egi u a.
E xee an kable a dazkide ako modem be ezi ba ins ala u beha ko da. Halako modemek DOCSIS
(Da a O e Cable Se ice in e ace Speci ica ion) es anda a be e beha du e, edo, Eu opan, Eu-
oDOCSIS. Gailu ho iek, DOCSIS modema ena e a IP bide a zailea ena egi eaz gain, elebis a ako ko-
de zaile-deskode zailea ena (se - op-box) e a IP ele onia ako egokigailua ena e e egi en du e. Banake-
a ako nodoe an, go anzko IP a ikoa jaso zeko, CMTS izeneko gailua e abil zen da (Cable Modem
Te mina ion Sys em). Gaine a, ope ado ea en IP sa e ik jaso zen di uz e e abil zaile guz ien zako di en
elebis a-seinaleak e a e abil zaile bakoi za en bes e IP a ikoak, a ean IP ele onia ena edo a bideoa-
enak. Ope ado eak ele onia-ze bi zua TDM e an man endu nahi badu, TDM ele onia-sa eko kone-
xioa e e izan beha ko du e banake a ako nodoek (4.15 i udian ez da age zen auke a ho i).
Ja o izko CATV sa ee an, a ikoa behe anzkoa zen baka ik, e a luxu baka a zegoen e abil zaile
guz ien za , une bakoi zean jaso zaile kopu ua edozein izanda e e (b oadcas a ikoa). Kablea In e ne-
en ibil zeko e e e abil zen dene ik, aldiz, a ikoa en mugimendua oso bes elakoa da, e abil zaile bakoi-
4 Mul imedia akosa e- eknologiak145
zak be e behe anzko e a go anzko kanalak beha bai i u, bes een a ikoe a ik be eiz. Egoe a ho e an,
kable be ean dagoen e abil zaile kopu uak ga an zi handia du, bakoi zak banda-zabale a en za i ba
kon sumi zen duelako. Ondo ioz, muga u a dago kable be ean konek a dai ekeen e xe kopu ua. Ka-
bleak ga aia di zakeen seinaleen espek oa kanale an bana zen da FDM e abiliz (F equency Di ision
Mul iplexing). Kanal ba zuk go anzko a iko ako go deko di a, da uak e a ele onia igo zeko, e a bes e
guz iak behe anzko a iko ako, hau da, e abil zaileen da uez e a aho saz gain, elebis a- edo a i a i-
banake a ako. Kanalak e abil zaileen a ean pa eka zeko, TDM e a CDMA (Code-Di ision Mul iple
Access) ekniken konbinazioak e abil zen di a. T ansmisio-bidea pa eka ua denez, e abil zaile bakoi-
zak lo dezakeen abiadu a kable be ean lo u a dagoen e abil zaileen kopu ua en a abe akoa da, bai a
une bakoi zeko e abil zaile ho ien ja due a-maila en a abe akoa e e.
Kable a dazkidea en e a zun za en a eko muga den zun z-nodoa en kokapena en a abe a badago
HFC sa eak izenda zeko bes e sis ema ba , segi uan az e uko di ugun zun z op iko bidezko sa een no-
menkla u a be a e abil zen duena. Ingelesezko e minoak e abiliz, e a zun za no aino hel zen dena en
a abe a, HFC sa eak izan dai ezke, bes eak bes e, FTTP, FTTB, FTTC edo FTTN: e xeko lu saile aino
(Fibe To The p emises), a a i aino (Building), baliokidea den a xada aino (Cu b) edo, e a o oko ba-
ean e a kokapena zehaz u gabe, zun z-nodo aino (Node). Sigla ho ien esanahia e a e abile a ez dago es-
anda iza u a; ondo ioz, auke a ba baino gehiago age u di a, hemen aipa u di ugunez gain, e a nahas-
pila so u da. Ho ega ik, es u hone an, guz iak izenda zeko HFC e minoa e abil zea auke a u dugu.
Zun z op iko bidezko sa bidea
FTTH (Fibe To The Home) sa ee an, e xeen e a ele onoguneen a eko kob ezko kable zaha a
zun z op ikoa ekin o dezka zen da, askoz abiadu a al uagoak lo zeko asmoz. Tele onogunea en e a
e xeen a ean eza i ako sa e-azpiegi u a i banake a ako sa e op ikoa edo ODN de i zo (Op ical Dis-
ibu ion Ne wo k). Sa e ho en izae a en a abe a, FTTH sa eak pasiboak (PON, passi e Op ical Ne -
wo k) edo ak iboak (AON, Ac i e Op ical Ne wo k) izan dai ezke; baina soilik sa e pasiboak e abil-
zen di a, be en ahalmena nahikoa delako di ugun beha ak ase zeko, e a sa e ak iboak baina dezen e
me keagoak di elako e aiki zeko e a man en zeko.
Sa e pasiboe an, ele onogune ik a e a zen den zun z bakoi za zenbai e xe en a ean pa eka zen
du e, bana zaileak (spli e ) e abiliz. Izenak dioen bezala, bana zaileak zenbai zun ze an ugal zen du
zun z baka ba ean da o en a gia, behe anzko bidean, e a kon akoa egi en du go anzkoan: zun z
desbe dine an zenbai e xe a ik da ozen seinale op ikoak elka zen di u ele onogune an z doan
zun z op iko baka ba ean. Ho e a ako ez du elek onika ik beha , ez a, be ez, a ginda ik e e; ho -
ik da o kio pasibo hi za PON sa een izendapena i. 4.16 i udian duzu ho elako sa e ba en egi u a.
4.16 i udia. PON sa e ba en egi u a.
146Mul imedia-In e ne
Tele onogunea en e a e xeen a ean, pun u baka e ik pun u ani ze a a doan linea ba (poin - o-
mul ipoin link) osa zen da bana zaileak e abiliz. I udian, bana zaile baka a age zen da ele onogu-
nea en e a e xeen a ean, baina gehiago iza en di a. PON sa ee ako ele onogunean zun zak jaso zen
di uen gailuak OLT izena du (Op ical Line Te mina ion). Ha en lana da ISP en sa ea en e a ha en be-
ze oen zako sa bide-sa ea en a eko zubia ena egi ea. Banake a ako sa e pasiboa en bes e mu u ean,
e xee an, seinale op ikoa en e a e xeko sa eko seinale elek ikoa en a eko bihu ke a egi en duen gai-
lua dugu. Gailu ho e a ako bi izen e abil zen di a: ONU (Op ical Ne wo k Uni ) edo ONT (Op ical
Ne wo k Te minal). ITUk egindako G.987 agi ian gomenda zen da ONT e minoa e abil zea e abil-
zaile baka eko gailua izenda zeko. Ho i da ohiko kasua, 4.16 i udiko goiko e xean age zen dena.
Bes e kasu ba , ezohikoa Euskal He ian, hainba e xe en a ean zun za en mu u ean dagoen gailua
pa eka zea da (4.16 i udiko beheko e xean age zen dena); kasu ho e an, gailua i ONU izena ema ea
da gomendioa. ONU/ONT ekipo ak iboa da, hau da, a ginda a beha du be e lana be e zeko. ONT
e xeko ou e a ekin lo u a egongo da E he ne kable ba en bidez, edo, ge o e a gehiago an, ou e a-
ekin ba e a age zen da, gailu baka ba ean in eg a u a (4.16 i udiko goiko e xeko kasua).
PON eknologien es anda izazioa i dagokionez, bi di a egile nagusiak. Alde ba e ik, badago
be iko elekomunikazio-konpainien ingu uan ITUk egindako es anda so a, GPON ak onimoan
bildua (Gigabi pON). Bes e alde ba e ik, E he ne sa een es anda izazioaz a du a zen den IEEE
ins i u uak a e a ako es anda ak daude, EPON izenez ezagunak (E he ne pON). Mundu mailan,
e a Euskal He ian e e bai, GPON so ako es anda ak di a nagusi. GPON agi ie an de ini zen di a
nolakoak izango di en ansmi i u ako amak e a nola xe a uko di en be en ba nean E he ne
amak, nola bana uko den zun za en e abile a e abil zaileen a ean, nola zi a uko den ansmi i-
u ako in o mazioa, e a nola kon ola uko di uen OLT ba ek be a i lo u ako ONT/ONU gailuak.
Edozein PON es anda e abili a e e, WDM (Wa eleng h Di ision Mul iplexing) banake a e a-
bil zen da behe anzko e a go anzko no abidee ako seinaleak zun z baka ba ean be eiz eko. Hasie-
ako GPON es anda ean (G.984), 2,4 Gb/s-ko kanala da behe anzkoa, e a 1,2 Gb/s-koa go anz-
koa; es anda eko ge oko be ikuspene an abiadu a ho iek igo di a. Behe anzko kanalean, igo le
baka a ele onogunea da (OLTa, alegia), baina seinalea zun z ho e an konek a u a dauden e xe
guz ie a a heda zen da, e a, be ez, mekanismo en ba beha da no be ak soilik dagozkion da ag a-
mak jaso zeko, e a ez bizilaguna enak. Ho i be ma zeko, igo i ako ama en helbu ua zein den
iden i ika zen da, e a edukia zi a zen da, soilik ha zaileak dezi a u ahal iza eko be e seinalea.
Go anzkoan, konplika uagoa da kanal baka a pa eka zea, igo le asko bai aude. Be en a ean
alka ez egi eko TDMA e abil zen da (Time Di ision Mul iple Access); hau da, go anzko kanala xan-
daka e abil zen du e e xeek. Txanden esleipena OLTk kon ola zen du. E xee ako ba ek igo i ahal
iza eko, xanda eska u beha dio ele onogunean dagoen OLT i, ha k eslei diezaion. Biga en auke a
da go anzko kanala en e abile a an ola zeko WDM e abil zea, e xeen a ean kanala azpibana zeko.
Sa e op iko pasiboek abiadu a handia eman diezaioke e e xe bakoi za i, ele onogune ik
20 km-ko dis an zia a a e. Konpainiek 100 Mb/s- ik go a eskain zen du e bi no anzkoe an, ge o
e a gehiago an e a sime ikoan. Baina, OLT- ik a e a zen den zun z bakoi za hainba e abil zaile-
en a ean pa eka ua denez, lo uko den bene ako abiadu a, HFC sa ee an bezala, zun z bakoi-
zeko dagoen e abil zaile kopu ua en a abe akoa izango da, bai a e abil zaile ho iek une bakoi-
zean so zen a i di en a iko kopu ua en a abe akoa e e. Ho ega ik, ope ado eek eskain zen
du ena gehienezko abiadu a ba da; bene an lo zen dena askoz baxuagoa da sa i an, baina, hala
e a guz iz e e, nahikoa e a sobe an e xee ako e abil zaile gehienen za . Sa e pasiboen zun z pa e-
ka ua nahikoa ez denean, be ma u ako FTTH kon igu a dai eke OLT e a ONT ba en a ean, beha
di en TDMA xandak go de zeko ONT ho e a ako. Be ma u ako FTTH ze bi zua enp esei baka-
ik eskain zen zaie, be en beha ek soilik jus i ika bai ezake e be e kos ua.
Sa e pasiboen balizko al e na iba sa e op iko ak iboak di a. Ak ibo asun ho i, be iz, bana-
ke a ako sa e op ikoan da za. PON sa een kasuan bana zaile pasiboak di ugun okian, E he ne
kommu agailu ba opa uko dugu sa e ak iboe an. Be az, banake a ako sa ea ez da izango linea
4 Mul imedia akosa e- eknologiak147
pun uani zez osa u ako sa e ba , baizik e a E he ne sa e ba , non e xe bakoi zak ez bai u ino ekin
pa eka u beha be e kommu agailua ekiko zun za. 4.17 i udian dugu AON sa e ba en egi u a.
4.17 i udia. AON sa e ba en egi u a.
Balizko al e na iba ak ibo ho i, haa ik, ez da gauza u, e a FTTH sa bidea ema eko e abil zen
di a sa e pasiboak, a azoi sendo ba enga ik: ekonomia. Inbe sio xikiagoa beha du gailu elek-
iko ik ez duen sa e pasibo ba ek, a ean kommu agailuak di uen sa e ak ibo ba ek baino. Baina
ez da aban aila baka a, ma xu a gu xiago e e iza en bai i uz e sa e pasiboek, elek onika gu xiago
e abil zen delako. Behin sa ea eza i a, ha en man enua sinpleagoa da, e a, be ez, me keagoa.
Hala e e, sa e ak iboek badi uz e aldeko ezauga iak. Ba e ik, lineak pa eka zen ez di enez,
banda-zabale a be ma u a dago e abil zaile bakoi za en za , bes eek ze egi en du en kon uan
ha u gabe. Sa e pasiboek ga ai ba eko E he ne kon zen agailuen po ae a du e (hub), e a ak-
iboek, aldiz, kommu agailua ena egi en du e. Izae a kommu a u ho ek biga en aban aila ba
daka : a azoak isola zen lagun zen du, e abil zaile baka ba en seinalea bai ugu linea bakoi zean.
Sa e ak iboen hi uga en aban aila dis an zia da. Sa e pasiboe an, zun za pa eka zeak ele ono-
gunea en e a e abil zaileen a eko dis an zia 20 km baino handiagoa ez iza ea daka . Sa e ak iboe-
an, muga ho i 90 km ingu ukoa da. Labu ean, esan dezakegu sa e ak iboak hobeak di ela, baina
ga es iagoak; pasiboak, aldiz, nahikoak di a e abile a gehiene an, e a me keagoak. Ondo ioz, sa e
pasiboak gailendu di a FTTH sa ee an, e xeei zein enp esa xiki e a amaina e ainekoei In e ne e-
ako sa bidea ema eko. Sa e ak iboek, aldiz, espa u me opoli a eko sa e p iba uak e aiki zeko
e abil zen di a (adibidez, zenbai udal-sa e) e a sa bide-sa e publikoen a zealdeko sa ea osa zeko
(backhaul). A zealdeko sa e ho i da ele onoguneak e a ope ado ea en a da z-sa ea lo zen di uena.
3.2. Kable ik gabeko sa bide-sa eak
Be iko kable bidezko sa bideak ez di a nahikoak In e ne e a edozein oki an e a edozein gailu
e abiliz konek a zen di en e abil zaileen za . Ge o e a gehiago di a halako e abil zaileak, e a, haien-
za , kable ik gabeko sa eak di ugu, ho iek e e ele ono-ze bi zu ako ga a u ako sa ee a ik e a o-
iak, kasu gehiene an. Kable ik gabeko sa eek be i izan du en handicap handia banda-zabale a es-
kasa izan da. Oz opo ho i gaindi u ez den a e, kablea lo ze ik ez zegoene ako muga u da e abile a.
Sa e zelula ak
O ain dela ez asko a e, halako sa eei ele ono-sa e zelula ak izena ema ea zen zuzena, ele ono-
ze bi zu ako ga a u bai zi en. Al a, egungo sa e zelula ak, ele ono-.ze bi zua ema en badu e e e, ez
daude soilik ho e a ako diseina u a. Izan e e, p opo zionalki, ge o e a aho s a iko xikiagoa ga-
aia zen du e, e a ge o e a gehiago bes e ze bi zuei dagokiena. Aho se ik bes e a ikoe a ako ibil-
148Mul imedia-In e ne
bide eknologikoa halako sa een bilakae an a zema en da. Bilakae a ho i belaunaldi an an ola zen
da, 1G ik hasi a (1. Gene a ion) egun dugun 5G belaunaldi a a e. Belaunaldien a ean 10 u e iga o-
zen di a, gu xi go abehe a.
Sa e zelula en 1G belaunaldia en ezauga i nagusiak honako hauek di a: soilik ele ono-ze bi zua
ema eko diseina u zen, ansmisio analogikoa e abil zen zen, zi kui u-kommu azioa zen oina ia, e a,
okian- okian, es anda uga i e a ba e aezinak zeuden. 2G izeneko biga en belaunaldia en ezauga i
nagusia digi alizazioa izan zen. Baina ho i ez zen be ikun za baka a: lehen aldiz, da u-ze bi zuak kon-
uan ha u zi en diseinuan, nahiz e a, o aindik, biga en mailakoak izan ele onia en ondoan. Baina
da ue a ako eskain zen zuen abiadu a u iak (9,6 kb/s) baliogabe u zuen a akas a ako edozein au-
ke a da u-ze bi zue an, kanal ho en bidez behin za . Hala e e, kon ole ako sa ea en bidez emandako
SMS ze bi zua en a akas ak (Sho Message Se ice) e aku si zien elekomunikazio-ope ado eei da u-
ze bi zuek zu en ika aga izko eska ia, e a, be ez, negozio-auke a. Es anda izazioa izan zen 2G belau-
naldiak eka i zuen bes e au e apauso ga an zi su ba . Ez zen es anda baka a lo u, baina bai so a
xiki ba ; ho ie a ik ba ek, Eu opako GSMk, nagusi asuna lo u zuen mundu mailan.
2G belaunaldia en da u-ze bi zue a ako gabeziak age ian geldi u zi en segi uan, e a, be ez, eska-
ia ase zeko a eko 2,5G ba so u beha izan zu en, 3G en zain egon gabe. 2,5G en iku a GPRS es-
anda a izan zen, GSM en osaga ia. GPRSn pake e-kommu azioa age zen da lehenengo aldiz sa e
zelula e an, da ue a ako kanale an, zi kui u-kommu azioa aho s-kanale a ako go de zen den bi-
a ean. O duan hasi zi en ele ono mugiko ak, bai e a bes e gailu mugiko ba zuk e e, In e ne en
ibil zeko e abil zen. Baina, abiadu a i dagokionez, nahiz e a GSMk ema en zuena baino hama aldiz
handiagoa izan GPRSk emandakoa, ez zen nahikoa. Gaine a, In e ne en ibil zeko e minal mugiko-
en mugak e e bis an zeuden: pan aila eskasak, ekla u dese osoak e a ba e ia ahulak. A gi zegoen
hi z egi eko diseina u ako e minalek ez zu ela balio bes e gauze a ako; baina, aldi be ean, age ian ge-
a u zen In e ne en eskaini ako ze bi zuak ez zeudela p es a u a be iko konpu agailuak ez zi en e -
minalen bidez jaso zeko. Komunikazioen a o be i ba so zen a i zen, e a pa adigmak alda u beha-
a zegoen. Sa ea en alde ik, 3G belaunaldiak da uen aldeko jauzia egin zuen; hala, sa e zelula e ik
In e ne en ibil zeko bene ako auke a gauza u zen. UMTS da 3G es anda nagusia, GSM ik e a o ia.
Oso abiadu a aldako a lo zen da, sa ea en egoe a en e a e abili ako eknologia en a abe a. Hasie-
ako UMTS es anda ak 384 kb/s-ko abiadu a lo zen du behe anzko a ikoan, baina, e eali a ean,
gu xiago iza en da. 2G belaunaldian ge a u zen bezala, a eko eknologiak au e a u zi en, 3,5G e a
3,75G izenpean, ansmisio-abiadu ak Mb/s eskala a eka i a e.
Baina, 3. belaunaldia, o aindik, mo z geldi u zen zenbai aplikazio en za , zehazki banda-
zabale a handia e a a ze apen u ia exiji zen du en mul imedia-aplikazioen za . Bes e alde ba e ik,
3G sa ean zi kui u- e a pake e-kommu azioa e abil zen di a aldi be ean, da ue a ako e a aho se-
ako hu enez hu en, sa ea en us iake a zailduz e a ga es i uz. Diko omia ho i i a i bidezko sa -
bidean dago (zelule ako an ene an, alegia), baina bai a kon ol-sa ean e e: alde ba e ik, SS7 seina-
lizazio ako sa e ba i eu si beha zaio ze bi zu ele onikoe a ako, e a IP sa ea bes e guz ie a ako. 4G
belaunaldian, ele ono-ze bi zuak bes e ze bi zu guz iekin in eg a u di a IP sa ean, e a zi kui u-
kommu azioa i a i bidezko sa bidean e e desage u da. Lauga en belaunaldia mul imedia en be-
launaldia da, lo zen di en abiadu ei eske , o ain bai, edozein aplikazio e abil bai ai eke sa e zelula-
a en bidez In e ne e a konek a uz ge o. 4G izena e abili ahal iza eko baldin zak IMT-Ad anced
es anda ak de ini zen di u. Ho eza zen di a abiadu a minimoak: 100 Mb/s azka mugi zen di-
enen za , e a 1 Gb/s e abil zaile es a iko edo ia es a ikoen za . Baldin za ho iek bi eknologiak be-
e zen di uz e: LTE Ad anced e a Wi elessMAN-Ad anced (IEEE 802.16m es anda a, WiMax2
izenez e e ezaguna). Azken ho i segi uan az e uko dugu, WLL sa eei bu uzko a alean.
Hau idaz en a i ga ela, 5G sa ea heda zen a i da. Ze bi zuei dagokienez, belaunaldi be ia en
helbu ua ez da, au eko belaunaldie an bezala, ze bi zu be iak eskain zea e abil zaileei, dagoe-
neko ema en di enak hobe zea baizik. Zehazki, sa e zelula ak e agindako a ze apena minimiza-
zea, e a askoz gailu gehiago i ze bi zua ema ea, bai in e ne o Things (IoT) de i zo ena ahalbi-
4 Mul imedia akosa e- eknologiak149
de zeko, bai a jende za elka zen denean (eki aldi masiboak, me ka a i za-guneak, gel okiak, e a
aba ) ze bi zua man en zeko e e, e abil zaile guz ien konexioa i eu si a e a, gaine a, bakoi zak lo -
zen duen abiadu a jai si gabe. Helbu u ho iek lo zeko gako eknologikoak bi di a, ba a bes ea e-
kin oso lo u a. Alde ba e ik, espek oa en banda al uak e abil dai ezke, e a, bes e ik, oso amaina
xikiko zelulak age zen di a, pikozelula dei uak. Au eko belaunaldiek baino banda al uagoak e a-
bili a, banda-zabale a handiagoa dago e abil zaileen a ean bana zeko, nahikoa zelula ba ean gailu
asko badago e e. Banda al uak e abil zeak, o dea, pikozelulen beha a daka , banda ho ie an ans-
mi i u ako uhinak oso dis an zia mo ze a a bes e ik ez bai i a hel zen. Hala e a guz iz e e, luza zen
a i den an sizio-epe ba ean, ope ado e gehien-gehienak eza zen a i di en 5G sa eek ez du e
o aindik lan egi en banda al u ho ie an, milaka pikozelula eza zeak duen kos uenga ik. Kasu ba-
zue an, elebis a digi alak e abil zen zi uen beheko bandak be egana u di uz e, Hegoaldean 2. di-
bidendu digi ala izendu ako p ozesuan. Bes ee an, 4G sa ea be a egoki u du e an ena e a banda
ho ien bidez 5G ze bi zua e e ema eko DSS eknologia e abiliz (Dynamic Spec um Sha ing).
Kable ik gabeko sa bidea (WLL - Wi eless Local Loop)
Eu opan e a mundu osoko he i asko an, elekomunikazioen libe alizazioak konpe en zia eka i
nahi zuen ele ono-sa een bidez ema en di en ze bi zuen me ka ue a a, non, ele oniaz gain, In e ne e-
ako sa bide-ze bi zua e e bai bai ago. Me ka u ba ean sa u nahi zu en konpainiek bazu en a azo ba :
be iko sa bide-sa e publikoa, kob ezko kableekin egina, p iba iza u ako konpainia ba en eskue an gel-
di u zen he i asko an, a ean Euskal He ian. Gauzak ho ela, me ka uan sa u nahi izanez ge o, sa -
bide be i ba e aiki beha al du konpainia ba ek, ele onogune e a milioika e xee a ako kanalizazio e a
guz i? Ho i ekonomikoki bide aezina e a baliabideen e abile a i dagokionez absu doa denez, elekomu-
nikazioen libe alizazioa en konpe en zia ako helbu u ho i eo ia hu sa da, baldin e a bes e auke a ik
zabal zen ez bada konpainia be iak beze oen e xee a aino hel zeko. Ho ega ik, libe alizazioak be ak
konpainia nagusiak (incumben ) de igo u zi uen onda e publiko ik jaso zi uz en sa bideak konpe en-
ziako bes e konpainiei e abil zen uz e a, a au u ako alokai uen bidez. Konpainia ba en sa bidea kon-
pe en ziako bes e konpainia ba ek e abil zea i linea en be eizke a de i zo (local-loop unbundling).
Hala e e, sa bidea en libe alizazioa en zain egon gabe, bes e bide ba age u zen me ka-
uan sa zeko: kable ik gabeko sa bide-sa ea e aiki zea. He i ba en kanpoaldeko mendixka ba-
ean an ena ba ja zea askoz me keagoa da e xe guz ie a a kableak e ama ea baino. XX. mendea-
en amaie an hasi zi en ho elako kable ik gabeko eknologiak ga a zen, LMDS izena ekin (Local
Mul ipoin Dis ibu ion Se ice), hasie a ba ean kable bidezko elebis a en al e na iba gisa. Ge o,
IEEE ins i u uak ho en es anda izazioa ha u, edozein ze bi zu a ako, e a 802.16 se iea a gi a a u
zuen kable ik gabeko abiadu a handiko sa bidee an e abil zeko (wi eless b oadband). Ha en izen
kome ziala WiMAX da.
4.18 i udia. WLL sa een egi u a.
150Mul imedia-In e ne
WLL sa een egi u a 4.18 i udian dugu. Be iko sa e kablea ua ekin alde a u a, ele onogunea-
en o dez an ena ba dugu, e a ele onogunea en e a e xeen a eko kablea en edo zun za en o -
dez, uhinak. Sa e zelula ekin e ka uz, sa e-egi u a oso an zekoa du e WLL sa eek: an ena ba-
koi za en heda ze-espa uan dauden e abil zaileak mik ouhinen bidez konek a zen di a an ena
ho ekin, e a an enak elekomunikazio-ope ado ea en a da z-sa ea ekin daude lo u a, no ma-
lean kable bidez.
Badaude bi mo a ako WiMAXak: es a ikoa, e xe ba en ba uan e a mo el mugi zen di en eki-
poen za , e a mugiko a, kanpoaldean e a azka mugi zen di enen za . Es a ikoan, 3,5 GHz-eko
e a 5,8 GHz-eko bandak e abil zen di a, 70 Mb/s a eko abiadu a ema eko, zenbai baldin za ek-
niko en a abe a. Hala e e, Euskal He ian, 512 kb/s e a 4 Mb/s a eko abiadu a eman ohi du e ze -
bi zu ho i eskain zen du en ope ado eek. An enek badu e 50 km- a a e heda zea. WiMAX es-
a ikoa sa e kablea ua hel zen ez den okie an e abil zen da, ele ono-ze bi zua e a In e ne e ako
sa bidea ema eko. Aipa u beha da zenba e a mik ouhinen banda al uagoa e abili, o duan e a
e azago xu ga zen duela a mos e ako u ak uhin ho en ene gia. Ho en ondo ioz, eu ia denean,
ge a dai eke WiMAX ze bi zua nahiko gaizki ibil zea. Ho i handicap ba da WiMAX auke a en-
za be a en konpe en zia di en sa e zelula ekin alde a u a, azken ho iek, Eu opan, 2,1 GHz-eko
e a 2,6 GHz-eko bandak e abil zen bai i uz e 3G e a 4G ze bi zuen za , hu enez hu en; hau da,
WiMAX e abil zen du enak baino baxuagoak, e a, ondo ioz, ge ae a a mos e ikoekin ho enbes-
eko a azo ik ez du enak.
WiMAX mugiko a es a ikoa en bilakae a da, e a 4G ze bi zuak ema eko e abil zen da. Eu-
opan WiMAXen za baimendu ako bandak 2,3 GHz-ekoa (Hego Euskal He ian ezin da e abili),
2,5 GHz-ekoa (LTE bidezko bes e 4G auke en za e abil zen a i da gehiene an, e a ez WiMAXen-
za ) e a 3,5 GHz-ekoa di a. O oko ean, WiMAX mugiko ak es a ikoak baino hedadu a e a abia-
du a xikiagoak lo zen di u. Hala e e, WiMAX2 be sioan, eo ian, 300 Mb/s-ko abiadu a lo
dai eke. Ze bi zu ho i ez du e eskaini, o aingoz behin za , Euskal He ian lan egi en du en kon-
painiek. Tes u hau idaz ean, WiMAX mugiko a en e o kizuna nahiko iluna da; LTE eknologiak
pa ida i abazi dio 4G eknologien lehian. WiMAX mugiko a e abil zen zu en konpainia gehie-
nek LTE ekin o dezka u zu en eknologia ho i 2015. e a 2016. u ee an.
WiMAX eknologia en bes e e abile a a zealdeko sa ea osa zekoa da (backhaul). E abile a
ho i, be iz, landa-espa ue an age zen da, hau da, ele onoguneak a da z-sa e ik u u i dauden
okie an, e a, ondo ioz, oso ga es ia da kablea ha aino e ama ea.
Wi i bidezko sa bidea
Wi i eknologia kable ik gabeko sa e lokalak e a zeko so u zen, hau da, gehienez ehunka me-
o a dauden ekipoak E he ne sa e ba i konek a zeko. Ha en es anda izazioa IEEE ins i u uak egi-
en du, 802.11 izeneko agi ie an. Ha en e abile a nagusia e xe edo enp esen ba ualdeko edozein
oki an In e ne e ako konexioa a ziga i egi ea da, ho me ako sa e-ha gune ba en menpe egon
gabe. Sa e lokalez ha ago joanda, wi i eknologia e abiliz, sa bide-sa eak e e so u di a. Kable bi-
dezko konexio ba bizilagunen a ean pa eka zeko hasi zen e abil zen wi ia. Ge o, wi i-sa guneen
a eko konexio zuzenak e abili izan di a ope ado een kable bidezko sa bideak saihes eko, 4.19 i u-
dian ikus dai ekeen moduan.
Wi i sa bide-sa e ba ean, bi mo a ako an enak e abil zen di a. Alde ba e ik, e abil zaileak ko-
nek a zeko e abil zen di enak sa guneak di a. Be e seinalea ingu uan ba eia zen du e, e abil zai-
leen ekipoen bila. Be ez, sa e zelula en an enak bezalakoak di a, baina xikiagoak di a, e a sa e ze-
lula e an e abil zen di en eknologien o dez 802.11 es anda ak ja ai zen di uz e ansmisio ako.
Bes e alde ba e ik, sa guneak e a a da z-sa ea lo zeko e abil zen di en an enak daude. An ena ho-
ien a eko konexioak zuzenak di a, binakakoak. Seinalea elka i zuzen zen dio e ge u dauden
an ena biko eek, ingu uan ba eia u gabe, e a, ho ela, jauzika, dis an zia handiko lineak osa zen
di a.
4 Mul imedia akosa e- eknologiak151
4.19 i udia. WiFi bidezko sa bidea.
Sa e zelula ekin e a WLL sa eekin e ka uz, badaude alde eknologikoak, baina bai a, ba ez
e e, kudea zeko e a i dagozkion aldeak e e. Teknologia i dagokionez, ISM bandak e abil zen di a
(indus ial, Scien i ic and Medical). Zehazki, wi i-sa ee an, 2,4 GHz-eko e a 5,8 GHz-eko bandak
e abil zen di a. Banda ho iek e abile a lib e ako eslei u a daude, be ie e espa u lokale an. Banda
lib ea iza eak esan nahi du edono k e abil dezakeela, es a uak kudea u ako lizen zia ba en beha ik
gabe. Ha en e abile a oso lokala denez, hau da, seinalea ezin denez oso u u i a heda u, e abil zai-
leen a ean alka egi eko a iskua maila bide aga i ba e a jais en da. Gaine a, banda ho iek zen-
bai azpibanda an bana zen di a es anda e an, espa u be ean a i zen di en sa eek alka egin ez
deza en.
Kudeake a i dagokionez, wi i bidezko sa bideak e a zen e a kudea zen di uz enak ez di a ele-
komunikazio-ope ado eak iza en. Wi i sa bide-sa eak ins i uzio publiko xikiek —adibidez, udal
ba zuek— edo e abil zaile alde an ola uek e a zen di uz e, e a kolek iboan. Ho ela, e abil zaileak
be ak di a sa e-azpiegi u en jabeak, e a haiek be ek kudea zen di uz e, zuzenean. Ondo ioz, no -
malean, ze bi zua jaso zeaga ik o daindu beha ekoa baxuagoa da, be iko ope ado eekin alde a u a.
Dena dela, ho elako inizia iben mo ibazioa ez da, no malean, soilik ekonomikoa, ze bi zu me kea-
goa lo zea en. Sus aian dagoena In e ne eskubide gisa ha zea da, e a ez negozio gisa. Munduan
gehien zabaldu den ho elako sa ea Gui i.ne izenekoa da, He ialde Ka alane an so ua baina egun
bos kon inen ee an heda ua, bai a Euskal He ian e e. Ha en konexio gehien-gehienak wi i bidez-
koak badi a e e, ge o e a gehiago an a i di a zun z op ikoa e abil zen, bai sa guneekin konek a-
zeko, bai a Gui i.ne a da z-sa ea osa zeko e e.
Sa eli e bidezko sa bidea
Komunikazio-sa eli e ba ze uan dagoen e epikagailu ba da. Mik ouhinak jaso zen di u go-
anzko bandan, ga bi zen di u, e a Lu e an z i zul zen di u behe anzko bandan. Al ue a en a a-
be a, hi u alde an sailka zen di a: geoegonko ak (GEO - Geos a iona y Ea h O bi ), a eko o -
bi akoak (MEO - Medium-Ea h O bi ) e a baxuak (LEO - Low-Ea h O bi ).
GEO sa eli eak dis an zia handienean koka zen di enak di a, ia 36.000 km-ko al ue an. In e es-
ga ienak di a elekomunikazioe a ako, o bi a ho e an sa eli ea geldi ik bai ago lu azale ik ikusi a
(ho ik da o kio geoegonko a izendapena). Ho ela, badago auke a an ena ba ekin sa eli ea seina-
la zeko e a, gehiago mugi u gabe, seinalea bidali e a jaso zeko. E abil zen di a o aindik elebis a he-
da zeko, e a, i aganean, oso e abiliak izan di a kon inen een a eko elekomunikazio-lo u ak gauza-
zeko. Egun, aldiz, kon inen een a eko komunikazio gehienak i sas azpiko zun z op ikoko kableen
bidez egi en di a, ansmisio ako ezauga iak askoz hobeak di elako. Sa eli een e aka ga i asuna
152Mul imedia-In e ne
edozein oki a ik a zi u ahal iza ean da za. Ho ega ik, GEO sa eli eak badi a al e na iba ba bes e
inongo sa bide ik ez dagoen okie an. Ho e a ako, VSAT eknologia e abil zen da (Ve y Small
Ape u e Te minal), hau da, an ena xikiak10 (me o ba en diame oa baino xikiagoa du enak) e a-
bil zen di uena. GEO sa eli een bidezko In e ne e ako sa bidean lo zen di en abiadu ak ez di a
ika aga iak, baina asko an nahikoak e xe edo enp esa xiki ba e ako. Gu xi go abehe a, e a ak o e
asko en a abe a, behe anzkoan 30 Mb/s izan dai eke abiadu a ho i, e a 5 Mb/s go anzkoan. Tekno-
logia be ienak e abiliz, 100 Mb/s a e eman dai ezke behe anzkoan.
GEO sa eli een bidezko komunikazioak duen a azo ik handiena da e agindako la en zia.
Nahiz e a mik ouhinak a gia en abiadu a ik ge u heda u, ia 300.000 km/s-ko abiadu an, seina-
leak iga o beha duen dis an zia hain handia denez, xangoak ha zen duen denbo a esangu a sua
da, be eziki mul imedia-aplikazioen za . Ho elako VSAT linea ba ean, a ze apena 250 ms-koa
iza en da gu xienez; IP ele onia-aplikazio ba en za , ona ezina. E abil zaileen egoi zan VSAT sis-
emek beha du en ins alazioa me kea da, baina, ho en uke, a ze apen handi ho i eu si beha
dio e. Pen sa u, egun, a a oa dela 100 ms baino gehiago beha iza ea In e ne osoa zeha ka zeko
lu eko lineak e abiliz.
MEO e a LEO o bi e an koka u ako sa eli eak askoz ge uago daude lu azale ik, e a, ondo-
ioz, be en la en zia e a beha du en igo ze-po en zia e e askoz baxuagoak di a. Adibidez, MEO
o bi an dagoen O3B sa eli e sa ea 8.000 km-ko al ue an dago, e a ha en RTT 125 ms-koa da. LEO
o bi an dauden I idium e a Globals a sa eli eak 670 e a 1.420 km-an daude, hu enez hu en, e a
be en a ze apena 40 ms ingu ukoa da. Ho ek e aka ga i egi en di u In e ne sa bide ako; baina
o bi a baxuagoe an dauden sa eli eek e e badu e, o dea, be en handicapa: lu azale ik ikusi a, mu-
gi zen a i di a, e a a e ba ean soilik daude ikusga i. Ho ek asko zail zen du haiekiko komuni-
kazioa; sa eli e bakoi za ze uan aldi o age u e a desage u egi en da, e a, ho az, ezin diogu ko-
munikazioa i eu si. Ho ega ik, LEO e a MEO o bi e an, sa eli e-sa eak beha di a, be ma u ahal
iza eko gu e an ena en bis a ik sa eli e ba desage u baino lehen bes e ba age uko dela. Komu-
nikazioa e en baino lehen, sa e be eko bi sa eli e en a eko an sizioa ( oaming) egin beha ko da.
Ho ek guz iak sis ema zaildu e a ga es i u egi en du. Ondo ioz, LEO sis emak ele onia ako e a-
bili izan di a gehien, e a ez In e ne -sa bide ako. Ze bi zu ho i ema eko hainba egi asmok po-
o egin badu e e e, hau idaz ean badaude LEO sa eli een bidezko In e ne -ze bi zua ema en du-
en ope ado e pa e ba . MEO sa eli een e abile a nagusia geokokapen-ze bi zuak di a (Galileo e a
GPS), baina O3B sa ea ele onia- e a da u-ze bi zuak eskain zen hasi zen 2014. u ean. Ha en me -
ka ua, hala e e, ez da zuzenean e abil zailea, baizik e a ISPak e a ele onia mugiko e ako ope ado-
eak. Ha en lo u ak e abil zen di a, adibidez, a zealdeko sa ea osa zeko bes e sa eak hel zen ez di-
en okie an (adibidez, i sason zie an). Gb/s mailako abiadu a ema e aino hel dai eke.
Labu pena
Au eko kapi ulue an ikasi dugu nola egoki zen di en mul imedia-aplikazioak In e ne ek
ema en duen IP ze bi zuan; bes e o ze bi zuan, alegia. Mul imedia-aplikazioek IP sa ee an di-
uz en a azoak konpon zeko bide al e na iboa sa ean be an ekidi ea da, hau da, sa e-azpiegi u ak
hobe zea e a bide a zailee an eknika be iak e abil zea, mul imedia- a ikoa a azo ik gabe ga-
aia zeko IP sa ee an. Fun sean, IP sa ee an sue a zen den da ag amen a eko a ze apena en al-
dako asuna e a da ag ama-gale ak minimoe an uz ea da helbu ua. Ho e a ako, badaude zen-
bai es a egia.
10 Txiki asun ho i e la iboa da. VSAT eknologia ga a u a e sa eli e bidezko komunikazioe a ako e abil-
zen zi en an enekin alde a u a, oso xikiak di a VSAT an enak. E xeko wi i-sa eko an ena ekin alde a u a, e al-
doiak di a.
4 Mul imedia akosa e- eknologiak153
Lehenengo es a egia sa ean sa zen dugun a iko kan i a ea mu iz ea da, banda-zabale a en
beha ak e a bide a zailee an so zen di en ila ak gu xi zeko, e a, ho ekin ba e a, buxadu a en a iskua
e a ha en ondo io nega ibo guz iak e e mu iz eko. Ho i bila zen du az e u dugun lehenengo eknikak:
mul icas - eknologia. Mul icas en e abile a masiboak asko jai siko luke In e ne en b oadcas moduan
bidali ako a ikoa. Teknologia heldua da aspaldi ik; mul icas -helbideak a au u a daude, e a e abili
egi en di a. Mul icas e abil zeko p o okoloak e e, IGMP e a MLD, inplemen a u a daude e abil zai-
leen egungo sis ema e agilee an. E a bide a zailee an p es dugun mul icas bide a ze-p o okoloa, PIM,
nahikoa da e abil zen di en mul icas -aplikazio nagusiek so zen du en a iko ako (SSM mo ako a i-
koa). Baina eknologikoak ez di en a azoek geldia azi du e mul icas ISP sa ee an heda zea. Ho i mul-
icas -hu sune de i zo (mul icas gap). Ikus eke dugu ze ge a uko den e o kizunean, baina, o aingoz,
mul icas - eknologiak daka en onu a ez dugu ikusi In e ne i ekian; soilik mul icas -domeinu ba en
mugak gaindi u gabe da ohikoa ha en e abile a.
Biga en es a egia buxadu en kudeake an da za, buxadu a be a e agoz eko edo, hala e a guz iz
e e buxadu a sue a zen bada, e agindako kal eak (hau da, da ag ama-gale ak) mul imedia ez di en
aplikazioei egoz eko. Es a egia ho i bila zen du en eknikak QoS epig a ean bildu di ugu. Ho daude
T a ic Managemen e a a iko-ingenia i za. T a ic Managemen un sean CoS egi ea da, hau da, da-
ag amak a a zea be en sailkapena en a abe a. Ho ela, gale ak daudenean, hobe da kal ea konpon
dezake en aplikazioei egoz ea gale a ho iek; denbo a e ealekoak ez di enei, alegia. T a ic Manage-
men ba uan, sa e ako sa e an a ikoa muga zeko e a ila ak kudea zeko eknikak e e az e u di-
ugu. T a iko-ingenia i zan, sa eko baliabideak —hau da, lineak— ahal den modu ik onenean e a-
bil zea bila zen da. T a ikoa bide al e na iboe an bana zea da ideia, bide labu enean da ag amak
me a zea saihes uz. Ho e a ako, da ag amak luxue an elka u beha di a, e a, ge o, luxuen a abe a
mugi u a ikoa sa ean, e a ez da ag amak banan-banan. T a iko-ingenia i za ako oso egokiak sue -
a u di a MPLS e a RSVP-TE p o okoloak, biak bes e helbu u ba zuekin so u bazi en e e.
Hi uga en es a egia gaindimen sionamendua da: bide a zailee an so zen di en ila ak desa-
ge a az eko, lineen ansmisio-abiadu a e a bide a zaileen ahalmena handi zea hasie ako beha ek
eska zen du ena baino gehiago. Bide ho e ik, In e ne e ako sa bide-sa ee ako banda-zabale a han-
di zea izan da mul imedia en hedapena en gakoa In e ne en. Izan e e, banda zabaleko sa eak izena
e abil zen da edozein aplikaziok so u ako a ikoa xu ga zeko ahalmena du en sa bideak izenda-
zeko. Sa e ho iek kable bidezkoak edo kable ik gabekoak izan dai ezke; biga en ho iek ezinbes-
ekoak di a ge o e a ga an zi suagoak di en gailu e amanga iei sa bidea ema eko. Kable bidezko
sa bidee an, kable a dazkideko e a zun z op ikoko sa eak di ugu, ADSL sa eak desage zea dau-
dela. Kable ik gabeko sa bidee an, mul imedia ako be eziki diseina u ako 4G e a 5G sa e zelula-
ak, WLL sa bideak e a wi i bidezko sa bideak di ugu. Sa eli eak e e ho daude, bes e inongo sa e-
ik hel zen ez dene ako.
[Document text truncated for crawler view.]
