Eskola e a hau za oko adbe si a eak: Bu uaz bes e
egi eaz hausna zen.
GRADU AMAIERAKO LANA
EGILEA: O oz E as i, Mi en.
ZUZENDARIA: Lasa e Leone , Gema.
1
Labu pena
G adu Amaie ako Lan (GRAL) honek gau egungo giza ean oso p esen e dagoen
e a o aindik lan zen zaila den gai ba az e zen du: suizidioa baina ba ez e e hezkun za
es uingu uan. Lana en helbu u nagusia da suizidioa en p eben zioa eskole an nola lan zen
den az e zea e a jaki ea ze nolako baliabide, p es akun za e a p o okolo dauden
i akasleen za e a o ien a zaileen za ho elako egoe ei au e egi eko.Ho e a ako, alde
ba e ik, ko pus eo ikoa e a ike ke en emai zak e abili di a es uingu ua hobe o ule zeko; e a
bes e ik, galde egi e a elka izke en bidez hezkun za komuni a eko kide ba zuen
espe ien ziak jaso di a.
Lanean jaso ako emai zek e akus en du e o aindik gabezia asko daudela gai honen
ingu uan, p o okoloak ez di a be i ondo aplika zen e a p es akun za al a handia dago. Hala
e e, ikusi da eskolak ge o e a gehiago saia zen a i di ela ikasleen ongiza e emozionala
zain zen e a gaia no mal asunez lan zeko u a sak ema en a i di ela. Ho i guz ia kon uan
ha u a, GRAL honek hausna ke a sus a u nahi du e a eskole an p eben zioa hobe o
lan zeko beha a naba mendu.
Hi z gakoak: Suizidioa, p eben zioa, hezkun za, ongiza ea, emozioak.
Abs ac
This Final Deg ee P ojec (FDP) examines a opic ha is e y p esen in oday's
socie y and s ill di icul o add ess: suicide, pa icula ly wi hin he educa ional con ex . The
main objec i e o he wo k is o analyze how suicide p e en ion is add essed in schools and
o unde s and wha kind o esou ces, aining, and p o ocols a e a ailable o eache s and
school counselo s o deal wi h such si ua ions. To achie e his, on he one hand, p e ious
heo e ical s udies and esea ch ha e been e iewed o be e unde s and he con ex and
on he o he hand, he expe iences o some membe s o he educa ional communi y ha e
been ga he ed h ough ques ionnai es and in e iews.
The indings o he s udy show ha he e a e s ill many sho comings ega ding his
issue: p o ocols a e no always p ope ly applied, and he e is a signi ican lack o aining.
Howe e , i has also been obse ed ha schools a e inc easingly making e o s o ca e o
s uden s’ emo ional well-being and a e aking s eps o add ess he opic mo e openly. Taking
all his in o accoun , his FDP aims o p omo e e lec ion and highligh he need o be e
add ess p e en ion in schools.
Keywo ds: Suicide, p e en ion, educa ion, well-being, emo ions.
2
Au kibidea
1. Sa e a e a Jus i ikazioa....................................................................................................5
2. Ma ko Teo ikoa...................................................................................................................6
2.1 Adbe si a eak hau za oan.......................................................................................... 6
2.2 A xikimendua................................................................................................................8
2.2.1 Apego kon zep ua en sa e a.............................................................................8
2.2.2 Apego mo a desbe dinak.................................................................................... 8
2.2.3 Apegoa en ga an ziak hau za oan e a ga apen emozionalean duen e agina.. 9
2.2.4 Hezkun za e a Psikologia a loko esku-ha zeak................................................10
2.3 Bu uaz bes e egi ea................................................................................................... 12
2.3.1 Bu uaz bes e egi ea en de inizioa e a es a is ikak............................................ 12
2.3.2 Bu uaz bes e egi ea ekin lo u ako a isku- ak o eak hau engan e a
ne abeengan.............................................................................................................. 12
2.3.3 Hau engan e a ne abeengan bu uaz bes e egi eko a iskua adie az en du en
seinaleak.................................................................................................................... 13
2.3.4 Bu uaz bes e egi ea en ondo ioak e a e aginak hezkun za-komuni a ean....... 14
2.3.5 Bu uaz bes e egi ea en p eben zioa hau engan e a ne abeengan..................15
2.4 Bu uaz bes e egi ea en p eben zio ako p o okoloa....................................................16
2.4.1 Bu uaz Bes e Egi ea en P eben zio ako P o okoloa: Helbu uak e a Aplikazioa...
16
2.4.2 Bu uaz Bes e Egi ea en A iskua en Au ean Ja du eko P o okoloa en Faseak
e a Es a egia Nagusiak ikas e xee an.......................................................................17
3. Helbu uak.........................................................................................................................18
4. Me odologia..................................................................................................................... 18
4.1 Ike ke a esnak..........................................................................................................19
4.2. Pa aideak................................................................................................................. 20
4.3. Da uen analisia..........................................................................................................20
5. Emai zak............................................................................................................................21
5.a. Elka izke en emai zak.............................................................................................. 21
5.1 Suizidioaz ikus en duguna..........................................................................................21
5.1.1- Espe ien zia p opioak.......................................................................................22
5.1.2- Osasungin za................................................................................................... 22
5.1.3- Hezkun za: Familia...........................................................................................23
5.1.4- Hezkun za: Ins i uzioa......................................................................................24
5.2 Ze egi en den suizidioa en p eben zioa en au ean..................................................25
5.2.1- Osasungin za................................................................................................... 25
5.2.2- Giza ea............................................................................................................25
5.2.3- Eskola: Ins i uzioa............................................................................................ 26
5.2.4- Eskola: Bizipenak.............................................................................................27
5.3 Ze hobe u dai ekeen................................................................................................ 29
5.3.1 Giza ea.............................................................................................................29
3
5.3.2 Eskola................................................................................................................30
5.b. Galde egia en emai zak............................................................................................ 32
6. Ondo ioak......................................................................................................................... 34
7. Bibliog a ia....................................................................................................................... 37
8. E anskinak........................................................................................................................41
8.1 Lehenengo e anskina.................................................................................................41
8.2 Biga en e anskina..................................................................................................... 41
4
1. Sa e a e a Jus i ikazioa
Azken u eo an, ikas e xeek ahaleginak egin di uz e ikasleen ongiza e emozionala
zain zeko, e a ho e a ako hainba pauso eman di uz e bide egokian. Baina o aindik e e
badaude lan zeko zailak di en gai ba zuk e a suizidioa ho ien a ean dago. Gai hau o aindik
abu moduan ikus en da e a ho ek zaildu egi en du ikasleen egoe a la ia ga aiz
an zema ea e a ondo kudea zea. Gau egungo giza ean osasun men ala ge o e a
ga an zi suagoa bihu zen a i da e a ho en ondo ioz, suizidioa en p eben zioa ezinbes eko
gaia da hezkun za e emuan lan zeko (Pied ahi a e al., 2012).
Hala e e, eskole ako egune okoan ez da be i modu egokian lan zen suizidioa en
gaia. I akasle askok ez du e beha den in o mazio ik edo p es akun za ik e a ho ek zaildu
egi en du a isku egoe ei au e egi ea. P o okoloak daude, baina asko an ez di a ezagunak
edo ez di a e az aplika zen. Ho ega ik, GRAL honen bidez, suizidioa en ingu uan
ikas e xee an egi en den esku-ha zea az e u nahi da. Cu iculum be iek, hala nola
Hezibe i 2020k e a LOMLOEk, gai asun sozioemozionala lan zea en ga an zia
azpima a zen du e, e a ikas e xee an ongiza e a du aduna en igu a eza zen du e. Ho ek
suizidioa en p eben zioa e a osasun men ala hezkun za a loan xe a zea jus i ika zen du,
p o okolo e a ja due a zeha zekin (77/2023 Dek e ua).
GRAL hone an, bi ikuspegi e abili di a: alde ba e ik, suizidioa i bu uz ida zi ako es u
e a ike ke ak az e u di a gaia hobe o ule zeko e a bes e ik, galde egi e a elka izke en
bidez hezkun za e emuko espe ien ziak e a i i ziak jaso di a. Ho ela, egune okoan ze
ge a zen den ule zeko baliaga ia izan da. Jaso ako e an zunek a gi u zi du e zein zail asun
dauden eskole an gai hau lan ze akoan e a honen au ean egin dai ezkeen hobekun zak.
Bes e ik, GRAL hone an nola lan zen den suizidioa en p eben zioa ikas e xee an, ze
p o okolo dauden e a zenba e aino ezagu zen di en az e u da. Ho ekin ba e a, ikusi da
i akasleek e a o ien a zaileek p es akun za e a baliabide egokiak di uz en, e a p o okolo
ho iek bene ako egoe a zail ba ean e abili dai ezkeen.
Azkenik, GRAL honek auke a eman du hezkun za e emuan gai ga an zi su ba
sakonago lan zeko. Ikasleen ongiza ea zain zea un sezkoa da e a ho e a ako, eskolak
ingu une segu uak izan beha di a. Lan honen bidez, egune oko egoe a ge u ik az e u
nahi izan da, e a aldi be ean, ikas e xee an gai honi bu uz no mal asunez hi z egi eko
espazioak so zea bila u da. Nahiz e a GRAL honek ez duen i enbide zeha z ba
eskain zen, gogoe a piz en e a hausna ke a sus a zen lagundu dezake. Gauzak ho ela,
5
lehenik, ma ko eo ikoa e a ondo en helbu uak e a me odologia azalduko di a e a buka zeko
emai zak, ondo ioak e a kudea u den bibliog a ia.
G adu Amaie ako Lan hau zuzenean lo zen da 2030eko Ga apen Jasanga iko
Helbu uekin, be eziki honako hauekin: 3. GJH (Osasuna e a ongiza ea) e a 4. GJH
(Kali a ezko hezkun za). Ba e ik, lanak suizidioa en p eben zioa az e zen du hezkun za
es uingu uan, ikasleen osasun men ala e a ongiza ea be ma zeko helbu ua ekin, e a ho ek
lo u a zuzena du 3. GJHa ekin. Bes e ik, 4. GJHa ekin ba egi en du, kali a ezko e a
p eben zio-neu ie an oina i u ako hezkun za ba en alde eginez, i akasle e a o ien a zaileen
p es akun za e a baliabideak az e uz. Ho ela, lan honek hezkun za bidez osasun men ala
lan zea en e a ikasleen ongiza e in eg ala be ma zea en aldeko eka pen esangu a sua
egi en du.
2. Ma ko Teo ikoa
2.1 Adbe si a eak hau za oan
2.1 Adbe si a eak hau za oan
Hau za oan jasandako adbe si a eek hau en ga apen emozionalean, psikologikoan
e a sozialean e agin sakona izan dezake e (Feli i e al., 1998). Mal a u isiko, psikologiko
edo emozionala jasa en du en hau ek osasun men aleko a azo la iak ga a zeko a isku
handiagoa du e, hala nola dep esioa e a an sie a ea. Ike ke ek e akus en du e hau za oan
es es e a a u xa ak jasa en di uz en hau ek ga uneko e a p ozesu kogni iboe ako
aldake ak izan di zake ela, e a ho ek e agin dezake be en osasun men alean ondo io
nega iboak iza ea. Gaine a, belaunaldiz belaunaldi ansmi i u ako a u xa ak e akus en du
babes neu iak e a p eben zio p og amak beha ezkoak di ela. Ondo ioz, ga an zi sua da
amiliek, eskolak e a giza e osoak es a egia e aginko ak ga a zea hau e a ne abeen
ongiza ea be ma zeko (Ga cía, 2020).
Ho ez gain, adbe si a eek he io za goiz ia a en e a suizidioa en a iskua handi u
dezake e. Hau za oan edo bizi zan zeha jasandako espe ien zia nega iboek ga unean
aldake ak e agin di zake e, dep esioa e a osasun men alean a azo la iak so uz. Es es
k onikoak e a babes al ak pe sona ahulago bihu zen du e, e a ho ek jokabide a isku suak
edo suizidioa e agin di zake, bizi za labu zeko a iskua a eago uz (G acia, 2013) (ikus
1.i udia).
6
I u ia: Cen e s o Disease Con ol and P e en ion e al. (2016).
Lehen i udia: Adbe si a ea en ondo ioak
Adbe si a e goiz ia a hainba egoe e a ik e a o ia izan dai eke, ezagunena Feli ik
e a kolabo a zaileek (1989) e e e en zia za ha zen du ena, hau za oan sendiek bizi
di zake en dis un zioak ain za ha zen di uena da. Feli i e a kolabo a zaileen begi ada
giza e nahiz hondamendie a a zabaldu zen e a ha a a giza eak be ak nahiz ingu ugi oak
so di zakeen adbe si a eak e e bildu di a kon zep u honen bai an (Finkelho e . al., 2015;
C onholm e al., 2015) (ikus 2.i udia).
I u ia: C onholm e al., 2015., Feli i, 1998, Finkelho e al., 2015., To h & Cicche i, 2013
7
2.2 A xikimendua
2.2.1 Apego kon zep ua en sa e a
John Bowlby- en eo ia en a abe a, apegoa hau a en e a be e zain zaile nagusien
a eko lo u a a ek ibo sakona da, e a ha en helbu ua hau a babes ea e a be e bizi aupena
be ma zea da. Bowlby- en eo iak azal zen duen a abe a, lo u a ho i ez da soilik biologikoa,
baizik e a emozionalki e e ga an zi sua da hau a en ongiza ea e a ga apen o eka ua
be ma zen di uelako. Ayxikimendu ho ek, ga apena en es uingu uan, bizi aupene ako
un sezko eginkizuna izan du, hau ek segu asun isikoa e a emozionala bila zeko joe a
na u ala du elako, be eziki a isku egoe e an edo ziu gabe asune an. Bowlby- en a abe a,
zain zailea ekiko hu bil asuna e a babesa bila zea ezinbes ekoa da hau a en ga apen
psikologiko e a emozionale ako (Bu u xaga e al., 2018).
A ximendu segu ua hau za oan ga a zea oso ga an zi sua da, hau a en ga apen
psikoemozionalean e a sozialean e agin posi iboa duelako. Hau ak zain zailea en
esku aga i asuna e a kon ian za sen i zen di uenean, mundua esplo a zeko e a au onomoa
iza eko gai asuna a eago zen da. Apego segu ua du en hau ek e egulazio emozional
hobea e akus en du e, hau da, es es egoe e an o eka man en zeko e a be en emozioak
modu egokian adie az eko gai asuna. Ho ez gain, apego segu ua du en hau ek ha eman
sozial osasun suak iza eko joe a handiagoa du e, bes eei enpa ia e a ule mena e aku siz.
Gaine a, apego ho ek hau a aldake a e a e onka be iei au e egi eko hobe o p es a zen
du, hau za oko espe ien zien e agin nega iboak mu iz uz (Chag ay e a Mendoza, 2024).
2.2.2 Apego mo a desbe dinak
Apego mo a desbe dinek e agin handia du e hau en e egulazio emozionala en
ga apenean. Apego segu ua du en hau ek zain zailea ekiko kon ian za ga a zen du e, e a
zain zaile ho i emozionalki e a isikoki esku aga i dagoela sen i uz ge o, ingu unea
esplo a zeko gai di a. Apego ho ek au onomia e a moldaga i asuna sus a zen di u
(Lecannelie e al., 2008). Bes alde, apego ez-segu uak, emozioen iden i ikazioan e a
kon ol emozionalean a azoak e agi en di u, e a ho ek an sie a ea e a dep esioa a eago zen
di u. Ba ez e e, apego ez-segu ua du en ne abeek emozioak e egula zeko zail asun
handiagoak e akus en di uz e, e a ho ek osasun emozionalean e agin nega iboa du
(Alcindo -Huel a e al., 2022).
Apego ez-segu uen a ean hi u mo a nagusi be eiz en di a, e a mo a bakoi za
zain zailea en ja e a en e a hau a en e an zuna en a abe a ga a zen da. Mo aho iek
e akus en du e apego ez-segu uak ondo io emozional e a psikologiko oso kal ega iak izan
8
di zake ela, hala nola segu asun al a ekin e a beldu sen imenduekin lo u ako a azo la iak
so zen di uelako. Lehenik, apego saihes ua aipa u beha da, non hau ek emozioak
ezku a zeko joe a ga a zen du en, zain zailea ho za edo esku agai za delako e a haien
beha ak alde ba e a uz en di uelako. Biga enik, apego an siosoa edo ambibalen ea
naba men zen da, non zain zailea en e an zun aldako ek segu asun al a e a an sie a ea
so zen du en hau engan. Azkenik, apego desan ola ua dago, gehiene an mal a u
egoe e an so zen dena. Kasu hone an, hau ek babes bila jo zen du e, baina, aldi be ean,
zain zailea ekiko beldu a e a nahasmendua sen i zen du e, e a ho ek haien ga apen
emozional e a psikologikoan kal e la iak e agin di zake (Lecannelie e al., 2008).
2.2.3 Apegoa en ga an ziak hau za oan e a ga apen emozionalean duen e agina
A xikimenduak ha eman sozialen e a au oes ima en ga apenean oina i sendoa
eskain zen du. Hau ba ek zain zailea en esku aga i asuna e a babesa sen i zen badi u,
e azago ga a zen du be e au oes imua e a kon ian za soziala. E a be ean, ha eman ho ek
emozioak kudea zeko gai asun handiagoa ema en dio, e a ho ek ha eman sozial
osasun suak e aiki zeko bidea e az en du. Ho ez gain, apego segu ua du en hau ek
eskolan e a ingu une sozialean hobe o egoki zeko gai asuna e akus en du e, lo u a
emozional posi iboek babes ak o e bezala ja du en du elako hau en ga apen p ozesuan
(Tu -Po ca e al., 2018).
Hau za oko apegoak lo u a es ua du amilia e a eskola en ingu unea ekin, bi
ingu une hauek e agin zuzena du e hau a en ga apen in eg alean. Familia, ba ez e e
gu asoak e a zain zaileak, hau a en babesle nagusiak di a, e a segu asuna e a
egonko asuna eskain zen di uz en neu ian, hau ak be e gai asunak ga a zeko auke a
gehiago izango di u. Aldi be ean, eskola ingu uneak, i akasleek e a ikaskideek, hau a en
sozializazioa e a ga apen emozionala abe as en di uz e, ha eman posi iboen bidez. Ho ez
gain, oso ga an zi sua da gu asoek e a i akasleek du en ola hau a en au oes imua en
sus apenean, lo u a segu uak so zeko e a hau en babes sen imendua lo zeko (López e a
Guiama o, 2016).
Azkenik, bai amilia ingu uneak bai eskola ingu uneak elka ekin lan egi ea
beha ezkoa da hau en ga apen osoa be ma zeko. Gu asoen e a i akasleen a eko
elka lanak e a komunikazio e aginko ak hau a i lagun za emozional e a sozial i aunko a
eskain zen dio e, e a ho ek hau a en au onomia e a au oes imua inda zen di u. Familia
ingu uneak segu asuna e a egonko asuna ema en duen bi a ean, eskolak sozializazio ako
e a emozioen kudeake a ako espazio posi iboak eskain zen di u. Ho ela, hau ak e onkei
au e egi eko kon ian za e a gai asun handiagoa ga a zen du. Gaine a, gu asoek e a
9
emozioak kudea zeko e a es esa i au e egi eko esnak ema en dizkie, e a es igma soziala
mu iz en lagun zen du. I akasle e a gu asoen p es akun za e e un sezkoa da beha
emozionalak iden i ika zeko e a lagun za egokia eskain zeko (Pé ez, 2020).
2.4 Bu uaz bes e egi ea en p eben zio ako p o okoloa
2.4.1 Bu uaz Bes e Egi ea en P eben zio ako P o okoloa: Helbu uak e a Aplikazioa
Suizidioa en p eben zio ako p og ama ba ek hezkun za komuni a e osoa i
zuzendu ako es a egiak bil zen di u, ikasleen osasun emozionala inda zea e a a isku
egoe ak goiz de ek a zea helbu u nagusi za ha uz. Be an, suizidioa en ak o e e agileak,
a isku e a babes ak o eak, e a sen sibilizazio e a p eben zio es a egiak lan zen di a.
Ho e a ako, ikasleekin emozioen kudeake a, au oes imua e a ga azken konponbidea
lan zen di a, i akasleek a isku seinaleak iden i ika zeko p es akun za jaso zen du e, e a
amilien za in o mazio e a o ien azio saioak eskain zen di a. Halabe , eskola ingu uneak
p eben zioan duen ga an zia naba men zen da, e a osasun men aleko ze bi zuekin
lankide za sus a zen da. P og ama honek suizidioa i bu uzko es igmak haus ea e a
komuni a e osoa en inplikazioa sus a zea du helbu u (Rebolledo Ba e a, 2022).
Euskal Au onomia E kidegoan bu uaz bes e egi ea en p eben zio ako p o okoloa
hezkun za e emuan a iskua du en kasuak p ebeni u, de ek a u e a e an zun egokia
ema eko so u da, Bizikasi ekimena en ba uan. I akasle, o ien a zaile e a osasun a loko
p o esionalekin koo dina u ako es a egia da, ikasleen osasun emozionala inda zeko e a
a isku egoe ak p ebeni zeko helbu ua ekin. Hi u maila an oina i zen da: p eben zio
unibe sala, sen sibilizazioa e a in o mazioa eskain zeko; a iskuan dauden ikasleen
de ekzioa, po ae a en aldake ak iden i ika uz e a lagun za be ezia eskainiz; e a esku-ha ze
espezi ikoa, a isku la ia du enen za babes neu iak eza iz. P o okoloak i akasleen e a
o ien a zaileen p es akun za au eikus en du, bai a gu asoekin e a osasun p o esionalekin
lankide za e e. K isi egoe e an la ialdi p ozedu ak eza zen di a, e a ikasleen a ean
lagun za sa eak e a alde e apiak sus a zea plan ea zen da. Halabe , osasun men ala
eskolako cu iculuma en pa e iza ea p oposa zen da, au oes imua, emozioen kudeake a e a
ga azken konponbidea lan zeko. P o okoloak p eben zioa, sen sibilizazioa e a hezkun za
komuni a ea en inplikazioa bul za zen di u, hau e a ne abeek ingu une segu u e a
osasun su ba ean ga a zeko (Depa amen o de Educación del Gobie no Vasco, 2022).
16
2.4.2 Bu uaz Bes e Egi ea en A iskua en Au ean Ja du eko P o okoloa en Faseak
e a Es a egia Nagusiak ikas e xee an
Suizidioa p ebeni zeko esku ha ze p o okolo ba ek a iskua goiz an zema ea,
po ae a en aldake ak az e zea e a be ehalako e an zuna ema ea ba ne ha zen di u,
be eziki la ialdie an lan egi en du en psikologoen espa uan. P o okoloan en zu e ak iboa,
enpa ia e a negoziazio eknikak e abil zen di a, e a ho ekin ba e a, amiliekin, segu asun
inda ekin e a osasun p o esionalekin lankide za sus a zeko neu iak eza zen di a, haien
pa e ha zea be ma zeko. Gaine a, a isku ak o eak iden i ika zeko e a au olesio
jokabideak saihes eko es a egiak ga a zen di a, a e a ja iz po ae a en aldake e an,
komunikazioan ge a zen di en aldake a ezohikoe an e a isolamenduan. K isi egoe e an,
in e ben zio psikologiko egi u a uak aplika zen di a, e abaki egokiak ha zeko e a
suizidioa en au ean esku ha ze e aginko a be ma zeko (Pe ez, 2016).
Behin bu uaz bes e egi eko a iskua hau emanda, hasie ako ekin zak be ehala
ma xan ja i beha di a. Lehenik e a behin, a iskuan dagoen ikaslea osasun men aleko
ze bi zue a a bide a zea beha ezkoa da, espezialis en lagun za jaso dezan. Aldi be ean,
amilia i jakina az ea e a haiekin lankide zan a i zea ezinbes ekoa da, ikaslea en ingu une
hu bila egonko man endu e a beha duen sos engua eman ahal iza eko. Eskolan,
i akasleek e a o ien a zaileek ikaslea i a e a emozionala eman beha dio e,
es igma izazio ik gabeko espazio segu ua eskainiz. Ho ez gain, esku-ha ze
psikohezi zaileak aplika u beha di a, ikasleei emozioen kudeake an e a lagun za eska zean
eba zeko (Depa amen o de Educación del Gobie no Vasco, 2022).
Bu uaz bes e egi ea en p eben zioak e a esku ha zeak hezkun za es uingu uan
un sezkoak di a, e a hainba es a egia e abiliz ga a u beha di a. P eben zio p o okoloek
a iskua du en kasuak de ek a zeko e a esku ha ze egokiak eza zeko ja aibideak
eskain zen di uz e. Halabe , p eben zio unibe saleko p og amak e abil zen di a, hala nola
Signos de suicidio (SOS), Fuen es de o aleza y Jó enes conscien es de la salud men al
(YAM), ikasleen osasun men ala sus a zeko e a a isku egoe ei au e egi eko. P og ama
hauen bi a ez, i akasleek e a ikasleek bu uaz bes e egi eko a isku seinaleak an zema eko
gai asuna ga a zen du e, osasun men ala en ga an ziaz jabe zen di a e a la ialdi egoe ei
au e egi eko beha ezko ebe asunak lan zen di uz e. Gaine a, ikas e xeek ikasleen a eko
babes sa eak sus a u e a amilien pa e ha zea bul za u beha du e, haien ongiza e
emozionala be ma zeko (Olmo González, 2024).
17
3. Helbu uak
Lan honen helbu u nagusia suizidioa en gaia hezkun za es uingu uan sakon
az e zea da, e a, be eziki, jaki ea nola an zema en e a a a zen den ikas e xee an gau
egun. Lan honen bidez, suizidioa en ingu uko ikuspegi zabala lo u nahi da, alde ba e ik
ikuspegi eo ikoa kon uan ha u a, e a bes e ik, ikas e xee an bene an ge a zen dene ik
abia u a. Gau egungo hezkun za sis eman, suizidioa o aindik oso gai konplexua da, e a
asko an isilpean ge a zen da edo ez da na u al asunez lan zen. Honek zail asunak so zen
di u p eben zioa i au e egi eko egoe ak beha bezala kudea zeko o duan.
Ho ez gain, lan honen bidez ikas e xee an dauden suizidioa en p eben zio ako
p o okoloak az e u nahi di a, zein p o okolo e abil zen di en, zenba e aino ezagu zen e a
aplika zen di en, e a, ba ez e e, bene an e aginko ak di en edo ez. Honekin ba e a, oso
ga an zi sua da az e zea hezkun za komuni a eko kideek ze nolako p es akun za du en
gai honi dagokionez, e a ze zail asun di uz en haien egune oko lanean.
Bes e helbu u ba da ikasleen ongiza e emozionala e a psikologikoa zain zen den
beha zea. Esan nahi da ez dela aski es a egia jakin ba zuk zehaz ea ekin, ikusi beha da
hezkun za-komuni a ea p es dagoen ikasleen babes emozionala be ma zeko e a
egune okoan ingu une segu u ba eskain zeko. Eskolak ez di u baka ik ezagu zak
ansmi i u beha , ikasleen osasun in eg ala e e kon uan ha u beha du, e a ho e a ako,
suizidioa en p eben zioa oso gai ga an zi sua da.
Azkenik, lan honen bidez suizidioa en ingu uan dagoen es igma apu zea e e
bila zen da. O aindik e e, ikasle askok beldu a edo lo sa sen i zen du e lagun za eska zean,
e a ho ek a iskua handi zen du. Ho i dela e a, beha ezkoa da eskole an e a giza ean,
gaia i bu uz hi z egi eko espazio segu uak so zea, no mal asunez hi z egin ahal iza eko
gaia en ingu uan. Ikasleek en zunak e a ule uak sen i zea un sezkoa da, e a ho e a ako,
kon zien zia sozial handiagoa iza ea ezinbes ekoa da.
4. Me odologia
Suizidioa en gaia hezkun za es uingu uan az e zeko, me odologia mis oa e abili da.
Ho ela, bi mo a ako da uak gauza zea lo u da: kuan i a iboak e a kuali a iboak. Suizidioa
gai oso la ia e a sen iko a da, e a ike ke a en helbu ua ez da baka ik zenbaki e a da uak
jaso zea, baizik e a ikas e xee an suizidioa en gaia nola lan zen den e a ze p o okolo
dauden jaki ea. Ho ekin, helbu ua da gai honi bu uzko ikuspegi o oko a e a sakona lo zea.
18
Me odologia mis oa auke a u da, ike ke an bi ikuspegi desbe din konbina zeko:
ba e ik, da u kuan i a iboak jaso zea, e a bes e ik, pe sonen espe ien ziak e a i i ziak
lo zea. Me odologia mis oa ike ke a soziale an oso ga an zi sua da, me odo kuan i a iboak
e a kuali a iboak ba zen di uelako. Ho ela, enomeno sozial ba en az e ke a ikuspegi
osa uagoa lo zen da. Me odo hau e abiliz, ike ke ak zabalagoa, sakonagoa e a ani zagoa
iza en da, e a in e p e azio abe a sagoak lo dai ezke (Cha es Mon e o, 2018).
4.1 Ike ke a esnak
Ike ke a hone an bi esna nagusi e abili di a: galde egia e a elka izke ak.
Galde egian galde ak i xiak e a i ekiak ga a u zi en (Ikus lehen e anskina), elka izke ak,
be iz, galde a i ekiekin egin zi en. Galde egiko nahiz elka izke a sakone ako (ikus biga en
e anskina) galde a i ekien bidez galde uen pen samendu, pe zepzio e a sen imendu
sakonak jaso nahi izan di a.
Ike ke a kuali a iboan, elka izke a sakonak ike ke a soziale ako eknika ga an zi sua
di a, pe sonen bizipenak e a o oi zapenak jaso zeko auke a ema en du elako. Elka izke a
ho iek pe sona ba en ikuspegia e a sen imenduak adie az eko auke a eskain zen du e, e a
ike zaileak en zule lana egi en du, haien espe ien ziak jaso zeko. Teknika honek giza ean
baz e u a dauden sek o een bizipenak bil zeko balio du, e a hauek e o kizune ako onda e
moduan go de zea ga an zi sua da. Elka izke a egi eko, ike zaileak bos ezauga i
ga an zi su izan beha di u: iden i ikazioa lana ekin, zin zo asuna, kon ian za, na u al asuna
e a jakin-mina (Ca ballo, 2001).
Ike ke a kuan i a iboan, ga an zi sua da baliozko asuna ( esnak bene an neu zen
duena neu i edo helbu ua dela) e a idaga i asuna (lo u ako emai zak kohe en eak e a
e epikaga iak iza ea) kon uan ha zea, bi ezauga i ga an zi suak bai i a ike ke a
kuan i a iboan esna egokiak iza eko. Da uen bilke a esnak eskalak e abil zen di uz e, hala
nola nominalak e a o dinalak e a ho ek e az en du e an zunak modu zeha zean e a
objek iboan neu zea (Eche a ía, 2016).
Bi esna ho iek elka en osaga i di a. Galde egia suizidioa i bu uzko ja e a
o oko ak e a p o okoloak az e zeko e abiliko da, e a elka izke ak, be iz, pe sonen
ikuspun uak e a espe ien ziak jaso ahal iza eko.
Elka izke a sakonen diseinua lau e emu nagusi an oina i u da, e a ho ie ako
bakoi zean galde a i ekiak plan ea u di a elka izke a uen ikuspegia modu sakonean
jaso zeko (ikus lehenengo e anskina). Galde egia, be iz, i akasleei zuzendu a dago e a
19
bu uaz bes e egi ea en p eben zioa i bu uzko ja e ak, p o okoloen ezagu za e a
p es akun za beha ak az e zeko diseina u da (ikus biga en e anskina).
4.2. Pa aideak
Pa aideen alde ik, Elka izke a uak anonimiza zeko ho ela kode u di a E1, E2, E3
e a E4. Ho ie ako bi p o esionalak di a suizidio kon ue an, ba aholkula ia da gaia en
ingu unean Hezkun za e emuan, e a bes ea psikia a adi ua suizidioan e a lanean
diha duena Hezkun za nahiz Osasun mailan. Bes e biak, aldiz, suizidioa ge u ik bizi u
du en i akasleak di a, e a be en espe ien ziak e a bizipenak pa eka u di uz e.
Bes alde, galde egia 20 i akasle i bidali zaie i unpeko ikas e xe ba e a. Galde egia en
helbu ua izan da i akasleen ja e ak, p es akun za e a ikas e xee an dauden p o okoloak
az e zea suizidioa en gaia nola lan zen du en jaki eko. Ho ela, ikas e xee an suizidioa en
p eben zioa i e a a e a i bu uzko ikuspegi o oko ba lo ze alde a.
4.3. Da uen analisia
Analisia en alde ik, galde egia en bidez lo u ako da u kuan i a iboak es a is ikoki
az e u di a. Galde egian galde a i xiak e abiliz, i akasleen ja e ak, p es akun za e a
p o okoloak az e u di a suizidioa en gaia nola lan zen den ikus eko.
Bes e ik, elka izke e an lo u ako da u kuali a iboak sis ema ka ego iko ba ean
az e uko di a, dimen sioe an, ka ego ie an e a azpi-ka ego ie an bana u dena (ikus lehen
aula). Ho ela, pa e-ha zaileen espe ien ziak e a i i ziak modu an ola uan e a sakonki
az e uko di a, e a ike ke a gaia i bu uzko ikuspegi osa uagoa eman da.
DIMENTSIOAK
KATEGORIAK
AZPI-KATEGORIAK
1- Suizidioaz ikus en
duguna
1.1- Espe ien zia p opioak
1.2- Osasuna
1.3- Hezkun za
1.3.1- Familia
1.3.2- Ins i uzioa
20
2- Ze egi en den
suizidioa en p eben zioa en
au ean
2.1- Osasungin za
2.2- Giza ea
2.3- Eskola
2.3.1- Ins i uzioa
2.3.2- Bizipenak
3- Ze hobe u dai ekeena
3.1- Giza ea
3.2- Eskola
1. aula: suizidioa en pe zepzioa analiza zeko sis ema ka ego iala
I u ia: Egilea en elabo azioa
5. Emai zak
Lehenago aipa u bezala, ike ke an ikuspegi kuali a iboa e a kuan i a iboa uz a u di a.
Alde kuali a iboan, elka izke e an jaso ako e an zunak az e u di a, e a ho iek dimen sio,
ka ego ia e a azpika ego ie an sailka u di a. Pa aideen e an zunak iangela uz,
an zeko asunak e a desbe din asunak azpima a u di a, e a ho ela suizidioa en ingu uko
espe ien ziak e a ikuspegiak modu an ola uan az e u ahal izan di a.
Hi u dimen sio nagusi landu di a: lehena, suizidioa i bu uz dugun pe zepzioa e a
ikus en di ugun seinaleak; biga ena, suizidioa en au ean egi en den ja duna, hau da, ze
p eben zio-lan gauza zen den, ze nolako p o okoloak dauden, i akasleen p es akun za,
amilien pa e-ha zea e a osasun a loa ekin lankide za nola ema en den. Ho ez gain,
ahuleziak iden i ika u di a. Azkenik, hi uga en dimen sioan az e u da ze hobekun za
p oposa dai ezkeen e o kizuna i begi a.
5.a. Elka izke en emai zak
5.1 Suizidioaz ikus en duguna
Suizidioaz ikus en duguna gaia en ba uan, espe ien zia p opioak, osasungin za e a
hezkun za az e uko di a, e a hezkun za en ba uan, amilia e a ins i uzioa en ola az e u
di a. Haue an, elka izke a uen e an zunak alde a u di a, suizidioa en ingu uan di uz en
ikuspegiak e a espe ien ziak ule zeko.
21
5.1.1- Espe ien zia p opioak
E1k, E2k, E3k e a E4k be en bizipen pe sonalak e a espe ien zia p o esionalak
pa eka u di uz e suizidioa en gaia ekin lo u a. E4k adie azi du gaz a oan oso lagun min
ba en suizidioa ge u ik bizi izan zuela e a bes e ikasle ba en kasua e e gogo a zen duela
DBHn; azpima a u du lagun za p o esional sis ema iza uagoa al a izan zela, e a eskolan
egoe a en ja aipena ez zela nahikoa izan. “Hala e e, us e du ja aipen p o esional
sis ema ikoagoa al a izan zela, egoe a la iago ba ean zegoen ikasle ba i lagun zeko” E4.
E1k, Be i zegune Nagusian lan egi en du, egune okoan suizidio a iskuko ikasleen
kasuak jaso zen di u e kidego oso ik, e a p o okolo o iziala e abil zen du hauek kudea zeko.
“Be i zegune Nagusian lan egi en du , e a ni e a da z nagusiak p es akun za e a bizikide za
di a”, “Bai, ni e egune oko lanean jaso zen di u e kidego osoko kasuak, ba ez e e
ikas e xeek adie az en di uz en jokabide suizidei bu uzko e anskinak” E1.
E2 psikia a e a i akaslea da, 2005e ik da ama osasun men alean lanean e a 2016 ik
suizidioa en p eben zioan be eziki; egune o ebalua zen di u a isku kasuak e a p es akun za
espezializa ua bila u du a ze ian. “2005e ik nabil osasun men alean lanean, e a 2016an
suizidioa i bu uzko esi ba de enda u nuen. O du ik suizidioa en p eben zioan a i naiz
be eziki” E2.
Azkenik, E3k esan du kasu ba baino gehiago bizi izan di uela, e a gehienak gizonak
izan di ela. Be eziki aipa zen du 13 u e zi uenean 23 u eko lagun min ba ek bu uaz bes e
egin zuela, e a be a ekin ha eman es ua zuela. “13 u e ni uenean, 23 u eko lagun ba
neukan e a oso ha eman es ua neukan neska ho ekin. Ge oago jakin nuen be e he io za
suizidio ba en ondo io izan zela” E3. Gaine a, suizidio en a iba kasu ba en ja aipena egi en
a i da gau egun, e a be ak e e ha eman es ua du ikasle ho ekin “Momen u hone an bai
dago iden i ika u a ikasle ba , en a ibak egin di uelako” E3.
Guz iek azpima a u du e suizidioa ez dela ak o e baka ba en ondo ioa, e a
beha ezkoa dela ikuspegi zabal e a sis emikoa iza ea, bai eskole an, bai giza ean, e a
lagun za p o esional e a emozional egokia eskain zea.
5.1.2- Osasungin za
Osasungin za en gaia en ba uan, E3k k i ika u du Osakide za en lagun za muga ua
dela suizidioa en p eben zioan, ba ez e e adinez nagusien kasuan. Be e i i ziz, ja aipen
gu xi egi en zaie e a ho ek e agi en du lagun za p o esionala eskasa iza ea. “Osakide zak,
zen zu hone an, oso lagun za eskasa ema en du, ez delako adingabea e a ja aipena xikia
22
da” E3.
Ho ez gain, adie azi du unibe si a ee an ez dagoela o ien a zaile p opio ik, e a
ho ek e e zail zen duela gaz eek beha du en a e a jaso zea. E2k, bes e ik, ez du
zuzenean Osakide za k i ika u, baina naba mendu du p eben zio unibe sala beha dela
komuni a ean, e xean e a eskolan, e a osasun men ala en a loan denon a eko koo dinazioa
ezinbes ekoa dela. “P eben zio unibe sala komuni a ean, eskolan e a e xean ga a u beha
da. Osasuna e a ongiza ea zain zeko bidea da e a a iskua mu iz eko modu e aginko ena”
E2. Bes e ik, E4k ez du zuzenean Osakide za i bu uz hi z egi en baina azpima a u du
lagun za p o esionala e a hezkun za sis ema oso ga an zi suak di ela gaz een ongiza ea
be ma zeko.
5.1.3- Hezkun za: Familia
Familia ikasleen ongiza e emozionala e a ga apen pe sonala be ma zeko oso
ga an zi sua da. E1, E2, E3 e a E4 en elka izke ek a gi e akus en du e e xe ba uko gi oak,
komunikazioak e a gu asoen inplikazioak e agin handia du ela gaz eek eskolan e a
egune okoan nola sen i zen di en ule zeko. Ikasleen egoe a emozionalak, asko an, lo u a
handia du amilian bizi zen di uz en egoe ekin.
E3en a abe a, amiliek hau a ekin konek a zeko espazio segu uak so u beha ko
li uzke e, e a ho e a ako ezinbes ekoa da egune oko e i moa geldi zea e a elka en zu ea.
Ez du o makun za eknikoaz hi z egi en, baizik e a a ek uzko ha emanaz.
Gu asoen kasuan, us e du o makun za baino gehiago, umeekin bene ako lo u a
beha dela. Familia en ba uan hi z egi eko espazio segu uak so u beha di a, e a
ho e a ako egune oko e i moa geldi u, denbo a ha u e a elka en zun. E3
E2k e e baiez a zen du amilien inplikazioa un sezkoa dela. “Familien inplikazioa
un sezkoa da” E2. Bes e ik, E3k sala zen du gaz e askok ez du ela beha du en babesa
e xean au ki zen, e a babes emozional bila bes e bide ba zue a a jo zen du ela, adibidez
sa ee a a. “Asko an, sa e soziale a a jo zen dugu babes bila, baina amilian babesik ez
dagoenean, ho ek a azoa a eago u egi en du” E3. Aldiz, E4 en us ez, ikasleen segu asun
emozionala inda zen da eskola e a amilia en a eko elka lana dagoenean. “Lankide za
un sezkoa da, ikasleek ikus ea amilia e a eskola elka ekin doazela. Ho ela, segu asuna
ema en die” E4.
23
5.1.4- Hezkun za: Ins i uzioa
Hezkun za e akundeek ol ga an zi sua du e ikasleen ongiza ea e a ga apen
emozionala be ma zeko o duan. E1, E2 e a E3 en elka izke ek e akus en du e ins i uzioek
ge o e a kon zien zia handiagoa du ela baina o aindik hu suneak daudela baliabidee an,
p o okoloe an e a p es akun zan.
E1ek azal zen duenez, p o okoloak egune a u a daude e a kasuak jaso zeko sis ema
e aginko ak eza i di a, baina ho ien aplikazioa ez da be i e aza. I akasleek e a
o ien a zaileek ba zue an sen i zen du e denbo a ik e a lagun za ik gabe daudela, e a kasu
ba zue an emozionalki oso zaila egi en zaiela egoe a gogo ak kudea zea. Gaine a,
ikas e xe ba zue an ikasle askok beha du e lagun za e a ho ek gehiago zail zen du a e a
pe sonala ema ea.
Bai, p o okoloa badago, lehen “es a egia” dei zen zena, o ain a au uago dago. Esan
beha da ikas e xeek e a i akasleek gai hau oso se io ha zen du ela, baina oso zaila
da. Ikasleek pa eka zen di uz en a azoak oso gogo ak iza en di a, e a i akasle
askok beldu a du e ze bai gaizki egi en badu e. Emozionalki oso zaila da
kudea zea. Gaine a, ikasle hauek e engabe zaindu beha di a e a asko an i akasle
baka ba ek hainba ikasle zaindu beha di u e a an olake a zaila bihu zen da.
In en zioa oso ona da, baina asko an oso zaila da e a us azioa so zen da. E1
E2 en a abe a, p eben zio unibe sala izan beha ko li za eke helbu u nagusia e a
ho e a ako, eskola, amilia e a komuni a ea en a eko lankide za egon beha da. Aldi
be ean, E2k ona zen du p es akun za gehiago beha dela e a sis emak o aindik ez di uela
beha bezala xe a u p es akun za hauek. “Asko dago hobe zeko. P es akun za plan ba
xe a zea espe o du pixkanaka” E2.
Ho ez gain, E3k e akus en du unibe si a ea en mailan hu sune asko daudela.
“I akasleen alde ik a du a dago, jakinmina nola dagoen e a nola doan au e a, baina aldi
be ean dis an zia pixka ba e e bai, gai abua delako. Hala e e, ez di a i is en ikasle
guz iengana denbo a al aga ik. Unibe si a ean, gaine a, ez dago o ien a zaile inko ik” E3.
Ho ez gain E3k aipa zen du, langileek e a i akasleek ez du ela nahiko esna edo
ezagu za ik egoe ak an zema eko e a kudea zeko. “Ez da i akasle kon ua baka ik, edono k
iden i ika dezake egoe a la i ba . Baina asko an, esnak e a e emien ak al a di a” E3.
Labu bilduz, ins i uzioen pape a un sezkoa da, baina ho e a ako ezinbes ekoa da
baliabide gehiago ja zea, p o okolo a giak eza zea, e a hezkun za komuni a eko kide
guz iek (i akasle, o ien a zaile, zuzenda i za e a bes elako langileek) p es akun za e a
24
lagun za iza ea.
5.2 Ze egi en den suizidioa en p eben zioa en au ean
Suizidioa en p eben zioa i bu uz, osasungin za e a hezkun za a loe an ze egi en
den az e u da. Lehenik, osasungin za en pape a ikusiko da, e a ondo en, hezkun zan egi en
dena. Hezkun za en ba uan, bi alde di be eiz uko di a: alde ba e ik, ins i uzioek (eskolek)
egi en du ena e a bes e ik, pe sonen espe ien zia e a bizipenak.
5.2.1- Osasungin za
Suizidioa en p eben zioa i dagokionez, osasungin za en a loan hainba gauza egi en
di a, baina a azoak daude. E2k, osasuna en a loan lan egi en duenez, azal zen du be e
lane ako egune o egi en duela suizidio a iskua du en pe sonen ebaluazioa. Ho e a ako,
segu asun plane an oina i u ako p o okolo be eziak e abil zen di uz e. Bes e ik, esa en du
suizidioa en p eben zioa ez dela mediku e a psikia en lana baka ik. Eskolek, amiliek e a
osasun sis emak elka ekin lan egin beha du ela. “Denon a du a da. Suizidioa en
p eben zioa ez da osasuna en kon ua baka ik. Elka lana, koo dinazioa e a ule mena beha
di a a lo guz ie an” E2.
Bes e ik, E3k dio Osakide zak ez duela nahiko lagun za ik ema en adin nagusiko
gaz eei. Hau da, 18 u e ik go akoekin ez da ja aipen egokia egi en. Psikologoak edo
psikia ak beha di uz enean, asko an ez dago ze bi zu publiko ik e a p iba u a joan beha
du e. Baina ze bi zu p iba uak o daindu egin beha di a e a denek ezin du e o daindu.
Lagun za psikologikoa ez da nahikoa, e a ja aipen p o esionala ez da e engabea. Ho ek
zaildu egi en du bene ako lagun za ema ea. “Osakide zak, zen zu hone an, oso lagun za
eskasa ema en du, ez delako adingabea e a ja aipena xikia da” ,“Asko an di ua beha da,
e a ez dago” E3.
5.2.2- Giza ea
Giza eak o aindik ez du beha bezala lan zen suizidioa en gaia. Elka izke a
guz ie an ikus en da o aindik abu handia dela e a jendeak zail asunak di uela ho i bu uz
hi z egi eko. E4k esa en du suizidio kasuak ge a zen di en a en, asko an ez di ela ga aiz
an zema en e a jendeak ez duela pen sa zen ingu uko ba ek ho i egingo duenik. Giza eak
gaia es al zen du e a asko an ez ga a kon u a zen ge uko pe sona ba gaizki pasa zen a i
denik.
25
Hezkun za sis eman, a ioak mu iz u beha ko li a eke, ume gu xiago i akasle
bakoi zeko, umeengana hobe o i is eko. P emia be eziak di uz en hau en zako
baliabide gehiago e e beha di a. Ebaluazio sis ema alda u, umeen e i moak e a
beha p opioak e espe a zeko. Gau egungo sis emak ez di u e i mo ho iek
e espe a zen. E3
Azkenik, E4k esa en duenez, hezkun za sis eman aldake a ga an zi suak egin beha
di a ikasleen ongiza ea hobe o zaindu ahal iza eko. I akasleen ikuspegia alda u beha da,
az e ke a gu xiago egin e a ikasleei bizi zan lagun zeko. “Lehenik e a behin, begi ada
e ealis a ba . I akasleen ikuspegia alda u beha da, az e ke a gu xiago egin e a ikasleei
bizi zan lagundu” E4.
Gaine a, ikasle guz iei begi ada zabalago ba ekin begi a u beha zaie e a emai za
onak di uz enei e e, asko an ho iek di elako oha kabean pasa zen di enak. Ho ez gain, E4k
us e du, aniz asuna ona u beha dela e a balio kolek iboak inda u, ikasleak mai asunez e a
ule mena ekin a a zeko. “Ikasle guz iekin begi ada zabalago ba eduki beha dugu, bai a
ondo doazenekin e e. Hezkun za sis eman, aniz asuna ona u, balio kolek iboak sus a u e a
mai asunezko begi ada ba ekin a a u ikasleak” E4.
5.b. Galde egia en emai zak
O ain, pa e kuan i a iboan jaso ako e an zunen emai zak g a ikoen bidez au kez uko
di a, e a ho ien bidez ike ke a en da uak modu bisualean adie aziko e a in e p e a uko di a.
1. G a ikoa: Bu uaz bes e egi ea en p eben zioa i bu uzko p es akun za
I u ia: Egilea en elabo azioa
32
G a ikoa en a abe a, i akasleen %60k adie azi du ez duela suizidioa en
p eben zioa i bu uzko p es akun za ik jaso, e a %40ek adie azi du p es akun za jaso duela.
2.3. e a 4.G a ikoak: Gaia en lanke a ikas e xean
I u ia: Egilea en elabo azioa
Lehenengo aulan ikus dai ekeenez, i akasleen %80k adie azi du ez duela
suizidioa en p eben zioa i bu uzko p es akun za ik jaso, e a %20k baka ik jaso duela.
Biga en aulan, be iz, pa e-ha zaileen %85ek esan du ikas e xean ez dela gaia modu
ohikoan lan zen, e a %15ek baka ik adie azi du lan zen dela. Azken aula, i akasleen
%70ek us e du eskola komuni a eak ez duela nahikoa egi en suizidioa en p eben zio ako,
e a %30ek, be iz, baie z us e du. Hi u aulen emai zek e akus en du e p es akun za e a
lanke a maila o aindik eskasa dela, baina, e a be ean, komuni a ea en pa e ba en us ez,
eskolak a du a izan beha ko lukeela p eben zioan.
5. G a ikoa: Ikasleen osasun emozionala lan zeko ja due ak
33
I u ia: Egilea en elabo azioa
Azkenik, ikus dai ekeenez, %90ek esan du ikas e xean ikasleen osasun emozionala
lan zeko ja due ak egi en di ela, e a %10ek ez dela ho elako ik egi en. Be az, ja due ak
badaude, baina ez di a nahikoak p eben zio ako.
6. Ondo ioak
Lan honen helbu u nagusia izan da suizidioa en gaia hezkun za es uingu uan sakon
az e zea e a be eziki jaki ea nola an zema en e a a a zen den suizidio-a iskua
ikas e xee an gau egun. Lan hone an jaso ako elka izke ek e a galde egiek a gi e akus en
du e suizidioa en gaia o aindik oso gai konplexua dela eskole an e a asko an isilpean
ge a zen dela. Ho ek zail asunak e agi en di u a isku egoe ak ga aiz iden i ika zeko e a
beha bezala e an zu eko o duan. Ho i dela e a lehen helbu ua be e dela esan dai eke,
suizidioa en gaia nola lan zen den hezkun za e emuan az e u delako e a hobe u beha eko
pun u nagusiak iden i ika u di elako.
Biga en helbu ua izan da ikas e xee an dauden suizidioa en p eben zio ako
p o okoloak az e zea: zein p o okolo e abil zen di en, nola aplika zen di en e a zein
e aginko ak di en. Galde egiek e a elka izke ek e aku si du e p o okoloak exis i zen di ela,
baina jende askok ez di uela ezagu zen edo ez di uela be i modu egokian e abil zen.
Gaine a, p o esional ba zuek adie azi du e p o okoloak egune a u di ela, baina baliabide e a
denbo a al ak hauek e abil zea zail zen duela suizidioa en lanke a p ak ikoa.
Hi uga en helbu ua izan da hezkun za komuni a eko kideek (i akasle, o ien a zaile,
zuzenda i za...) gai honi bu uz du en p es akun za e a laneko zail asunak az e zea.
Galde egie an jaso ako e an zunek e akus en du e i akasle gehienek ez du ela suizidioa en
p eben zioa i bu uzko p es akun za ik jaso e a ho en ondo ioz, asko an ez daki ela nola
joka u a isku egoe en au ean.
Lauga en helbu ua izan da ikasleen emozioak e a bu uko osasuna zain zeko
eskolak duen ga an zia az e zea. Lanak e aku si du i akasleek e a eskolako langileek
ahalegin handia egi en du ela ikasleak zain zeko, baina asko an ez du ela nahiko denbo a ik
edo baliabide ik ho e a ako. Gaine a, a gi ikusi da amilia e a eskola en a eko elka lana
oso ga an zi sua dela ikasleek segu u sen i zeko.
Azken helbu ua izan da suizidioa en ingu uko es igma soziala apu zea e a gaia i
bu uz no mal asunez hi z egi eko espazio segu uak so zea en beha a az e zea.
Elka izke ek e aku si du e o aindik e e ikasle askok lo sa edo beldu a sen i zen du ela
34
lagun za eska zean e a ho ek a iskua handi zen du. Be az, lan hone an au kez u ako
helbu u guz iak be e di a maila ba ean edo bes ean. Gaine a, lanak e aku si du hezkun za
komuni a eak ze a azo e a ze inda gune di uen.
Bes e ik, lan hone an jaso ako emai zen a abe a, bos ondo io nagusi a e a dai ezke.
Lehenengo ondo ioa da suizidioa o aindik abu ba dela hezkun za es uingu uan. Hau da,
ikas e xe asko an gai hau ez da no mal asunez lan zen, e a ho ek a isku egoe ak ga aiz
hau ema ea zail zen du. Asko an ez dago espazio ik gai honi bu uz lasai hi z egi eko, e a
ho ek a azoa isilean man en zea e agi en du. Ho ega ik, oso ga an zi sua da eskole an
espazio segu uak so zea, ikasleek e a i akasleek gaia i bu uz no mal asunez e a beldu ik
gabe hi z egi eko auke a iza eko. Gaine a, suizidioa i bu uzko es igma soziala apu zea oso
ga an zi sua da, ikasleek lagun za eska zeko auke a iza eko. Lan honek ondo io hau
e aku si du e a a gi u zi du beha ezkoa dela gai honen ingu uko kon zien zia handiagoa
iza ea hezkun za sis eman (Muñoz, 2009).
Biga en ondo ioa da i akasle askok ez du ela suizidioa en p eben zio ako nahiko
p es akun za ik jaso zen. Ho ek zaildu egi en du a isku egoe ak beha bezala kudea zea
e a ikasleei une zaile an beha ezko lagun za ema ea. I akasleek asko an ez daki e zein
pausu ja ai u beha di en kasu ho ie an e a ho ek ziu gabe asuna, beldu a edo an sie a ea
e agi en die. Egoe a ho ek e agin zuzena izan dezake i akasleen jokabidean e a ikasleen
segu asun sen imenduan. Gaine a, p es akun za al a ho ek a isku egoe ei beha bezala
ez e an zu ea e agin dezake (Ra i e al., 2024).
Honekin ba e a, ikas e xee an suizidioa en p eben zio ako p o okoloak exis i zen
di en a en, asko an ez di a beha bezala e abil zen. I akasle askok ez daki e ze egin beha
den egoe a ho ien au ean, e a ho ek zalan zak e a segu asun al a so zen di u. Gaine a,
baliabide gu xi ego eak, lan ka ga handiak e a denbo a al ak p o okoloak aplika zea zail zen
du e, e a ho ek a isku egoe e an e an zun desegokiak eka di zake. P o okolo ho iek
gaine a oso eo ikoak iza en di a e a ez di a egune oko eskolako egoe e a a egoki zen. Ho i
dela e a, ga an zi sua da p o okoloak hizke a e azean e a modu p ak ikoan idaz ea,
i akasleek ondo ule u e a e abili ahal iza eko. Ho ez gain, p es akun za p ak ikoa ema ea
e e oso ga an zi sua da, i akasleek bene ako egoe e an nola joka u beha du en jaki eko
e a p o okoloak ondo e abil zeko (Rebolledo Ba e a, 2022).
Modu ho e an, ikas e xeek bene an baliaga ia den esna ba izango luke e, suizidio
a iskua goiz an zema eko e a modu egokian esku ha zeko. Gaine a, Eusko Jau la i zak
sus a u ako p eben zio p o okoloak helbu u ho ekin so u zi en: i akasleen, o ien a zaileen
e a amilien a eko lankide za bul za zeko e a hezkun za komuni a e osoa i baliabide a giak
35
eskain zeko (Depa amen o de Educación del Gobie no Vasco, 2022).
Lauga en ondo ioa da ikasleen ongiza e emozionala zain zea oso ga an zi sua dela
gau egungo eskole an. Eskolak ez di u baka ik eduki akademikoak i aka si beha , baizik
e a ikasleen emozioak, sen imenduak e a osasun men ala e e kon uan ha u beha di u.
Ikasle ba ek ondo ikas eko, be e bu ua ondo e a segu u sen i zea beha ezkoa da.
Ho ega ik, ga an zi sua da eskolak ikasleen au oes imua, emozioen kudeake a e a
ha eman osasun suak lan zea sus a zea. Gi o segu u e a lagunga i ba ek lagun zen du
ikasleek en zunak e a ule uak sen i zen, e a ho ek e agin zuzena du haien ikaske a
p ozesuan (San elices e al., 2016).
Ho ez gain, ez da nahikoa a azoak age zen di enean baka ik e an zu ea,
p eben zioa e e landu beha da. Honek esan nahi du eskolak ikasleei emozioei au e egi eko
esnak eman beha dizkiela, ha eman osasun suak ga a zeko bideak e aku si e a
kon ian zazko gi o ba eskain zea. Gi o ho e an, ikasleek segu uago sen i zen di a e a
ho ek lagun zen die ga apen emozional e a sozial osasun suago ba iza en (Gómez Muzzio
e al., 2008).
Azkenik, ondo ioz a zen dugu suizidioa en p eben zioa ez dela pe sona baka ba en
a du a, baizik e a guz ion a du a dela. Hau da, amiliak, eskolak e a giza eak elka ekin lan
egin beha du e, gaz een ongiza ea be ma zeko. Ikasle ba ek lagun za beha duenean ezin
da baka ik sen i u, e a ingu une segu u ba iza ea un sezkoa da ho e a ako. Familiak
haien seme alaben emozioak en zun e a ule zen saia u beha di a e a eskolak, azalpen
eo ikoak ema eaz gain, babes emozionala e a ule mena eskaini beha dizkie ikasleei.
I akasleek e a hezkun za komuni a e osoak ol ak iboa izan beha du e gaz eekin ha eman
osasun suak e aiki zeko (Te uel e a Bello, 2014).
Bes e ik, giza eak e e be e pape a be e beha du e a suizidioa en ingu uan dagoen
es igma apu zen lagun zeko. Gai honi bu uz no mal asunez hi z egi ea ezinbes ekoa da,
abuak alde ba e a uz eko e a gaz eek be aien egoe a emozionala adie az eko auke a
gehiago iza eko. Ho e a ako, elka zain za sus a zea, lagun za sa e sendoak ga a zea e a
osasun men ala i ga an zia ema ea ezinbes ekoa da. Ikasleek en zunak e a ule uak
sen i zen di enean, segu uago eska zen du e lagun za e a egoe ei au e egi eko baliabide
egokiagoak iza en di uz e (Te uel e a Bello, 2014).
Amai zeko, lan hone an a gi ge a u da suizidioa en p eben zioa un sezko gaia dela
hezkun za e emuan. Asko an isilean ge a zen den gaia izan a en, ezin da alde ba e a u zi
e a ezinbes ekoa da hezkun za komuni a e osoa en inplikazioa. Ikasleen ongiza ea
36
be ma zeko, beha ezkoa da p o okolo a giak e a e abilga iak iza ea, i akasleek
p es akun za egokia jaso zea e a eskole an segu asuna e a kon ian za ema en duen gi oa
so zea. Lan honek oga u du i akasleek e a hezkun zako langileek ahalegin handia egi en
du ela ikasleak zain zeko, baina baliabide e a denbo a al ak asko an esku ha zeak zail zen
di u. Be az, beha ezkoa da p eben zioa hobe zen ja ai zea, baliabide gehiago ja zea e a
egoe ei ondo e an zu eko moduak bila zea.
Ho ega ik, e o kizune a begi a, ondo legoke eskole an esku ha ze xikiak egi ea.
Adibidez, ikasleekin emozioak kudea zeko aile ak egi ea, i akasle e a gu asoekin
p es akun za saioak an ola zea e a ikas e xe ba uan lagun za sa e sendoagoak so zea.
Ho elako p oposamenek lagundu dezake e ikasleek haien sen imenduak hobe o ule zen,
kon ian za handiagoz hi z egi en e a lagun za eska zeko beldu a gal zen.
7. Bibliog a ia
Alcindo -Huel a, P., Campos, A. D., Mo ejón, F. I., & Ba ios, M. F. (2022). Es ilos de apego
y pe il de di icul ades en la egulación emocional en una mues a de adolescen es
emeninas (16-19 años). Re is a de Psiquia ía In an o-Ju enil, 39(1), 10–24.
h ps://aepnya.eu/index.php/ e is aaepnya/a icle/ iew/847/801
Beláus egui, M. (2019). El docen e como igu a de apego y su capacidad de compensa
ínculos de apego insegu o [Tesis doc o al, Uni e sidad de Deus o]. Reposi o io
Deus o.
Be nal Ri e os, I. C. (2023). La in e ención elacional basada en el apego (IRBA) en
o ma o i ual y la sensibilidad de cuidado. Un es udio explo a o io con p ime a
in ancia [Tesis doc o al, Uni e sidad Nacional de Colombia]. Reposi o io Ins i ucional
UNAL.
Bui ago, S. C. C. (2011). Fac o es de iesgo asociados a conduc as suicidas en niños y
adolescen es. A chi os de Medicina (Colombia), 11(1), 62–67.
h ps://www. edalyc.o g/pd /2738/273819434005.pd
Bu u xaga, I., Pé ez-Tes o , C., Ibáñez, M., de Diego, S., Golanó, M., Ballús, E., & Cas illo, J.
(2018). Apego y ínculo: una p opues a de delimi ación y di e enciación concep ual.
Temas de Psicoanálisis, 15(2), 1–17.
h ps://www. emasdepsicoanalisis.o g/wp-con en /uploads/2018/01/I.-BURUTXAGA-
C.-PÉREZ-TESTOR-M.-IBÁÑEZ-S.-DE-DIEGO-M.-GOLANÓ-E.-BALLÚS-J.A.-CAST
ILLO.-Apego-y- ínculo..pd
Ca ballo, R. F. (2001). La en e is a en la in es igación cuali a i a. Pensamien o Ac ual,
2(3), 14–21.
37
Cas illa, E. B., & Galindo, J. C. (2019). El acoso escola y suicidio de meno es en la p ensa
española: Del abú al boom in o ma i o. Re is a La ina de Comunicación Social,
(74), 937–949.
Cha es Mon e o, A. (2018). La u ilización de una me odología mix a en in es igación social
[T abajo de in de más e , Uni e sidad de La Laguna].
CENTERS FOR DISEASE CONTROL AND PREVENTION e al. (2016): Abou he
CDC-Kaise ACE S udy, Cen e s o Disease Con ol and P e en ion.
h ps://www.cdc.go / iolencep e en ion/aces/abou .h ml
Ce an es, W., & He nández, E. M. (2008). El suicidio en los adolescen es: Un p oblema en
c ecimien o. Duaza y, 5(2), 148–154.
h ps://www. edalyc.o g/pd /5121/512156328012.pd
Cou o, V. V. D., & Ta a es, M. D. S. A. (2016). Apego e isco de suicídio em adolescen es:
es udo de e isão. Re is a da SPAGESP, 17(2), 120–136.
C onholm, P. F., Fo ke, C. M., Wade, R., Bai -Me i , M. H., Da is, M., Ha kins-Schwa z, M.,
Pach e , L. M., & Fein, J. A. (2015). Ad e se childhood expe iences: Expanding he
concep o ad e si y. Ame ican Jou nal o P e en i e Medicine, 49(3),
354–361.h ps://www.sciencedi ec .com/science/a icle/abs/pii/S0749379715000501
Chag ay, H. J. C., & Mendoza, M. N. A. (2024). In luencia del apego segu o en el desa ollo
psicoemocional de los niños y niñas en la p ime a in ancia. Sine gia Académica,
7(4), 474–489. h ps://sine giaacademica.com/index.php/sa/a icle/ iew/348/708
Co és Al a o, A., Román He nández, M., Suá ez Medina, R., & Alonso U ía, R. M. (2021).
Conduc a suicida, adolescencia y iesgo. Anales de la Academia de Ciencias de
Cuba, 11(2). h p://scielo.sld.cu/pd /mgi/ 30n1/mgi13114.pd
Depa amen o de Educación del Gobie no Vasco. (2022). Es a egia de p e ención,
in e ención y pos ención de la conduc a suicida en el ámbi o educa i o. Gobie no
Vasco.
ch ome-ex ension://e aidnbmnnnibpcajpcglcle indmkaj/h ps://a e asoziosani a ioa.e
uskadi.eus/con enidos/documen acion/doc_sosa_es a egiasuicidioedu/es_de /Es a
egia-de-P e encio-n-In e encio-n-y-Pos encio-n-de-la-Conduc a-Suicida-en-el-A-m
bi o-Educa i o_2022.pd
Echebu úa, E. (2015). Las múl iples ca as del suicidio en la clínica psicológica. Te apia
Psicológica, 33(2),117–126. h ps://www.scielo.cl/pd / e psicol/ 33n2/a 06.pd
Eche a ía, H. (2016). Los diseños de in es igación cuan i a i a en psicología y educación.
Uni e sidad Nacional de Río
Cua o.h ps://www.uni ioedi o a.com.a /wp-con en /uploads/2018/10/978-987-688-16
6-1.pd
Feli i, V. J., Anda, R. F., No denbe g, D., Williamson, D. F., Spi z, A. M., Edwa ds, V., &
Ma ks, J. S. (1998). Rela ionship o childhood abuse and household dys unc ion o
many o he leading causes o dea h in adul s: The Ad e se Childhood Expe iences
38
(ACE) S udy. Ame ican Jou nal o P e en i e Medicine, 14(4), 245–258.
h ps://www.sciencedi ec .com/science/a icle/abs/pii/S0749379798000178
Finkelho , D., Tu ne , H., Sha uck, A., & Hamby, S. (2015). P e alence o childhood
exposu e o iolence, c ime, and abuse: Resul s om he na ional su ey o
child en’s exposu e o iolence. JAMA Pedia ics, 169(8), 746–754.
h ps://jamane wo k.com/jou nals/jamapedia ics/ ulla icle/2344705
Fonseca-Ped e o, E., & Pé ez de Albéniz, A. (2020). E aluación de la conduc a suicida en
adolescen es: A p opósi o de la escala Paykel de suicidio. Papeles del Psicólogo,
41(2), 106–115.
h ps://scielo.isciii.es/pd /pappsicol/ 41n2/0214-7823-pappsicol-41-2-106.pd
Ga cía, L. L. (2020). Salud men al, psicopa ología y poblaciones ulne ables. Re is a de
Psiquia ía In an o-Ju enil, 37(2), 3–5.
h ps://aepnya.eu/index.php/ e is aaepnya/a icle/ iew/357/290
Gómez Muzzio, E., Muñoz, M. M., & San elices, M. P. (2008). E ec i idad de las
in e enciones en apego con in ancia ulne ada y en iesgo social: Un desa ío
p io i a io pa a Chile. Te apia Psicológica, 26(2), 241–251.
h ps://www.scielo.cl/pd / e psicol/ 26n2/a 10.pd
G acia, C. A. (2013). E ec o e in e acción de los p incipales ac o es de iesgo en el
desa ollo de la dep esión: un nue o modelo e iológico [T abajo de Fin de G ado,
Uni e sidad de Za agoza]. Reposi o io de la Uni e sidad de Za agoza.
Lecannelie , F., Kimelman, M., González, L., Núñez, C., & Ho mann, M. (2008). E aluación
de pa ones de apego en in an es du an e su segundo año en dos cen os de
a ención de San iago de Chile. Re is a A gen ina de Clínica Psicológica, 17(3),
197–207. h ps://www. edalyc.o g/pd /2819/281921795001.pd
López, G., & Guiama o, Y. (2016). El ol de la amilia en los p ocesos de educación y
desa ollo humano de los niños y niñas. Ixaya. Re is a Uni e si a ia de Desa ollo
Social, (10), 31–55. h ps:// e is aixaya.cucsh.udg.mx/index.php/ixa/a icle/ iew/6742
Muñoz, M. C. (2009). La impo ancia de la colabo ación amilia-escuela en la educación.
Inno ación y Expe iencias Educa i as, 16, 1–9.
h ps://d1wq x s1xzle7.cloud on .ne /33418064/MARIA_CABRERA_1-lib e.pd ?13
96957456=& esponse-con en -disposi ion=inline%3B+ ilename%3DMARIA_CABR
ERA_1.pd &Expi es=1750076381&Signa u e=LbMGRIW1 whFo6GGYyYY7Qeyj
HYla1o-F8T3i7 CTkSgbi 08HZ95Ube2CYRj4o52XV60QON6 0G8MQxVhE7wx~
w PMJEK XajBCIFQDx5AuLXSTHu~ w ZZkQBdI-OM2 7NS-0nuTEIO7WOYa8
oRgPwdLVS ZZaoikMVd7l7yLc3jHKso8k2buwb UXsBOlAR 1VXOC7EgkgQQ
~7XIW5knA8l9k sUhy7VKMM kCHl5NlVMA y5D4uuNYc-zA2LmCI5XBUUZh
Ka yTlk-S1snzFdG1E~lnAJOio6jwes7 wuWD6RRDD jDKUHC 3aF pkR cmTQeI-
AyX3Q__&Key-Pai -Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA
39
Na a o-Gómez, N. (2017). El suicidio en jó enes en España: ci as y posibles causas.
Análisis de los úl imos da os disponibles. Clínica y Salud, 28(1), 25–31.
h ps://www.sciencedi ec .com/science/a icle/pii/S1130527416300573
Olmo González, M. D. (2024). P e ención del suicidio en adolescen es en el con ex o
escola : mecanismos legales y p og amas de p e ención uni e sales [T abajo de in
de más e , Uni e sidad In e nacional de Valencia].
Pé ez, V. M. (2016). Conduc a suicida. P o ocolo de in e ención. Re is a INFAD de
Psicología. In e na ional Jou nal o De elopmen al and Educa ional Psychology, 2(1),
233–250. h ps://doi.o g/10.17060/ijodaep.2016.n1. 2.298
Pé ez, L. N. C. (2020). Impo ancia de la Educación pa a la Salud en cu ículo educa i o.
Re is a Elec ónica de Conocimien os, Sabe es y P ác icas, 3(1), 170–180.
h ps://camjol.in o/index.php/ ecsp/a icle/ iew/9799
Pied ahi a, L. E., Paz, K. M., & Rome o, A. M. (2012). Es a egia de in e ención pa a la
p e ención del suicidio en adolescen es: la escuela como con ex o. Hacia la
P omoción de la Salud, 17(2), 136–148.
h p://www.scielo.o g.co/pd /hpsal/ 17n2/ 17n2a10.pd
Ra i, M. F. G., Malleza, S., Be olani, F. C., Faccioli, J. L., Valdez, L., Ma ínez, B. J., &
Ma use ich, L. D. (2024). P e ención, de ección emp ana y pos ención del iesgo
de suicidio: una e isión na a i a. Vé ice. Re is a A gen ina de Psiquia ía, 35(166),
85–97. h ps://www. e is a e ex.com.a /ojs/index.php/ e ex/a icle/ iew/726/607
Rebolledo Ba e a, M. (2022). P og ama de ac uación especí ico pa a la p e ención del
suicidio en los meno es de p ime o y segundo de la ESO [T abajo Fin de Más e ,
Uni e sidad In e nacional de Valencia].
Salaza , J. A. A. (2012). Aspec os psicosociales del compo amien o suicida en
adolescen es. Re is a Elec ónica de Psicología Iz acala, 15(2), 688.
San elices, M. P., Zapa a, J., Fische swo ing, M., Pé ez, F., Ma a, C., Ba co, B., & Fa kas,
C. (2016). In e enciones basadas en la men alización pa a pad es y educado es:
Una e isión sis emá ica. Te apia Psicológica, 34(1), 71–80.
h ps://www.scielo.cl/pd / e psicol/ 34n1/a 08.pd
Sole Sánchez-Fo un, M. (2024). P omoción del apego segu o a a és de un alle
psicoeduca i o pa a pad es y mad es en escuelas in an iles [T abajo Fin de Más e ,
ins i ución no especi icada].
Te uel, D. S., & Bello, M. A. R. (2014). Fac o es p o ec o es que p omue en la esiliencia
an e el suicidio en adolescen es y jó enes. Papeles del Psicólogo, 35(3), 181–192.
h ps://www. edalyc.o g/pd /778/77832241003.pd
T esse as, A., Lasa e, G., & Ga ay, B. (2024). Vi o ia-Gas eiz ciudad educado a y cuna de
escuelas in an iles municipales, pa adigmas de bienes a emocional y buen a o.
Má genes. Re is a de Educación de la Uni e sidad de Málaga, 5(2), 67–82.
h ps:// e is as.uma.es/index.php/mgn/a icle/ iew/19307/20347
40
Tu -Po ca , A. M., Doménech, A., & Mes e, V. (2018). Vínculos amilia es e inclusión social.
Va iables p edic o as de la conduc a p osocial en la in ancia. Anales de
Psicología/Annals o Psychology, 34(2), 340–348.
h ps:// e is as.um.es/analesps/a icle/ iew/analesps.34.2.308151/228151
T ujillo, A. H., González-Elías, I. E., & Acos a, Y. M. L. (2013). Fac o es de iesgo
elacionados con la conduc a suicida en la in ancia y adolescencia. Medisan, 17(12),
9027–9036.h ps://www.medig aphic.com/pd s/medisan/mds-2013/mds1312a.pd
Villalobos-Gal is, F. H., Ceballos-Mo a, A. K., Luna-Tascón, E. G., A aujo-Rose o, L.,
Muñoz-Muñoz, D. F., & Sola e-Toba , M. C. (2023). P e ención de la conduc a
suicida en con ex os escola es. Una e isión de los ipos de in e ención. Re is a de
la Asociación Española de Neu opsiquia ía, 43(143), 217–236.
h ps://scielo.isciii.es/pd /neu opsiq/ 43n143/2340-2733- aen-43-143-0217.pd
77/2023 Dek e ua, maia za en 30ekoa, Oina izko Hezkun za en cu iculuma zehaz u e a
Euskal Au onomia E kidegoan eza zekoa. Euskal He iko Agin a i za en Aldizka ia,
109 2023ko ekaina en 9koa.
8. E anskinak
8.1 Lehenengo e anskina
Elka izke en link-a:
h ps://docs.google.com/documen /d/1zb5ykw5bjBMQ3aDhpu8QZeoc2sSJWnQ13YCVJ-l E
Xw/edi ?usp=sha ing
8.2 Biga en e anskina
Galde egia en link-a:
h ps://docs.google.com/ o ms/d/e/1FAIpQLS SIhZ17xJYU8aU40imb9QMm1 KADUcjlwn
0E1FNwWnm 7pg/ iew o m?usp=heade
41
