Sareen bidezko superizar museoen posizioamendu mediatiko globala

GRADUA: EKONOMIA 2022/2023 kurtsoa SAREEN BIDEZKO SUPERIZAR MUSEOEN POSIZIONAMENDU MEDIATIKO GLOBALA Egilea: Ane Zaldegi Uriona Zuzendaria: Mª Beatriz Plaza Inchausti Bilbo, 2023ko ekainaren 23a. LABURPENA: Arkitektura superizarrak funtsezko zeregina bete dezake museoek masa-komunikabide eraginkorretan duten posizionamendu globalean, horrela turismo kulturala arrakastaz erakarriz. Hala ere, gabezia nabarmen bat posizionamendu mediatikoaren kartografia da. Artikulu honen helburua da, hain zuzen ere, museo eraginkorrenen posizionamendu hori marraztea eta bistaratzea sareen bidez. Bi ezaugarri berritzailek ezaugarritzen dute azterlan hau: lehenik eta behin, ikuspegi teoriko batetik, Superizar Museoei buruzko eztabaida Ekonomia Superizarrari buruzko eztabaida ekonomiko zabalagoarekin lotzen du. Rosenen hipotesiaren arabera, Superizar Museoen kasuan, erakusketa mediatikoa museo-sorta batean biltzen da. Testuinguru horretan, autoreek sareen zeregina nabarmentzen dute. Azterketarako erabilitako sareen nodo zentralek nazioarteko komunikabideetan ikusgarritasun handiena duten museoak irudikatzen dituzte. Artikuluaren bigarren ezaugarri berritzailea Google News-eko artikuluetan kozitazio-sareak aztertzea da 2022ko aldian. Hitz gakoak: Kapital sinbolikoa, marka kulturala, komunikabideak, sareen analisia, nodoa, zentralitatea. RESUMEN: La arquitectura superestrella puede desempeñar un papel clave en el posicionamiento global de los museos en los influyentes medios de comunicación de masas, atrayendo así con éxito el turismo cultural. Sin embargo, una carencia evidente es la cartografía del posicionamiento mediático. El objetivo de este artículo es precisamente dibujar y visualizar este posicionamiento de los museos más influyentes a través de las redes. Dos rasgos innovadores caracterizan este estudio: en primer lugar, desde un punto de vista teórico, vincula el debate sobre los Museos Superestrella al debate económico más amplio sobre la Economía Superestrella. De acuerdo con la hipótesis de Rosen, en el caso de los Museos Superestrella, la exposición mediática se concentra en un puñado de museos. En este contexto, los autores destacan el papel de las redes. Los nodos centrales de las redes utilizadas para el estudio, representan a los museos que tienen la máxima visibilidad en los medios de comunicación internacionales. La segunda característica innovadora del artículo es el análisis de las redes de co-citación en artículos del Google News durante el periodo 2022. Palabras clave: Capital simbólico, marca cultural, medios de comunicación, análisis de redes, nodo, centralidad. 2 ABSTRACT: Superstar architecture can play a key role in the global positioning of museums in the influential mass media, thus successfully attracting cultural tourism. However, one obvious gap is the mapping of media positioning. The aim of this article is precisely to draw and visualise this positioning of the most influential museums through the networks. Two innovative features characterise this study: first, from a theoretical point of view, it links the debate on Superstar Museums to the broader economic debate on the Superstar Economy. According to Rosen's hypothesis, in the case of Superstar Museums, media exposure is concentrated in a handful of museums. In this context, the authors highlight the role of networks. The central nodes of the networks used for the study represent the museums that have the highest visibility in the international media. The second innovative feature of the article is the analysis of co-citation networks in Google News articles during the period 2022. Keywords: Symbolic capital, cultural branding, media, network analysis, node, centrality. 3 AURKIBIDEA 1. SARRERA .............................................................................................................................. 6 2. METODOLOGIA ................................................................................................................... 7 3. MARKO TEORIKOA ............................................................................................................. 9 3.1 ARKITEKTURA IKONIKOAK ................................................................................. 9 3.1.1 Kontzeptua ............................................................................................................. 9 3.2 KOMUNIKABIDEAK ................................................................................................ 11 3.2.1 Kontzeptua ........................................................................................................... 11 3.2.2 Garrantzia ............................................................................................................. 11 3.3 BISITARIAK ............................................................................................................... 1 4 3.4 SAREEN ANALISIA .................................................................................................. 19 3.4.1 Irudikapen metodoak ........................................................................................... 2 0 3.4.1.1 Grafoak ..................................................................................................... 20 3.4.1.2 Matrizeak ................................................................................................. 22 3.4.2 Zentralitatea ......................................................................................................... 2 3 3.4.2.1 Kontzeptua ............................................................................................... 23 3.4.2.2 Zentralitate-neurriak ................................................................................. 24 ● Gradu-zentralitatea (Degree Centrality) ....................................................... 2 4 ● Hurbiltasun-zentralitatea (Closeness centrality) ........................................... 2 5 ● Bektore propioaren zentralitatea (Eigenvector centrality) ............................ 2 6 ● Bitartekaritza-zentralitatea (Betweenness centrality) .................................... 2 6 4. IKERKETA ENPIRIKOA .................................................................................................... 2 8 4.1 Sareen irudikapena ........................................................................................................ 2 8 4.2 Zentralitate-neurrien azterketa ...................................................................................... 3 1 5. ONDORIOAK ETA GOGOETAK ....................................................................................... 3 4 6. BIBLIOGRAFIA .................................................................................................................. 3 5 7. ERANSKINA ........................................................................................................................ 4 0 4 TAULEN, IRUDIEN, EKUAZIOEN ETA ERANSKINEN AURKIBIDEA TAULAK: Taula 1: 2022an bisitari gehien izan zituzten museoen top 3-a……………………………...14 Taula 2 : Soziomatrizea………………………………………………………………………. 23 IRUDIAK: Irudia 1 : Munduko hiri nagusiak GaWC 2020ko sailkapenaren arabera…………………… 1 8 Irudia 2: Ausazko grafo geometriko berari aplikatutako lau zentraltasun-neurriak…………28 Irudia 3 : Superizar museoen kozitazio-sarea Google News-en (2022)................................... 29 EKUAZIOAK: Ekuazioa 1 : Dentsitatea……………………………………………………………………... 2 2 Ekuazioa 2 : Gradu-zentralitatea (1)……………………………………………………….... 2 4 Ekuazioa 3 : Gradu-zentralitatea (2)…………………………………………………………. 2 5 Ekuazioa 4 : Hurbiltasun-zentralitatea (1)…………………………………………………… 2 5 Ekuazioa 5 : Hurbiltasun-zentralitatea (2)…………………………………………………… 2 5 Ekuazioa 6 : Bektore propioaren zentralitatea (1)…………………………………………… 2 6 Ekuazioa 7 : Bitartekaritza-zentralitatea (1)…………………………………………………. 2 6 Ekuazioa 8 : Bitartekaritza-zentralitatea (2).…………………………………………………2 7 Ekuazioa 9 : Bitartekaritza-zentralitatea (3)…………………………………………………. 2 7 ERANSKINAK: Eranskina 1: Munduko 100 arte museoetako bisitariak (2022)…………….………………. 40 Eranskina 2 : Mundua GaWC 202 0ko datuen arabera………. ….…………………………... 42 Eranskina 3 : Zentraltasun-neurriak…………………………………………………………. 4 4 5 1. SARRERA "Superizar museoak" turistentzako "nahitaezko bisita" dira eta gurtza-estatusa lortu dute (Frey, 1998). Gaur egun, museo hauek mundu mailako arkitekto batek diseinatzen ditu, diseinu arkitektoniko nabarmena dute eta mundu mailako ospea duten artisten koadroak aurkezten dituzte. Baina garrantzitsuak izaten jarraitzeko, arkitektura ikonikoa eta arkitekto ospetsua izateaz gain, komunikabideetan behin eta berriz agertu behar dira, publikoaren kontzientziaren oinarrizko elementu bihurtu arte. Gure mundu globalizatu postmodernoan, merkatuaren jasangarritasuna, beraz, hedabideetan duen posizionamendu handiaren, inbertsioaren eta produkzioaren mende dago. Ildo horretan, artikuluak hobeto azaldu nahi du nola lor dezaketen ikusgarritasun globala bigarren/hirugarren mailako hiri batean eraikitzen diren Superizar Museoek. Horretarako, batez ere, modu zentralizatuan koka daitezke zirkuitu mediatiko globaletan. Beraz, dokumentu honetan superizar museoek komunikabide globaletan duten kokapena ikusteko azterketa bat egingo da, bereziki ohiko baliabide globaletan (adibidez, egunkarietan), "sareen analisia" metodologiaren bidez, Google News-eko superizar museoen ko-zitetan oinarrituta. Horretarako, zentralitate-neurri ezberdinak aipatuko dira, baina gehien bat gradu-zentralitatea eta bektore propioaren zentralitatea aztertuko dira. Bi zentralitate-neurri horiek aukeratu dira, hain zuzen, proposatutako helburuak lortzeko neurririk egokienak direlako eta beraien artean oso lotura zuzena dutelako. Izan ere, lehenengoak nodo batek duen lotura-kopurua adierazten du, eta bigarrenak, harreman-sareko aktore nabarmen edo eraginkorrak. Beraz, lan honek aurretiazko ikuspegi bat aztertzen du, sareen bidez arte-museoek komunikabideetan duten posizionamendua mapatzeko. Sarearen azterketak erakusten duenez, besteak beste, Louvre, British Museum, Victoria and Albert Museum, Metropolitan Museum NY… bezalako museoek Google News-en matrize mediatikoan erdigunea lortu zuten 2022ko aldian. Munduko matrize mediatikoan kokapen hobea lortzean, arte-museoak eraginkorragoak nola bihurtzen diren ulertzeak eta kuantifikatzeak aukera ematen die arduradun politikoei, kokapen hori eskuratzeko inbertitzea merezi duten baliabide publikoak zenbatesteaz gain, beste leku batzuetan ere antzeko estrategiak aplikatzeko. Lanari helduz, artikuluaren egitura hurrengoa da. Lehenik eta behin ikerketa hau gauzatzeko erabilitako metodologia adieraziko da. Bigarrenik, marko teorikoan gai honi buruzko kontzeptu teoriko nagusiak zakonduko dira, hala nola; arkitektura-ikonikoak, komunikabideak, bisitariak, sareen analisia eta horien irudikapen metodoak (grafoak eta 6 matrizeak) eta azkenik zentralitate-neurri ezberdinak (gradu-zentralitatea, hurbiltasun-zentralitatea, bektore propioaren zentralitatea eta bitartekaritza-zentralitatea). Guzti hau errealitatera eramateko, aurreko kontzeptu guzti hauek (sareen analisia, zentraltasuna…) praktikara eramango dira ikerketa zakon bat gauzatuz, ikerketa enpirikoa izeneko hurrengo atalean. Azkenik, ikerketatik ateratako ondorio eta gogoetak azalduko dira. 2. METODOLOGIA Lehen esan bezala, lan honetan sareen bidez arte-museoek komunikabideetan duten posizionamendua mapatzeko aurretiazko ikuspegi bat aztertzen da. Jarraian, lan hau burutzeko erabilitako prozedura deskribatzen da, bai lehen eskuko datu-bilketari dagokionez, bai saiakuntzaren ondorioa lortzeko oinarri enpiriko gisa erabili diren kontzeptu metodologikoen aplikazioari dagokionez. Lan hau burutzeko, sare sozialen analisia erabili da azterketa-tresna gisa eta honen xedea ikerketarako hautatutako hirurogeita bat superizar museo nagusien online lotura-sarearen bidez, sareko aktore aipagarrienak edo gakoak aurkitzea, besteak beste, horiek eragin txikiagoko museoetan duten eragin eta harremana aztertzeko. Beraz, esan daiteke aktore horiek oso paper garrantzitsua jokatzen dutela sarean, izan ere, Interneten ikusgarritasun handiagoa izatea horiek erakartzean oinarritzen den merkatu objektibo horretara iristeko modu hobe gisa ulertzen baita. Lanaren oinarri den datu-basea berezkoa izan da, hau da, horiek zuzenean eskuratu eta jaso dira Google News albisteen webgunetik (kultura-azpiegitura baten ikuspena neurtzeko), 2022-ko urtebeteko aldian (urtarrila-abendua). Behaketa-iturri hori erabili izanaren arrazoia da, mundu osoko albisteak hainbat iturritatik eskaintzen dituen lineako zerbitzua dela, eta algoritmo bat erabiltzen duela albisterik garrantzitsuenak antolatzeko eta aurkezteko, sartzen diren gako-hitzen arabera. Kasu honetan, hautatutako museo nagusien gako-hitzak erabili dira, esate baterako, Louvre PAR, Guggenheim Museum... Gainera, pertsonalizazioan duten ikuspegiak esan nahi du erabiltzaileen beharretara eta interesetara egokitu daitekeela plataforma, gai, iturri eta eskualde espezifikoak hautatuz. Hain zuzen, The Art Newspaper-ek urtero argitaratutako 100 museo bistatuenen zerrendatik (Ikus. 1. Eranskina) hirurogeita bat museo hautatu dira, ikerketarako esparru gisa. Museo horiek, sarea osatzen duten aktore (talde esperimentala) gisa defini ditzakeguz, eta hain zuzen honako hauek dira: 7 Louvre Museum PAR, National Museum of China BJS, Vatican Museums VA, Metropolitan Museum NY, British Museum LDN, Tate Modern LDN, National Gallery LDN, State Hermitage SPb, Reina Sofia MAD, National Gallery of Art WA, Victoria and Albert Museum LDN, National Palace Museum TAIPEI, Orsay Museum PAR, Museo Nacional del Prado MAD, National Museum of Korea SEL, Centre Pompidou PAR, Moscow Kremlin Museums MSK, Metropolitan Art Museum TOKYO, Somerset House LND, State Tretyakov Gallery MSK, Rijksmuseum AMS, National Museum TOKYO, Centro Cultural Banco do Brasil RIO, NGV International MEL, State Russian Museum SPb, Galleria degli Uffizi FI, Folk Museum of Korea SEL, National Museum of Scotland EH, Van Gogh Museum AMS, Shanghai Museum SHA, Museum of Modern Art NY, National Art Center TOKYO, Kunsthistorisches Museum VIE, Kelvingrove Art Gallery and Museum GLAS, National Gallery SINGAPORE, Tate Britain LND, Acropolis Museum ATH, Osterreichische Galerie Belvedere VIE, Florence Academy Gallery FI, National Portrait Gallery/SAAM WASH, Art Institute of Chicago CHI, National Portrait Gallery LND, Museum of Western Art TOKYO, Scottish National Gallery EH, Centro Cultural Banco do Brasil BHZ, Pushkin Museum MSK, Getty Center LA, MMCA SEOUL, Tel Aviv Museum of Art TLV, Royal Ontario Museum TOR, Art Gallery of New South Wales SYD, Guggenheim Museum NY, Museum of Fine Arts BS, Royal Castle WARSAW, Gyeongju National Museum, Royal Academy of Arts LND, Museum of Fine Arts HOU, MuCem MRS, National Museum in Krakow, Montreal Museum of Fine Arts eta Guggenheim Bilbao. Datuak lehen eskutik jaso dira, nodoen albiste-artikuluen barneko kotizazioak zenbatuz; beste era batera esanda, kozitazioa gertatzen da bi museoak albiste beraren barruan batera aipatzen direnean. Datu horien bidez datu-matrizea egin da, aktoreen arteko lotura edo kozitazioak erakusteko. 61 x 61-eko matrize simetrikoa da, eta errenkadek eta zutabeek sarean parte hartzen duten aktoreetako bakoitza jasotzen dute. Datuak eta matrizea lortu ondoren, adierazleen azterketa egingo da ikuspegi indibidual batetik, eta horiek lanaren oinarri den esparru teorikoa garatzen duen atalean aipatzen dira. Bestalde, aldiari dagozkion irudikapenak lortuko dira, eta azterketa bat egingo da sarean posizio zentralagoa edo eragin handiena duten aktore edo nodoak zeintzuk diren kontuan hartuta, zentralitate-neurri ezberdinak erabiliz. 8 Arestian deskribatutako azterketa-prozesu guztia garatzeko, UCINET 1 softwarea erabili da tresna gisa. Azkenik, bertatik lortutako datuekin azterketa zakon bat egingo da bakoitza banan-banan aztertuz. 3. MARKO TEORIKOA 3.1 ARKITEKTURA IKONIKOAK 3.1.1 Kontzeptua Lekuak ezaugarri ugariz osatutako entitate konplexuak dira: ingurunea, hiri-diseinua, historia, kultura, politika… Leku marka batek osagai horiek irudi antolatu eta bateratu batean laburbil ditzake, edukia eta bereizgarritasuna adieraziz (Kavaratzis y Ashworth, 2005). Interes nagusia kulturaren bidez irudia sortzea da, kultura horrek zeregin garrantzitsua baitu ekonomiaren birsorkuntzan (Comisión Europea, d.g.). Kultura-marken sorrera arte-museoen esparrura mugatzen ez bada ere, pieza horiek ospe handia dute arduradun politikoen artean, neurri batean tokiko ekonomietan eragin garrantzitsuak izan dituzten "superizar museo" mordoaren arrakastaren ondorioz (Rosen, 1981; Frey, 1998). Museo horiek eta haien sukurtsalak oso ezagunak diren pintoreengatik eta arkitektura ikonikoagatik bereizten dira, eta mundu osoan ospe handia dute, urtero bisitari ugari izaten baitituzte. Mota honetako museo baten nazioarteko lehen sukurtsala, 1990eko hamarkadan eraikitako Guggenheim Bilbao Museoa izan zen. Bilboren kasuan GMB eraikitzeari ekin zion, tokiko hainbat arazori aurre egiteko hirigintza-plan zabalago baten barruan, hala nola; industria-krisia (Gómez, 1998) , langabezia handia (Plaza, 2008) , kutsadura handia eta euskal separatisten indarkeria (Abadie y Gardeazabal, 2003)... Beste politika publiko batzuekin batera, museoak eragina izan zuen ekonomian, oinarri turistiko berri bat sortu baitzuen (dibertsifikazio ekonomikoa) eta hiria berriz irudikatu baitzuen. Museo hain enblematiko batekin lortzen den irudi (edo marka) berriak abantaila bat eman diezaioke hiri bati garapen-baliabideen 2 lehian (Grabher, 1993). 2 Hasierako kostu handiak eta aurreikusi ezin diren errendimenduak direla-eta, oso arriskutsua da arte-museo enblematikoetan inbertitzea. Proiektu batzuek, hala nola GMBk, behar adina lanpostu sortu dituzte, lotutako sektorearen garapena eta diru sarrera fiskalak, hasierako inbertsioak berreskuratzeko (Plaza, 2006; Plaza et al., 2011) . Ez Milwaukeeko Arte Museoaren hegal berriak ezta Los Angelesko Arte Garaikidearen Museoak (MOCA) ez zuten aurreikusitako bisitari kopurua erakarri (Grodach, 2010; Plaza, 2006 ) . Kultura-inbertsio guztiak ez dira gero motor ekonomiko bihurtzen. 1 Sare sozialak aztertzeko eta grafikatzeko software-pakete bat da, eta neurri estatistiko eta adierazle ugari biltzen ditu, gizabanakoen edo kasuen arteko harreman-matrizeetatik abiatuta. 9 Bien bitartean, mundu osoko antzeko museo askok askoz berreskuperapen azkarragoa jasan dute. Lehen esan bezala, Parisko Louvre museoa munduko arte museorik bisitatuena izan zen 2022an, 7,7 milioi bisitarekin, hala ere, 2019an baino %20 gutxiago. Museoa hain ezaguna denez, edukiera mugatzen hasia da. Pompidou Center %8 bakarrik jaitsi zen 3 milioirekin eta Musee d 'Orsay %10 3,3 milioirekin (Ikus.1. Eranskina). New Yorken, Metropolitan Museum of Art -ek ere arazoak izan zituen, 2019an baino %34 bisitari gutxiagorekin Museum of Modern Art (MoMA) , berriz, 2019an baino %10 bisitari gehiago erakarri zituen, baina urte horretan partzialki itxi zen berreraikitze-lanengatik, eta beraz, ohi baino bisitari gutxiago jaso zituen (Cheshire, L., 2023) (Ikus. 1. Eranskina). Azkenik, analisiak erakusten duenez, berreskurapena desberdina da, batez ere Txinako eta Errusiako museoetan. Lehenengo kasuan, zero covid estrategiagatik eta 2023ko urtarrilean mugak ireki berri zituztelako. Eta bigarrenean, bildumak "beren herrialdea nazioarteko paria bihurtzearekin borrokatu behar izan dute, Ukraina inbaditu ondoren, eta turismoa leku askotara eta leku askotatik atzera eramatearekin". Hala ere, Hermitage Musem -en zenbakiak %43 baino ez ziren murriztu 2019an. Gertaera horiek 2022ko bisitetan oihartzuna izan zuten, eta pandemia betean 2021ekoekin berdindu ziren (Ikus.1. Eranskina). Herrialde bakoitzaren berreskuratze prosezu ezberdin honek harreman zuzena du herrialde bakoitzaren estrategia eta konektibitatearekin. Gaur egun, inoiz baino gehiago, plangintza estrategikoko prozesu bat garatu behar dute hiriek; izan ere, horrela baino ezin izango dira berrikuntza-bideak planteatu, etorkizunerako alderdi garrantzitsuenak lehenetsi edota beste herrialde batzuekin konektatu. COVID-19aren testuinguruan, are garrantzitsuagoa izan zen herrialdeen arteko konektibiatearen azterketa hori. Orain, hiriak krisiari aurre egiteko prestatuak daudela ikus daiteke, eta krisi horrek egonkortasuna kolokan jarrri zuen dimentsio askotan. Guzti hori berresteko, GaWC-ko datuak besterik ez dira ikusi behar. GaWCk mundu osoko hiriak aztertzen ditu, munduko hirien zerrenda batera murrizteko eta gero, beren konektibitatearen arabera sailkatzen ditu, "ekoizlearentzako zerbitzu aurreratuen" bidez: kontabilitatea, publizitatea, banka/finantzak eta zuzenbidea. GaWC-aren inbentarioak faktore politiko edo kulturalek baino pisu handiagoa duten hirien ekonomia sailkatzen du. "Alfa" hirien (lau azpikategoriarekin), "Beta" hirien (hiru azpikategoria) eta "Gamma" hirien (hiru azpikategoria) kategoriez gain, GaWC-ak "Nahikotaun handiko" eta "Nahikotasun" mailako hiri gehigarriak dituzte. 16 GaWC-k hiri-sailkapenak argitaratu ditu 1998, 2000, 2004, 2008, 2010, 2012, 2016, 2018 eta 2020an (GaWC, d.g.). Hiri globalen sailkapenak ugariak dira, eta azterlan batek mundu osoko 300 hiri global iradokitzen ditu. Hain zuzen, New York, Londres, Paris eta Tokio dira, bereziki, metropoli aipagarri edo nabarmenenak. Hiri Globalen Indizean eta Globalki Boteretsuak diren Hirien Indizean lehen lau postuetan egon dira 2008an bi indizeak sortu zirenetik, New York eta Londresekin, azken hamar urteetan lehenengo postutik lehen bi postuetan soilik txandakatuz. Hiriek munduko hirien sareko nodo gisa duten garrantzia adierazten duten zentzuan interpretatu behar dira emaitzak. Azken datuen arabera, hau da, 2020ko datuen arabera, Londres eta New York dira Alfa++ bi sailkatu bakarrak. Zazpi hiri, besteak beste Hong Kong, Paris eta Tokio, hurrengo maila hartzen dute eta Alfa+ gisa sailkatzen dira. Zerrendak beste hamar kategoria ditu: Alfa, Alfa-, Beta+, Beta, Beta-, Gamma+, Gamma, Gamma-, Nahikotasun Handia eta Nahikotasuna (Ikus. 2. Eranskina). Alfa hiria nazioarteko komunitatean paper garrantzitsuena betetzen duen hiria da. Alfa hiriek garrantzi handia dute ekonomian, politikan eta gizartean, eta munduko industriaren lehen mailako zentrotzat hartzen dira, kultura-zentrotzat gain. Alfa hirien adibide batzuk honako hauek dira: New York, Londres, Paris eta Tokio , lehen aipatu bezala. Alfa hiri bat definitzeko hainbat ezaugarri erabiltzen dira. Lehena mundu osoan izena ezagutzea da. Adibidez, alfa hiri baten izena ematen zaienean, jende gehienak esan dezake zein herrialdetan dagoen hiri hori, eta baliteke hiriko hainbat monumentu garrantzitsu ezagutzea, hala nola, Parisko Eiffel Dorrea, edo hiri horrekin lotutako gertaerak, hala nola Frantziako Iraultza… Bestalde, alfa hiriak potentzia ekonomikoak ere badira. Nazioarteko enpresa askok bulegoak dituzte alfa hiri guztietan, munduko gaurkotasunaren berri izateko. Horrez gain, Alfa hiria izateko, hiri batek zerbitzu onak dituen nazioarteko aireportua izan behar du, bai eta trenbide-lotuneak, itsas garraioa eta kamioiak ere, eta garraio publikoko sistema zabal bat ere. Hiriko biztanleen komunitatea askotarikoa da, eta nazio, erlijio eta klase sozioekonomiko askotako pertsonak ordezkatzen ditu. Alfa hiriek eragin politiko handia izan ohi dute, ez bakarrik beren nazioetan, baita mundu osoan ere. 17 Azkenik, alfa hiria kultur zentroa da. Alfa hiriak aberatsak dira arte eta kultura aldetik, museo, antzoki, sinfoniko egoiliar eta bestelako kulturekin. Gustuaren eta modaren arbitroak izan ohi dira, joera berriak alfa hirietako kaleetan sortzen baitira lehenik, eta informazio-trukearen, komunikabideen eta argitalpenaren gune neuralgikoak ere badira. Alfa hiri guztietan daude estatuko eta nazioarteko argitaletxe garrantzitsuak, komunikabideak eta informazioaren teknologiako enpresak. Bestalde, alfa hiri asko herri turistikoak dira, gizartean eta kulturan duten paper handiari esker. Edozein unetan, mundu osoko turistek hiri alfa bateko kaleak negozioetako bidaiariekin, bizilagunekin eta aldi baterako hirian dauden bidaiariekin parteka ditzakete, lanaren, jarduera artistikoen eta bestelako jardueren ondorioz. Herrialdeen sailkapen hau bisualki ikus dezakegu jarraian, modu errazago batean interpretatzeko: Irudia 1 : Munduko hiri nagusiak GaWC 2020ko sailkapenaren arabera. Iturria : The World According to GaWC. Oharra : "Alfa ++" hiriak (urre-kolorekoak) eta "Alfa +" hiriak (gorriz markatuak) erakusten dira. 18 3.4 SAREEN ANALISIA Azken hamarkadetan, sarearen ikuspuntutik egindako ikerketak garapen handia izan du zientzia fisikoetatik gizarte-zientzietaraino, eta tresna baliotsua izan da ekonomiarekin edo soziologiarekin zerikusia duten gizarte-fenomenoei azalpenak emateko. Morenok garatutako kolektibo bateko pertsonen arteko harremanak identifikatzeko eta grafikoki irudikatzeko gai den soziometriak 6 (Moreno, 1934) gizarte-egiturak hautemangarri egin zituenetik, sare sozialen analisiaren esparrua garatuz joan da hamarkadetan, gizarte-zientzien barruan sendotzeraino, erakunde professional (International Network for Social Network Analysis, INSNA) eta software espezializatu batekin (UCINET), besteak beste. Atal horretan sakondu aurretik, egokitzat jotzen da sare sozialaren edo gizarte sarearen definizioa aipatzea; hau da, talde edo kolektibo batean haiekin lotura duten erakundeen edo banakoen arteko harremanen edo elkarrekintzen multzo bat, harreman-lotura horien ezaugarriak norbanakoen portaeren azalpen gisa erabil daitezkeelako propietatearekin. Bestalde, sare sozialen analisian multzo bat osatzen duten aktore edo nodo batzuen arteko harremanak aztertzean oinarritzen da. Haien arteko konexioetan ematen diren patroiek sarea bera osatzen dute. Hori azalduz, superizar museoen kokapen mediatiko globala kartografiatzeko, sareen analisiaren metodoa erabiltzeraino eraman gaituen arrazoi nagusiak aipatuko ditugu: Lehenik eta behin, Superizar Museoei buruzko eztabaida Superizarren Ekonomiari buruzko eztabaida ekonomiko zabalagoarekin lotuta dago, Sherwin Rosenek bere artikulu seminalean (Rosen, 1981) proposatu zuen bezala. Superizar Museoen fenomenoa existitu dadin, zenbait baldintza paralelo eman behar dira (Frey, 1998). Komunikabideek superizarren jarduerei eskaintzen dieten arreta handia baldintza horietako bat da. Rosenen hipotesia bezala, Superizar Museoen kasuan, erakusketa mediatikoa museo mordoxka batean biltzen da. Komunikabideetan behin eta berriz agertzen diren tokiek eta gauzek errekonozimendu publikoa hartzen dute eta, une batetik aurrera, ospea. Horregatik Superizar Museoak ospetsu mediatiko bihurtu behar dira (ospetsu estatusa lortu) bisitari ugari erakartzeko (Plaza et al., 2015). Hori sareen analisiaren hizkuntzara itzultzeak esan nahi du komunikabideen arreta 6 1920an Jacobo Levy Morenok sortua, mota desberdineko kolektiboetan gizabanakoak lotzen dituzten pertsonen arteko harremanei buruzko dinamika berriak ikertzen eta kuantifikatzen dituzten tekniken multzo bezala adierazten da. 19 handia erakartzen duten museoek kokapen-sarean posizio zentralak betetzen dituztela. Beraz, zenbat eta garrantzi handiagoa izan museoak sarean lortzen duen posizio zentrala, orduan eta arrakasta handiagoa izango du mundu mailako arreta erakartzen eta turismo-oinarri kultural bihurtzen. Bigarrenik, logika horren esparruan, egitura arkitektoniko superizarren (Louvre, British Museum edota Metropolitan Museum) erabilera instrumentala da. Pieza arkitektoniko benetan bereziek eta beren generoan bakarrak direnek bakarrik erakar dezakete komunikabideen arreta eta, ondorioz, jendearen esker ona. Museo baten lehiakortasunerako bereizketa eta berezitasuna funtsezkoak diren arren, oso arriskutsua da haien mende egotea soilik aurreikusitako helburu publiko eta komertzialak lortzeko. Era berean, garrantzitsua da museoaren ospea zabaltzea, merkatuan abantailak lortu nahi direnean, "Sare kanal" deiturikoen bidez (Plaza et al., 2015), hau da, irudiaren banaketan aktiboki parte hartzen duten elkarri lotutako hainbat erakunde. Hirugarrenik, aipatu den bezala, Superizarren Ekonomiaren printzipioek jarduten duten merkatuak komunikabideekiko esposizio handi eta desorekatuan ezaugarritzen dira, eta erakusketa parte-hartzaile askoren artean banatzen da. "Sareen analisian" adituek "lehentasunezko atxikimendua" deitzen diote fenomeno horri, eta horrek esan nahi du nodo bat zenbat eta konektatuago egon, orduan eta litekeena dela lotura berriak jasotzea (Barabási y Albert, 1999; Weidenfeld, 2010; Ram, Björk y Weidenfeld, 2016). Beraz, sareen analisia posizionamendua esploratzeko «fitting» tresna batean bihur daiteke. Hemen adierazi behar da hedabideekiko esposizioaren metaketak (irudiak, artikuluak, etab.) balio duela azalpen-aldagai gisa. Hedabideekiko esposizioaren metaketak eragin zuzena du bisitari-kopuruan, eta ez soilik hedabideekiko erakusketan (Plaza et al., 2015). 3.4.1 Irudikapen metodoak Bai grafoen teoria bai matrizeekin egindako eragiketak sare sozialen analisiaren kontzeptu askoren oinarri izan dira. 3.4.1.1 Grafoak Grafoak asko erabili dira gizarte-sareak aztertzeko, gizarte-harremanak formalki irudikatzeko eta gizarte-egituraren ezaugarri garrantzitsuak kuantifikatzeko. Erabili zituen lehena Moreno izan zen (1934) eta geroago Hararyk eta beste batzuek garatu zituzten. 20 Grafo batean, nodoek aktoreak irudikatzen dituzte eta lerroek, aldiz, aktore horien arteko loturak. Grafoen teorian, nodoei erpin edo puntu ere deitzen zaie, eta lerroei ertz edo arku . G grafo batek bi informazio-multzo ditu: nodo multzo bat, N= {n 1 , n 2 ,...,n g } eta lerro multzo bat L={l 1 ,l 2 ,...,l L } nodo-pareen artean. Grafo batean, lerro bakoitza nodo desberdineko bikote ez-ordenatua da l k =(n i ,n j ) (Waserman y Faust, 2013). Hala, grafo bat adierazi dezakegu N nodoen multzoarekin eta L lerro-multzoarekin, hala nola, G(N, L) . Hala ere, nodo multzoaren eta lerro multzoaren gainean anbiguotasunik ez dagoenean, G deituko diogu grafo sinpleari. Bi nodo, n i eta n j elkarren ondoan daude l k =(n i ,n j ) lerroa L lerro multzoan badago (Waserman y Faust, 2013). Bestalde, lotutako zenbait kontzeptu daude, hala nola, bidea (path) . Honako hau, nodoeta erlazio-sekuentzia bat da, eta nodo bakoitza behin bakarrik erabil daiteke. Horretaz gain, aktoreen edo nodoen dinamikari lotutako beste kontzeptu bat kohesioa da, sare bateko aktoreen arteko erlazioari dagokiona. Hiru kohesio-neurri edo adierazle komun daude (Hawe, Webster y Shiell, 2004), hain zuzen: -Distantzia edo distantzia geodesikoa (Distance) : Sare bateko (edo grafo bateko nodoen) bi aktoreren artean dagoen distantzia da. Horren kalkulua egiteko, haien arteko biderik laburrenean dauden lotura (lerro) kopurua batu behar da. Beste hitz batzuetan esanda, sareko ausazko bi nodoren arteko biderik laburrena adierazten du, eta aktoreen artean informazioa edo ezagutza transmititzeko abiadura islatzen duen adierazlea da. -Irisgarritasuna (Reachability): Sare bateko aktoreak zuzenean edo zeharka gainerako aktoreekin lotuta dauden zehazten duen neurria da. -Dentsitatea (Density): Dentsitatea sareen azterketan oinarrizko neurrietako bat da, eta gizarte-epidemiologiaren nozioetan gehien erabiltzen den datuetako bat (Hawe et al., 2004). Elkarrekin konektatuta dauden aktoreen kopuruaren ehuneko gisa adierazten da, sarearen barruan egin daitezkeen konexio posible gehienekiko. Analitikoki: 21 Ekuazioa 1 : Dentsitatea. Iturria : Elaborazio propioa. Non, n(n-1) izan daitezkeen loturen kopuru osoa da, eta k , berriz, ikertzen ari den erlazioa. Dentsitatearen bidez, loturen indarra baloratzen den, eta sareko aktoreen artean informazioa zabaltzeko abiadura ezagutzean datza haren erabilgarritasuna. Gainera, sare jakin bateko aktoreen artean gizarte-kapitala eta gizarte-hertsapenaren maila ezagutzeko aukera ematen duen neurria da (Hanneman y Riddle, 2005). Laburbilduz, aktoreen artean informazioa eta ezagutza transmititzeko abiadura islatzen duen adierazlea da. 3.4.1.2 Matrizeak Matrizeak sare-datuak irudikatzeko eta laburtzeko modu alternatiboa dira. Matrize batek grafo baten informazio bera du, baina erabilgarriagoa da informatikarako eta analisi informatikorako. Matrizeekin egindako eragiketak asko erabiltzen dira sare sozialen analisiaren definizio eta kalkulurako, eta analisi informatikoko pakete gehienen (GRADAP, UCINET, STRUCTURE…) irudikapen nagusia dira . Sare sozialen analisian erabiltzen den matrize primarioari auzokidetasun-matrizea 7 edo soziomatrizea esaten zaio, eta X batez adierazten da. Grafoen teorialariek alboko matrize deitzen diote, matrizeko sarrerek adierazten baitute bi nodo elkarren ondoan dauden ala ez. Sare unimodaletan, soziomatrizaren tamaina g x g da (g errenkada eta g zutabe). Nodo bakoitzerako errenkada bat eta zutabe bat daude, eta errenkadak eta zutabeak 1,2,…,g bezala etiketatzen dira. X ij soziomatrizeko sarrerek nodo-pareak elkarren ondoan daudela erregistratzen dute; hau da: 7 Matriz de adyacencia. 22 1 ni eta nj nodoak elkarren ondoan badaude = 𝑋 𝑖𝑗 0 ni eta nj nodoak elkarren ondoan ez badaude Jarraian ikus dezakegunez (2. taula), grafo baterako soziomatrizea (zuzendu gabeko erlazio baterako) simetrikoa da. Matrize bat simetrikoa da baldin eta xij = xji bada i orotarako eta j orotarako; horrela, goiko eskuineko eta beheko ezkerreko triangeluetako sarrerak berdin-berdinak dira. Diagonaleko sarrerak, xij -ren balioak, mugagabeak dira grafoan begiztarik onartzen ez badira. Horren adibide bat, honako hau izango litzateke: Taula 2 : Soziomatrizea . Iturria : Elaborazio propioa. 3.4.2 Zentralitatea Zentralitatea aztertzea da sare sozialen azterketan gehien erabiltzen den gaietako bat. (Landher, Friedl y Heidemann, 2010). 3.4.2.1 Kontzeptua Grafoen analisiak sare sozialetan duen erabileretako bat, zentralitatearen bidez, sareko aktore nagusiak identifikatzea da. Gizabanako batek gizarte batean duen zeregina, haren eragina edo esku har dezakeen informazio-fluxuak zentraltasun-indizeen aplikazioen adibide dira. Hau da, aktore edo nodo garrantzitsu edo ospetsuenak, normalean, sarearen barruko kokaleku estrategikoetan kokatzen dira. Zientzialariak, Morenotik (1934), “izarrak” eta 23 “isolatutako” aktoreen kontzeptu soziometrikoak kuantifikatzen saiatu dira (Wasserman y Faust, 2013). Elkarrekintza-maila txikia duten sareetan harreman-dentsitate txikia dago, eta horrek gizarte-boterearen maila ere txikia izatea dakar; kontrakoa gertatzen da sare trinkoenekin. Gizarte-zentraltasun eta -botere handiena duten subjektuek gizarte-posizio hobeak dituzte, eta beste aktore batzuekin integratzeko murrizketa gutxiago dituzte (Hanneman y Riddle, 2005). Zentralitate-indizeak gizarte-sare bateko aktoreen gailentasunaren edo garrantziaren adibide dira. Normalean, neurri horiek 0 eta 1 arteko balioak itzultzeko normalizatzen dira, sare eta azterketa-kasuen arteko alderaketak egin ahal izateko (Wasserman y Faust, 2013). Bavelasek egindako formulaziotik, nodo baten zentralitate-neurri ezberdinak proposatu dira, hala nola; gradu-zentralitatea, hurbiltasun-zentralitatea, bektore propioaren zentralitatea eta bitartekaritza-zentralitatea, bestek beste. Guztiak aipatuko baditugu ere, gradu zentralitatean (degree centrality) eta bektore propioaren zentralitatean (eigenvector centrality) zentratuko gara, lehenago aipatu bezala, hain zuzen, aipatzekoa da gradu-zentralitatearen hedapen natural bat berezko bektorearen zentraltasuna dela. 3.4.2.2 Zentralitate-neurriak ● Gradu-zentralitatea (Degree Centrality) Sareen teorian erabiltzen den zentraltasun-neurri bat da, eta ni aktore baten zuzeneko lotura guztien eta sareko gainerako aktoreen batura gisa definitzen da. Goi-mailako zentraltasun-maila duen aktoreak harreman zuzena du sareko beste aktore askorekin, eta harremanei buruzko informazio-kanal handitzat hartzen da (Wasserman y Faust, 2013), halaber, sarearen interkonexiorako funtsezko elementu bihurtzen da eta haren barruan erdigunea hartzen du. Adierazpen analitikoa: Ekuazioa 2 : Gradu-zentralitatea (1). Iturria : Elaborazio propioa. 24 Non Xij -k 1 balioa hartzen du soilik, lotura komunak badituzte, eta 0 balioa bestela. Tamaina desberdineko sareen arteko konparazioak egin ahal izateko, adierazlea normalizatu egiten da 100-ekiko, eta zatitu egiten da zentraltasunaren balio maximoarekin (n-1), hau da, aktorearen benetako loturen kopuru osoa neurtzen da, sarean egon daitezkeen loturen kopuruaren arabera: Ekuazioa 3 : Gradu-zentralitatea (2). Iturria : Elaborazio propioa. ● Hurbiltasun-zentralitatea (Closeness centrality) Aktore batek sarea osatzen duten beste aktoreekiko duen hurbiltasun-maila da. Ez du soilik zuzeneko loturetan arreta jartzen, baizik eta, zuzenean konektatuta ez dauden gainerako aktoreekiko hurbiltasuna ere kontuan hartzen du. Aktore baten elkarreraginen autonomiaeta azkartasun-neurria adierazten duen adierazlea da. Sareko gainerako aktoreengandik zenbat eta hurbilago egon, orduan eta azkarrago sartuko da informaziora, eta besteekiko mendekotasun gutxiago izango du. Halaber, distantzia geodesiko en (edo bide laburrenen luzeera) funtzio gisa adierazten da, eta kontuan hartzen du aktoreak gainerako aktoreekin dituen loturetatik laburrena den lotura-bidea. Analitikoki: Ekuazioa 4 : Hurbiltasun-zentralitatea (1). Iturria : Elaborazio propioa. Ni aktorearen zentralitate-maila normalizatua: Ekuazioa 5 : Hurbiltasun-zentralitatea (2). Iturria : Elaborazio propioa. 25 Ondoren, Centre Pompidou PAR (%47,83), Tate Modern LDN (%41,33) eta Victoria and Albert Museum LDN (%31,83) museoak daude, besteak beste, %50 eta %30 bitarteko erlazioekin. Azkenik, lotura-saretik at dagoen aktore bakarra dago; Gyeongju National Museum . Hau da, ez duenez konexio edo loturarik aktore batekin ere ez, haren gradu-zentralitatea guztiz nulua da. Lehenago aipatu bezala COVID-19aren murrizketa gogorren ondorio izan daiteke, honek turista askoren bisita oztopatu izan baitu Hego Koreara zati handi batean, bertako mugak beste leku askotan baino askoz gogorragoak eta iraunkorragoak izan baitira. Gainera, deigarria da, besteak beste, Guggenheim Museum NY, Vatican Museum eta antzeko aktoreek gehiengoaren antzeko hurbiltasun-mailak erakustea; haien gradu zentraltasuna, berriz, gainerakoekiko txikiagoa denean. Kontraste horren arrazoia da; zuzeneko konexio asko mantendu ez arren, sareko aktore nagusiekin lotuta daudela. Jarraian, aktoreen bektore propioaren zentralitatea (eigenbektorea) aztertuko da, izan ere, eigenbektorea aktore baten ospearen neurri gisa interpreta daiteke. Neurri honek, zeharkako erlazioak kontuan hartzean, nodoen loturei buruzko informazio gehiago ere ematen du, izan ere, baliteke gradu baxuko zentraltasuna duten nodoak egotea, baina zentraltasun altuko nodoekin lotuta egotea eta, beraz, horien eigenbektorea altua izatea; hain zuzen hau da Centre Pompidou PAR-en, Orsay Museum PAR-en…kasua. Aitzitik, baliteke oso konektatuta dauden aktoreak egotea, baina horiek inorekin edota aktore gutxirekin konektatuta egotea; beraz, haien eigenvektorea txikia izatea; besteak beste, Royal Academy of Arts LDN, Van Gogh Museum AMS, Metropolitan Museum of Art NY... Azpimarratzekoa da, gradu-zentraltasunarekin ateratako emaitza nabarmenena bat datorrela bektore propioaren emaitzarekin. Hau da; kasu honetan bektore propioaren zentraltasun handiena duten aktoreak British Museum LDN (%63,5) eta Louvre Museum PAR (%62,2) dira. Bi horiek, zentraltasun handiena duten nodoak dira eta beraz, sareko posizio zentralenean kokatzen dira eta gainera, zentraltasun handiko aktore askorekin dute konexioa (Ikus. 3. Eranskina). Beraz, esan daiteke ospe handiko museoak direla, lehen aipatu bezala, izan ere, bisitari gehien jasotzen dituzten museoak baitira eta horrek komunikabideetan ikusgarriagoak izatea ekartzen baitu. Honekin esan dezakegu bektore propioaren eta bisitari kopuruaren arteko harremana zuzena dela, eta horrez gain, bien arteko erlazioaren korrelazioa altua dela. 32 Jakina hau, beste aktoreen eta zeharkako beste loturen irakurketa logika berarekin egiten da. Hala, eigenbektore-balio handiko aktore batek nodo hori ere ondo konektatuta dauden nodoekin ondo konektatuta dagoela adierazi eta interpretatu ahal izango du. Maila bat beherago aurkitzen dira Orsay Museum PAR (%52,5), Centre Pompidou PAR (%51) edota Rijksmuseum AMS (%30,3) bezalako museoak. Leku zentralenenan kokatzen ez badiren ere, konekzio ugari dituztela baieztatu daiteke; horien artean, lehen aipatutako aktore nagusiekin. Horrek zerikusi handia du museo horien bektore propioaren ehunekoan, hain zuzen, harreman horrek bektore propioa areagotzen baitu. Bestalde, aipatzekoa da National Museum in Krakow-k (%0,1) eta Centro Cultural Banco do Brasil BHZ-k (%0,5), zuzeneko lotura bakarra izan arren, eigenbektore-balio ezberdinak dituztela. Alde horretatik, Centro Cultural Banco do Brasil BHZ hobeto konektatutako aktoreei lotuta dago, National Museum in Krakow-ekin alderatuz (Ikus. 3. Irudia). Hau da, ospe txikiagoko museo horiek bezalakoek, ikusgarritasun handiagoa lortuko dute museo ospetsuekin lotura zuzena izanik, horrek gutxika-gutxika maila eta ohorea handitzea ekarriko baitu, eta baita bektore propioa areagotzea. 33 5. ONDORIOAK ETA GOGOETAK Kultura-jarduerek garrantzia handia hartu dute industria osteko ekonomien trantsizio-prozesuetan, ospea eta bereizketa bezalako balioetan oinarritutako kapital sinbolikoa sortzeko duten gaitasunagatik. Balio horiek berrikuntza sustatu dute lankidetza global handiago baten bidez, eta adimenaren eta ezagutzaren inguruak areagotu dituzte. Arkitektura superizarrak berebiziko garrantzia du museoek eragin handieneko komunikabideetan duten posizionamendu globalean. Horrek esan nahi du museo baten itxura arkitektoniko bereizgarri eta nabarmenak interes eta estaldura mediatiko handiagoa sor dezakeela, eta horrek aldi berean, turismo kulturala arrakastaz erakartzea. Museo superizar horien kokapen mediatiko eta zentrala bat dator aldi honetarako zentraltasun-neurriei dagozkien datuek ematen dizkietenarekin. Hala, esan daiteke, gainerakoekin zuzeneko konexio edota lotura ugari izateaz gain, aktore zentral gisa berretsi direla, eta informazio-gidari gisa kokatu direla gainerako aktoreen arteko bide garrantzitsuenetan. Louvre, British Museum… bezalako museo aipagarrienak, zentzu honetan liderrak direla erakutsi dute. Beraz, beste museo batzuk haien inguruan biltzen badira eta benetako museo horiekin lankidetzan aritzen badira, sarearen erdigunetik hurbilago egongo dira, eta horrek, komunikabideetan duten ikusgarritasuna areagotuko du, eta arreta eta jende gehiago erakarriko du haien instalazioetara. Ondorio horiek iradokitzen dute arkitektura ikonikoa eta presentzia mediatikoa funtsezko faktoreak direla museoek agertoki globalean arrakasta eta ikusgarritasuna izateko. Komunikabideen aintzatespen eta estaldura positiboak eragin positiboa du bisitarien erakarpenean, eta museoen ospea eta ikuspena handitzen ditu eragin handiena duten komunikabideetan. Hortaz, emaitza guzti horiek arkitektura ikonikoak eta presentzia mediatikoak museoen posizionamendu globalean berebiziko garrantzia izan dezaketela erakusten dute. 34 6. BIBLIOGRAFIA Abadie, A., & Gardeazabal, J. (2003). The Economic Costs of Conflict: A Case Study of the Basque Country. American Economic Review , 93 (1):113–132. Aksoy, A., & Robins, K. (1992). Hollywood for the 21st century: global competition for critical mass in image markets. Cambridge Journal of Economics, 16(1): 1–22. Ashworth, G.J. (2009). The Instruments of Place Branding: How is it Done? European Spatial Research and Policy , 16 (1): 9–22. Barabási, A., & Albert. R.R. (1999). Emergence of Scaling in Random Networks. Science , 286 (5439): 509–512. Bonacich, P. (1987). Power and Centrality: A Family of Measures. American Journal of Sociology , 92 (5): 1170-1182. Borgatti, S. P., Everett, M. G., & Johnson, J. C. (2018). Analyzing social networks . Sage Publications. Boschma, R. (2005). Proximity and Innovation: A Critical Assessment. Regional Studies , 39 (1): 61-74. Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Hemendik berreskuratua: https://monoskop.org/images/e/e0/Pierre_Bourdieu_Distinction_A_Social_Critique_of_the_J udgement_of_Taste_1984.pdf Cheshire, L., & Da Silva, J. (2023ko martxoaren 27a). Revealed: the top 20 most popular art museums on social media in 2023. The Art Newspaper. Hemendik berreskuratua: https://www.theartnewspaper.com/2023/03/27/museums-social-media-booms-thanks-to-anniv ersaries-and-blockbusters 35 Cheshire, L. (2023ko martxoaren 17a). The 100 most popular art museums in the world–who has recovered and who is still struggling?. The Art Newspaper . Hemendik berreskuratua: https://www.theartnewspaper.com/2023/03/27/the-100-most-popular-art-museu ms-in-the-worldwho-has-recovered-and-who-is-still-struggling Comisión Europea (d.g.). Hemendik egokitua: https://ec.europa.eu/info/index_es Currid, E., & Williams, S. (2009). The geography of buzz: art, culture and the social milieu in Los Angeles and New York. Journal of Economic Geography , 10 (3): 423–451. DiMaggio, P. (1997). Culture and Cognition. Annual Review of Sociology , 23 (1): 263–287. DiMaggio, P. (2011). Cultural Networks. In J. Scott & P. J. Carrington (Ed.), Sage Handbook of Social Network Analysis (286–300. or). Sage Publications. Florida, R. (2002). The Economic Geography of Talent. Annals of the Association of American Geographers , 92 (4): 743–755. Frey, B.S. (1998). Superstar Museums: An Economic Analysis. Journal of Cultural Economics , 22 (2– 3): 113–125. GaWC - Globalization and World Cities (d.g.). Hemendik egokitua: https://www.lboro.ac.uk/microsites/geography/gawc/gawcworlds.html Gómez, M.V. (1998). Reflective Images: The Case of Urban Regeneration in Glasgow and Bilbao. International Journal of Urban and Regional Research , 22 (1): 106–121. Grabher, G. (1993). The Weakness of Strong Ties: the Lock-In of Regional Development in the Ruhr Area. In G. Grabher (Ed.), The Embedded Firm : On the Socioeconomics of Industrial Networks (255–277 . or). Routledge. Hanneman, R. A., & Riddle, M. (2005). Introduction to social network methods. University of California. 36 Hawe, P., Webster, C.M., & Shiell, A. (2004). A Glossary of Terms for Navigating the Field of Social Network Analysis. Journal of Epidemiology and Community Health , 58 (12), 971-975. Hospers, G.J. (2008). Governance in innovative cities and the importance of branding. Innovation: Organization & Management , 10 (2/3): 224–234. Kavaratzis, M., & Ashworth, G.J. (2005). City branding: an effective assertion of identity or a transitory marketing trick?. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie . 96 (5): 506–514. Kotler, P., & Gertner, D. (2002). Country as Brand, Product, and Beyond: A Place Marketing and Brand Management Perspective. Journal of Brand Management , 9 (4): 249–261. Landherr, A., Friedl, B., & Heidemann, J. (2010). A Critical Review of Centrality Measures in Social Networks. Business & Information Systems Engineering , 2 (6): 371-385. Moreno, J.L. (1934). Who Shall Survive: Foundations of Sociometry, Group Psychotherapy and Sociodrama . Nervous and Mental Disease Publishing. Plaza, B., & Haarich, S.N. (2015). The Guggenheim Museum Bilbao: Between Regional Embeddedness and Global Networking. European Planning Studies , 23 (8): 1456–1475. Plaza, B., González-Casimiro, P., Moral-Zuazo, P., & Waldron, C. (2015). Culture-led city brands as economic engines: theory and empirics. The Annals of Regional Science, 54 (1): 179–196. Plaza, B., Haarich, S.N., & Waldron, C.M. (2013). Picasso’s Guernica: The Strength of an Art Brand in Destination e-Branding. International Journal of Arts Management , 15 (3): 53–64. 37 Plaza, B. (2006). The Return on Investment of the Guggenheim Museum Bilbao. International Journal of Urban and Regional Research , 30 (2): 452–467. Plaza, B. (2008). On Some Challenges and Conditions for the Guggenheim Museum Bilbao to be an Effective Economic Re-activator. International Journal of Urban Regional Research , 32 (2): 506–517. Power, D., & Jansson, J. (2011). ¿Construyendo marcas desde el exterior? Canales de marca, clusters cíclicos y circuitos globales. In A. Pike (Ed.), Brands and branding geographies (150-164. or). Edward Elgar Publishing. Ram, Y., Björk, P., & Weidenfeld, A. (2016). Authenticity and place attachment of major visitor attractions. Tourism Management , 52 : 110–122. Rantisi, N.M., & Leslie, D. (2006). Branding the design metropole: The case of Montréal, Canada. Area , 38 (4): 364–376. Rosen, S. (1981). The Economics of Superstars. The American Economic Review , 71 (5): 845–858. Scott, A.J. (1997). The Cultural Economy of Cities. International Journal of Urban and Regional Research, 21 (2): 323–339. Scott, A.J. (2014). Beyond the Creative City: Cognitive-Cultural Capitalism and the New Urbanism. Regional Studies , 48 (4): 565-578. Shapiro, C., Carl, S., & Varian, H. (1998). Information Rules: A Strategic Guide to the Network Economy. Boston, Massachusetts: Harvard Business Press. Stigler, G.J., & Becker, G.S. (1977). De Gustibus Non Est Disputandum. The American Economic Review , 67 (2): 76–90. Ter Wal, A.L., & Boschma, R. (2009). Applying Social Network Analysis in Economic Geography: Framing Some Key Analytic Issues. The Annals of Regional Science , 43 (3): 739–756. 38 Vivant, E. (2011). Who brands whom? The role of local authorities in the branching of art museums. The Town Planning Review , 82 (1): 99–115. Wasserman, S., & Faust, K. (2013). Análisis de redes sociales. Métodos y aplicaciones . Madrid, España: Centro de Investigaciones Sociológicas. Weidenfeld, A. (2010). Iconicity and Flagshipness of Tourist Attractions. Annals of Tourism Research , 37 (3): 851–854. 39 7. ERANSKINA Eranskina 1 : Munduko 100 arte museoetako bisitariak (2022). MUNDUKO 100 ARTE MUSEOETAKO BISITARIAK (2022) ARTE MUSEOAK BISITARIAK ALDAKETA TASA (%) 2021 ARTE MUSEOAK BISITARIAK ALDAKETA TASA (%) 2021 1 Louvre Museum PAR 7.726.321 173% 51 Art Institute of Chicago CHI 1.037.158 20% 2 Vatican Museums VA 5.080.866 215% 52 Art Gallery of New South Wales SYD 1.021.983 138% 3 British Museum LDN 4.097.253 209% 53 Musée de l´Orangerie PAR 1.013.265 167% 4 Tate Modern LDN 3.883.160 236% 54 Musée du quai Branly-Jacques Chirac PAR 1.005.357 63% 5 National Museum of Korea SEL 3.411.381 170% 55 Getty Center LA 989.302 95% 6 Orsay Museum PAR 3.270.182 213% 56 Kelvingrove Art Gallery and Museum GLAS 971.412 237% 7 National Gallery of Art WA 3.256.433 91% 57 National Portrait Gallery/SAAM WASH 953.653 189% 8 Metropolitan Museum of Art NY 3.208.832 64% 58 Tate Britain LND 913.395 74% 9 Centro Pompidou PAR 3.009.570 100% 59 Museum of Fine Arts HOU 903.443 82% 10 State Hermitage SPb 2.812.913 71% 60 Musée des Arts Décoratifs PAR 901.593 130% 11 National Gallery LDN 2.727.119 285% 61 Museo delle Antichità Egizie TU 898.500 126% 12 State Russian Museum Spb 2.651.688 17% 62 Osterreichische Galerie Belvedere VIE 879.640 168% 13 Museo Nacional del Prado MAD 2.456.724 109% 63 Los Angeles County Museum of Art (LACMA) LA 867.322 40% 14 Victoria and Albert Museum LDN 2.370.261 176% 64 Museo de Nueva Zelanda Te Papa Tongarewa NZL 863.129 7% 15 Somerset House LDN 2.346.580 138% 65 Moscow Kremlin Museum MSK 861.341 49% 16 Galleria degli Uffizi FI 2.222.692 129% 66 Munchmuseet OSL 851.623 323% 17 Museum of Modern Art (MoMA) NY 2.190.440 89% 67 Whitney Museum of American Art NY 838.721 70% 18 M+ HKG 2.034.331 448% 68 De Young Museum SF 797.444 102% 19 National Museum of Scotland EH 1.973.751 199% 69 Royal Ontario Museum (ROM) TOR 796.579 s/i 20 State Tretyakov Gallery MSK 1.910.000 21% 70 Museo Picasso BCN 794.806 167% 21 MMCA SEL 1.806.641 93% 71 Nasjonalmuseet OSL 794.533 * 22 Wawel Castle KRK 1.791.000 s/i 72 National Gallery of Ireland DB 788.650 212% 23 Rijksmuseum AMS 1.766.084 183% 73 Winzavod MOW 780.000 s/i 24 Royal Castle in Warsaw WAW 1.755.267 50% 74 Museum of Western Art TYO 776.814 * 25 NGV International MEL 1.580.303 97% 75 Guggenheim Museum NY (Solomon R.) 750.000 152% 26 Metropolitan Art Museum TYO 1.509.970 44% 76 Museum of Fine Arts BU 746.972 346% 40 27 Humboldt Forum BER 1.500.000 191% 77 Albertina VIE 743.015 103% 28 Acropolis Museum ATH 1.451.727 165% 78 Ashmoleano Museum OXON 728.006 243% 29 Florence Academy Gallery FI 1.428.369 220% 79 Museum of Fine Arts (MFA) BS 709.019 49% 30 National Art Center TYO 1.400.096 59% 80 Royal Academy of Arts LND 696.000 48% 31 Fundation Louis Vuitton PAR 1.398.525 102% 81 Caixeforum MAD 695.797 127% 32 National Museum TYO 1.372.132 127% 82 National Palace Museum HKG 695.000 * 33 National Museum in Krakow PL 1.365.425 101% 83 Frederik Meijer Gardens and Sculpture Park GRR 694.799 26% 34 Centro Cultural Banco do Brasil RIO 1.364.208 471% 84 Imperial War Museum LDN 684.909 114% 35 Van Gogh Museum AMS 1.364.023 272% 85 The Museum of Contemporany Art SYD 677.546 180% 36 Kunsthistorisches Museum VIE 1.345.617 132% 86 CaixaForum VAL 670.655 s/i 37 Palacio de Cristal (Reina Sofía) MAD 1.318.823 * 87 Triennale di Milano MI 661.234 50% 38 Guggenheim Bilbao BIO 1.289.147 143% 88 Denver Art Museum (DAM) CO 656.342 s/i 39 Scottish National Gallery EH 1.277.230 322% 89 National Museum of Modern Art (MMCA) of Gwacheon KR 653.842 128% 40 National Gallery SINGAPORE 1.262.189 69% 90 Royal Museums of Fine Arts of Belgium BEL 652.249 115% 41 Reina Sofía (sitio principal) MAD 1.253.183 * 91 Pallazo Pitti FI 650.612 172% 42 MuCEM MRS 1.251.030 55% 92 Bourse de commerce PAR 650.000 28% 43 Pushkin Museum MSK 1.225.397 60% 93 Fondation Claude Monet FRA 645.460 155% 44 Gyeongju National Museum KR 1.121.949 72% 94 Museo Picasso Málaga (MPM) MAL 641.216 152% 45 Palazzo Ducale VE 1.118.443 s/i 95 The Broad LA 638.326 226% 46 National Museum of African American History and Culture (NMAAHC) WA 1.092.552 178% 96 ARoS Aarhus Kunstmuseum DK 629.679 57% 47 Petit Palais PAR 1.085.517 110% 97 Pergamonmuseum BER 622.959 /240% 48 Museo Nacional Thyssen-Bornemisza MAD 1.073.183 60% 98 Louvre Abu Dhabi ABD 622.399 130% 49 Tel Aviv Museum of Art TVL 1.070.714 124% 99 Berardo Collection Museum LIS 617.684 116% 50 The Huntington SM 1.041.881 s/i 100 Louisiana Museum of Modern Art DK 612.992 83% Iturria : Elaborazio propioa “The New Art Newspaper” -tik ateratako datuetan oinarrituta. 41