Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen eta bihurkarien diakroniaz

FONTES
LINGVÆ
VASCONVM
STVDIA
ET
DOCVMENTA
Año lii. u ea
130 - 2020
Uz aila-abendua
Julio-diciemb e
Hebe ic ioan gabe ene
bu uya: zenbai gogoe a
bu u hi za en e abile a
ana o ikoen e a
bihu ka ien diak oniaz
Ike sAlAbe i izko
sepA A A
445
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Hebe ic ioan gabe ene bu uya:
zenbai gogoe a bu u hi za en
e abile a ana o ikoen
e a bihu ka ien diak oniaz
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: algunas conside aciones sob e la diac onía de los usos
ana ó icos y e lexi os de bu u
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: some hough s conce ning he diach ony o anapho ic
and e lexi e uses o bu u
Ike Salabe i izko
Uni e sidad del País Vasco/Euskal He iko Unibe si a ea (up /ehu)
ike salabe [email protected]
h ps://o cid.o g/0000-0003-3859-4011
doi: h ps://doi.o g/10.35462/ l .130.4
A ikulu honek Espainiako Zien zia, Be ikun za e a Unibe si a e Minis e ioak di uz zuzki zen duen Dia-
c onía de la animacidad: ap oximación ipológica al o igen de las ma cas animadas ike ke a p oiek ua-
en sos engua du (PGC2018-098995-B-I00). Lana en lehenbiziko be sio ba Azi i Bihia Hizkun zala i e a
Filologoen Elka eak 2020ko ma xoa en 25ean an ola u E xe i Bihia: Hizkun zala i za e a Filologia be-
ogeialdian ja dunaldian au kez u zen. Egileak ja dunaldiko pa e ha zaileei, ba ez e e I aide Iba e xe-
An uñano i, be en oha enga ik eske ak eman nahi dizkie. Pa xi Salabe i Za a iegi i e e eske ani z zo
dizkio , a ikulua en gainean egindako i uzkin e a zuzenke a guz ienga ik. Azkenik, lana e ebisa u du en bi
az e zaile anonimo i eske ak eman nahi dizkie , be en oha e abilga ienga ik. Geldi li ekeen edozein aka s
edo gabezia egilea en e an zukizun hu sa da.
Jaso ze da a: 2020/05/29. Behin-behineko ona ze da a: 2020/09/29. Behin be iko ona ze da a. 2020/10/08.
446
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
LABURPENA
Lan hone an euska azko bu u-egi u a bihu ka ia en so e ak kanpoko e a ba neko
ze ga iak di uela a gudia zen da: alde ba e ik, E di A oko la ina ekiko ukipena en
ondo ioz so u zela p oposa zen da, e epikapen g ama ikalizazioa delako mekanis-
moa en bidez. Hipo esi honen a abe a, p ozesua en i u ia E di A oko la inean edi-
en dai ezkeen capu hi za en e abile a ana o ikoe an e a bihu ka ie an bila u beha a
dago. Be ze alde ik, bu u hi zak zen zu be ia hedapen seman ikoa en ondo ioz, hau
da, me onimiaz ga a u zuela i adoki zen da. P oposamen hauek euska a en his o ia-
ako e a be e aike a ako di uzke en ondo ioak e e ez abaida zen di a.
Gako hi zak: bihu ka i asuna; e epikapen g ama ikalizazioa; E di A oko la ina; he-
dapen seman ikoa; euska a en his o ia.
RESUMEN
Es e es udio aboga po una mo i ación an o ex e na como in e na del su gimien o
de la cons ucción e lexi a asca basada en la palab a bu u: po una pa e, se sugie e
que la cons ucción e lexi a nació del con ac o con el la ín medie al, a a és del me-
canismo conocido como g ama icalización eplica i a. Según es a hipó esis, el o igen
del p oceso se encuen a en los usos ana ó icos y e lexi os de la palab a capu en el
la ín medie al. Po o a pa e, se p opone que bu u desa olló nue os signi icados como
esul ado de la ex ensión semán ica, es deci , de la me onimia. Se analizan asimismo
las consecuencias que es as p opues as end ían pa a la his o ia y econs ucción del
euske a.
Palab as cla e: e lexi idad; g ama icalización eplica i a; la ín medie al; ex ensión se-
mán ica; his o ia del euske a.
ABSTRACT
This s udy a gues o an ex e nal as well as in e nal mo i a ion o he ad en o he
e lexi e bu u-cons uc ion in Basque: on he one hand, i is p oposed ha he Basque
e lexi e bu u-cons uc ion a ose by i ue o con ac wi h medie al La in, by means
o he mechanism known as eplica g amma icaliza ion. Acco ding o his hypo hesis,
he p ocess was igge ed by anapho ic and e lexi e uses o he wo d capu in medie al
La in. On he o he hand, he wo d bu u is a gued o ha e de eloped new meaning as
a esul o seman ic ex ension, ha is o say, o me onymy. The po en ial implica ions
a e also add essed which hese p oposals may ha e o he his o y and econs uc ion
o Basque.
Keywo ds: Re lexi i y; eplica g amma icaliza ion; medie al La in; seman ic ex ension;
his o y o Basque.
/ 2
447
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
1. Sa e a. 1.1. Euska azko bihu ka iak ikuspegi ipologikoan. 1.2. Egi u a bihu ka-
iak la ina en his o ian. 1.3. Bihu ka iak, ukipena, g ama ikalizazioa e a e epikapen
g ama ikalizazioa. 2. E di a oko la ineko da uak euSka a en a gi an. 3. Bu u-
bihu ka iak e a aldake a Seman ikoa. 4. EuSka azko egi u a bihu ka ien
hiS o iaz e a ai zin-hiS o iaz. 5. E di a oko euSkal e emuko egoe a Sozio-
linguiS ikoaz. 6. Ondo ioak. 7. E e e en ziak.
1. SARRERA
Euska a en ai zin-his o ia be e aiki zeko o duan, ahaide ezagunik (izan) ez duen
hizkun za gene ikoki baka ua izanik, bi baliabide nagusi di u esku a ike zaileak: ba -
ne-be e aike a e a alde apen ipologikoa (Laka a, 2005, 408. o .; Mi xelena, 1963,
16-17. o .). Lan hone an bi me odoak ba e a zen di uen hu bilpena egi en da, euska a-
en ezauga i g ama ikal ba en (bu u hi zean oina i u ako egi u a bihu ka ia en) le-
kuko zeen ai zineko ga aia be e aiki zeko. Xede hau kon uan izanik, 1.1 a alean eus-
ka azko bihu ka i asuna adie az eko baliabideei ikuspegi ipologikoa en ba nean so
egi en zaie; 1.2 a alean, be iz, la ina en his o iako bihu ka iak labu azal zen di a, e a
1.3 a alean bihu ka i ma ken g ama ikalizazio bidea zehaz en da. 2. a alean euska az-
ko bu u-bihu ka iak E di A oko la inean di uzkeen zenbai i u i ez abaida u akoan,
3. a alean lan hone ako p oposamenak seman ika en ikuspun u ik izan dezakeen azal-
pena e akus en da. Ondo en, ike ke a honek euska a en his o ia ako di uzkeen ondo-
enak au kez en di a 4. a alean, e a 5.ean lan hone ako p oposamena i un s soziolin-
guis ikoa ema eko saiake a egi en da. Seiga en a alean, azkenik, ondo ioak a e a zen
di a.
1.1. Euska azko bihu ka iak ikuspegi ipologikoan
Euskal zaindiak (1991, 62. o .) bihu ka i asuna honela de ini zen du: pe paus be-
eko adi z be ak bi izen sin agma adie az en di uenean e a hauek e e e en ziakideak
di enean, ho s, izaki be a aipa zen du enean, bihu ka i asunaz a i ga ela e an dai-
eke. E e e en ziakideak di en bi sin agma ho ie ako ba ek no malean bizidun e a-
gilea adie az en du, e a be zeak jasailea; gaine a, lehenbizi da o ena i au eka ia
3 /
448
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
dei u ohi zaio, e a biga ena i bihu ka i ma ka (Fal z, 1977, 3-4. o .). Ho ela bada,
Jonek be e bu ua ebaki du esaldian, au eka ia Jonek da e a be e bu ua bihu ka i
ma ka.
Munduko hizkun zen a ean bihu ka i ma kak adi zezkoak izan ohi di a, ho s, hiz-
kiak, adizlagunak edo adi z jokabidea e abiliz adie az en di enak, edo a izenezkoak,
hau da, izenen e a izeno dainen bi a ez bide a zen di enak (Lehmann, 2015, 45-
52. o .). Biga en mul zoa i e epa a uz ge o, hi u alde nagusi daude: (a) izen edo izen
sin agma balioa du en bihu ka iak; (b) izeno dain balioa du enak; e a (c) bihu ka i
a xikiak, izeno daina e a be zelako osagai ba di uz enak (König, 2007, 106-107. o .).
Schlad en (2000) ike ke a ipologikoa en a abe a, munduko hizkun za gehienek
(140/150, % 93,3) izenean edo izeno dainean du e bihu ka i ma ka en ja o ia. Egi-
u a bihu ka ion izenezko edo izeno dainezko i u i e imologikoa, gaine a, eskua ki
(89/150, % 60,1) go pu z, bu u, la u, hezu edo an zeko go pu z-a al izena (gaia) iza-
en da. Haue a ik bu u gaiean oina i u ako egi u a bihu ka ia du enak zenbai e emu
geog a iko a a daude muga u a, e a, o o ha , ez di a ani z (77/950, % 8,1) (E see a &
Salabe i, 2018, 395. o .).
Euska a, be az, ho elako egi u a bihu ka ia duen Eu opako hizkun za bakane-
akoa da. An zekoak edi e eko, gu e kon inen ean, hunga ie a a jo beha a dago:
izeno dain bihu ka i za e abil zen den mag- e oak e o kiz go pu za, soina e ana-
hia du, egun hazia, bihia (Szen -I ányi, 1964, 64. o .). Be zela, U al mendika ea en
hego-mendebaldean (e zyan e a mokshan), Kaukason (abkazie a-adige hizkun ze an
e a geo gie an) edo a ipa A ikan (amazige an e a be be e a en be zelako aldae-
e an, Ma okoko a abie an) kausi dai ezke e imologiaz bu u e anahia du en ize-
no dain bihu ka iak (E see a & Salabe i, 2018). Zen zu hone an, be az, euska a
mendebaldeko eu opa hizkun zen a ean be ezi an za dela e an dai eke. Oha ho i
ga an zi sua da: alde ba e ik, euska azko bu u-bihu ka iak joe a ipologiko unibe -
salen emai za iza eko auke a ez du ezez a zen, baina, be ze ik, mu iz u behin za
egi en du. Be ze modu ba e a adie azi a, euska a ena munduko hizkun ze ako joe a
ipologikoen isla da eke, baina mendebaldeko Eu opan ho en ezauga i ezohikoa
iza eak be zelako azalpena bila ze a bul za zen du. Gai honi 1.2., 2. e a 3. a ale an
helduko zaio be iz.
Ze nahi e e den, bu u elean oina i u egi u a (1a) ez da euska ak bihu ka i asuna
adie az eko daukan baliabide baka a: ani ze an xede be a i aganko a izan ohi den
adi za i agangaiz ea en bidez, hau da, osaga i zuzena adie az ea i u ziaz lo dai eke
(1b), e a hau, ho az, adi zezko es a egia dela e an dai eke1. Hone az landa, zeha
osaga ia kasu gu i ba zue an be e ho e an u z dai eke (i) aldi be ean subjek ua en
1 Haa ik, bu u-bihu ka ia e a i agangaiz ea ez di a baliokideak: es a egia ba en e a be zea en a eko auke a
hainba ak o ek baldin za zen du e e a, o o ha , i agangaiz ea auke a muga uagoa da, ez bai a adi z guz ie-
kin e abil zen ahal. Ikus, euska azko kon u honi begi a, E xepa e (2003, 380-385. o .) e a Salabe i Izko
(2020, 8-12. o .). Desbe din asun honen a azoi ipologiko-unibe salez ikus, be ze ba zuen a ean, Haiman
(1983), König & Siemund (2000, 60-61. o .), Kazenin (2001, 926. o .), König & Vezzosi (2004), A iel (2008,
229. o .) e a Haspelma h (2008).
/ 4

449
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
e e e en ziakidea e a pe sona izeno daina bada, e a (ii) des ina ibo ma ka bada ama
(1c)2. Hau, be az, izeno dainezko es a egia da:
(1) a. gizon ha k be e bu ua hil nahi zuen
b. (*)ispiluan gaizki ikus en naiz
c. a do hau be e ako go de nahi du
Kazeninek (2001, 926. o .) dioenez, munduko hizkun zek bihu ka i asuna adie az e-
ko baliabide baka a (izenezkoa) izan ohi du e, edo bi (izenezkoa e a adi zezkoa). O o
ha , be az, e edu ipologiko heda uena gehienez e e bi es a egia bihu ka i ukai ea da,
e a hau baino gehiago di uz en hizkun zak gu i an kausi zen di a (Haspelma h, 2008,
47. o .). Euska a, be iz e e, alde di hone a ik be ezika a da, ez hainbe ze mundu mai-
lan, baina bai ingu uko hizkun zen aldean.
A al honi bukae a ema eko, aipa u beha a da hi u es a egia bihu ka i hauen (1a-c)
egoe a ez dela egonko a, ez aldaezina: es u zaha e an ikus dai ekeen moduan, euska-
a en his o ian zeha hainba ga apen jasan di uz e (E see a & Salabe i, 2018, 397-
403. o .; Mounole, 2011, 147, 270. o .; Salabe i Izko, 2020)3. Hone az hi uga en a a-
lean min zo ga a be iz.
1.2. Egi u a bihu ka iak la ina en his o ian
Jakina denez, euska a, mende gu i i aun zu en ge mania e a a abia e aginak
salbu, azken mila e a bo zehun u ee an la in-e oman zeekin ukipen egoe a he -
sian egon da (Mi xelena, 1964). Ondo ioz, euska ak g ama ika en maila ia guz ie-
an, hiz egian ba ez e e, hizkun za ho ien e agin naba ia jasan du. Lan hone ako
ildoa i ja ai uz, ho az, zen zuzkoa li za eke aipa u hizkun zek his o ian gaindi
izan di uz en bihu ka i asuna adie az eko baliabideei so egi ea. Kon u honi begi a
e oman ze zaha ak ike zea in e esga ia e a beha ezkoa bada e e, hemen la ina
e a euska a baka ik di ugu az e gai. E oman zee ako bihu ka i asuna en auziaz
gehiago jaki eko e a, o o ha , hizkun za hauek euska azko bu u-egi u a bihu ka ia-
en i u ia di a ekeelako us ea baz e zeko a azoien ingu uan ikus Salabe i Izko
(2019).
La in klasikoan e a a un ean mē(d), ē(d), nōs moduko pe sona izeno dainak e a-
bil zen zi en lehen e a biga en pe sonan bihu ka i asuna adie az eko (Väänänen,
1967, 199-200. o .). Hi uga en pe sonan, be iz, e a salbuespenak salbuespen, men-
debaldeko indoeu opa hizkun za gehienek ja o i ilunekoa den *se-/s(e)we- izeno dain
bihu ka ia du e baliabide nagusi ako, zein, gaine a, diak onikoki nahiko egonko a
2 Azkeneko hauei De Rijkek (2008, 365. o .) bihu ka i ahulak dei zen die, bu u-egi u ak (bihu ka i inda -
suak) ez bezala be a iazko o ma bihu ka i ik ez du elako.
3 Gai honekin lo u a egin dai ekeen galde a euska ak hi u es a egia bihu ka i be eiz eko a azoia ena da.
Kon u ho i lan honen i ismene ik a badago e e, ga bi dago ike ke a gehiago beha duela. Zenbai xehe asun
Bo ineau & Roullandek (2007, 211. o .), Oiha zabal & E xepa ek (2011) e a E see a & Salabe ik (2018,
401-403. o .) ez abaida zen di uz e.
5 /
450
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
bai a (Puddu, 2005; Vi i, 2009). La ina ez da salbuespen, *se-/s(e)we- izeno daina en
ondo engoak bai i u his o ian zeha (2a-c, Nunn, 1922, 154. o .; Puddu, 2005, 76. o .;
Weiss, 2009, 332. o .):
(2) a. amabo, accu i e, ne se in e ema
lo e.1sg. u ush.2pl.ip neg e l kill.3sg.p s.sbj
‘Mai ea, e egu egi en dizu , joan azka , ez dezan be e bu ua hil’
(Plau usen Cis ella ia, 643, ca. K. a. ii. mendea)4
b. haec e go dum agun u aci se
hese hen while do.3pl.pass make.3sg.p s e l
ho a quin a
hou i h
‘Kon u hauek egi en di en bi a ean, bo zga en o dua bada o (bo zga en
o duak be e bu ua egi en du)’ (Ege ia en I ine a ium, 27.3, ca. K. o. i . men-
dea)
c. lae e u in e se us
be.happy.3sg.sbj .pass in 2sg se
uus, non in se, nec in
2sg.poss neg in e l nei he in
aliquo alio
anywhe e else
‘Zu e ze bi za ia zugan poz en da, ez be e bu ua engan, e a ez be ze inon
e e’ (Thomas à Kempisen Imi a io Ch is i, 3.50, K. o. x . mendea)
König & Siemundek (2000, 117. o .), *se-/s(e)we- izeno daina en islak egun uk aine-
az duen po ae a mo osin ak ikoa ikusi a, gai ba e ik a e a o e den az e zen du e.
Hau, edozein kasu an, us eke ia hu sa da, uk aine ako da uak be din izan bai ai ezke
hizkun za bakan ho en be ikun za. Ondo ioz, ez dago indoeu opa hizkun ze ako
bihu ka i ma ka euska azko bu u-egi u a ekin be din ze ik.
Ho ela ikusi a, ez du ema en hizkun za indoeu opa ekiko edo a la ina ekiko uki-
penak euska azko bu u-egi u a bihu ka ia en so e an inolako e aginik izan duenik.
Haa ik, hemen bi kon u azpima a u beha ak di a: alde ba e ik, e a ai zineko 1.1.
a alean azaldu denez, ohikoa da munduko hizkun zek bihu ka i asuna adie az eko egi-
u a ba baino gehiago iza ea. Be ze alde ik, la inak es a egia bihu ka i nagusi za
mē(d), ē(d), nōs o mak (lehenbiziko e a biga en pe sonan) e a *se-/s(e)we- izeno dain
bihu ka ia (hi uga en pe sonan) iza eak ez du e an nahi inoiz be zelako baliabide
biga enka i ik izan ez duenik. Ikus E di A oko la ineko (3a-b) hu engo adibideak
(Ramos, 2000, 66. o .):
4 Euska a ez be ze hizkun za o o ako adibideen le oa eko glosak Leipzig glossing ules-en (Bickel e al.,
2015) a abe a egin di a, ingelesezko i zulpenak e a labu penak ba ne.
/ 6
451
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
(3) a. ado meum capu el inea
ade.1sg.p s 1sg.poss head o ineya d
mea
1sg.poss
‘Neu e bu ua neu e a dan zea en uke alda uko du ’ (Valpues ako And e Ma-
iako ka ula ioak, xi. mendea)
b. kapi e nos o ponemus ad
head.pl 1pl.poss.pl place.1pl.p s a
se uiendum a que ma i -es uo-s
se ice.da as ma y -pl 2sg.poss-pl
‘Geu e bu uak ma i i ako pa a zen di ugu zu e ze bi zuan’ (Leongo ka ed a-
le a xiboko dokumen u bilduma, x. mendea)
Bihu ka i asuna adie az en du en bi adibideok ga ai be suko es ue a ik a e eak
di a. Haue an bu u (capu , capi a) hi za da egi u a bihu ka ia en oina i, hau da, biek
gaiak da abil za e, euska ak bezala. Gaine a, lehen adibidea (3a) Hegoalde ik biziki
hu an izki ia ua da, Gaz ela en e a A aba en a eko mugan. Ho elako adibideak
ez di a bakanak la ina en his o ian zeha , uga iak baizik, 2. a alean e aku siko den
moduan.
Hau jakinda, e aza da pen sa zea (3a-b) moduko adibideen e a euska azko bu u
hi zean oina i u iko egi u a en a ean nolabai eko lo u a izan dai ekeela. Haa ik,
euska ak la ina ekin his o ian ba na izan duen e lazio asime ikoa ezagu u a, a a-
zoizkoena bu u du en egi u a ho ien e o kia, ba ne-ga apen ako ez ha zeko an (ikus
honen ingu uan 3. a ala), euska a ik kanpo bila zea da. Ondo ioz, hemen hu engo
hipo esia plaza a uko da: euska ak bu u hi za en e abile a bihu ka iak la ina ekiko
ukipena en ondo ioz ga a u zi uen, E di A oan, e epikapen g ama ikalizazioa delako
mekanismoa en bidez. P oposamen hau be ma zen du en adibide e a da u gehiago ez a-
baida u ai zine ik, bihu ka i ma ken g ama ikalizazioa en e a e epikapen g ama ika-
lizazioa en ingu uko azalpena eginen da ondoko a alean.
1.3. Bihu ka iak, ukipena, g ama ikalizazioa e a e epikapen g ama ikalizazioa
Hizkun zala i za o oko ean nahiko heda u a dago ukipen egoe ek hizkun za al-
dake a bul za zen e a azka zen du elako us ea (Thomason, 2001, 10. o .; Aikhen ald
& Dixon, 2007, 19. o .). Gaine a, egi u a bihu ka iak hizkun za ukipena en ondo-
ioz e azen heda zen di en ezauga i g ama ikalen a ean daude (Geniušienė, 1987,
303. o .; Heine, 1999, 9-10. o .; Schlad , 2000, 107-108. o .). Ondo ioz, e an dai eke
hizkun zala i za o oko eko e a ukipen linguis ikako da uek bihu ka i ma ken joka-
moldeaz e akus en du enak lan hone ako hipo esia be ma zen duela. Bi jakin za e emu
ho ie an gehien ike u den a ale a iko ba , gaine a, g ama ikalizazioa ena da.
Hemen g ama ikalizazioak honako hau adie az en duela ule zen da: balio lexikoa
duen osagaiak be e gain ezauga i g ama ikalak ha zea, edo a ezauga i g ama ika-
lak di uen osagaia a e g ama ikalago bihu zea (Hoppe & T augo , 2003, 2. o .).
P ozesu hau ule zeko e a honen a abe a, g ama ikalizazioak elka ekin lo u ako lau
7 /
452
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
mekanismo ba ne ha zen di u: (i) zu i ze seman ikoa, hau da, osagaiak be e e anahi
edukia gal zea; (ii) heda zea edo es uingu u o oko zea, ho s, osagaia es uingu u ge-
hiago an e abil zea; (iii) ka ego iagabe zea edo osagaiak ezauga i mo osin ak ikoak
gal zea; e a (i ) ho s higadu a, osagaiak be e go pu za mu iz ea (Ku e a e al., 2019,
3. o .). Au eko a alean azaldu den moduan, sa ien ge a zen den g ama ikalizazio
bidee ako ba gaia > bihu ka i ma ka da. Honda eko kasu hone an, g ama ikaliza-
zioko lau mekanismoek (i-i ) hu engo u a sak (4a-c, 5a-d) di uz e (Schlad , 2000,
113-116. o .):
(4) Aldake a seman ikoa
a. Lehen u a sa: gaia pe pauseko osaga i zuzena da, e a ja o izko e a-
nahia baizik ez du.
b. Biga en u a sa: gaia sinekdoke bidez be in e p e a zen da, subjek ua-
ekiko e e e en ziakide asuna ha u e a bihu ka i bilaka zen da. Edozein
kasu an, egi u ak o aindik e anahi hi zez hi zekoa zein bihu ka ia ukan
di zake.
c. Hi uga en u a sa: gaiak baka ik i aku ke a bihu ka ia izan dezake,
e a be zelakoak e e ga a di zake, hala nola elka ka ia.
(5) Aldake a o mala
a. Lehen u a sa: gaiak mo osin axian (kasu-ma ka zean e a komunz adu-
an) e a sin axian (hi z-hu enke a en aska asunean e a edu e izeno dai-
na en p esen zian) izen sin agma osoa en po ae a du.
b. Biga en u a sa: gaiak, auke an, ezauga i mo osin ak iko e a sin ak iko
mu iz uak izan di zake: komunz adu a gal zea, hi z o dena zu un zea,
edu ezko izeno daina desage zea.
c. Hi uga en u a sa: gaiak nahi aez jokamolde sin ak iko mu iz ua du,
hau da, subjek ua en e e e en ziakidea izan beha du, pe pausean un-
zio baka a izan dezake, e a ezin du hi z hu enke a alda u.
d. Lauga en u a sa: gaiak ez du, dagoeneko, izen sin agma en ezauga i
mo osin ak iko ik, e a izeno dain ako ha dai eke.
O o ha , bihu ka ien g ama ikalizazio u a s hauek (4a-c, 5a-d) izene ik hizki anz-
ko bidea e akus en du e, izeno daina dela bi a eko, e a hau da 1.1 a alean e aku si
den munduko hizkun ze ako bihu ka i ma ken aniz asuna en a azoia (Heine, 1999,
7. o .). Egile ba zuek, gaine a, g ama ikalizazio bide honi ana o a iza eko u a sa gehi-
zen dio e, hu engo e an (E see a & Salabe i, 2018, 424. o .):
(6) izena > ana o a > (izeno dain) bihu ka ia >
(izeno dain) elka ka ia > hizkia
Aldake a diak oniko hauen (4a-c, 5a-d, 6) banake a ezagu zea biziki e abilga ia
izan dai eke lan hone ako hipo esia a gi zen lagun zeko, euska azko bu u-bihu ka ien
g ama ikalizazio maila e a, ondo ioz e a hein ba ean, adina neu zeko esna za e abil
dai ekeelako. Salabe i Izkok (2020, 24-25. o .) e akus en duen moduan, x i-xx. men-
dee ako euska an badi a bu u-egi u a en e abile a ana o ikoak. Be ze zenbai ezau-
ga i ekin ba ean, honek adie az en du euska azko bu u-bihu ka iak g ama ikalizazio
/ 8
459
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
(13) a. Oso asuna za ia en o dez: bu ua o az u, bu uz go a, mendia i bu uz joan,
ekonomia i bu uz min za u, bu u a u
b. Izakia okia en o dez: ez bu u ik ez zango ik ez izan, bu u ba e ik be ze a,
bu u eman, hi u egunen bu uan, a ebu uan, bu u izan
c. Za ia oso asuna en o dez: be ze en bu uan kal e ikusi, no k be e bu ua
ikusi
Hi u adabegi hauek isla zen di uz en me onimie a ik hi uga ena (13c) da euska a en
his o ian bu u hi za en e abile a ana o ikoak (12a-e) so zen zi uena e a, di udienez,
bihu ka i asune anzko g ama ikalizazio bidea (6) i eki zuena. Hi u me onimiak biziki
ohikoak badi a e e, azkena en ondo io di en e abile a ana o ikoak ez daude, inola e e,
ho en heda u a munduko hizkun ze an: 1. a alean azaldu den moduan, bu u hi za en
e abile a bihu ka ia munduko hizkun zen % 8,1ek (77/950) baka ik du e (E see a &
Salabe i, 2018, 395. o .).
Aldiz, bu u zen zu ana o ikoan da abil en hizkun zak askoz e e gu iago di a o ain-
dik. Ge aka i hau e aba ongi ule zen ez bada e e, o aino ezauga i hau du en 40-
50 ba hizkun za, asko jo a, a zeman di a, munduko 7.000 ingu u ik (% 0,6-% 0,7).
Euska a ik e a E di A oko la ine ik leko a, be zeak be ze geo gie az (14a) e a oua -
gli be be hizkun zan (14b) edi en di a halakoak (Bia nay, 1908, 313. o .; Ami idze,
2006, 183. o .):
(14) a. šen mas c
ˇem-s a -s
2sg.nom 3sg.da 1sg.poss-da head-da
ø-u-xa ’-a
2sg.nom-p -d aw/pain - s
‘Ni (neu e bu ua) ha endako ma az en nauzu’
b. ixe -es d lbgu
head-3sg.m.gen a idio
‘E gela da (be e bu ua e gela da)’
Joe a honen bakan asuna ikusi a, kasuali a e handiegia di udi E di A oan ukipen
egoe an izan zi en bi hizkun zak (ga aiko la inak e a euska ak) bu u hi za en e abile a
ana o ikoak e a bihu ka iak pa eka zea. Hau a e susmaga iago egi en da jakinda
es a egia bihu ka iak ukipen egoe an e azen mailega zen di en g ama ikako a alen
a ean daudela (Geniušienė, 1987, 303. o .; Heine 1999, 9-10. o .; Schlad , 2000, 110-
111. o .). Di udienez, susmo hau Mi xelenak (1992, 674. o .) bazeukan, be zela ez
zuen oehko bu u- en sa e an la ina aipa uko.
Da u haue a ik bi ondo io a e a dai ezke: alde ba e ik, la inak be e alde ik ga a u
zi uen bu u-bihu ka iak, men u az lehenagoko e abile a ana o ikoe a ik. Aldake a hau
ongi dokumen a ua e a desk iba ua da (Pé ez, 2007, 311. o .):
Ana omic e minology is ex emely p o i able in he language, p o ided ha man
ends o p ojec his body in he pe cep ion o space and o he eali ies, a ac ha
b ings abou a igu a i e use o such e ms, en iching in his way hei seman ic ield.
15 /

460
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Capu , -is, a noun o Indo-Eu opean o igin, is a good example o ha si ua ion in he
La in language. Many o he meanings we e soon added o i s p ope sense, ha is, he
uppe o on pa o he body o all animals [...] The La in Middle Ages [sic] inhe i ed
hose meanings and added some new ones so ha he e m u ned in o one o he se-
man ically iches in Medie al La in.
Be ze alde ik, a gia da euska azko bu u hi zak, la ina ekiko ukipena goi i-behei i,
denbo an zeha be ezko ga apena izan duela, Iba e xe-An uñano en (2002) ike ke ak
e akus en duen moduan. Ha a a, li ekeena da bai kanpo-mo ibazioak (ukipenak), bai
ba ne ga apenak (aldake a seman ikoak) euska azko bihu ka ien g ama ikalizazioan
e agina eduki izana. Azken inean, hizkun za aldake an ba neko zein kanpoko ak o-
eak ain za ha zen di uz en azalpenak izan ohi di a egian zekoenak, hainba egile en
a abe a (Do ian, 1993; Iga ua, 2019).
4. EUSKARAZKO EGITURA BIHURKARIEN HISTORIAZ
ETA AITZIN-HISTORIAZ
E abile a i dagozkion zenbai goi i-behei i salbu (Mounole, 2011, 270. o .; Salabe i
Izko, 2020), euskalki guz iek du e bu u-egi u a bihu ka i asuna adie az eko baliabi-
de nagusi11. Egi u a hau, gaine a, es u ik zaha ene a ik egun a e dago lekuko u a.
Ha a a, e a euska a en g ama ika his o iko bakanek (Go o xa egi e al., 2018; Iga -
ua & Zabal za, 2012; T ask, 1997) kon u hau ez abaida zen ez badu e e e, bu u-
bihu ka ia en so e ak Euska a Ba u Zaha a en (ebz) ga aikoa edo hau euskalki an
bana zen hasi e a handik gu i akoa beha du izan. E a ba e a edo be ze a, be az,
E di A oan ge a u bide den ga apena da, e a hau ongi a anja zen da la ina ekiko
ukipena en hipo esia ekin. Da u hauei begi a, o ain a e munduko hizkun zez ezaguna
dena oina i ha u a, bihu ka i asuna adie az ea ezauga i unibe sala dela us e denez
ge o12 (Geniušienė, 1987, 152. o .), honako galde a hau egin dezakegu: euska ak, bu u-
egi u a g ama ikaliza u ai zin, ze baliabide zuen bihu ka i asuna adie az eko?
Euska ak egun di uen bihu ka i ma ke a ik (1a-c), e a bu u-egi u a alde ba e a u zi-
a, ez da lehen es igan zen ai zineko ga ai ako i agangaiz ea (1b) ez be e aiki zeko
a azoi ik. Ikuspegi hau be ma zen du en bi ze ga iko di a aipaga iak: alde ba e ik,
au eneko lekuko asune a ik egungo egoe a a e euska a en adi z sis ema e o ik alda-
u bada e e (Laka a, 2018, 25. o .; Mounole, 2011, . o .), bihu ka i asuna adie az-
eko adi za i agangaiz ea es u ik zaha ene an e a hizkun za en his o ia ida zi osoan
zeha au ki dai eke (15a-c):
11 Hau, ba ez e e, his o ia i begi a da egia; egungo joe a, gehienba ahozko euska an e a e oman zeak e agin-
da, i agangaiz ea en e abile a bide ka ze anzkoa da (Euskal zaindia, 1991, 63. o .).
12 Oha u beha a dago (a) bihu ka i asuna adie az ea e a (b) bihu ka i asuna adie az eko baliabide be eziak
iza ea gauza bana di ela, bai bai aude (b) bezalako ik ez dauka en hizkun zak (Haspelma h, 2008, 43. o .).
/ 16
461
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
(15) a. lohi eça i kan d au neu e beguién gaine a, e a ga bi u naiz, e a ikus en du
(Leiza aga, 1990, 640. o .)
b. eçagu cen du , ai o cen, e a con essa cen leguesqui edi ei en e a e acus-
en naicela hobedu i iaincoa en majes a e o ensa uaz (Pou eau, 1664,
74. o .)
c. And a Menina A andañoco (zein zan be e lengusina) e acusi zan enca gù
one an ondo debo èa e a ina (Zuloaga, 2015, 186. o .)
Be ze alde ik, e a ba ez e e Ipa aldeko euskalkiei begi a, i agangaiz ea x i. e a
x ii. mendee an egungo euska an baino gehiago an e abil zen da bihu ka i asuna
adie az eko (Mounole, 2011, 147. o .; Salabe i Izko, 2020, 23. o .). Maiz asuna ain za
eduki ik, hizkun za-aldake an ezauga i ba ek be zea o dezka zen duenean, osagai ik
zaha ena en age aldiak denbo a ekin mu iz en di a, desage u edo g ama ika en
baz e eko e emue an osiliza u a e (Bailey, 1973, 77. o .; K och, 2001, 720. o .). Ha -
a a, e a –nahiz e a egungo ahozko hizkun zan joe a be iz e e gibele a ekoa izan–
bu u-bihu ka iak neu i ba ean o dezka u duela ona uz ge o, pen sa dai eke lehenbi-
ziko es igan zen au eko euska an bihu ka i asuna adie az eko i agangaiz ea heda u a
zegoela. Gauza be a e an dai eke (1c) moduko bihu ka i ahulez: honelakoen es igan-
zak x i-x ii. mendee an ez di a gu i an kausi zen (16a-c):
(16) a. e a nolaco bai ai e hi z hau bakho cha en ça , hau be o i adi u en du o duan
be e ça (E xebe i Zibu ukoa, 1981, 174. o .)
b. e za e ela bada a ha su biha amunaz: ecen biha amunac be e aco a ha
kanen du (Leiza aga, 1990, 301. o .)
c. eçe be ac içanen bai i ade be e aco bo e o c uelac (Be iain, 1626, 15. o .)
Azkenik, euska a a kaiko ik lehenbiziko euska a mode no ako bidean guz i + -au/-
o i egi u a en e abile a ana o ikoak (17a-d) e a bihu ka iak (17e) au ki dai ezke men-
debaldeko es ue an13.
(17) a. a en, esaçu guz iau çu ea nax a e az daguique (Bilbao e al., 2011, 77. o .)
b. ene guz iau ceu e eguin eguiçu (Bilbao e al., 2011, 151. o .)
c. aquiçu zu ea o ain gus iau naçana (Sa asola, 1983, 88. o .)
d. a a emen neu guz ijau ceu ia, a u naguizu, salba naguizu (Olae xea, 1787
[1763], 109. o .)
e. bane oean echu ea, chi ez guz iau galdu ic (Laza aga en B eskuizk ibua)14
Labu bilduz, Behe E di A oan bu u-egi u a hizkun za-ukipena en ondo ioz g a-
ma ikaliza u au e ik e e, ema en du euska ak, hizkun za- ipologia en a gi an, bi-
hu ka i asuna adie az eko egungoa bezain sis ema konplexua, ho s, hi u baliabidek
(i agangaiz eak, bihu ka i ahulek e a guz i + izeno dain e akuslea egi u ak) osa u-
ikoa zuela. Lan hone an azaldu ako da uek, gaine a, au eko zenbai lane akoekin
13 Eneko Zuloaga, ahozko adie azpena.
14 Hemen esku aga i: h ps://klasikoak.a mia ma.eus/laza aga/ ans055.h m.
17 /
462
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
ba e a (Sa asola, 1979; Mounole, 2011; E see a & Salabe i, 2018; Salabe i Izko,
2020), euska az bihu ka i asuna adie az eko izan di en baliabideen k onologia eza -
zea ahalbide zen du e:
(18) Euska azko bihu ka ien k onologia
a. Behe E di A oa a e: i agangaiz ea, bihu ka i ahulak, guz i + izeno dain
e akuslea egi u a (azkena mendebaldean baka ik (?)).
b. Behe E di A oa: bu u-egi u a bihu ka ia en so e a, la ina ekiko ukipena
dela e a, e epikapen g ama ikalizazioz e a hedapen seman ikoz.
c. x i-x iii. mendeak: guz i + izeno dain e akuslea egi u a en gainbehe a.
d. x iii. mendea: edu ezko izeno dain bihu ka ien e a ohikoen a eko be eiz-
ke a (Linschmann-A es i legea) euskalki gehiene an gal zea.
e. xix-xxi. mendeak: i agangaiz ea en pixkanakako mu iz apena (ida ziz
baka ik), bu u- en e a adi za en a eko plu aleko nume o komunz adu ak
nahi aezko asuna gal zea, bu u-egi u a en e abile a ana o ikoen azkeneko
lekuko zeak.
Da uok, alde ba e ik, E di A oko euska a en ikuspegi ga biagoa ema en du e, o ain
a e egin di en p oposamenek (Regue o, 2012; Salabe i Za a iegi, 2018) kon uan ha u
ez du en g ama ika en alde dia azal zen du elako. Be ze alde ik, euska a en his o ia a -
gi zea i eka pena egi en dio e, bu u-bihu ka ien ga apena ez bai a g ama ika his o ikoe-
an (Go o xa egi e al., 2018; Iga ua & Zabal za, 2012; T ask, 1997) ain za eduki.
5. ERDI AROKO EUSKAL EREMUKO EGOERA SOZIOLINGUISTIKOAZ
Ai zineko a ale an a gudia u da euska ak bu u-egi u a bihu ka ia, hedapen seman-
ikoa ekin ba e a, E di A oko la ina ekiko ukipena en ondo ioz e a e epikapen g a-
ma ikalizazioa delako mekanismoa en bi a ez ga a u bide zuela. Bi hizkun zen a eko
pa alelo linguis ikoek hala i adoki zen badu e e e, p oposamen honek ikuspun u sozio-
linguis iko his o iko ik bi zail asun di u: lehenik, 2. a alean azaldu den moduan E di
A oan la ina ida zizko hizkun za bide zen, e a zaila di udi ida zizko hizkun za ba ek
ga ai be ean ia baka ik ahozkoa zen euska an e agina iza eak. Biga enik, biz anle
ga aikide gehienek ez bide zeki en i aku zen e a, ha a a, la ina ez zu en ezagu zen
(Mon eano, 2017, 14. o .).
Bi zail asunei kon ako a gudioak ema en ahal zaizkie: lehena i begi a, E di A oko
euskal e emuko egoe a soziolinguis ikoaz a un gu i dakigu (Laca a, 1957, 12. o .),
e a egile ba zuek baiez a u du e ga ai e a alde di ho e an la ina ez zela baka ik ida-
zizko hizkun za. W igh ek (1982, ix. o .) dioenez, «[i]n and a e he wel h-cen u y
Renaissance, he e can be no doub ha La in was augh , lea n , ead, w i en, and a
imes spoken, as a concep ually dis inc language om medie al Ca alan, Po uguese,
Sicilian, e c.». Ha a a, ez da e aba eko ziu asunez baiez a zen ahal Behe E di A oko
euskal e emuan la ina e a euska a ukipen egoe an ez zeudenik. Egia e an, kon akoa
da egile ba zuek a gudia u du ena: «[ ] as el la ín de época clásica, in luye on luego
sob e el euske a el la ín medie al y el eclesiás ico» (Núñez, 2002, 20. o .).
/ 18
463
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Biga en zail asuna i dagokionez, E di A oko euskaldun gehienek la ina ez ezagu-
zeak ez dio ukipen egoe a i a e ik ix en. Izan e e, li ekeena da ga ai ha an la ina
giza eko alde bakan ba zuek baka ik, konpa azione e lijio-gizonek e a le a uek,
jakin iza ea. Lanbide hauek zi uz enak bide zi en, be az, ukipena en gunea osa zen
zu en E di A oko euska a-la in elebidunak edo, e oman zeen e abile a kon uan ha -
uz ge o, eleaniz unak. Hau be a i adoki zen du euska azko e emu ik hu bilen geldi-
zen di en capu hi za en e abile a ana o ikoak e a bihu ka iak (3a, 8a-b) Valpues ako
And e Ma iako ka ula ioe an edi e eak, hau da, e lijio gizonek izk iba u zi uz en
es ue an.
Hizkun za-aldake a en alde di soziolinguis ikoa i begi a u dio enek hi u aldake a
mo a be eiz en di uz e: (i) be ezkoa, hau da, hiz un- alde elebaka ek kanpoko inolako
e aginik gabe egi en du en aldake a; (ii) mailega zea, hau da, bi hizkun za edo gehiago
ukipen egoe an daudenean bie ako ba en ama hiz unek be ze hizkun za en ezauga i-
en ba ap opos edo, gu ienez, ezague az be ene a eka zea; e a (iii) inposa zea, ho s,
biga en hizkun za ikas en a i di en hiz unek be en ama hizkun za en ezauga iak bi-
ga ene a e ama ea. Sailkapen hau 1. aulan ikus dai eke (Guy, 1990, 48. o .; Labo ,
1966, 238. o .):
1. aula. Hizkun za-aldake a en mo a soziolinguis ikoak (Guy, 1990, 48. o .)
Aldake a mo ak
Ja o ia Ba ne ik bide a ua Kanpo ik bide a ua
Aldake a mo a Be ezkoa Mailega zea Inposa zea
Be zelako izenak Na u ala, behei ikakoa Ap opos egina, goi ikakoa,
hizkun za jaso zaileak bul za ua
Subs a ua, i u iko
hizkun zak bul za ua
Ukipenik badea? Ez Bai Bai
Bide a zaileak Ama-hiz unak Ama-hiz unak Hiz un be iak
W igh i (1982, ix. o .) e a Núñezi (2002, 20. o .) E di A oko euskal e emuan eus-
ka a en e a la ina en a eko ukipena izan zela sines eak be ezko aldake a ge a u iza-
eko auke a mu iz en du, nahiz e a honek ba ne-aldake a en mekanismoa (hedapen
seman ikoa) e aba baz e zen ez duen (ikus 3. a ala). Hone az gain, ga ai ha an la-
ina ez zuen, hain segu , euskal giza ea en a al handi ba ek biga en hizkun za ako
ikas en e a, ha a a, inposa zea ge a u izanak ez du egian zekoa ema en. Ondo ioz,
hemen ez abaidagai dugun aldake a, go ago aipa u a gudioak ona uz ge o, hi uga en
e akoa bide da: mailega zea edo goi ikakoa.
P oposamen hau ba da o aldake a mo a hone az dakiguna ekin, goi ikako aldake-
ak klase sozial al uko hiz un helduek (kasu hone an, e lijio-gizonek edo a le a uek)
p es igio e a es ilo-kon uek bul za u a bide a zen ohi bai i uz e (Guy, 1990, 52. o .),
e a ida zizko hizkun zek (kasu hone an, E di A oko la inak) p es igioa iza en bai u-
e (Janda & Joseph, 2003, 16. o .). Thomason & Kau manek (1988, 78. o .) dio en
moduan, «mino s uc u al in luence om a p es igious li e a y language some imes
occu s h ough he w i en medium alone, wi hou ac ual o al bilingualism among
19 /
464
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
bo owing-language speake s». O oi bedi hemen, gaine a, es a egia bihu ka iak uki-
pen egoe an e azen mailega zen di en g ama ikako a alen a ean daudela (Geniušienė,
1987, 303. o .; Heine 1999, 9-10. o .; Schlad , 2000, 110-111. o .).
A gudio hauek lan hone ako p oposamena sinesga iago egi en lagun zen badu e e e,
E di A oko euskal e emuko egoe a soziolinguis ikoaz dugun ezagu za u iak ike ke a
gehiago beha duen hipo esi za ikus e a bul za u beha gai u. Gaine a, hemen da u lin-
guis ikoak izan di ugu az e gai, e a gu e i i ziz da u soziolinguis ikoek hizkun zazkoak
azal zen lagundu beha ko luke e, ez alde an ziz.
6. ONDORIOAK
Lan hone an, munduko hizkun zen da uak oina i ha u a, e aku si da euska a Eu-
opan bu u hi zean oina i u ako egi u a bihu ka ia duen hizkun za bakane akoa dela.
Hau, joe a ipologiko unibe salei ez ezik, hizkun za-ukipen egoe a his o ikoa i e e zo
zaiola p oposa u da. Zehazkiago e an, euska ak bu u-bihu ka ia la ina ekiko ukipe-
na i zo diola adie azi da, e a p ozesu hau e epikapen g ama ikalizazio delakoa en
bidez ge a u zela. Bu u-egi u a en i u ia i begi a, Behe E di A oko la ine ik Hegoal-
deko euska a a zabaldu za ekeen, e a ho ik, denbo a a e ez oso luzean, gaine ako
euskalkie a a, Ipa aldekoe a a azkenik, hipo esi ik sinesga iena en a abe a be ie e.
P oposamen hau kon uan izanik, bihu ka i asuna adie az eko baliabideek euska a en
his o ian izan du en ga apena en k onologia, e a euska ak E di A oan ukan di uzkeen
bihu ka i asuna bide a zeko eskua een ikuspegia au kez u di a. Ikuspegi soziolinguis-
iko ik begi a u a, lan hone an plaza a u hipo esia ukipen egoe ako mailega zeaz daki-
guna ekin ba da o ela a gudia u da. Azkenik, da u hauek au e an zean euska a en
(ai zin-)his o ia be an ia a desk iba zeko saioa egi en du en lanek kon uan ha u be-
ha ko li uzke ela naba mendu da.
7. ERREFERENTZIAK
Aikhen ald, A. & Dixon, R. (2007). G amma s in con ac : a c oss-linguis ic ypology.
Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess.
Ál a ez, J. L. (1977). L’emploi de l’indé ini en soule in. l , 25, 29-54.
Ami idze, N. (2006). Re lexi iza ion s a egies in Geo gian (dok o e esia). Uni e si ei
U ech , U ech .
A iel, M. (2008). P agma ics and g amma . Camb idge: Camb idge Uni e si y
P ess.
A iagoi ia, X. (2003). Recip ocal and e lexi e cons uc ions. In J. I. Hualde & J. O iz
de U bina (a g.), A g amma o Basque (607-632. o .). Be lin & New Yo k:
Mou on de G uy e . doi: h ps://doi.o g/10.1515/9783110895285.607
Axula . (2015). Ge o (B. U gellen edizioa). I uñea & Bilbo: Na a oako Gobe nua &
Euskal zaindia.
Bailey, C. (1973). Va ia ion and linguis ic heo y. Washing on: Cen e o Applied Lin-
guis ics.
/ 20

465
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Ba au-Dihigo, L. (1900). Cha es de l’église de Valpues a du ixe au xie siècle. Re ue
Hispanique, 24, 273-389.
Be iain, J. (1626). Doc ina ch is iana esc i a en omance y bascuence. I uñea: Ca los
de Labayen.
Bia nay, S. (1908). É ude su le dialec e be bè e de Oua gla. Pa is: E nes Le oux.
Bickel, B., Com ie, B. & Haspelma h, M. (2015). Leipzig glossing ules. h ps://www.
e a.mpg.de/lingua/ esou ces/glossing- ules.php helbide ik esku a ua.
Bilbao, G., Gómez, R., Laka a, J. A., Man e ola, J., Mounole, C. & U gell, B. (a g.).
(2011). Laza aga eskuizk ibua: edizioa e a az e ke a (1.2). Gas eiz: Eus-
kal He iko Unibe si a ea. h p://laza aga.com/ helbide ik esku a ua.
Blaise, A. (1975). Dic ionnai e la in- ançais des au eu s du Moyen-Âge. Tu nhou :
B epols.
Bo ineau, D. & Roulland, D. (2007). Le p oblème de la é lexi i é en basque. In A. Rous-
seau & D. Roulland (a g.), L’énoncé é léchi (208-225. o .). Rennes: P esses
Uni e si ai es de Rennes.
Cas años, F. (1979). La o mación del plu al en la lengua asca. Bilbo: Bizkaiko Fo u
Aldundia.
De Rijk, R. (2008). S anda d Basque: a p og essi e g amma . Camb idge & Lond es:
Massachuse s Ins i u e o Technology P ess.
De Vaan, M. (2008). E ymological dic iona y o La in and he o he I alic languages.
Leiden & Bos on: B ill.
Do ian, N. C. (1993). In e nally and ex e nally mo i a ed change in language con ac
se ings: Doub s abou dicho omy. In C. Jones (a g.), His o ical linguis ics:
p oblems and pe spec i es (131-155. o .). Lond es: Longman.
E nou , A. & Meille , A. (2001). Dic ionnai e é ymologique de la langue la ine: his-
oi e des mo s (lauga en edizioa). Pa is: Klincksieck.
E xebe i Zibu ukoa, J. (1981). Manual de o ionezcoa (P. Al una en edizioa). Bilbo:
Euskal zaindia & Ediciones Mensaje o.
E xepa e, B. (1980). Linguae asconum p imi iae (P. Al una en edizioa). Bilbo: Eus-
kal zaindia.
E xepa e, R. (2003). Valency and a gumen s uc u e in he Basque e b. In J. I. Hualde &
J. O iz de U bina (a g.), A g amma o Basque (363-425. o .). Be lin & New
Yo k: Mou on de G uy e . doi: h ps://doi.o g/10.1515/9783110895285.363
Euskal zaindia. (1991). Euskal g ama ika lehen u a sak-I. Bilbo: Euskal zaindia.
E see a, N. & Salabe i, I. (2018). G amma icaliza ion o nouns meaning «head» in o
e lexi e ma ke s: a c oss-linguis ic s udy. Linguis ic Typology, 22(3), 385-
435. doi: h ps://doi.o g/10.1515/ling y-2018-0014
Fal z, L. (1977). Re lexi iza ion: a s udy in uni e sal syn ax (dok o e esia). Uni e si y
o Cali o nia, Los Angeles.
Gee ae s, D. (1985). Cogni i e es ic ions on he s uc u e o seman ic change.
In J. Fisiak (a g.), His o ical seman ics - his o ical wo d o ma ion
(127-154. o .). Be lin & New Yo k: Mou on de G uy e . doi: h ps://doi.
o g/10.1515/9783110850178.127
Geniušienė, E. (1987). The ypology o e lexi es. Be lin & New Yo k: De G uy e .
Go o xa egi, J., Iga ua, I. & Laka a, J. A. (a g.). (2018). Euska a en his o ia. Gas-
eiz: Eusko Jau la i za.
21 /
466
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Guy, G. R. (1990). The sociolinguis ic ypes o language change. Diach onica, 7(1),
47-67.
Haase, M. (1992). Sp achkon ak und Sp achwandel im Baskenland: die Ein lüsse des
Gaskognischen und F anzösischen au das Baskische. Hambu go: Helmu
Buske.
Haiman, J. (1983). Iconic and economic mo i a ion. Language, 59(4), 781-819.
Haspelma h, M. (2008). A equen is explana ion o some uni e sals o e lexi e
ma king. Linguis ic Disco e y, 6(1), 40-63. doi: h ps://doi.o g/10.1349/
ps1.1537-0852.a.331
Heine, B. (1997). Cogni i e ounda ions o g amma . Ox o d: Ox o d Uni e si y
P ess.
Heine, B. (1999). Polysemy in ol ing e lexi e and ecip ocal ma ke s in A ican lan-
guages. In Z. F ajzyngie & T. Cu l (a g.), Recip ocals: o ms and unc-
ions (1-29. o .). Ams e dam & Philadelphia: John Benjamins. doi: h ps://
doi.o g/10.1075/ sl.41.02hei
Heine, B. & Ku e a, T. (2003). On con ac -induced g amma icaliza ion. S udies in
Language, 27(3), 529-572. doi: h ps://doi.o g/10.1075/sl.27.3.04hei
Heine, B. & Ku e a, T. (2005). Language con ac and g amma ical change. Camb id-
ge: Camb idge Uni e si y P ess.
Hoppe , P. (1991). On some p inciples o g amma icaliza ion. In E. T augo & B. Heine
(a g.), App oaches o g amma icaliza ion, ol. 1. Focus on heo e ical and
me hodological issues (17-35. o .). Ams e dam & Philadelphia: John Ben-
jamins.
Hoppe , P. & T augo , E. (2003). G amma icaliza ion. Camb idge: Camb idge Uni-
e si y P ess.
Iba e xe-An uñano, I. (2002). The concep ual s uc u e o Basque bu u «head». l ,
91, 463-492.
Iga ua, I. (2019). Loss o g amma ical gende and language con ac . Diach onica,
36(2), 181-221. doi: h ps://doi.o g/10.1075/dia.17004.iga
Iga ua, I. & Zabal za, X. (2012). Euska a en his o ia labu a. Donos ia: E xepa e
Euskal Ins i u ua.
Janda, D. & Joseph, B. D. (2003). On language, change, and language change - o , o
his o y, linguis ics, and his o ical linguis ics. In B. D. Joseph & R. D. Jan-
da (a g.), The handbook o his o ical linguis ics (3-180. o .). Ox o d:
Blackwell. doi: h ps://doi.o g/10.1002/9780470756393.ch
Kazenin, K. (2001). Ve bal e lexi es and he middle oice. In M. Haspelma h, E.
König, W. Oes e eiche & W. Raible (a g.), Language ypology and lan-
guage uni e sals: an in e na ional handbook, ol. 2 (916-927. o .). Be lin
& New Yo k: Mou on de G uy e . doi: h ps://doi.o g/10.1515/9783110
171549.2.10.916
König, E. (2007). Ve s une nou elle ypologie des ma ques é léchies. In A. Rousseau,
D. Bo ineau & D. Roulland (a g.), L’énoncé é léchi (107-129. o .). Rennes:
P esses Uni e si ai es de Rennes.
König, E. & Siemund, P. (2000). In ensi ie s and e lexi es: a ypological pe spec i e.
In Z. F ajzyngie & T. Cu l (a g.), Re lexi es: o ms and unc ions (41-
74. o .). Ams e dam & Philadelphia: John Benjamins.
/ 22
467
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, uz aila-abendua, 2020, 445-469
Hebe ic ioan gabe ene bu uya: zenbai gogoe a bu u hi za en e abile a ana o ikoen...
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
König, E. & Vezzosi, L. (2004). The ole o p edica e meaning in he de elopmen
o e lexi i y. In W. Bisang, N. P. Himmelann & B. Wieme (a g.), Wha
makes g amma icaliza ion? A look om i s inges and i s componen s
(213-244. o .). Be lin & New Yo k: Mou on de G uy e .
K och, A. (2001). Syn ac ic change. In M. Bal in & C. Collins (a g.), The handbook
o con empo a y syn ac ic heo y (699-729. o .). Lond es: Blackwell. doi:
h ps://doi.o g/10.1002/9780470756416.ch22
Ku e a, T., Heine, B., Hong, B., Long, H., Na og, H. & Rhee, S. (2019). Wo ld lexi-
con o g amma icaliza ion (biga en edizioa). Camb idge: Camb idge Uni-
e si y P ess. doi: h ps://doi.o g/10.1017/9781316479704
Labo , W. (1966). The social s a i ica ion o English in New Yo k Ci y. A ling on:
Cen e o Applied Linguis ics.
Laca a, J. M. (1957). Vasconia medie al: his o ia y ilología. Donos ia: Gipuzkoako
Fo u Aldundia.
Laka a, J. A. (1997). Euska a en his o ia e a ilologia: a azo zaha , bide be i. asju,
31(2), 447-535.
Laka a, J. A. (2005). P olegómenos a la econs ucción de segundo g ado y al análisis
del cambio ipológico en (p o o) asco. Ac a Palaeohispanica, 9, 407-470.
Laka a, J. A. (2018). Euska a en his o iau ea. In J. Go o xa egi, I. Iga ua &
J. A. Laka a (a g.), Euska a en his o ia (23-230. o .). Gas eiz: Eusko
Jau la i za.
Laka a, J. A., Man e ola, J. & Segu ola, I. (2019). Euskal hiz egi his o iko-e imolo-
gikoa. Bilbo: Euskal zaindia.
La ham, R. E. (1975). Dic iona y o Medie al La in om medie al sou ces, ol. 1.
A-B. Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess.
Lehmann, C. (2015). Though s on g amma icaliza ion (hi uga en edizioa). Be lin:
Language Science P ess.
Leiza aga, J. (1990). Iesus ch is gu e iauna en es amen u be ia, o hoi za ecclesias i-
coen o ma, ca echismea, kalend e a, ABC edo ch is inoen ins uc ionea
(T. Linschmannen e a H. Schucha d en edizioa). Bilbo: Euskal zaindia.
Man e ola, J. (2015). Euska a en mo ologia his o iko ako: a ikuluak e a e akusleak
(dok o e esia). Euskal He iko Unibe si a ea, up /ehu, Gas eiz.
Migne, J. (1977 [1858]). Lexicon manuale ad sc ip o es e in imae la ini a is. Pa is:
Jacques Migne.
Mi xelena, K. (1963). Lenguas y p o olenguas. Salamanca: Salamancako Unibe si a-
ea.
Mi xelena, K. (1964). Sob e el pasado de la lengua asca. Donos ia: Auñamendi.
Mi xelena, K. (1981). Lengua común y dialec os ascos. asju, 15, 289-313.
Mi xelena, K. (1988). Euskal idazlan guz iak (P. Al una en, B. U gellen e a I. Sa asola-
en edizioa). Donos ia: Euskal Edi o een Elka ea.
Mi xelena, K. (1992). O o a iko euskal hiz egia, ol. 5. Be -Da . Bilbo: Desclée de
B ouwe , Euskal zaindia & Mensaje o.
Mon eano, P. (2017). El icebe g na a o: euske a y cas ellano en la Na a a del siglo
x i. I uñea: Pamiela.
Mounole, C. (2008). Pe i asi zaha a mendebalde e a e dialdeko euska a zaha ean:
az e ke a kuan i ika iboa e a p oposamen be ia. asju, 41(1), 67-138.
23 /
468
Ike Salabe i izko
Fon es Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciemb e, 2020, 445-469
ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X
Mounole, C. (2011). Le e be basque ancien: é ude philologique e diach onique (dok-
o e esia). Euskal He iko Unibe si a ea, Gas eiz.
Nie meye , J. (1976). Mediae la ini a is lexicon minus: a Medie al La in-F ench/
English dic iona y, ol. 1. Leiden: B ill.
Núñez, L. (2002). El euske a a caico: ex ensión y pa en escos. Ta alla: Txalapa a.
Nunn, H. P. V. (1922). An in oduc ion o Ecclesias ical La in. Camb idge: Camb idge
Uni e si y P ess.
Oiha zabal, B. (1991). La pas o ale soule ine: édi ion c i ique de Cha lemagne. Do-
nos ia: Gipuzkoako Fo u Aldundia & Euskal He iko Unibe si a ea.
Oiha zabal, B. & E xepa e, R. (2011). The absence o pe son-case cons ain s in ea ly
Lapu dian. In J. A. Laka a, J. Go o xa egi & B. U gell (a g.), Koldo
Mi xelena ka ed a en II bil za a (149-169. o .). Gas eiz: Euskal He iko
Unibe si a ea.
Olae xea, B. (1787) [1763]. C is inauben do inia (lauga en edizioa). Tolosa: F ancisco
de Lama.
O ixe. (1929). San a C uz apaiza. Donos ia: Iñaki Loiola.
Pé ez, E. (2007). Capu in he Medie al La in om As u ias and León. Lis y Filolo-
gické, 130(3/4), 311-328.
Pou eau, S. (1664). San F ances de Sales Gene aco ipizpic a en philo hea. Pa is:
Claude Audine .
Puddu, N. (2005). Ri lessi i e in ensi ica o i: g eco, la ino e le al e lingue indoeu opee.
Pa ia: Uni e si à di Pa ia.
Que glas, P. & Gómez, A. (2019). Co pus documen ale la inum Ca aloniae. h p://
gmlc.im .csic.es/codolca / helbide ik esku a ua.
Ramos, E. (2000). Los ca ula ios de San a Ma ía de Valpues a: análisis lingüís ico.
Donos ia: Eusko Ikaskun za.
Regue o, U. (2012). E di A oko euska a en his o ia kanpo ik e a ba ne ik. asju, 46(2),
63-160.
Salabe i Izko, I. (2019). Euska azko bihu ka ien his o iaz: hizkun za ukipena e a e e-
pikapen g ama ikalizazioa. Euske a, 64(2), 651-682.
Salabe i Izko, I. (2020). G amma icaliza ion o e lexi i y in Basque: a co pus-based
diach onic and ypological analysis. Jou nal o His o ical Linguis ics,
10(1), 1-41. doi: h ps://doi.o g/10.1075/jhl.18036.sal
Salabe i Za a iegi, P. (2018). Euska a E di A oan. In J. Go o xa egi, I. Iga ua &
J. A. Laka a (a g.), Euska a en his o ia (287-344. o .). Gas eiz: Eusko
Jau la i za.
Sa asola, I. (1979). Ni e/neu e, zu e/zeu e li e a u adizioan. Euske a, 25(2), 431-466.
Sa asola, I. (1983). Con ibución al es udio y edición de ex os an iguos ascos. asju,
17, 69-212.
Schlad , M. (2000). The ypology and g amma icaliza ion o e lexi es. In Z. F ajz-
yngie & T. Cu l (a g.), Re lexi es: o ms and unc ions (103-124. o .).
Ams e dam/Philadelphia: John Benjamins.
S o z, P., Selig M., A is, M., Ca delle de Ha mann, C., Fiedle , M., Gneuss, H.,
K e eld, T., Lei he-Jaspe , H., Webe , M. & Wellhausen, A. (1959-2015).
Mi ella einisches Wö e buch bis zum ausgehenden 13. Jah hunde .
h p://woe e buchne z.de/MLW/ helbide ik esku a ua.
/ 24