CAPSICUM ANNUUM L. RIVOJLANISH FAZALARIDA PIGMENTLAR MIQDORINING AZOT TA'SIRIDA O'ZGARISHI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “STATE AND PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF FUNDAMENTAL AND APPLIED MICROBIOLOGY”, SEPTMBER 24-25, 2025 807 CAPSICUM ANNUUM L. RIVOJLANISH FAZALARIDA PIGMENTLAR MIQDORINING AZOT TA’SIRIDA O‘ZGARISHI Usmonova Moxigul Farxod qizi Sh. Rashidov nomiga Samarqand davlat universiteti doktoranti [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17257664 Annotatsiya. Maqolada shirin qalampir (Capsicum annuum L.) o‘sish va rivojlanishining turli fazalarida barg pigmentlari (xlorofill a, xlorofill b, karotinoidlar) miqdorining azot me’yorlari ta’sirida o‘zgarishi o‘rganildi. Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, barg pigmentlari tarkibi azot o‘g‘itlarining me’yoriga sezilarli darajada bog‘liq bo‘lib, optimal darajalar 120–150 kg/ga me’yorida kuzatildi. Ushbu natijalar qishloq xo‘jaligida azotli o‘g‘itlardan oqilona foydalanish va hosildorlikni oshirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Capsicum annuum L., pigmentlar, azot, xlorofill, karotinoid, fiziologiya, hosildorlik. Аннотация. В статье изучено влияние норм азота на содержание пигментов листьев (хлорофилл a, хлорофилл b, каротиноиды) сладкого перца (Capsicum annuum L.) на различных фазах роста и развития. Экспериментальные данные показали, что состав пигментов листьев значительно зависит от нормы азотных удобрений, при этом оптимальные уровни наблюдались при дозах 120–150 кг/га. Полученные результаты служат важной научной основой для рационального использования азотных удобрений в сельском хозяйстве и повышения урожайности. Ключевые слова: Capsicum annuum L., пигменты, азот, хлорофилл, каротиноиды, физиология, урожайность. Abstract. The article investigates the effect of nitrogen rates on the content of leaf pigments (chlorophyll a, chlorophyll b, carotenoids) in sweet pepper (Capsicum annuum L.) during different growth and development stages. The experiments showed that the composition of leaf pigments is significantly dependent on nitrogen fertilizer rates, with optimal levels observed at 120–150 kg/ha. These findings provide an important scientific basis for the rational use of nitrogen fertilizers in agriculture and for increasing crop productivity. Keywords: Capsicum annuum L., pigments, nitrogen, chlorophyll, carotenoids, physiology, yield. KIRISH. Hozirgi davrda dunyo bo‘yicha shirin qalampir (Capsicum annuum L.) sabzavot ekinlari orasida iqtisodiy va biologik jihatdan muhim o‘ringa ega. Uning hosildorligini oshirishda azotli o‘g‘itlardan oqilona foydalanish asosiy omillardan biri hisoblanadi. Azot o‘simlik hujayralarida oqsillar, fermentlar, xlorofill va boshqa hayotiy zarur birikmalar sintezida ishtirok etadi. Shu sababli, barg pigmentlarining miqdoriy o‘zgarishi orqali azotning fiziologik ta’sirini baholash ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. MATERIALLAR VA USULLAR. Tajriba Samarqand viloyati, Bulung‘ur tumani “Oqtepa-Beshariq” xo‘jaligi sharoitida o‘tkazildi. Tajribada shirin qalampirning 5 ta nav va duragayi (Zumrad, Turon, Sabo, Dartashkentskiy, California) ishlatildi. Azot o‘g‘itlari ammoniy selitrasi shaklida qo‘llanildi: 0 (nazorat), 90, 120, 150 va 180 kg/ga. Har bir variant uch martadan takrorlandi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “STATE AND PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF FUNDAMENTAL AND APPLIED MICROBIOLOGY”, SEPTMBER 24-25, 2025 808 Barg pigmentlari miqdori (xlorofill a, xlorofill b va karotinoidlar) Arnon (1949) usuli bo‘yicha 645, 663 va 440 nm to‘lqin uzunliklarida spektrofotometr yordamida aniqlangan. NATIJALAR VA MUHOKAMA. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, barg pigmentlari miqdori azot me’yorlariga sezilarli darajada bog‘liq: Nazorat variantida (azot qo‘llanilmagan) pigmentlar miqdori past bo‘ldi. 90 kg/ga azot berilganda xlorofill miqdori 15–18 % ga ortdi. 120–150 kg/ga me’yorida pigmentlar tarkibi maksimal qiymatga erishdi (xlorofill a – 2,3 mg/g, xlorofill b – 0,9 mg/g, karotinoidlar – 0,65 mg/g). 180 kg/ga azot qo‘llanganda esa pigmentlar miqdorida pasayish kuzatildi, bu esa ortiqcha azotning fiziologik stress chaqirishi bilan izohlanadi. 1-grafik Barglardagi pigmentlaning azot ta’sirida o’zgarib borishi Yuqoridagi grafikda ko’rinib turganidek shirin qalampirning barglaridagi pigmentlari azotning miqdoriga ko’ra sezilarli darajada o’zgarib boradi. Tadqiqot ishlari olib borilgan dala maydonlarida shirin qalampirning 2 ta duragay va 3 ta navi ustida kuzatish olib borildi va har bir duragay va namunalarda azot ta’sirida pigmentlarning sezilarli darajada o’zgarishi kuzatildi. Demak o’simliklarning pigmentlar miqdorini ko’paytirishda azot me’yorlarini qo’llash ham samarali usullardan biri hisoblanadi. Olingan natijalar ko‘rsatadiki, azotli o‘g‘itlarning optimal me’yorda qo‘llanilishi barglardagi fotosintetik pigmentlar miqdorini oshiradi va shu orqali o‘simliklarning fotosintez intensivligi hamda hosildorlikni ta’minlaydi. Ortiqcha azot esa pigmentlar muvozanatini buzadi va o‘sish jarayonlariga salbiy ta’sir qiladi. XULOSA. Shirin qalampir (Capsicum annuum L.) barg pigmentlari miqdori azotli o‘g‘itlar ta’sirida keskin o‘zgaradi. Optimal natijalar 120–150 kg/ga azot qo‘llangan variantlarda kuzatildi. Ushbu natijalar azotli o‘g‘itlardan samarali foydalanish orqali hosildorlikni oshirish va qishloq xo‘jaligida resurslardan oqilona foydalanishga asos yaratadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Arnon D.I. (1949). Copper enzymes in isolated chloroplasts. Plant Physiology, 24: 1–15. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “STATE AND PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF FUNDAMENTAL AND APPLIED MICROBIOLOGY”, SEPTMBER 24-25, 2025 809 2. Taiz L., Zeiger E. (2015). Plant Physiology and Development. 6th Edition. Sinauer Associates. 3. Marschner H. (2012). Mineral Nutrition of Higher Plants. Academic Press. 4. Abdullayev A.X., Jo‘rayev S.S. (2020). Sabzavot ekinlarida o‘g‘itlash tizimlari. Toshkent: Fan va texnologiya. 5. Kumar R. et al. (2021). Effect of nitrogen levels on growth and yield of Capsicum annuum. Journal of Plant Nutrition, 44(12): 1785–1796.