Postępowanie żywieniowe w zespole jelita drażliwego

Natalia Kuczka , Magdalena Kala , Maria Sygut, Martyna Bednarczyk Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Wydział Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Oddział Kliniczny Hematologii i Profilaktyki Chorób Nowotworowych e-mail: [email protected] Journal of Life and Medical Sciences Zespół jelita drażliwego jest czynnościowym zaburzeniem przewodu pokarmowego. Charakteryzują go zmienny rytm i konsystencja wypróżnień, bóle brzucha oraz wzdęcia występujące bez konkretnej diagnozy. IBS stwierdza się po wykluczeniu innych zaburzeń przewodu pokarmowego, w tym chorób zapalnych jelit. Schorzenie to nie ma do końca wyjaśnionej etiologii. Aktualne doniesienia naukowe wskazują na wiele możliwych przyczyn występowania IBS u pacjentów, do których należą czynniki dietetyczne, genetyczne, anatomiczne, psychologiczne, środowiskowe a także przebyte infekcje. Jedną z kluczowych metod w łagodzeniu objawów IBS, niezależnie od typu występującego zaburzenia, jest prawidłowe postępowanie dietetyczne, które w badaniach naukowych odznacza się skutecznością działania. Celem pracy był przegląd literatury pod względem najlepszego protokołu żywieniowego, przynoszącego efekty w łagodzeniu objawów IBS oraz odpowiedniej suplementacji, w tym probiotykoterapii zalecanej u osób zmagających się z tym zaburzeniem. W poniższej pracy głównymi materiałami były publikacje naukowe dotyczące sposobu żywienia odpowiedniego w IBS, który jednocześnie łagodzi objawy schorzenia. Analiza obejmowała również zastosowanie różnych suplementów diety oraz probiotyków. Źródła pozyskiwaNr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne Streszczenie 15 Irritable bowel syndrome is a functional disorder of the digestive tract. It features variable rhythm and consistency of bowel movements, abdominal pain or bloating occurring without a specific diagnosis. IBS is diagnosed after ruling out other gastrointestinal disorders, including inflammatory bowel disease. The condition doesn’t have a fully elucidated etiology. Current scientific reports point to a number of possible causes of IBS in patients, which include dietary, genetic, anatomical, psychological, environmental or past infection factors. One of the key methods in alleviating the symptoms of IBS, regardless of the type of disorder present, is proper dietary management, which research shows to be effective. The purpose of this study was to review the literature in terms of the best dietary protocol with results in alleviating IBS symptoms and appropriate supplementation, including probiotic therapy applicable to people struggling with the disorder. In the following study, the main materials were scientific publications on a diet suitable in IBS that simultaneously alleviates the symptoms of the condition. The analysis also included the use of various dietary supplements and probiotics. Sources were obtained from PubMed and Google Scholar databases, covering both Polish and English-language publications. Information on the low FODMAP diet was compiled from the official Monash University website. Based on the literature reviewed, it was concluded that diet plays an important role in IBS. So far, a low FODMAP diet has worked best. Probiotic supplementation with appropriate strains and, for example, sodium butyrate, glutamine, curcumin, vitamin D and peppermint oil can have a soothing effect on the gut and reduce IBS symptoms. Moreover, the amount and type of fiber present in patients’ diets is also important. Abstract Key words: supplementation in IBS, diarrhea, constipation. Postępowanie żywieniowe w zespole jelita drażliwego Nutritional management of irritable bowel syndrome 16 Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne www.naukowcy.org.pl Nauki Przyrodnicze i Medyczne Wprowadzenie W ostatnich latach coraz więcej pacjentów zgłasza się do gabinetów gastroenterologicznych i dietetycznych z problemami ze strony przewodu pokarmowego. Potwierdza to najnowsza metaanaliza z 2025 roku, obejmująca 96 badań przeprowadzonych w 52 krajach, według której częstość występowania zespołu jelita drażliwego na świecie, diagnozowanego na podstawie kryteriów Rzymskich III i IV, oszacowano na poziomie 14,1%. (Arif et al., 2025). Chorzy skarżą się na uporczywe i nawracające bóle brzucha, biegunki, zaparcia oraz wzdęcia. Tego typu zaburzenia żołądkowo-jelitowe i nieswoiste reakcje organizmu na przyjmowane pokarmy często obserwuje się wśród pacjentów prezentujących objawy zespołu jelita drażliwego (IBS – ang. Irritable Bowel Syndrome) (Miglietta et al., 2021). Etiologia choroby IBS jest jednak złożona i obejmuje wiele czynników, które nie są jeszcze w pełni wyjaśnione (Andrych, 2018). Aktualne doniesienia naukowe wskazują na wiele możliwych przyczyn występowania IBS u pacjentów obejmujących czynniki dietetyczne, genetyczne, anatomiczne oraz psychologiczne. Przebyte infekcje także nie pozostają bez znaczenia. Czynniki środowiskowe również odgrywają istotną rolę w przypadku zespołu jelita drażliwego (Dworzański et al., 2018). Dolegliwości związane z IBS wiążą się z dyskomfortem zarówno psychicznym, jak i fizycznym u pacjentów dotkniętych tym schorzeniem. Aktualny stan wiedzy wskazuje, że nie istnieje lekarstwo dedykowane oraz w pełni leczące IBS (Andrych, 2018). W łagodzeniu objawów IBS specjaliści wykorzystują różnego rodzaju metody. Jedną z nich jest prawidłowe postepowanie dietetyczne, które w badaniach naukowych odgrywa istotną rolę i skuteczność działania. Poprzez zastosowanie odpowiedniego modelu żywieniowego w znaczący sposób można wpłynąć na samopoczucie u pacjenta ze stwierdzonym zespołem jelita drażliwego. Temat dietoterapii w przebiegu IBS jest niezwykle istotną kwestią i wymaga szczegółowej analizy. Obecnie istnieje kilka rodzajów diet dedykowanych osobom zmagającym się z IBS. Dokładne wyjaśnienie i charakterystyka poszczególnych modeli dietetycznych oraz upowszechnienie wiedzy na ten temat niesie za sobą potencjalną poprawę jakości życia pacjentów ze zdiagnozowanym IBS (Dworzański et al., 2018). z baz danych PubMed i Google Scholar, obejmując zarówno publikacje w języku polskim, jak i angielskim. Informacje dotyczące diety low FODMAP zostały opracowane na podstawie oficjalnej strony Monash University. Na podstawie przeanalizowanej literatury stwierdzono, że dieta odgrywa ważną rolę w IBS. Jak dotąd najlepiej sprawdziła się dieta low FODMAP. Suplementacja probiotykami z odpowiednimi szczepami oraz na przykład maślan sodu, glutamina, kurkumina, witamina D i olejek z mięty pieprzowej mogą wpływać łagodząco na jelita oraz redukować objawy IBS. Co więcej, ilość i rodzaj błonnika obecnego w diecie pacjentów również jest istotny. Zastosowanie diety low FODMAP i indywidualne podejście przynosi pożądane rezultaty w łagodzeniu objawów u osób z IBS. Suplementacja odpowiednimi szczepami probiotycznymi oraz preparatami takimi jak maślan sodu, kurkumina, glutamina, witamina D oraz olejek z mięty pieprzowej korzystnie wpływają na redukcję objawów zespołu jelita drażliwego. Streszczenie Słowa kluczowe: suplementacja w IBS, biegunki, zaparcia. Charakterystyka zespołu jelita drażliwego Zespół jelita drażliwego jest czynnościowym zaburzeniem przewodu pokarmowego. Charakteryzują go zmienny rytm i konsystencja wypróżnień, bóle brzucha, wzdęcia. Objawy te występują bez konkretnej diagnozy potwierdzonej specjalistycznymi badaniami. IBS stwierdza się po wykluczeniu innych zaburzeń przewodu pokarmowego, w tym chorób zapalnych jelit. Istnieją przesłanki, że stan psychiczny pacjenta ma wpływ na funkcjonowanie jelit. Może być diagnozowany w każdym wieku (Pawlak et al., 2017). Zespół jelita drażliwego może występować w kilku postaciach. Stwierdza się je zgodnie z obowiązującymi Kryteriami Rzymskimi IV, uwzględniając dominujące objawy. Każda z nich wymaga innego podejścia dietetycznego. Protokół żywieniowy powinien być dopasowany indywidualnie do pacjenta i towarzy- Journal of Life and Medical Sciences Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne 17 www.naukowcy.org.pl szących mu dolegliwości, które mogą być zmienne w zależności od czynników pozadietetycznych (Mulak et al., 2016). Wyróżnia się następujące postaci zespołu jelita drażliwego (IBS): IBS-C – postać z dominującym zaparciem, IBS-D – postać z dominującą biegunką, IBS-M – postać ze zmiennym rytmem wypróżnień oraz IBS-U – postać niesklasyfikowaną. Wymienione rodzaje IBS diagnozowane są na podstawie dominujących objawów klinicznych (Mulak et al., 2016). Diagnostyka zespołu jelita drażliwego Zdiagnozowanie zespołu jelita drażliwego wymaga wykluczenia innych chorób przewodu pokarmowego, w tym chorób zapalnych jelit. Nie istnieje badanie dające jednoznaczny wynik, na podstawie którego stwierdza się występowanie IBS. Oprócz objawów z przewodu pokarmowego IBS może powodować szereg objawów, pochodzących z innych układów, np. nerwowego – obniżony nastrój, przewlekłe zmęczenie, bóle głowy. Diagnozę stawia się na podstawie wytycznych Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii i opisanych przez Towarzystwo Kryteriów Rzymskich IV. Według Kryteriów Rzymskich IV zespół jelita drażliwego można zdiagnozować, jeśli ból brzucha występuje u chorego średnio raz w tygodniu i taka częstotliwość miała miejsce w ciągu minionych trzech miesięcy. Ból brzucha, oprócz określonej częstotliwości występowania, musi spełniać przynajmniej dwa z następujących kryteriów: jest związany z defekacją, towarzyszy mu zmiana częstotliwości wypróżnień lub zmiana konsystencji stolca. Powyższe objawy muszą pojawić się przynajmniej na 6 miesięcy przed rozpoznaniem schorzenia. Diagnostyka zespołu jelita drażliwego opiera się na wywiadzie z pacjentem, dotyczącym rodzaju występujących objawów oraz czasu i częstotliwości ich występowania. Ponadto wykluczone muszą zostać inne choroby układu pokarmowego, w tym choroby zapalne jelit na przykład wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Wykluczenie innych możliwych schorzeń przewodu pokarmowego opiera się na specjalistycznych badaniach z uwagi na występowanie niecharakterystycznych objawów (Eder, 2018). Choroby zapalne jelit diagnozuje się poprzez analizę wyników badań, takich jak kalprotektyna, którą bada się z próbki kału. W niektórych chorobach, na przykład tych należących do grupy nieswoistych stanów zapalnych, czyli IBD (ang. Inflammatory Bowel Disease), czyli choroba Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zwiększa się przepuszczalność bariery jelitowej. W wyniku tego do jelit przenikają leukocyty uwalniające kalprotektynę, więc w efekcie wzrasta jej zawartość w kale. Kalprotektyna to marker wydzielany do światła jelit. Jej oznaczenie jest jednym z pierwszych kroków diagnostycznych, pozwalających wykryć choroby zapalne jelit i odróżnić je od zespołu jelita drażliwego. Dzięki temu wielu pacjentów może uniknąć badania endoskopowego jelit – kolonoskopii (Eder, 2018). Rycina 1. Interpretacja wyniku badania kalprotektyny. Opracowanie własne na podstawie Sherwood, 2012 18 Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne www.naukowcy.org.pl Nauki Przyrodnicze i Medyczne Na podstawie wywiadu, zgodnie z Kryteriami Rzymskimi IV choremu przypisuje się podtyp IBS. Przypisuje się go na podstawie oceny konsystencji stolca według Skali Bristolskiej. Pod uwagę bierze się wypróżnienia bez zastosowania leków wpływających na konsystencję kału i uwzględnia jedynie wypróżnienia nieprawidłowe (Mulak et al., 2016). Postać biegunkową stwierdza się, gdy występuje przynajmniej raz w tygodniu ból brzucha wraz ze zmiennym rytmem wypróżnień, wskazującym na biegunkę – typ 6 lub 7 wskazany w Skali Bristolskiej, przez co najmniej ostatnie 3 miesiące. Postać zaparciowa diagnozowana jest, gdy występuje przynajmniej raz w tygodniu ból brzucha wraz ze zmiennym rytmem wypróżnień, wskazującym na zaparcie – typ 1 lub 2 wskazany w Skali Bristolskiej. Typ mieszany zespołu jelita drażliwego rozpoznaje się, gdy pacjent zgłasza naprzemiennie występujące biegunki i zaparcia oraz towarzyszący im ból brzucha występujący minimum raz w tygodniu. Pozostałe dolegliwości i typy wypróżnień przy jednoczesnym bólu brzucha, występującym minimum raz w tygodniu, które wcześniej nie zostały wymienione określa się do podtypu IBS niesklasyfikowanego. Wszystkie wymienione objawy muszą pojawiać się co najmniej 6 miesięcy przed diagnozą (Mulak et al., 2016). Tabela 1. Bristolska skala uformowania stolca. Opracowanie własne na podstawie Mróz and Korek, 2020 Założenia i cele pracy W łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego, niezależnie od jego postaci, istotną rolę odgrywa odpowiednio dobrane postępowanie dietetyczne oraz wdrożona suplementacja. Celem pracy był przegląd dotychczasowych publikacji naukowych dotyczących strategii żywieniowych i suplementacyjnych, których zastosowanie może przyczyniać się do redukcji dolegliwości związanych z IBS. Przyjęto następujące hipotezy: 1. Dieta low FODMAP jest skuteczna w łagodzeniu objawów i leczeniu zespołu jelita drażliwego. 2.Celowana probiotykoterapia wywiera korzystny wpływ na redukcję dolegliwości przewodu pokarmowego w przypadku osób cierpiących na zespół jelita drażliwego. 3. Wybrane suplementy diety mogą wspomagać łagodzenie objawów IBS. Journal of Life and Medical Sciences Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne 19 www.naukowcy.org.pl Materiał i metody W poniższej pracy głównym materiałem źródłowym były publikacje naukowe dotyczące sposobu żywienia odpowiedniego w zespole jelita drażliwego, który jednocześnie łagodzi objawy schorzenia. Przegląd publikacji dotyczył też zastosowania poszczególnych suplementów diety i probiotyków. Materiały pozyskano za pomocą baz danych PubMed oraz Google Scholar. Dane niezbędne do stworzenia tabeli 2 zaczerpnięto z oficjalnej strony internetowej Monash University. Przegląd literatury uwzględniał publikacje w języku polskim oraz angielskim. Wyszukiwane frazy dotyczyły żywienia w IBS, diety low FODMAP, suplementacji w zespole jelita drażliwego oraz probiotykoterapii w IBS. Postępowanie żywieniowe w zespole jelita drażliwego W publikacjach naukowych podkreśla się, że w procesie leczenia zespołu jelita drażliwego oraz łagodzenia jego objawów postępowanie żywieniowe odgrywa istotną rolę. Występowanie i nasilenie objawów mają związek ze spożywanymi pokarmami. Większość pacjentów zmagających się z IBS odczuwa dolegliwości już po spożytym posiłku, które mogą utrzymywać się nawet do 3 godzin po zakończeniu jedzenia. Dolegliwości najczęściej nasila dieta obfitująca w węglowodany i zawierająca nadmiar tłuszczów. Oprócz całokształtu spożywanych produktów u osób cierpiących na IBS, szczególnie drażniąco mogą działać alkohol, kawa (niezależnie od zawartości kofeiny) oraz ostre przyprawy i sztuczne słodziki. Alkohol niekorzystnie wpływa na błonę śluzową jelit, powodując jej podrażnienie oraz uszkodzenie, co utrudnia prawidłowe wchłanianie składników odżywczych. Dodatkowo alkohol przyspiesza perystaltykę jelit, co może skutkować nasileniem biegunek. Kawa poprzez stymulowanie wydzielania kwasu żołądkowego i pobudzając perystaltykę jelit również nie jest dobrze tolerowana przez chorujących. Oprócz biegunek może powodować niestrawność oraz bóle brzucha. Chorzy zmagający się z biegunkami powinni unikać również aloesu, ponieważ wykazuje właściwości przeczyszczające. Oprócz wyżej wymienionych substancji, pacjenci zauważają często nasilenie objawów po spożyciu cytrusów, bananów, zbóż, jak pszenica, jęczmień, żyto, kukurydza czy owies, warzyw – cebuli i ziemniaków, roślin strączkowych, czy nabiału i czekolady. Smażenie jako forma obróbki termicznej również powoduje zaostrzenie dolegliwości (Balwierz, 2021). W zaleceniach dla osób z IBS wskazuje się konieczność wykluczenia glutenu oraz produktów mlecznych. U części chorujących tego typu wykluczenie może przynieść pozytywne efekty, natomiast nie istnieją dowody naukowe potwierdzające konieczność wykluczania glutenu oraz nabiału z diety u osób z zespołem jelita drażliwego, bez stwierdzonej celiakii oraz nietolerancji laktozy czy alergii na białka mleka krowiego. Wykluczenie glutenu może prowadzić do zmniejszenia liczebności korzystnych bakterii jelitowych, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego (Altomare et al., 2021). Nie zaleca się również eliminacji laktozy czy fruktozy z diety u osób zmagających się z IBS, natomiast w postaci biegunkowej korzystne może okazać się ich ograniczenie wraz z sorbitolem. Nietolerancje mogą występować u niektórych pacjentów, przy czym w celu ich potwierdzenia należy wykonać wodorowe testy oddechowe (Altomare et al., 2021). Dieta w zespole jelita drażliwego w dużej mierze opiera się na zindywidualizowanym podejściu (Balwierz, 2021). Zaleca się wprowadzenie ogólnych zasad zdrowego odżywiania, które stanowią pierwszy krok w redukcji objawów. Rekomenduje się spożywanie regularnych posiłków o odpowiedniej wielkości, bez pośpiechu i z należytą uwagą poświęconą procesowi jedzenia. Należy unikać pomijania posiłków oraz nie dopuszczać do zbyt długich przerw między nimi. Zalecane jest picie co najmniej ośmiu szklanek wody lub napojów bezkofeinowych dziennie, przy jednoczesnym ograniczeniu spożycia alkoholu i napojów gazowanych. Wskazane jest również zmniejszenie spożycia kawy i herbaty do maksymalnie trzech filiżanek dziennie oraz ograniczenie ilości tzw. skrobi opornej w diecie. Spożycie świeżych owoców powinno być ograniczone do trzech porcji dziennie, z których każda powinna ważyć około 80 gramów. W przypadku występowania biegunek zaleca się unikanie sorbitolu obecnego w bezcukrowych słodyczach, gumach do żucia oraz niektórych napojach (Di Rosa et al., 2023). Pośród podstawowych zaleceń dotyczących zdrowej diety, badania naukowe wskazują na zasadność stosowania diety śródziemnomorskiej u osób cierpiących na zespół jelita drażliwego. Minimalizacja objawów może być związana z jej charakterem przeciwzapalnym. Dieta śródziemnomorska istotnie wspiera prewencję 20 Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne www.naukowcy.org.pl Nauki Przyrodnicze i Medyczne dysbiozy jelitowej, która ma wpływ na rozwój zespołu jelita drażliwego oraz działa prewencyjnie również w kontekście rozwoju chorób zapalnych jelit, powstających w konsekwencji dysbiozy jelitowej (Tomasello et al., 2016). Dieta low FODMAP Jednym z polecanych modeli żywieniowych w leczeniu zespołu jelita drażliwego jest dieta low FODMAP (ang. low Fermentable, Oligo-, Di-, Monosaccharides And Polyols). Jej głównym założeniem jest ograniczenie wysoko fermentujących węglowodanów i spożywanie źródeł węglowodanów nisko fermentujących, aby nie powodowały one wzrostu ciśnienia osmotycznego w jelitach. Dodatkowo wysokofermentujące węglowodany są słabo wchłaniane i ulegają fermentacji w jelicie cienkim oraz jelicie grubym. Do węglowodanów wysokofermentujących należą: fruktoza (występująca w większości owoców), laktoza (występująca w produktach mlecznych), fruktany i galaktooligosacharydy (występujące w pszenicy, warzywach cebulowych, brokułach oraz roślinach strączkowych) oraz alkohole polihydroksylowe, m.in.: sorbitol, mannitol i ksylitol, występujące najczęściej pod postacią słodzików oraz w niektórych owocach (Stolarczyk, 2015). Fermentacja w jelitach pod wpływem mikroflory jelitowej może znacząco przyczyniać się do wystąpienia i nasilenia objawów w zespole jelita drażliwego, takich jak wzdęcia, ból czy dyskomfort trawienny. Nasilenie dolegliwości oprócz samej fermentacji wynika również z dużej aktywności osmotycznej produktów wysokofermentujących, co powoduje zwiększenie sekrecji płynów do światła jelita. Rozciąganie ścian jelit pod wpływem nadmiaru płynów skutkuje nieprzyjemnymi objawami ze strony jelit, m.in. biegunkami czy wzdęciami. Dieta low FODMAP, pomimo że jest skuteczna w łagodzeniu objawów, w postaci zaparciowej IBS poprzez zmniejszenie ilości spożywanego błonnika wraz z zalecanymi produktami może nasilać zaparcia w przypadku IBS typu C (Di Rosa et al., 2023). Nasilenie dolegliwości jelitowych po spożyciu danego posiłku jest uzależnione od zawartości produktów high FODMAP w danym posiłku oraz spożytych w ciągu dnia, a także od wrażliwości osobniczej na tego typu produkty. Oprócz odpowiedniego doboru świeżych produktów żywnościowych do diety osoby zmagającej się z IBS niezwykle ważne jest także uważne czytanie etykiet produktów spożywczych, ponieważ często składniki wysoko fermentujące są dodawane do żywności w celu poprawy jakości produktu (Stolarczyk, 2015). Rycina 2. Fazy diety low FODMAP. Opracowanie własne na podstawie Pawlak et al., 2017 Faza I trwa około 6-8 tygodni, w zależności od występowania objawów ze strony przewodu pokarmowego. Podczas tego etapu należy sumiennie przestrzegać zaleceń, dotyczących produktów dozwolonych w diecie. Dzięki wykluczeniom możliwa jest minimalizacja objawów, takich jak bóle brzucha, biegunki, wzdęcia, czy inne osobnicze objawy związane z występowaniem zespołem jelita drażliwego. Jest to etap najbardziej rygorystyczny i wymagający licznych wyrzeczeń (Pawlak et al., 2017). Reintrodukcja trwa zwykle około 6–8 tygodni, a po jej zakończeniu wszystkie produkty zostają ponownie włączone do diety. W procesie tym każda podgrupa FODMAP wprowadzana jest osobno, a podstawą nadal jest dieta low FODMAP. Podczas wprowadzania kolejnych grup produktów należy zachować kilkudniowy odstęp, aby nie doszło do reakcji krzyżowych i możliwe było zaobserwowanie ewentualnych objawów po wprowadzeniu wyżej fermentujących produktów do jadłospisu. Pomocne podczas reintrodukcji Journal of Life and Medical Sciences Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne 21 www.naukowcy.org.pl może być prowadzenie dzienniczka żywieniowego, czyli notowanie zjedzonych posiłków wraz z objawami towarzyszącymi po wprowadzeniu nowych produktów do diety (Pawlak et al., 2017). Faza III diety polega na długoterminowym stosowaniu indywidualnej diety, z dopasowanymi do danej osoby produktami i odpowiednimi dawkami FODMAP, które nie wywołują objawów u osoby z IBS. Badania naukowe wskazują, że tolerancja FODMAP może się zmieniać z czasem, więc zaleca się sprawdzenie indywidualnej tolerancji na wcześniej nietolerowany produkt po upływie kilku miesięcy (Pawlak et al., 2017). Dieta low FODMAP jest jak dotąd najlepiej przebadaną dietą i z najlepszą skutecznością stosowaną w celach leczniczych, o rekomendowanym okresie stosowania. Ze względu na to, że dieta eliminuje sporo produktów spożywczych podczas długotrwałego stosowania mogą wystąpić niedobory m.in.: wapnia, żelaza, witamin z grupy B, witaminy D, polifenoli czy błonnika. Należy dopasować dietę do indywidualnych potrzeb pacjenta i rodzaju oraz nasilenia objawów z zachowaniem jasno określonych zasad diety. Nie zaleca się jej jako długoterminowego modelu odżywiania, ponieważ oprócz wyżej opisanych niedoborów wpływa na zubożenie mikrobioty jelitowej, co może znacząco wpłynąć na występowanie dolegliwości jelitowych (Altomare et al., 2021). W dotychczasowej literaturze brakuje jasno określonych zasad żywienia, czy dedykowanej diety, kierowanych do poszczególnych podtypów IBS. Najczęściej rekomenduje się stosowanie diety low FODMAP oraz indywidualną obserwację tolerancji na poszczególne produkty (Altomare et al., 2021). Tabela 2. Produkty dozwolone i przeciwwskazane podczas stosowania diety low FODMAP. Opracowanie własne na podstawie Lucas Zapata et al., 2024 22 Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne www.naukowcy.org.pl Nauki Przyrodnicze i Medyczne Błonnik pokarmowy Błonnik pokarmowy, zwany także włóknem pokarmowym, jest niezwykle korzystną substancją dla ludzkiego organizmu, zwłaszcza układu pokarmowego. Zwany jest inaczej włóknem pokarmowym. Pochodzi z komórek roślinnych, nie jest trawiony przez enzymy wytwarzane w przewodzie pokarmowym człowieka. Przechodzi niestrawiony przez jelito kręte, natomiast częściowo ulega hydrolizie pod wpływem bakterii zasiedlających okrężnicę. Wpływa korzystnie na wypróżnienia, zwiększając objętość stolca i skracając czas pasażu jelitowego. Powoduje również fermentację w jelicie grubym, co poprawia jakość i reguluje rytm wypróżnień. Ma to szczególnie istotne znaczenie u osób zmagających się z zaparciami, zwłaszcza w IBS typu C. Oprócz pozytywnego wpływu na jelita włókno pokarmowe korzystnie wpływa na zdrowie metaboliczne ludzkiego organizmu, m.in. na lipidogram, obniżając poziom cholesterolu ogółem i jego frakcji o niskiej gęstości (LDL) oraz na glikemię – produkty i posiłki bogate w błonnik mają niższy indeks i ładunek glikemiczny, co sprzyja zachowaniu stabilnego poziomu glukozy i insuliny we krwi po posiłku. Przypisuje się mu również korzystne działanie w prewencji otyłości. Według zaleceń WHO oraz FAO spożycie 25 g błonnika dziennie umożliwia prawidłowe funkcjonowanie organizmu (Jarosz, 2020). U osób chorujących na zespół jelita drażliwego ilość błonnika w diecie jest kwestią indywidualną, w zależności od przeważających dolegliwości. Ilość błonnika w diecie powinna być ustalana indywidualnie – w zależności od dominujących objawów (zaparć lub biegunek) oraz tolerancji na produkty będące jego źródłem. Wyróżnia się frakcję błonnika rozpuszczalną i nierozpuszczalną. Każda z frakcji ma inne działanie. Błonnik pokarmowy klasyfikuje się ze względu na podatność na fermentację, lepkość i zdolność do tworzenia żelu. Wyróżnia się: błonnik nierozpuszczalny i niefermentujący (np. otręby), błonnik rozpuszczalny, nielepki i łatwo fermentujący (np. inulina) oraz błonnik rozpuszczalny, żelujący i niefermentujący (np. babka płesznik) (Jarosz, 2020). Włókno pokarmowe nierozpuszczalne zwiększa masę stolca oraz szybkość pasażu w okrężnicy poprzez mechaniczne drażnienie nabłonka jelitowego, co stymuluje ruchy perystaltyczne, dlatego ta frakcja wykazuje działanie przeczyszczające. Jednocześnie jednak błonnik nierozpuszczalny może nasilać wzdęcia i bóle brzucha. Frakcja rozpuszczalna natomiast ulega nieznacznej fermentacji w jelicie, tworząc żel utrzymujący się w jelicie grubym, który kształtuje stolec i działa zmiękczająco na masy kałowe. Szczególnie korzystna jest ta frakcja przy występowaniu postaci zaparciowej zespołu jelita drażliwego (Di Rosa et al., 2023). Wytworzony żel ma działanie ochronne na błonę śluzową przewodu pokarmowego. Ponadto w wyniku fermentacji tej frakcji błonnika powstają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, które odżywiają komórki jelitowe oraz obniżają pH w świetle jelita grubego, tworząc tym samym sprzyjające środowisko do rozwoju pałeczek kwasu mlekowego i utrzymania odpowiedniej proporcji między bakteriami probiotycznymi, a gnilnymi w jelicie (Jarosz, 2020). Frakcja nierozpuszczalna podawana pod postacią otrąb nie przynosiła pożądanych efektów. Należy rozpocząć od stosowania małej dawki błonnika rozpuszczalnego pod postacią babki płesznik lub jajowatej w porcji 3-4 g na dobę, z czasem zwiększając jego podaż (Di Rosa et al., 2023; Bonetto et al., 2021). W przypadku biegunkowej postaci zespołu jelita drażliwego zaleca się ograniczenie błonnika nierozpuszczalnego, szczególnie otrąb, pełnoziarnistych produktów i mąki razowej oraz produktów na ich bazie. Frakcja błonnika rozpuszczalnego, występująca w owsie i produktach z niego wytworzonych oraz w babce płesznik, jest zalecana (Altomare et al., 2021). Suplementy diety Postępowanie żywieniowe w zespole jelita może być uzupełniane suplementami diety. Suplementację należy traktować jako uzupełnienie żywienia. Stosowanie suplementów może poprawić jakość życia osób chorujących na zespół jelita drażliwego, poprzez redukcję objawów. Pomimo że wpływ suplementów na organizm człowieka nie jest do końca udowodniony, istnieją przesłanki wskazujące na ich pozytywny wpływ na funkcjonowanie układu pokarmowego. W badaniach naukowych szczególną uwagę zwraca się na włączenie suplementacji babki płesznik, witaminy D, olejku z mięty pieprzowej, probiotyków o odpowiednich szczepach (Radziszewska et al., 2023). Journal of Life and Medical Sciences Nr 1/39/2025 I Nauki Przyrodnicze i Medyczne 23 www.naukowcy.org.pl Kwas masłowy Kwas masłowy jest jednym z powszechnie występujących w jelicie grubym krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, obok kwasu octowego i kwasu propionowego. Jest wytwarzany przez bakterie jelitowe, w wyniku fermentacji nieprzyswajalnych węglowodanów oraz oligomerów heksozy. Działa odżywczo na nabłonek komórek jelita, wspomagając ich wzrost oraz regenerację zmienionej chorobowo błony śluzowej jelit. Odpowiada również za przywrócenie fizjologicznej bariery jelitowej (Lewandowski et al., 2022). Kwas masłowy pomaga utrzymać odpowiednie pH w jelitach oraz chroni przed drobnoustrojami. Może również sprzyjać zasiedlaniu jelita przez pożądane szczepy bakterii jelitowych. Bakterie wytwarzające maślan hamują rozwój Escherichia coli , Campylobacter spp ., Salmonella spp . i Shigella spp . (Gąsiorowska et al., 2022). Kwas masłowy nie jest wytwarzany w odpowiedniej ilości w jelitach w przypadku IBS ze względu na zaburzenia mikrobioty jelitowej oraz liczne ograniczenia żywieniowe, które mają na celu złagodzenie objawów jelitowych. Coraz bardziej popularna dieta zachodnia, bazująca na wysoko przetworzonej żywności również nie sprzyja odpowiedniej produkcji kwasu masłowego w jelitach (Załęski et al., 2013). Pomocna w tym przypadku może być suplementacja, gdyż niedobór kwasu masłowego może nasilać objawy jelitowe. Kwas masłowy polecany jest szczególnie podczas występowania biegunek w przebiegu zespołu jelita drażliwego, ponieważ odpowiada za utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej w jelicie oraz zmniejsza napływ wody do światła jelit. Jest powszechnie wykorzystywany w obiegu farmaceutycznym pod postacią maślanu sodu. Preparaty mikrokapsułkowe wykazują najwyższą skuteczność, jeśli chodzi o najwyższe stężenie maślanu sodu w okrężnicy. Badania naukowe wykazują, że maślan sodu może znacząco wpłynąć na poprawę jakości życia, zmniejszenie dyskomfortu, bólów brzucha – również poposiłkowych oraz regulację i konsystencję wypróżnień. Suplementacja maślanu sodu powinna być codzienna, w dawce 150-300 mg. U badanych poprawa nastąpiła po 4-12 tygodnia stosowania (Lewandowski et al., 2022). Istnieją również przesłanki wskazujące na połączenie suplementacji maślanu sodu z wybranymi szczepami probiotycznymi Lactobacillus ( L. rhamnosus ; L. acidophilus ) oraz Bifidobacterium ( B. longum ; B. bifidum; B. lactis ) i małych ilości prebiotyku scFOS w celu uzyskania redukcji objawów IBS wraz z poprawą jakości życia chorujących (Gąsiorowska et al., 2022). Probiotykoterapia Organizm człowieka jest zasiedlany przez różnego rodzaju bakterie, wirusy, archeony oraz jednokomórkowe eukarionty. Jest jednym z najbardziej zróżnicowanych siedlisk. Najróżniejsze organizmy zasiedlają ludzkie jelita, ze względu na dużą powierzchnię oraz stały dostęp do różnych składników pokarmowych (Galica et al., 2022). Obecność, ilość i różnorodność bakterii jelitowych zależą od predyspozycji gospodarza. Znaczenie mają predyspozycje genetyczne, wiek, stosowana dieta, przyjmowane leki oraz przebyte choroby – w tym depresja, palenie tytoniu, a także operacje. Nie bez znaczenia jest również położenie geograficzne (Karkowska and Majchrzak, 2015). W występującym IBS mikroflora jelitowa różni się od mikrobioty osoby zdrowej. U zdrowej osoby dominują bakterie z rodzaju Firmicutes , Bacteroidetes , Proteobacteria i Actinobacteria . U pacjentów z IBS stwierdza się niewielką ilość bakterii z gatunków Lactobacillus sp . i Bifidobacterium sp. , w związku z czym ich suplementacja może być korzystna w procesie leczenia. Dodatkowo korzystnym szczepem jest również Saccharomyces sp. Preparaty te mogą łagodzić objawy, redukować stan zapalny o niskim nasileniu, a także korzystnie wpływać na rytm wypróżnień i konsystencję stolca w IBS-C i IBS-D. Mogą również łagodzić dolegliwości bólowe i nadwrażliwość trzewną, zmniejszać nasilenie wzdęć oraz modulować aktywność układu immunologicznego błony śluzowej jelit (Galica et al., 2022). Zmieniona oraz uboższa mikrobiota znacząco wpływa na przebieg czynnościowych zaburzeń jelitowych, do których zalicza się zespół jelita drażliwego. Badania naukowe dowodzą, że poprzez świadomą i odpowiednią probiotykoterapię można modulować skład mikrobioty jelitowej, minimalizując przy tym objawy występujące w zespole jelita drażliwego (Gąsiorowska et al., 2022). Stosowanie probiotyków wpływa również na wytwarzanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w jelitach, integralność błony śluzowej, przepuszczalność nabłonka jelitowego oraz modyfikację zabu-