Nowe dla fauny Polski gatunki kusakowatych (Coleoptera: Staphylinidae) z Biebrzańskiego Parku Narodowego

1 Nowe dla fauny Polski gatunki kusakowatych (Coleoptera: Staphylinidae) z Biebrzańskiego Parku Narodowego https://doi.org/10.5281/zenodo.17283850 Karol Komosiński1 , Tomasz Jaworski2 , Jacek Hilszczański2 , Cezary Bystrowski2 , Radosław Plewa2 1 Katedra Zoologii, Wydział Biologii i Biotechnologii, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, ul. Oczapowskiego 5, 10–957 Olsztyn, Polska, e-mail: [email protected], ORCID: 0000-0003-1238-2555 2 Zakład Ochrony Lasu, Instytut Badawczy Leśnictwa, Sękocin Stary, Braci Leśnej 3, 05-090 Raszyn, Polska, e-mail: [email protected].pl, [email protected].pl, [email protected].pl, r[email protected].pl, ORCID: 0000-0002-9663-0407 (TJ), 0000-0002-4731-0044 (JH), 0000-0003-1038-3108 (CB), 0000-0001-6227-3037 (RP) ABSTRACT. New records of rove beetles (Coleoptera: Staphylinidae) for the fauna of Poland from the Biebrza National Park. We present faunistic records of two rove beetles newly recorded in the Polish fauna: Gabrius toxotes Joy, 1913 and Oxypoda nigrocincta Mulsant et Rey, 1875. Specimens were collected in the Biebrza National Park, NE Poland, using purple multifunnel traps (Lindgren trap) and yellow pan traps (Moericke traps) deployed at several locations within the study area. KEY WORDS: Coleoptera, faunistics, new records, trap, NE Poland. WSTĘP Kusakowate Staphylinidae to rodzina chrząszczy najliczniej reprezentowana w faunie Polski; dotychczas z terenu naszego kraju wykazano ponad 1400 gatunków (Staniec 2004, Schülke & Smetana 2015). W ostatnim dziesięcioleciu z terenu Polski opisano jeden gatunek Staphylinidae nowy dla wiedzy – Thiasophila szujeckii Zagaja et Staniec, 2015 oraz wykazano szereg gatunków nowych dla fauny krajowej, między innymi: Atheta knabli Benick, 1938, A. sodermani Bernhauer, 1931, A. strandiella Brundin, 1954, A. voeslauensis Bernhauer, 1944, Aleochara irmgardis Vogt, 1954, A. stichai Likovský, 1965, Carpelimus erichsoni (Sharp, 1871), Cilea exilis (Boheman, 1848), Euaesthetus superlatus Peyerimhoff, 1937, Gyrophaena orientalis Strand, 1938, G. rousi Dvořák, 1966, Hypomedon debilicornis (Wollaston, 1857), Platystethus degener Mulsant et Rey, 1878, Plectophloeus rhenanus (Reitter, 1882), Scopaeus debilis Hochhuth, 1851 i Stenichnus styriacus Franz, 1960 (Zagaja & Staniec 2015, Szołtys & Melke 2017, Jałoszyński et al. 2018, Ruta et al. 2018, Celebias et al. 2019, Chachuła et al. 2019, Buchholz et al. 2021, Komosiński et al. 2021, Sapieja & Melke 2021, Walesiak et al. 2021, Grzywocz et al. 2023, Gutowski et al. 2024). Poszczególne rejony Polski cechują się różnym stopniem poznania fauny Staphylinidae, przy czym do obszarów stosunkowo słabo zbadanych pod tym względem należy Biebrzański Park Narodowy. Celem pracy jest uzupełnienie wiedzy faunistycznej na temat chrząszczy występujących na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego. Acta entomologica silesiana Vol. 33: (online 045): 1–7 ISSN 1230-7777, ISSN 2353-1703 (online) Bytom, October 7, 2025 Acta ent. siles. 33 (online 045) Bytom, October 7, 2025 2 MATERIAŁ I METODY Chrząszcze odłowiono w ramach badań dotyczących wpływu pożaru z kwietnia 2020 r. na wybrane elementy przyrodnicze Biebrzańskiego Parku Narodowego. Dwa omawiane niżej gatunki odłowiono w latach 2021–2022 w wybranych lokalizacjach Parku, reprezentujących zarówno obszary dotknięte pożarem, jak i powierzchnie niespalone. Do odłowu chrząszczy wykorzystano 12-lejkowe pułapki Lindgrena w kolorze fioletowym (powlekane teflonem w celu zwiększenia skuteczności odłowu) oraz żółte miski, zwane pułapkami Moerickego. Jako substancję konserwującą w obu typach pułapek wykorzystano glikol propylenowy (ok. 200 ml/pułapkę). Pułapki eksponowano w terenie od około połowy kwietnia do końca września i kontrolowano co 4–6 tygodni (terminy odłowu poszczególnych gatunków podano w dalszej części pracy). Okazy dowodowe znajdują się w kolekcji pierwszego autora. Zastosowane skróty imion i nazwisk odnoszą się do autorów niniejszej pracy. WYNIKI W wyniku przeprowadzonych badań w Biebrzańskim Parku Narodowym odkryto dwa nowe dla fauny krajowej gatunki Staphylinidae: Gabrius toxotes Joy, 1913 Biebrzański PN, Grzędy (FE23), 19 IV – 19 V 2021, 1 ♂, pułapka lejkowa fioletowa, wydma śródlądowa z murawą napiaskową – powierzchnia niespalona (Ryc. 1), leg. RP, TJ, JH et CB, det. KK; Ryc. 1. Biebrzański PN, Grzędy, wydma śródlądowa z murawą napiaskową – powierzchnia niespalona (fot. T. Jaworski). Fig. 1. Biebrza National Park, Grzędy, sandy dry grassland on inland dune – unburned area (photo T. Jaworski). Acta ent. siles. 33 (online 045) Bytom, October 7, 2025 3 Biebrzański PN, Grzędy (FE23), 19 IV – 19 V 2021, 1 ♂, pułapka lejkowa fioletowa, drzewostan brzozowy – powierzchnia spalona (Ryc. 2), leg. RP, TJ, JH et CB, det. KK; Ryc. 2. Biebrzański PN, Grzędy, drzewostan brzozowy – powierzchnia spalona (fot. T. Jaworski). Fig. 2. Biebrza National Park, Grzędy, birch forest – burned area (photo T. Jaworski). Biebrzański PN, Kopytkowo (FE23), 20 V – 16 VI 2021, 1 ♂, żółta miska, zespół turzycy tunikowej Caricetum appropinquatae – powierzchnia spalona (Ryc. 3), leg. RP, TJ, JH et CB, det. KK. Ryc. 3. Biebrzański PN, Kopytkowo, zespół turzycy tunikowej Caricetum appropinquatae – powierzchnia spalona (fot. T. Jaworski). Fig. 3. Biebrza National Park, Kopytkowo, Caricetum appropinquatae sedge marsh – burned area (photo T. Jaworski). 4 Gatunek rozprzestrzeniony od zachodniej Europy po wschodnią część Rosji (Assing & Schülke 2011). Poza Rosją do tej pory wykazywany był z Austrii, Belgii, Chorwacji, Czech, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Grecji, Węgier, Włoch, Rosji, Holandii, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Szwecji, Szwajcarii, Turcji i Chin (Schülke & Smetana 2015), Korei Północnej (Cho 2014) oraz Ukrainy (Gontarenko 2019). Rodzaj Gabrius Stephens, 1829 jest reprezentowany w Polsce przez 18 gatunków, z których większość związana jest z terenami wilgotnymi, brzegami wód i torfowiskami. Jedynie dwa gatunki, G. splendidulus (Gravenhorst, 1802) i G. exspectatus Smetana, 1952, spotykane są pod korą drzew i w martwym drewnie. Kolejne trzy gatunki żyją w rozkładających się szczątkach organicznych, kompoście, gnijących grzybach, najczęściej na obszarach leśnych – G. nigritulus (Gravenhorst, 1802), G. osseticus (Kolenati, 1846) i G. piliger Mulsant et Rey, 1876. Siedem gatunków jest bardzo rzadko obserwowanych w Polsce, znanych z jednego lub dwóch stanowisk – G. astutoides (Strand, 1946), G. femoralis (Hochhuth, 1851), G. piliger Mulsant et Rey, 1876, G. ravasinii Gridelli, 1920, G. sphagnicola (Sjöberg, 1950), G. suffragani Joy, 1913 i G. tirolensis (Luze, 1903). Gabrius toxotes spotykany jest w rozkładających się szczątkach roślinnych, zwłaszcza nad brzegami wód. Poławiany bywa jesienią i wczesną wiosną (Szujecki 1980). Według Assinga i Schülkego (2011) spotykany jest także w wilgotnych lasach, a Koch (1989) jako siedlisko podaje tereny bagienne, torfowiska, muliste i bagniste brzegi rzek, strumieni, stawów śródleśnych i jezior oraz wilgotne łąki. Bardzo często przebywa na mulistej ziemi, w wilgotnym mchu, opadłych liściach czy innych rozkładających się szczątkach organicznych. W Ukrainie poławiany był w korzeniach traw nad brzegiem kanału oraz w wilgotnym piasku w pobliżu rzeki (Gontarenko 2019). Gatunek w sposób pewny można oznaczyć na podstawie budowy aparatu kopulacyjnego samca, natomiast cechy zewnętrzne, z uwagi na dużą zmienność, nie dają możliwości poprawnej determinacji (Szujecki 1980). Istnieje szereg bardzo podobnych zewnętrznie gatunków z rodzaju Gabrius, w tym przede wszystkim G. breviventer (Sperk, 1835), G. ravasinii i G. austriacus Scheerpeltz, 1947, choć istnieje także możliwość pomyłki z G. sphagnicola, G. piliger, G. appendiculatus Sharp, 1910, G. trossulus (Nordmann, 1837) i G. nigritulus. Dokładne i precyzyjne rysunki aparatów kopulacyjnych przedstawione są w pracy Assinga i Schülkego (2011). Oxypoda nigrocincta Mulsant et Rey, 1875 Biebrzański PN, Grzędy (FE23), 19 IV – 19 V 2021, 2 exx., pułapka lejkowa fioletowa, wydma śródlądowa z murawą napiaskową – powierzchnia niespalona (Ryc. 1), leg. RP, TJ, JH et CB, det. KK; Biebrzański PN, Las Wroceński, ad Wroceń (FE23): 19 IV – 19 V 2021, 2 exx., 18 V – 29 VI 2022, 1 ex., pułapka lejkowa fioletowa, drzewostan olszowy – powierzchnia spalona (Ryc. 4), leg. RP, TJ, JH et CB, det. KK. Rodzaj Oxypoda Mannerheim, 1830 reprezentowany jest w Polsce przez 40 gatunków. Acta ent. siles. 33 (online 045) Bytom, October 7, 2025 5 Chrząszcze te zasiedlają różnego rodzaju szczątki organiczne. Spotykane bywają w ściółce i wierzchniej warstwie gleby, część gatunków zasiedla podziemne gniazda błonkówek i małych ssaków (Lohse 1974). U znacznej liczby gatunków biologia jest słabo poznana. Oxypoda nigrocincta występuje na terenie południowej i środkowej Europy – dotychczas wykazany został z Austrii, Belgii, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Czech, Francji, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Włoch, Rosji i Słowacji (Schülke & Smetana 2015) oraz Litwy (Monsevičius 2020). Biologia O. nigrocincta jest słabo poznana. Gatunek ten poławiany był nad brzegami rzek, stawów i bagien oraz w dolinach rzecznych. Znajdowany bywa w gnijących szczątkach roślinnych i opadłych liściach (Koch 1989). Według Horiona (1967) spotykany jest głównie w pobliżu dużych rzek. PODSUMOWANIE Teren Biebrzańskiego Parku Narodowego obejmuje największy w Polsce i jeden z większych w Europie zespół torfowisk oraz szereg innych siedlisk mokradłowych i bagiennych, w tym zbiorowiska leśne (olsy, łęgi i brzeziny). Koresponduje to ze znanymi wymaganiami G. toxotes i O. nigrocincta, które związane są z brzegami wód stojących i płynących oraz terenami podmokłymi i bagiennymi. Choć prowadzone w ostatnich latach badania w dużym stopniu przyczyniły się do zwiększenia wiedzy na temat fauny bezkręgowców Biebrzańskiego Parku Narodowego (Plewa et al. 2021a, b, Ryc. 4. Biebrzański PN, Las Wroceński, drzewostan olszowy – powierzchnia spalona (fot. T. Jaworski). Fig. 4. Biebrza National Park, Wroceń forest, alder forest – burned area (photo T. Jaworski). Acta ent. siles. 33 (online 045) Bytom, October 7, 2025 6 2022, Borowski et al. 2024), to wykazanie dwóch nowych dla fauny Polski gatunków Staphylinidae może świadczyć o wciąż słabym stopniu poznania tej grupy na omawianym obszarze. Ochrona obszarowa oraz prowadzone na terenie Parku ekstensywne rolnictwo dają nadzieję, że unikatowa fauna bezkręgowców, w tym szereg rzadkich gatunków chrząszczy związanych z naturalnymi terenami podmokłymi, pozostanie niezagrożona. PODZIĘKOWANIA Autorzy składają serdeczne podziękowania pracownikom Biebrzańskiego Parku Narodowego za umożliwienie badań i pomoc w trakcie ich realizacji. Badania sfinansowano ze środków Funduszu Leśnego przez Lasy Państwowe w ramach umowy nr EZ.0290.1.4.2021 oraz EZ.0290.1.3.2022 z Biebrzańskim Parkiem Narodowym. PIŚMIENNICTWO Assing V., Schülke M. 2011. Freude-Harde-Lohse-Klausnitzer – Die Käfer Mitteleuropas. Band 4. Staphylinidae I. Zweite neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Spektrum Akademischer Verlag, 560 pp. Borowski J., Gazurek T., Greń C., Plewa R., Hilszczański J., Jaworski T., Górz A. 2024. Atomaria pseudatra Reitter, 1888 i A. hislopi Wollaston, 1857, dwa nowe gatunki chrząszczy w faunie Polski (Coleoptera, Cryptophagidae). Parki Narodowe i Rezerwaty Przyrody 43(1): 37–41. Buchholz L., Komosiński K., Melke A., Sikora-Marzec P. 2021. Chrząszcze (Coleoptera) Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Wiadomości entomologiczne 40 (Supl.): 1–274. Burakowski B., Mroczkowski M., Stefańska J. 1980. Chrząszcze – Coleoptera. Kusakowate – Staphylinidae, część 2. Katalog Fauny Polski 23(7): 1–272. Celebias P., Melke A., Gwiazdowicz D.J., Przewoźny M., Komosiński K., Baraniak E., Winnicka K., Melosik I., Ziomek J. 2019. Species composition, diversity, and the abundance of arthropods inhabiting burrows of the common hamster (Cricetus cricetus L.). Bulletin of Entomological Research 109(6): 781–793. DOI: 10.1017/S0007485319000087. Chachuła P., Melke A., Ruta R., Szołtys H. 2019. Beetles (Coleoptera) collected from polyporoid fungi in the Pieniny National Park. Wiadomości Entomologiczne 38(1): 1–41. Cho Y.B. 2014. Arthropoda: Insecta: Coleoptera: Staphylinidae: Staphylininae. Philonthina. Insect Fauna of Korea 12 (18); Flora and Fauna of Korea. National Institute of Biological Resources, Ministry of Environment, Incheon, 95 pp. Gontarenko A.V. 2019. Interesting records of the rove beetles (Coleoptera: Staphylinidae) from Ukraine. The Kharkov Entomological Society Gazette 27(2): 5–15. Grzywocz J., Kaszyca-Taszakowska N., Taszakowski A. 2023. Scopaeus debilis Hochhuth, 1851 – nowy gatunek kusaka (Coleoptera: Staphylinidae) w Polsce. Acta entomologica silesiana 31(006): 1–4 [online]. DOI: 10.5281/zenodo.8054503. Gutowski J.M., Sućko K., Lasoń A., Borowski J., Byk A., Gazurek T., Greń C., Komosiński K., Królik R., Kubisz D., Mazur M.A., Mokrzycki T., Plewa R. 2024. Chrząszcze (Coleoptera) Puszczy Knyszyńskiej. Instytut Badawczy Leśnictwa, Sękocin Stary, 741 pp. Horion A. 1967. Faunistik der mitteleuropäischen Käfer. Band XI: Staphylinidae 3. Teil Habrocerinae bis Aleocharinae (ohne Subtribus Athetae). Schmidt, Überlingen/Bodensee, 419 pp. Jałoszyński P., Melke A., Wiśniewski K. 2018. Euaesthetus superlatus Peyerimhoff, 1937 (Coleoptera: Staphylinidae), kusak nowy dla Polski. Acta entomologica silesiana 26(010): 1–4 [online]. DOI: 10.5281/ zenodo.1208348. Koch K. 1989. Die Käfer Mitteleuropas. Ökologie. Band 1. Goecke & Evers Verlag, Krefeld, 439 pp. Komosiński K., Tatur-Dytkowski J., Ruta R., Miłkowski M., Buchholz L., Greń C., Lubecki K., Pacuk B. 2021. Materiały do znajomości chrząszczy (Insecta: Coleoptera) rezerwatu „Mazury” w Puszczy Boreckiej. Przegląd Przyrodniczy 32(3): 19–43. Acta ent. siles. 33 (online 045) Bytom, October 7, 2025 7 Monsevičius V. 2020. Species of Staphylinidae (Coleoptera) new to the fauna of Lithuania. Bulletin of the Lithuanian Entomological Society 4(32): 9–19. Plewa R., Jaworski T., Hilszczański J. 2021a. Nowe stanowiska rzadko spotykanych chrząszczy (Coleoptera) na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego. Acta entomologica silesiana 29(002): 1–12 [online]. DOI: 10.5281/zenodo.4518586. Plewa R., Jaworski T., Hilszczański J. 2021b. Melanophthalma phragmiteticola Franz, 1967 (Coleoptera: Latridiidae) – gatunek nowy dla fauny Polski. Acta entomologica silesiana 29(015): 1–6 [online]. DOI: 10.5281/zenodo.4942694. Plewa R., Jaworski T., Bystrowski C., Tarwacki G., Sućko K., Hilszczański J. 2022. Nowe dane o rzadko spotykanych chrząszczach (Coleoptera) Biebrzańskiego Parku Narodowego i jego otuliny. Wiadomości Entomologiczne 41(2); online 8A: 17–25. Ruta R., Melke A., Komosiński K., Sienkiewicz P., Rutkowski T., Wiśniewski K. 2018. Atheta strandiella Brundin, 1954 (Coleoptera: Staphylinidae) – a species newly recorded in Poland. Fragmenta Faunistica 61(2): 105–111. Sapieja M., Melke A. 2021. Carpelimus erichsoni (Sharp, 1871) (Coleoptera: Staphylinidae: Oxytelinae), nowy kusak dla fauny Polski. Wiadomości Entomologiczne 40(3); online 8A: 1–3. Schülke M., Smetana A. 2015. Staphylinidae, In: Löbl A., Löbl S. (Eds..), Catalogue of Palaearctic Coleoptera. New updated Edition. Volume 2. Hydrophilidae – Staphylinoidea. Revised and updated edition. Leiden, Brill: 304–1134. Staniec B. 2004. Kusakowate Staphylinidae, In: Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. (Eds.), Fauna Polski. Charakterystyka i wykaz gatunków. Tom I – Annelida; Arthropoda pro parte; Insecta pro parte (Coleoptera, Hemiptera, Hymenoptera, Lepidoptera). Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa: 153–155, 162–176. Szołtys H., Melke A. 2017. Nowe dla fauny Polski gatunki chrząszczy z rodziny kusakowatych (Coleoptera: Staphylinidae). Acta entomologica silesiana 25(034): 171–173 [online]. DOI: 10.5281/zenodo.1018686. Szujecki A. 1980. Chrząszcze – Coleoptera. Kusakowate – Staphylinidae, Kusaki – Staphylininae. Klucze do oznaczania wadów Polski 19(24e): 164 pp. Walesiak M., Komosiński K., Feldmann B., Thorn S. 2021. Atheta (Dimetrota) knabli G. Benick, 1938 (Coleoptera: Staphylinidae) – a new species for the Polish fauna. Fragmenta Faunistica 64(2): 133–137. Zagaja M., Staniec B. 2015. Thiasophila szujeckii sp. n. (Coleoptera, Staphylinidae, Aleocharinae) – a cryptic species associated with Formica truncorum in Poland. Zootaxa 3955(3): 417–426. Accepted: 6 August 2025; published: 7 October 2025 Licensed under a Creative Commons Attribution License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Acta ent. siles. 33 (online 045) Bytom, October 7, 2025