TUPROQLARNING SHO'RLANGANLIK DARAJASI, SIZOT SUVLARINING CHUQURLIGI VA ULARNING MINERALLASHGANLIK DARAJASINI O'SIMLIK QOPLAMIGA KO'RA ANIQLASH

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 24 TUPROQLARNING SHO‘RLANGANLIK DARAJASI, SIZOT SUVLARINING CHUQURLIGI VA ULARNING MINERALLASHGANLIK DARAJASINI O‘SIMLIK QOPLAMIGA KO‘RA ANIQLASH Guliston Davlat Universiteti Axatov Samandar Anvar o’g’li Annotatsiya: Mazkur tadqiqot tuproqlarning sho‘rlanish darajasi, sizot suvlari chuqurligi va ularning minerallashganlik darajasini bioindikator o‘simliklar asosida baholash usullarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tuproq sho‘rlanishining o‘simlik qoplami tarkibiga ta’siri va sho‘rga chidamli hamda chidamsiz o‘simliklarning taqsimlanishi o‘rganiladi. Ushbu usul melioratsiya tadbirlarini rejalashtirish, sug‘oriladigan hududlarda ekologik monitoringni samarali tashkil etish va hosildorlikni oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Sho‘rlanganlik, Sizot suvlari, Minerallashganlik, Bioindikator o‘simliklar, Tuproq degradatsiyasi, Sug‘orish tizimlari, Drenaj tizimlari, Gidromelioratsiya, Ekologik monitoring, Tuproq unumdorligi. KIRISH Tuproqlarning sho‘rlanishi va sizot suvlarining minerallashganligi qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligiga bevosita ta’sir qiladi. Ushbu jarayonlarni nazorat qilish va baholash maqsadida o‘simlik qoplami bioindikatori sifatida foydalanish samarali usullardan biri hisoblanadi. Tadqiqot sho‘rlangan hududlarni aniqlash, yer degradatsiyasini kamaytirish va sug‘oriladigan yerlarda unumdorlikni oshirish masalalariga yo‘naltirilgan. Tuproqlarning sho‘rlanganlik darajasi va o‘simlik qoplami. Sho‘rlanish turlari: Engil sho‘rlangan (< 0,5%) – don ekinlari va sabzavotlar o‘sishi mumkin. O‘rtacha sho‘rlangan (0,5–1%) – sho‘rga chidamli ekinlar talab etiladi. Kuchli sho‘rlangan (>1%) – faqat halofitlar (saksovul, yantoq) o‘sadi. Bioindikator o‘simliklar orqali sho‘rlanishni baholash: Sho‘rga chidamsiz o‘simliklar (glikofitlar) – past ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 25 sho‘rlanishni bildiradi. Sho‘rga chidamli o‘simliklar (halofitlar) – yuqori sho‘rlanish belgisi. Sizot suvlarining chuqurligi va uning ta’siri. Sizot suvlarining chuqurligi va sho'rlanish darajasi: 1 m dan kam – kuchli sho‘rlanish, ekinlar o‘sishi qiyin. 1–2,5 m – o‘rtacha sho‘rlanish, ayrim ekinlar bardosh bera oladi. 2,5 m dan chuqur – sho‘rlanish kam, unumdor tuproqlar uchun qulay. Sizot suvlarining minerallashganlik darajasi va o‘simliklarga ta’siri. Minerallashganlik darajasi bo‘yicha tasnif: ≤1 g/l – chuchuk suv, barcha ekinlar uchun qulay. 1–3 g/l – biroz minerallashgan, o‘rtacha chidamli ekinlar o‘sishi mumkin. 3–10 g/l – sho‘r suv, faqat sho‘rga chidamli o‘simliklar. >10 g/l – o‘simliklar uchun yaroqsiz. Tuproqlarning sho‘rlanishi va uni kamaytirish choralari. Meliorativ tadbirlar: Drenaj tizimlarini yaratish – sizot suvlarining ko‘tarilishini oldini olish. Tuproq yuvish usullari – erigan tuzlarni pastki qatlamlarga tushirish. Sho‘rga chidamli ekinlarni ekish – tuproqning degradatsiyasini kamaytirish. Tomchilatib sug‘orish – ortiqcha suv bug‘lanishini kamaytirish. XULOSA Tuproq sho‘rlanganligi, sizot suvlarining chuqurligi va ularning minerallashganligi o‘simlik qoplami asosida samarali baholanishi mumkin. Ushbu usul tezkor monitoring, agrotexnik chora-tadbirlarni rejalashtirish va hosildorlikni oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari sug‘oriladigan yerlarda melioratsiya ishlarini takomillashtirish va tuproq degradatsiyasini kamaytirishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. XXX, Rakhmatov Norqabil, and Japakov Norboy Buriboevich. "The Status of the Study of the Interaction of the Adjustment Structures with the Water Flow in the River." Web of Agriculture: Journal of Agriculture and Biological Sciences 2.2 (2024): 11-19. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 26 2. Beg‘Am Nabibullayevna, Xudayberdiyeva, Axatov Samandar Anvar O‘G‘Li, and Kudratov Xoyitjan Asat O‘G‘Li. "SHO‘RTOBLI TUPROQLARNING MELIORATIV HOLATINI KIMYOVIY USULLAR BILAN YAXSHILASH." Science and innovation 3.Special Issue 39 (2024): 240-241. 3. Norkulov U., Sheraliev X. Qishloq xo‘jalik mclioratsiyasi. Darshk, T., 2003. 240 bet. 4. Hamidov M., Raximboev F. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. Darslik, T., 1996. 320 bet. 5. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Berdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy vatajribaviy mashg‘ulotlar. Toshkent-2012. 187 b. 6. T. Davie. Fundamentals of hydrology. Second edition. Madison Avenue, New York, 2008 y. 7. И.A.Сафанов. Буровое дело. – Москва: Колос, 1987. – 207 б. 8. Yusupov G.U., Xolbaev B.M. Geologiya va gidrogeologiya asoslari. – T.: YAngi asr avlodi, 2003. – 301 b. 9. Yusupov G.U., Holboev B.M. Geologiya va gidrogeologiya asoslari. 2 – nashr. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. – 380 b. 10. Zoxidov S. Injenerlik geologiyasi–Toshkent: O‘qituchi, 1988–280 b. 11. T. Davie. Fundamentals of hydrology. Second edition. Madison Avenue, New York, 2008 y. 221 p