QOVUNNING UNSHUDRING KASALLIGI: ETIOLOGIYASI, PATOGENEZI VA OLDINI OLISH CHORALARI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 39 QOVUNNING UNSHUDRING KASALLIGI: ETIOLOGIYASI, PATOGENEZI VA OLDINI OLISH CHORALARI Guliston Davlat Universiteti Musurmonov Xasan Sherqul o’g’li Norboyeva Chinora Davronovna Annotatsiya: Ushbu maqolada qovunning unshudring (Erysiphe cichoracearum va Podosphaera xanthii) kasalligi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Kasallikning etiologiyasi, patogenezi va ekologik sharoitlarga bog‘liqligi o‘rganiladi. Shuningdek, kasallikning oldini olish va unga qarshi kurash choralari tahlil qilinadi. Unshudring kasalligining qovun hosildorligiga salbiy ta’siri va unga qarshi biologik, kimyoviy hamda agrotexnik usullar samaradorligi muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: qovun, unshudring, Erysiphe cichoracearum, Podosphaera xanthii, patogenez, profilaktika, fungitsid. Kirish Qovun (Cucumis melo) xalq xo‘jaligida muhim ekinlardan biri bo‘lib, uning sifatli va yuqori hosildorligi turli fitopatogen mikroorganizmlar ta’sirida kamayishi mumkin. Shulardan biri unshudring kasalligi bo‘lib, u qovunning barg, poya va mevalariga jiddiy zarar yetkazadi. Etiologiya: Unshudring kasalligini asosan Erysiphe cichoracearum va Podosphaera xanthii qo‘ziqorinlari keltirib chiqaradi. Ushbu patogenlar obligat parazit bo‘lib, o‘simlikning epidermal hujayralarida rivojlanadi va sporalar orqali tarqaladi. Optimal harorat va namlik sharoitida tez rivojlanib, epifitotiyal tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkin. Patogenez: Kasallik dastlab yaproqlarda mayin, oqish un shaklidagi dog‘lar paydo bo‘lishi bilan boshlanadi. Keyinchalik bu dog‘lar butun barg yuzasini qoplaydi, natijada o‘simlik fotosintezi buziladi, transpiratsiya va metabolik ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 40 jarayonlar izdan chiqadi. Kasallik kuchaysa, o‘simlikning o‘sishi sekinlashadi va hosil sifati pasayadi. Unshudring kasalligiga qarshi kurashda quyidagi usullar samarali hisoblanadi: Agrotexnik usullar: Qovunning kasallikka chidamli navlarini ekish o‘simliklarni to‘g‘ri sug‘orish va shamollatish sharoitlarini yaxshilash, ekish zichligini tartibga solish. Biologik usullar: Antagonistik mikroorganizmlardan foydalanish, ekologik toza biofungitsidlar qo‘llash. Kimyoviy usullar: Fungitsidlar (sulfur, triazollar, strobilurinlar) bilan ishlov berish, profilaktik purkashlarni amalga oshirish. Xulosa Qovunning unshudring kasalligi hosildorlik va sifatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kasallikka qarshi samarali kurashish uchun agrotexnik, biologik va kimyoviy usullar kompleks tarzda qo‘llanilishi lozim. Kasallikning oldini olish uchun profilaktik chora-tadbirlarni o‘z vaqtida bajarish katta ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. Zaprometov N.G. Diagnostika i sostav bolezney s.x. rasteniy Uzbekistana i Sredney Аzii (1950-1973gg.). TashSXI. Str. 139-143 v sb.: Materialы yubileynoy respublikanskoy konf. po mikrobiologii, alьgologii i mikologii, posvyaщennoy 50-letiyu UzSSR i KP Uzbekistana. Tashkent: «Fan», 1974,199 s. 2. Gaponenko N.I., Аxmedova F.G., Ramazanova S.S., Sagdullaeva M.Sh., Kirgizbaeva X.M. Flora gribov Uzbekistana. Tom 1. Muchnisto-rosyanыe gribы. Tashkent: «Fan», 1983, 362 s. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 41 3. Kirgizbaeva X.M., Sagdullaeva M.Sh., Ramazanova S.S., Gaponenko N.I. Flora gribov Uzbekistana. Tom 2. Nizshie gribы. Tashkent: «Fan», 1985, 200 s. 4. Sagdullaeva M.Sh., Ramazanova S.S., Kirgizbaeva X.M., Gulyamova M., Fayzieva F.X. Flora gribov Uzbekistana. Tom 5. Gifalьnыe gribы (Moniliaceae). Tashkent: «Fan», 1989, 284 s. 5. Sagdullaeva M.Sh., Kirgizbaeva X.M., Ramazanova S.S., Gulyamova M., Fayzieva F.X. Flora gribov Uzbekistana. Tom 6. Gifalьnыe gribы (Dematiaceae). Tashkent: «Fan», 1990, 132 s. 6. Sattarova R.K., Raximov U.X., Xakimova N.T. Virusologiya, bakteriologiya va mikoplazma. (Talabalar uchun maʼruza matnlari). Toshkent: ToshDАU nashr tahririyat boʼlimi, 2003, 63 b. 7. Boʼriev H., Joʼraev R., Аlimov O. Meva-sabzavotlarni saqlash va ularga dastlabki ishlov berish. Toshkent: “Mehnat”, 2002, 184 b. Mavlyanov O. Gallovыe nematodы – opasnыe parazitы rasteniy. Tashkent.