172
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA NUTQ MADANIYATI HAMDA ETIK MULOQOT
VOSITALARINING LINGVOPRAGMATIK XUSUSIYATLARI
Yusupo a Za ina Tux amu odo na
Webs e uni e si e i magis i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17312417
Anno a siya. Ushbu maqolada o‘zbek a ingliz illa ida nu q madaniya i hamda e ik
muloqo osi ala ining ling op agma ik xususiya la i ahlil qilinadi. Tilla a o nu q madaniya i
me’yo la i, odob-axloq shaklla i, mu ojaa a uz i odala i, shuningdek, ij imoiy-madaniy
kon eks dagi a qla o‘ ganiladi. Tadqiqo na ijala i o‘za o muloqo da madaniy kompe ensiyani
shakllan i ish a kommunika i xa olikla ni kamay i ish uchun naza iy hamda amaliy ahamiya
kasb e adi. Ayniqsa, yumshoq buy uq, il imos, uxsa , is ak kabi modal a p agma ik i odala
solish i ilib, ula ning madaniy kon eks dagi o‘ ni yo i iladi. Tadqiqo muloqo ja ayonida
nu qning nozik ma’no qa lamla ini, odobiylik a muloyimlik da ajasini aniqlashga qa a ilgan
bo‘lib, ilshunoslik a il o‘qi ish amaliyo ida muhim ahamiya kasb e adi.
Kali so‘zla : nu q madaniya i, e ik muloqo , ling op agma ika, mu ojaa shaklla i,
madaniy kon eks , kommunika i kompe ensiya, yumshoq buy uq, modal i oda.
КУЛЬТУРА РЕЧИ И ЛИНГВОПРАГМАТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ
ЭТИЧЕСКИХ СРЕДСТВ КОММУНИКАЦИИ В УЗБЕКИСТАНЕ И АНГЛИЙСКОМ
ЯЗЫКАХ
Аннотация. В данной статье анализируются лингвопрагматические особенности
культуры речи и средств этической коммуникации в узбекском и английском языках.
Изучаются нормы межъязыковой культуры речи, формы этикета, обращения и
извинения, а также различия в социокультурных контекстах. Результаты исследования
имеют теоретическое и практическое значение для формирования культурной
компетенции в общении и снижения коммуникативных ошибок. В частности,
сравниваются модальные и прагматические выражения, такие как вежливые приказы,
просьбы, разрешения и пожелания, и освещается их роль в культурном контексте.
Исследование направлено на выявление тонких смысловых уровней речи в процессе
общения, уровня вежливости и обходительности и имеет большое значение в практике
лингвистики и преподавания иностранных языков.
Ключевые слова: культура речи, этическая коммуникация, лингвопрагматика,
формы обращения, культурный контекст, коммуникативная компетенция, мягкая
команда, модальное выражение.
SPEECH CULTURE AND LINGUVOPRAGMATIC FEATURES OF ETHICAL
COMMUNICATION MEANS IN UZBEKISTAN AND ENGLISH
Anno a ion. This a icle analyzes he linguop agma ic ea u es o speech cul u e and
e hical communica ion ools in Uzbek and English languages. I s udies di e ences in poli eness
s a egies, add ess o ms, apology exp essions, and cul u al no ms in luencing communica ion.
The indings highligh how unde s anding hese ea u es con ibu es o e ec i e
in e cul u al communica ion and helps a oid p agma ic ailu es in dialogue be ween speake s o
he wo languages. I ocuses on poli e and so ened commands, pe mission, and wish
exp essions in bo h languages. The s udy aims o e eal cul u al and p agma ic nuances ha
in luence communica i e beha io , highligh ing he impo ance o linguis ic poli eness in c oss-
cul u al communica ion and language eaching.
173
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Keywo ds: speech cul u e, e hical communica ion, linguop agma ics, o ms o add ess,
cul u al con ex , communica i e compe ence, so ened command, modali y.
Ki ish
Til — insonning jamiya dagi asosiy muloqo osi asi bo‘lib, uning madaniya i a
ma’na iy dunyosini i oda e adi. Ha bi xalqning nu q madaniya i a muloqo dagi e ik qoidala i
o‘ziga xos bo‘lib, ula milliy men ali e ni namoyon e adi. O‘zbek ilida muloqo ja ayonida
hu ma , kam a lik a yumshoqlik us u o o‘ inda u adi, ingliz ilida esa shaxsiy hudud a
mus aqillikka e’ ibo kuchli sanaladi.
Tilshunoslikning ling op agma ika yo‘nalishi aynan shu muloqo ja ayonidagi il
bi likla ining maqsadga mu o iqligini o‘ ganadi. O‘zbek a ingliz illa ida e ik muloqo
shaklla ining ahlili ikki ildagi madaniy-p agma ik a o u la ni ochishga imkon be ad i.Nu q
madaniya i muloqo ning na aqa g amma ik, balki madaniy a psixologik omonla ini ham o‘z
ichiga oladi. Ha bi milla o‘z ilida muloyimlik, hu ma , a odobni i odalashning o‘ziga xos
usulla ini ya a gan. Shu jiha dan o‘zbek a ingliz illa ida e ik muloqo osi ala ining
ling op agma ik ahlili zamona iy ilshunoslikda dolza b ahamiya kasb e moqda.
Asosiy qism
E ik muloqo da mu ojaa shaklla i, salomlashish, minna do chilik, uz so‘ ash a
idolashish madaniy ahamiya ga ega. O‘zbek ilida: “Assalomu alaykum”, “Rahma ”, “Uz
so‘ ayman”, “Xay , sog‘ bo‘ling” kabi shaklla odob-axloqning ko‘zgusi hisoblanadi. Ingliz
ilida: “Hello”, “Thank you”, “I’m so y”, “Goodbye” kabi shaklla muloqo ning muhim
unsu la i bo‘lib, ula ham ij imoiy aziya ga qa ab anlanadi. Bundan ashqa i, in ona siya,
mimik a kines ik osi ala ham e ik muloqo ning ling op agma ik izimida muhim o‘ in u adi.
E ik muloqo osi ala i — salomlashish, mu ojaa , uz so‘ ash, minna do chilik bildi ish
a idolashish — insonla o‘ asidagi ij imoiy munosaba ni belgilo chi, milliy madaniya a
kommunika i qad iya la ning i odasi si a ida muhim ling op agma ik ahamiya ga ega. Ushbu
bi likla na aqa nu q madaniya ining ko‘zgusi, balki xalqning axloqiy dunyoqa ashi, psixologik
madaniya i a milliy iden i e ini ham aks e i adi. Shu sababli, o‘zbek a ingliz illa idagi e ik
muloqo shaklla ini qiyosiy ahlil qilish madaniya la a o kommunika siya uchun dolza b masala
hisoblanadi.
Salomlashishning ling op agma ik xususiya la i muloqo ning boshlanish nuq asi bo‘lib, u
ij imoiy maso a, hu ma da ajasi a ij imoiy maqomni bildi adi.O‘zbek ilida salomlashish
oda da diniy-axloqiy ildizla ga ega: “Assalomu alaykum” (“Sizga inchlik bo‘lsin”) ibo asi islom
madaniya idan ki ib kelgan a ba cha ij imoiy aziya la uchun uni e sal shakl hisoblanadi. Shu
bilan bi ga, “Salom”, “Hay li ong”, “Xush kelibsiz”, “Yaxshi yu ibsizmi?” kabi a ian la
kon eks ga qa ab a qlanadi. O‘zbek ilida aq ka ego iyasi salomlashu da muhim o‘ in
u maydi, ya’ni “Assalomu alaykum” ongda ham, kechqu un ham, asmiy ham, no asmiy
hola da ham ishla ila e adi. Bu hol xalqning muloqo da aq emas, insoniy eh i omni us u o
qo‘yish madaniya ini ko‘ sa adi.Ingliz ilida esa salomlashish shaklla i aniq aq bilan
bog‘langan:“Good mo ning” (e alab soa 12:00gacha),“Good a e noon”( ushdan
keyin),“Good e ening” (kechqu un), “Good nigh ” (xay lashishda). Bu ibo ala so‘zlo chining
suhba doshga nisba an e’ ibo ini, aziya ning aniqligini a aq ga sezgi ligini ko‘ sa adi. Ingliz
ili muloqo ida aq omili madaniy jiha dan a ib-in izom, aniqlik a shaxsiy chega ala ga
hu ma ni bildi adi.
174
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
P agma ik a q: o‘zbekcha “Assalomu alaykum” asmiy, samimiy a diniy jiha dan
ney al bo‘lishi mumkin, inglizcha “Hello” esa aq bilan bog‘liq bo‘lmaydi, ammo p agma ik
jiha dan no asmiy oqdi . “Assalomu alaykum”da meh , eh i om a duolik unsu i kuchli, “Hello”
esa aqa aloqa o‘ na ish osi asi. Shu bois bu ikki shakl seman ik jiha dan yaqin bo‘lsa-da,
p agma ik qiyma i u licha hisoblanadi.
Vidolashishning madaniy-seman ik a qla i haqida ik yu i ila ekan, ido so‘zi
xay lashu , muloqo yakunini bildi sa-da, ula o qali suhba doshla o‘ asidagi ij imoiy yaqinlik
da ajasi ham i odalanadi. O‘zbek ilida “Xay ”, “Sog‘ bo‘ling”, “Ko‘ ishguncha”, “Omad sizga
yo bo‘lsin”, “Yaxshi bo ing” kabi shaklla keng qo‘llanadi. Ula ning ba chasi seman ik jiha dan
ezgu ilak, duo a hu ma ma’nosini o‘zida mujassam e gan. Masalan, “Sog‘ bo‘ling” —
suhba doshning saloma ligi uchun ilak; “Ko‘ ishguncha” — kelajakdagi uch ashu ga umid
i odasi aks e gan.
Ingliz ilida esa “Goodbye”, “See you”, “Take ca e”, “Ha e a nice day”, “Good nigh ”
kabi ibo ala ishla iladi. “Goodbye” — asmiy, ney al; “See you (la e / omo ow)”- samimiy,
anishla o‘ asida;“Take ca e” — g‘amxo‘ lik i odasi; “Ha e a nice day” — ijobiy kay iya
bildi ish;“Good nigh ” — aqa kechqu un yoki uyqudan oldin. Vaq bilan bog‘liq a q
shundaki, ingliz ili idolashu da aq ni aniq belgilaydi (“See you omo ow”), o‘zbek ilida esa
aq ko‘ sa kichla i ix iyo iy, muloqo da emo sional- ilak ohangi us u o ligini ko’ sanadi.
P agma ik jiha dan “Sog‘ bo‘ling” a “Take ca e” ma’nodosh, lekin “Sog‘ bo‘ling”
duolik (duo) xa ak e ida, “Take ca e” esa psixologik e’ ibo belgisi si a ida ishla iladi.
“Ko‘ ishguncha” esa ingliz ilida o‘la ek i alen ga ega emas, chunki u umid a meh i odasi
bilan bog‘liq.
Qiyosiy ahlil na ijasida quyidagi xulosala ga kelish mumkin: o‘zbek ili e ik muloqo ida
eh i om, iliqlik, diniy-madaniy qad iya la a ij imoiy ie a xiya asosiy omil bo‘lib xizma
qiladi.Ingliz ili esa shaxsiy e kinlik, maso a a aq ga asoslangan ney al muloqo modeliga
ayanadi. “Assalomu alaykum” – “Hello”, “Sog‘ bo‘ling” – “Take ca e”, “Uz so‘ ayman” –
“I’m so y” kabi bi likla seman ik jiha dan yaqin, ammo p agma ik qiyma i u licha hisoblanadi.
B own a Le insonning Poli eness Theo y asosida o‘zbek ili posi i e poli eness
(yaqinlik o qali hu ma ), ingliz ili esa nega i e poli eness (maso a o qali hu ma ) modeliga
yaqin u adi.
Nu q madaniya i – bu il bi likla idan o‘g‘ i, aniq, man iqan izchil a madaniy a zda
oydalanish san’a idi . Ling op agma ik jiha dan esa bu ja ayon nu qning kommunika i
maqsadi a ij imoiy kon eks iga mos kelishini alab e adi. Masalan, ingliz ilida “Could you
please...” yoki “Would you mind...” kabi yumshoq il imosla madaniya ning xushmuomalalik
me’yo ini i odalasa, o‘zbek ilida “Il imos”, “Ma hama ”, “Aga e’ i ozingiz bo‘lmasa”,
”Lu an”, ”Maylimi?” kabi shaklla qo‘llaniladi.
Yumshoq buy uq shaklla i a ula ning ling op agma ik unksiyasi o‘zbek ilida
buy uqning yumsha ilgan shaklla i ko‘pincha so‘ oq yoki akli ko‘ inishida i odalanadi:
masalan,“Su iling” o‘ niga → “Su ilib o‘ i olmaysizmi?” “Ki ing” o‘ niga → “Ki ish
mumkinmi?” “Jim bo‘ling” o‘ niga → “Balki bi oz inch oq o‘ i a miz?” Bu i odala buy uq
ma’nosini yumsha ish, hu ma bildi ish a muloqo dagi mu ozana ni saqlash azi asini baja adi.
Ingliz ilida shunga o‘xshash hola la modal a indi ec eques o qali i odalanadi:“Could
you please mo e a bi ?” — “Su ilib o‘ i olmaysizmi?” “Would you mind si ing down?” —
“O‘ i sangiz bo‘ladimi?” “Le ’s keep i quie , shall we?” — “Keling, bi oz jim bo‘lamizmi?” Bu
i odala da modal e’lla (could, would, may) o qali buy uqning o‘g‘ idan- o‘g‘ i keskinligi
175
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
kamay i iladi. Shunday qilib, il imos ohangi kuchayadi, buy uq ma’nosi esa p agma ik jiha dan
yumsha iladi.
“Mumkin” o qali i odalangan uxsa a il imos modaliza siyasi o‘zbek ilida “mumkin”
so‘zi uxsa , imkoniya a muloyimlik ma’nola ini bildi adi: “Qolishing mumkin.” → (Ruxsa
ma’nosida). “So‘ ashing mumkin.” → (Imkoniya ma’nosida). Bu o‘ inda “mumkin” so‘zi
subyek i baho bilan bog‘lanadi: ay u chi inglo chiga imkon a hu ma be adi. Ingliz ilida bu
hola “may” yoki “can” bilan i odalanadi: “You may s ay.” — “Qolishing mumkin”. “You can
ask”. — “So‘ ashing mumkin.”. Fa qi shundaki, may — asmiy oq, can esa kundalik muloqo da
ko‘p oq ishla iladi. Shunday qilib, “mumkin” o‘zbek ilida seman ik jiha dan ha ikkisini qam ab
oladi.
Takli ohangidagi yumshoqlik: “Keling... qilaylik” shaklla i o‘zbek ilida akli ni
i odalash uchun 1-shaxs ko‘plikdagi “qilaylik” shakli ishla iladi: “Keling, boshlaylik”.“Keling,
suhba ni da om e i aylik”. Bu shaklla buy uqdan a qli a ishda hamko likni bildi adi, shuning
uchun muloqo ohangi iliq a do‘s ona bo‘ladi. Ingliz ilida bu “Le ’s + in ini i e” shakli bilan
be iladi:“Le ’s s a ”.“Le ’s con inue ou alk”. Bu ham “biz bi galikda qilaylik” degan akli
ohangini i odalaydi, shu bilan engdosh muloqo uslubini ya a adi.
Uz so‘ ashning madaniy-p agma ik i odasi nu qiy xa i-ha aka si a ida madaniya ning
axloqiy qad iya la ini namoyon e adi.
O‘zbek ilida “Uz so‘ ayman”, “Kechi asiz”, “Kechi ing il imos”, “Sizni ku di ib
qo‘ydim, uz ” kabi shaklla ishla iladi. Bu ibo ala , ayniqsa, ka ala ga nisba an ishla ilganda,
na aqa aybni an olish, balki hu ma ni bildi u chi muomala shaklidi . O‘zbek ilida uz so‘ ash
ko‘pincha yumshoqlash i ilgan buy uqla o qali ham i odalanadi. Masalan: “Su ilib
o‘ i maysizmi?” — aslida buy uq “Su iling” ma’nosida, lekin so‘ oq ohangi yo damida il i o li
akli ga aylanadi. “Shu de azani ochib yubo maysizmi?” — “Oching” so‘zi yumshoq a zda
i odalangan. “So‘ ashib olaylikmi?” — “Keling, salomlashaylik”ning yumshoqlash i ilgan
shakli.
Ingliz ilida uz so‘ ash ko‘p oq uxsa so‘ ash yoki noqulaylik uchun kechi im bildi ish
ma’nosini oladi:“I’m so y” — hissiy, samimiy kechi im (s ong apology),“Excuse me” —
kimnidi o‘x a ish yoki e’ ibo ini jalb e ish,“Pa don me” —odobli, asmiy kechi im,“My
apologies” — asmiy, yozma uslubga xos. Bu ye da p agma ik a o u shundaki, inglizcha “I’m
so y” shaxsiy mas’uliya ni bildi adi, o‘zbekcha “Uz so‘ ayman” esa ij imoiy hu ma a
samimiya ni i odalaydi. Shuningdek, o‘zbek ili madaniya ida kechi im so‘ ashda ana ha aka i
(bosh egish, jilmayish) muhim ol o‘ynaydi, ingliz madaniya ida esa e bal i oda ye a lidi .
Is ak a o zu i odala i: “Oh bo‘lsaydi”, “Qaniydi” shaklla i o‘zbek ilida is ak, a mon
yoki o zu bildi u chi i odala nu qqa hissiylik be adi: “Oh qaniydi, yana uch ashganimizda”.
“Qaniydi, aq ko‘p oq bo‘lsa”. Ingliz ilida bu hola la “I wish” yoki “I only”
yo damida i odalanadi: “I wish we could mee again”.“I only I had mo e ime”. Bu i odala
ne eal yoki o zu iy hola ni bildi adi, lekin nu q madaniya i nuq ayi naza idan ula muloqo da
samimiylik a emo sional yaqinlik ya a adi.
Ling op agma ik ahlil na ijala i ha ikki ilda yumshoq buy uq, akli , uxsa , a is ak
i odala i ilning ij imoiy azi asi bilan chamba chas bog‘liq. O‘zbek ilida hu ma , ka aga i oa ,
ij imoiy maso a muhim bo‘lsa, ingliz ilida shaxsiy e kinlik a englik us u o . Shu bois,
inglizcha “Could you please close he doo ?” bilan o‘zbekcha “Il imos, eshikni yopasizmi?”
shaklan a qli, ammo p agma ik maqsadi bi xil — madaniya li muomala.
176
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
O‘zbek a ingliz illa ida nu q madaniya i osi ala ining namunala i shuni ko‘ sa adiki,
ha ikki ilda yumshoq, il imos a modal shaklla ling op agma ik yumsha u chi osi a si a ida
xizma qiladi. Ula muloqo ja ayonida ijobiy munosaba ni shakllan i ish, ziddiya la ni oldini
olish a madaniya la a o kommunika siyani yengillash i ishda muhim ol o‘ynaydi. Shu bois bu
sohani chuqu o‘ ganish il o‘qi ish, a jima, hamda nu q madaniya i anla ida amaliy ahamiya ga
ega.
O‘zbek a ingliz illa ida nu q madaniya i a qla i ko‘pincha p agma ik xa olikla ga
sabab bo‘ladi. Masalan, o‘zbek muloqo ida o iqcha samimiya ijobiy qabul qilinsa, ingliz ilida
bu “shaxsiy hayo ga a alashish” si a ida alqin qilinishi mumkin. Shu bois il o‘ ganishda
madaniy kompe ensiya il bilimining aj almas qismi si a ida o‘ ga ilishi za u . O‘zbek a ingliz
illa ida nu q madaniya i a e ik muloqo osi ala ining ling op agma ik ahlili shuni
ko‘ sa adiki, ha ikki il o‘ziga xos madaniy qad iya la ni aks e i adi. Bu sohada olib bo ilgan
izlanishla xo ijiy illa ni o‘ ganishda p agma ik moslashu ni oshi ishga, o‘za o muloqo da
madaniya la a o ushunishni mus ahkamlashga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. B own, P., & Le inson, S. C. (1987). Poli eness: Some Uni e sals in Language Usage.
Camb idge Uni e si y P ess.
2. Leech, G. (2014). The P agma ics o Poli eness. Ox o d Uni e si y P ess.
3. C ys al, D. (2019). The Camb idge Encyclopedia o he English Language. Camb idge
Uni e si y P ess.
4. G‘ulomo a, M. (2020). Nu q madaniya i asosla i. Toshken : Fan.
5. Ka imo a, N. (2022). Til a madaniya ning o‘za o a’si i. Toshken : O‘qi u chi.
6. Omono , B. (2021). “O‘zbek ilida e ik muloqo shaklla ining ling op agma ik ahlili.”
Filologiya masalala i ju nali.
