Mikrobiyoloji Laboratuvar Tanı Yöntemleri Klinik Rehber

MİKROBİYOLOJİ
LABORATUVAR TANI
YÖNTEMLERİ: KLİNİK
REHBER
Edi ö le
Yasemin ZER
Mus a a SAĞLAM
Lyon 2025
MİKROBİYOLOJİ
LABORATUVAR TANI
YÖNTEMLERİ: KLİNİK
REHBER
Edi ö le
Yasemin ZER
Mus a a SAĞLAM
Lyon 2025
Mik obiyoloji Labo a u a Tanı Yön emle i Klinik Rehbe
Edi o s • P o . D . Yasemin ZER • O cid: 0000-0002-9078-9900
• D . Mus a a SAĞLAM • O cid: 0000-0002-0479-3250
Co e Design • Mo ion G aphics
Book Layou • Mo ion G aphics
Fi s Published • Oc obe 2025, Lyon
e-ISBN: 978-2-38236-899-2
DOI: 10.5281/zenodo.17275992
copy igh © 2025 by Li e de Lyon
All igh s ese ed. No pa o his publica ion may be ep oduced, s o ed in
a e ie al sys em, o ansmi ed in any o m o by any means, elec onic,
mechanical, pho ocopying, eco ding, o o he wise, wi hou p io w i en
pe mission om he Publishe . The au ho o au ho s o he ele an sec ion a e
esponsible o any copy igh in ingemen ha may occu due o he images and
g aphics used in he book. The edi o o publishe does no assume esponsibili y
in his ega d.
Publishe • Li e de Lyon
Add ess • 37 ue ma ie on, 69009, Lyon F ance
websi e • h p://www.li edelyon.com
e-mail • [email p o ec ed]

I
ÖNSÖZ
Klinik anı e eda i sü eçle inin me kezinde ye alan, Tıbbi Mik obiyoloji,
en eksiyon has alıkla ına neden olan e kenle in eşhisinde doğ u, hızlı e gü enili
sonuçla a ulaşabilmeyi sağlamayı hede lemek edi . Bu açıdan, labo a u a
yön emle inin bilimsel e ile ışığında mode nize edilmesi labo a u a ın
bi incil so umlulukla ındandı . Pa ojen spek umunun gide ek çeşi lenmesi
anı e eda i p o okolle inin güncellenmesini ge ek i mek edi . Günümüzde
eknolojideki gelişmele klasik mik obiyolojik yön emle e ek ola ak moleküle
eknikle , immünolojik eknikle e anali ik sis emle in kullanımı ile önemli bi
değişim sağlaya ak anı sü ecini çok boyu lu hale ge i miş i .
Bu ki ap, “Mik obiyoloji Labo a u a Tanı Yön emle i: Klinik Rehbe ”
hem öğ encile e hem de klinisyenle e sis ema ik ola ak uygulanabili p a ik
bi kaynak ola ak hazı lanmış ı . Bu bağlamda anı algo i mala ını sis ema ik,
kapsamlı e kanı a dayalı sunan bu ese de, emel mik obiyolojinin e ik
ilkele inden ile i moleküle yön emle e, ö nek alımından apo lanmasına,
besiye i hazı lama yön emle inden bak e i anımlanmasına kada çeşi li yön em
e eknikle bilimsel ilkele çe çe esinde ele alınmış ı . Rehbe ni eliği aşıyan
bu kaynak, klinisyenle in ka a e me sü eçle inde labo a u a sonuçla ının
e kinliğini e gü enili liğini des eklemek, doğ u eda i e has a gü enliğine
ka kıda bulunması hede lenmiş i .
Bu ese le, sadece me cu bilgi bi ikimini bi a aya ge i mek e ak a makla
kalmayıp geleceğe ışık u mak amaçlanmış ı . An imik obiyal di enç, hızlı anı
es le i, yeni nesil dizileme eknolojile i e yapay zeka des ekli anı uygulamala ı
gibi çağdaş konula a değinilmesi ki abın güncel e ile iye dönük bi bakış açısını
o aya koymak adı .
Çok kıyme li yaza la a a ından kaleme alınan bu ese in, sağlık
p o esyonelle i, öğ encile , a aş ı macıla , klinisyenle için baş u u e yol
gös e ici bi kaynak olacağına inanmak ayız.
Emeği geçen üm yaza la a e kendile ine yol gös e ici ola ak seçen
oku la ımıza sonsuz eşekkü le imizi suna ız.
P o . D . Yasemin ZER
D . Mus a a SAĞLAM
III
CONTENTS
ÖNSÖZ I
BÖLÜM I. LABORATUVAR ETİĞİ 1
  Büş aAĞCA
BÖLÜM II. ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA
TRANSFERİ 7
  KaanÇEYLAN
BÖLÜM III. STERİLİZASYON VE DEZENFEKSİYON YÖNTEMLERİ 31
  Yek aMOGUL
BÖLÜM IV. MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARINDA KULLANILAN
EKİPMANLAR VE ÖZELLİKLERİ 47
  Es aNu SİZER
BÖLÜM V. MİKROORGANİZMALARIN BOYANMA VE
MİKROSKOPİK TANI YÖNTEMLERİ 61
  Eli KESKİN
BÖLÜM VI. BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE
KULLANILAN BESIYERLERI 77
  Ha iceBİRGİN
BÖLÜM VII. BAKTERİ METABOLİZMASI 105
  Es aÖZ
BÖLÜM VIII. BAKTERİLERİN TANIMLANMASINDA TEMEL
PRENSİPLER VE KULLANILAN YÖNTEMLER 113
  YaseminZER
BÖLÜM IX. ANTİBİYOTİK DUYARLILIK TESTLERİ 133
  Me eÖZEROL
IV   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
BÖLÜM X. MİKOBAKTERİLERDE TANI YÖNTEMLERİ 147
  DenizGAZEL
BÖLÜM XI. PARAZİT ENFEKSİYONLARININ TANI YÖNTEMLERİ 159
  GönençÇALIŞKANTÜRK
BÖLÜM XII. MANTAR ENFEKSIYONLARININ TANI YÖNTEMLERI 183
  SalihaGökçeALAGÖZ
BÖLÜM XIII. MOLEKÜLER MİKROBİYOLOJİ TANI YÖNTEMLERİ 203
  Mus a aSAĞLAM
BÖLÜM XIV. İMMÜNOSEROLOJİK TESTLER 247
  Mehme ERİNMEZ
BÖLÜM XV. MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM
SİSTEMLERİ 259
  FeyzaNu ARIMAN
7
BÖLÜM II
ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE
LABORATUVARLARA TRANSFERİ
SampleCollec ionMe hodsandT ans e  oLabo a o ies
Kaan ÇEYLAN1
1(Uzm. D .), T.C. Sağlık Bakanlığı
E gani De le Has anesi
E-mail: [email p o ec ed]
ORCID: 0000-0002-8493-2715
1. Gi iş
Mik obiyoloji labo a u a la ında yapılan es le in sonuçla ının
doğ uluğunun en önemli e kenle inden bi isi, numunele in doğ u
şekilde alınıp, oplana ak, uygun koşulla al ında labo a u a a
ulaş ı ılmasıdı . Bu husus sadece es sonuçla ının doğ u olup olmamasını
değil, aynı zamanda sunulan sağlık hizme inin kali esini de e kilemek edi .
Numunele in doğ u bi şekilde alına ak, labo a u a a ulaş ı ılmasını kapsayan
analiz öncesi sü eçle , T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık a Kali e, Ak edi asyon Ve
Çalışan Hakla ı Dai e Başkanlığı a a ından 2020 yılında yayınlanan SKS-
Has ane ehbe inin 6.1 numa alı sü ümünde de beli ilmiş e ilgili ehbe in
Mik obiyoloji Labo a u a ı başlığında numune alımı e ans e ini kapsayan
p eanali ik sü eçle e ai SML02 e SML03 al başlıkla ı “Çeki dek Gös e ge”le
ola ak anımlanmış ı .
Bu bölümde, mik obiyoloji labo a u a ında çalışılan es le in doğ u
olması e sağlık a kali e s anda la ını ka şılayabilmesi için doğ u ö nek
alımı yön emle i e uygun koşulla da labo a u a a ans e inin sağlanması
açıklanacak ı .

8   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
2.SolunumSis emiÖ nekle ininAlınmaYön emle i eLabo a u a a
T ans e i
2.1.BalgamÖ nekle i
Uygun şekilde alınmış balgam ö nekle i özellikle, al solunum yolu
en eksiyonla ının anısı için oldukça önemlidi . Uygun şekilde alınmış balgam
ö neği mak oskobik ola ak, mik oskobik ola ak, kül ü ile e moleküle
yön emle le incelene ek çeşi li en eksiyon has alıkla ının anımlanması için son
de ece değe lidi .
Kendiliğinden balgam çıka abilen has ala , işlem öncesi ağızla ını s e il su
ya da izo onik se um izyolojik ile çalkaladık an son a, de in bi öksü ükle bi
de ada ida kapaklı s e il bi kabın içe isine çıka malıdı la . Has a kendiliğinden
balgam çıka amıyo ise, indüklenmiş balgam ö neği alınabili . İndüklenmiş
balgam ö neği sulu gö ünümünden dolayı ükü ük ile ka ış ı ılmamalıdı .
İndüklenmiş balgam almak için, has aya ılık hipe onik uzlu su, nebuliza ö
ile 10 dakika kada solu ulu . A dından de in bi öksü ük ile en az 10 mL kada
balgam elde edilmeye çalışılı .
Balgam eya indüklenmiş balgam ö neği alını ken sabah ilk çıka ılan
balgamın alınması uygundu . Ay ıca has a diş p o ezi kullanıyo sa işlem öncesi
çıka ması ge ekmek edi . Balgamın an ibiyo ik eda isi öncesi alınması kül ü
için alınan balgam ö nekle inde e kenin izolasyon şansını a ı acak ı .
Alınan balgam ö neği 2 saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Balgam ö neğini e de e ip labo a u a a eslim e mek is eyen has ala a bu
husus dikka lice açıklanmalıdı . 2 saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılamayacak
balgam ö nekle i +2-8°C a asındaki sıcaklıkla da 24 saa kada bekle ile ek
labo a u a a ulaş ı ılabili . Balgam oda ısısında 2 saa en azla bekle ili se aşı ı
ü eyen lo a bak e ile i nedeniyle en eksiyon e keni olabilecek bak e ile in
izolasyon o anla ı düşmek edi . Mycoplasma pneumonia e Chlamydia
pneumonia anısında moleküle es yapılması için alınan balgam ö nekle i
+2-8°C a asında 48 saa e kada bekle ilebilmek edi .
Balgam ö nekle inden i olojik inceleme amaçlı moleküle es
çalışılacaksa, alınan balgam ö neği 1 saa e kada oda ısısında saklanabili . 1 saa
içe isinde labo a u a a ulaş ı ılamayacaksa 2 güne kada +4°C’de; 2 günden
uzun sü e saklanacaksa -80°C’de saklanabilmek edi .
Has anın balgam e emeyeceği du umla da, akealaspi a , b onkoal eola
la aj sı ısı, b onkoal eola la aj yıkama sı ısı, akciğe biopsi ö neği de
mik obiyolojik inceleme için kullanılabili .
ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   9
2.2.BoğazSü ün üÖ nekle i
Uygun şekilde alınan boğaz sü ün ü ö nekle i, hızlı an ijen es le i, kül ü
e moleküle es le in yapılmasına olanak sağlamak adı . Hızlı anı es le inin
kül ü ile bi a ada yapılacağı ya da hızlı anı es inin sonucuna gö e kül ü
yapılması ge eken du umla da boğaz sü ün üsü almak için çi uçlu ekü yonla
kullanılabilmek edi .
Boğaz sü ün üsü alı ken, ışık kaynağının ye e li olması ge ekmek edi .
Ge ek gö ülü se bi dil basacağı kullanıla ak dile ha i çe bas ı ılabili . Bu sı ada
onsille e a enks memb an a lığı açısından da mak oskobik ola ak muayene
edilmelidi e bu memb anla kül ü ma e yali ola ak alına ak s e il aşıyıcı
içe isinde, en geç 2 saa e oda ısısında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Ekü yon, ö nek
alınan bölge dışında ağzı içinde hiçbi ye e dokundu ulmamalıdı . Ö nek a inks
a ka du a ı ile onsille den alını . Lezyon gö ülen alanla da da ö nek alına ak
ekü yon, a sa aşıyıcı besiye i içe isinde, yoksa nemli bi şekilde labo a u a a
ulaş ı ılmalıdı . Ö nek hemen labo a u a a ulaş ı ılamayacaksa, 24 saa e kada
oda ısısında bekle ilebili . Ö nek alı ken epiglo is kıza ık ya da in lamasyonlu
gö ünüyo sa ekü yon epiglo ise değdi ilmemelidi , yoksa solunum yolunda
ıkanıklığa yol açabili . Ay ıca, o al-geni al emas a bulunan e işkinle de de a ka
a enks, onsille ya da lezyon bulunan bölgeden ö nek alınabili . Alınan ö nek
kömü içe en aşıyıcı besiye inde oda sıcaklığında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Numune 24 saa e kada oda sıcaklığında bekle ilebili .
E ken ola ak Neisse ia gono hoeae düşünüldüğünde ö nek kömü
ozlu aşıma besiye inde aşınmalı e en geç 12 saa içe isinde labo a u a a
ulaş ı ılmalıdı . Anae opla ın e ken olduğu düşünüldüğü du umla da ise anae op
aşıma sis emle i kullanıla ak 24 saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Vi al e kenle düşünüldüğünde ya da moleküle çalışmala yapılacak ise
nazo a enks ö nekle inin e cih edilmesi daha uygundu . Ancak dak on uçlu
bi ekü yon ya dımıyla ekü yon ucu ö nek alınacak bölgeye bas ı ıla ak 360°
çe ilmesiyle alınan ö nekle de kullanılabili . Ö nek alını alınmaz, ö nek alınan
ekü yon i al asnpo media (VTM) içe isine konulmalıdı . Alınan sü ün ü
ö nekle i 1 saa e kada oda ısısında saklanabili . Bi saa içe isinde labo a u a a
ulaş ı ılamayacaksa 2 güne kada +4°C’de; 2 günden uzun sü e saklanacaksa
-80°C’de saklanabilmek edi .
2.3.Bu unÖ nekle i
Bu un ö nekle i hem en eksiyon e kenle inin a aş ı ılması, hem de
aşıyıcılık a aş ı ılması açısından önemlidi . Bu un ö neği alı ken, s e il ekü yon
10   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
ile bu un delikle ine gi ile ek, nazal mukozadan ö nek alını . Alınan ö nek
nemli bi aşıyıcıda ya da anspo besiye i içe isinde en geç 2 saa içe isinde
labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . 2 saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılamayacak
ö nekle 24 saa e kada oda ısısında bekle ilebili .
Bu un sü ün üsü, ilk e cih olmasa da, i olojik amaçlı moleküle anıda
kullanılabili . Bu amaçla, dak on uçlu bi ekü yon ya dımıyla ekü yon ucu ö nek
alınacak bölgeye bas ı ıla ak 360° çe ilmesiyle alınan ö nekle de kullanılabili .
Ö nek alını alınmaz, ö nek alınan ekü yon i al asnpo media (VTM)
içe isine konulmalıdı . Alınan sü ün ü ö neği 2 saa e kada oda sıcaklığında,
2 saa en 48 saa e kada da +4°C’de bekle ilebili . Eğe moleküle çalışma
yapılacaksa -70°C’de ya da ku u buzda muha aza edilmesi ge ekmek edi .
2.4.Nazo a enksÖ nekle i
Nazo a enks sü ün ü ö neği alı ken, gö desi esneyebilen dak on uçlu
ekü yon kullanıla ak, bu undan nazo a enkse gi ili . Ekü yon bi kaç saniye
bekle ildik en son a ya aş bi şekilde çe ili .
S ep ococcus penumonia için alınan nazo a engeal sü ün ü ö neği, 6
saa e kada +4°C’de yağsız sü - ip on glikoz-glise in içe en aşıyıcı içe isinde
bekle ilebili . 6 saa e labo a u a a ulaş ı ılamayacaksa 48 saa e kada +4°C’de
kömü içe en anspo besiye inde bekle ilebili . Haemophilus in luenzae
için alınan nazo a engeal sü ün ü ö nekle inin en geç 15 dakika içe isinde
(mümkünse has abaşı ekim) ekilmesi ge ekmek edi . B anhamella ca a halis
e Neisse ia meningi idis için alınan sü ün ü ö nekle inin de has a başı ekimi
en uygun yön emdi . Mümkün değilse 6 saa içe isinde oda ısısında kömü lü
aşıma besiye i ile labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Bu da mümkün değilse 72 saa e
kada +4°C’de kömü lü anspo besiye inde bekle ilebili .
Nazo a ensk sü ün üsü i olojik amaçlı moleküle anıda yaygın ola ak
kullanılmak adı . Bu amaçla, dak on uçlu bi ekü yon ya dımıyla ekü yon
ucu ö nek alınacak bölgeye bas ı ıla ak 360° çe ilmesiyle alınan ö nekle
de kullanılabili . Ö nek alını alınmaz, ö nek alınan ekü yon i al asnpo
media (VTM) içe isine konulmalıdı . Alınan sü ün ü ö neği 2 saa e kada
oda sıcaklığında, 2 saa en 48 saa e kada da +4°C’de bekle ilebili . Eğe
moleküle çalışma yapılacaksa -70°C’de ya da ku u buzda muha aza edilmesi
ge ekmek edi .
Nazo a enks en alınabilecek bi başka ö nek de nazo a engeal aspi a ı .
Nazo a engeal aspi a , has a sı üs ü ya a iken, bu nundan nazo a enkse
uza ılan bi ka e e ya dımıyla, SF e ilip 2 mL kada ının aspi e edilmesiyle
ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   11
alınmak adı . Alınan aspi a ö neği 2 saa e kada oda sıcaklığında, 2 saa en
48 saa e kada da +4°C’de bekle ilebili . Eğe moleküle çalışma yapılacaksa
-70°C’de ya da ku u buzda muha aza edilmesi ge ekmek edi .
2.5.KulakÖ nekle i
Kulak an dış kulak yolu e o a kulak sı ısı ö nekle i alınabilmek edi .
Alınacak ö nekle in mu laka bi kulak-bu un boğaz has alıkla ı uzmanı
a a ından alınması ge ekmek edi .
Dış kulak yolu sü ün ü ö neği alı ken, dış kulak yolunda k u ya da
ku umuş sek esyonla ısla ılmış bi ekü yonla emizleni . Başka bi ekü yonla
dış kulak yolundan ö nek alını . G am boyama yapılacaksa ay ı bi ekü yonla
da onun için ö nek alını . Alınan ö nekle oda ısında 2 saa içe isinde Amies
anspo besiye inde labo a u a a ulaş ı ılı . 2 saa içe isinde ulaş ı ılamayacak
ö nekle 24 saa e kada +4°C’de bekle ilebili .
O a kulak sı ısı ö neği alını ken, kulak za ı emizlendik en son a en az
1 mL ö nek aspi e edilmelidi . Kulak za ı sağlam değilse ya da has ada üp
me cu sa esnek, ince bi ekü yonla ö nek alını . Alınan ö nekle oda ısında 2
saa içe isinde s e il bi üp içe isinde labo a u a a ulaş ı ılı . 2 saa içe isinde
ulaş ı ılamayacak ö nekle 24 saa e kada oda ısısında bekle ilebili .
O i is media anısı için, a enks, nazo a enks e bu un ö nekle inin anısal
değe i yok u .
2.6.Diğe Ö nekle i
Sinüzi anısında sinüs aspi asyon ya da biyopsi ö nekle i uygundu .
Sinüzi anısı amacıyla bu un ya da nazo a enks sü ün üsü ile balgam e ükü ük
ö nekle inin anısal değe i yok u . Maksille sinüs en aspi asyon ö neği alı ken,
maksille sinüse bi iğne ile gi ile ek aspi e edili . Eğe ye e li aspi a elde
edilemezse önce 2 mL SF enjek e edile ek daha son a bu sı ı aspi e edilebili .
Sinüs e bi iken i in d ene olmuşsa, sinüs gi işindeki mea us an ekü yonla
da ö nek alınabili . Ancak bu yön em sadece ye işkinle için geçe li olup,
çocukla da kolonizasyon olabileceği için öne ilmez. Alınan aspi asyon ö neği
en kısa sü ede oda sıcaklığında labo a u a a ile ili . Ekü yonla alınan ö nek oda
sıcaklığında anspo besiye inde 2 saa e labo a u a a ile ili . Ö nekle hemen
labo a u a a ulaş ı ılamayacaksa 24 saa e kada oda ısısında bekle ilebili .
Sinüs biyopsi ö neği, mu laka bi kulak, bu un e boğaz has alıkla ı
uzmanınca ce ahi gi işimle alını . Alınan ö nek oda ısısında 2 saa içe isinde
labo a u a a ulaş ı ılı .
12   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Vincen anjini e Lemie e has alığı şüphesi olduğunda, lezyondan
biyopsi, aspi asyon ma e yali ya da yıkama ma e yali alınabili . Alınan ö nekle
oda sıcaklığında 2 saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılı . 2 saa e labo a u a a
ulaş ı ılamayacak ö nekle , 24 saa e kada oda ısısında bekle ilebili . Lemie a
has alığı anısı için en az 2 se olmak şa ıyla kan kül ü ü de alınabileceği
unu ulmamalıdı .
Pa o i anısında pa o is bezinden alınan aspi asyon sı ısı değe lidi .
Alınan aspi asyon sı ısı en geç 2 saa içe isinde oda sıcaklığında labo a u a a
ulaş ı ılmalıdı . Fa engeal ya da onsille bölgele de ye alan absele in anısında
apse aspi asyon ma e yali anı için değe lidi . Alınan ma e yal oda ısısında 2
saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . 2 saa e ulaş ı ılamayacak ö nekle
24 saa e kada oda ısısında bekle ilebili .
Nazo a ingeal yıkama e/ eya aspi asyon sı ısı, boğaz çalkan ı
suyu, nazal yıkama e/ eya aspi asyon sı ısı, akeal aspi a , b onkoal eola
la aj sı ısı e doku biyopsi ö nekle i de i olojik amaçlı moleküle anıda
kullanılabilmek edi . Alınan ö nekle s e il bi üp e boş ola ak ya da VTM
içe isinde soğuk zinci ile labo a u a a eslim edilebili . Alınan ö nekle 2 saa e
kada oda sıcaklığında, 2 saa en 48 saa e kada da +4°C’de bekle ilebili . Eğe
moleküle çalışma yapılacaksa -70°C’de ya da ku u buzda muha aza edilmesi
ge ekmek edi .
2.7.Tübe külozTanısındaÖ nekYöne imi
Tübe küloz, akciğe übe külozu e akciğe dışı übe küloz ola ak
sını landı ılabili . Akciğe übe külozunda en sık kullanılan ö nek ü ü balgamdı .
Balgam ö neği e ecek olan has aya ö neğin nasıl e ilmesi ge ek iği ay ın ılı bi
şekilde anla ılmalıdı . Akciğe übe külozu şüphesinde balgam ö neği alı ken en
uygun yaklaşım 3 gün üs üs e sabah ilk balgam ö neğinin alınmasıdı . Eğe 3 gün
üs sü e sabah balgamı alınamayacaksa, ilk balgam has anın kliniğe baş u duğu
esnada, ikinci balgam e esi gün sabah e de, üçüncü balgam ise has a ikinci
balgam ö neğini eslim ede ken ya da üçüncü gün sabahı e de olmak üze e, en
az bi balgam ö neğinin sabah ilk balgamı olması ge ekmek edi .
Balgam e ecek has aya s e il ida kapaklı bi kap e ili . Has anın balgam
e eceği sabah hiçbi gıda maddesi üke meden, dişle ini ı çalayıp ağzını iyice
çalkalaması ge ekmek edi . İşlem önce ılık su içmek de balgam e me işlemini
kolaylaş ı mak adı . Yine has anın yapacağı ha i egze siz de has anın balgam
çıka masını kolaylaş ı mak adı . Eğe balgam e ilecek o amda uygun bi
izolasyon odası yoksa, has anın kalabalık olmayan bi o amda, mümkünde

ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   13
güneş alan bi ye de, balgam ö neğini e mesi en uygunudu . Daha son a has a
de in bi ne es alıp bi sü e ne esini u up ku e li bi öksü ük ile balgamı di ek
kabın içine çıka malıdı . Kabın ağzını dikka lice kapa a ak iki saa içe isinde
labo a u a a ulaş ı malıdı .
Ayak an balgam çıka amayan has ala a nebüliza ö ya dımı ile ya aşça
SF solu ula ak de in e ku e li bi öksü ük ile indüklenmiş balgam da elde
edilebili . İndüklenmiş balgam alındığında bu du um mu laka is em o munda
beli ilmelidi . Ne balgam ne de indüklenmiş balgam e emeyen bi has a olduğu
akdi de 5-10 mL b onkoal eola la aj sı ısı, 5 mL SF içe isine alınan b onşial
ı çalama ö neği ya da en az 3 mL olmak şa ıyla akeal aspi a da alınabili .
Nö olojik bi has alığı bulunan eya koma halinde bulunan has ala ile 10
yaşından küçük çocukla da balgam ye ine açlık mide suyu da alınabili . Açlık
mide suyu, yaklaşık 8 saa lik açlığı akip eden sabah, has a henüz hiç ya ağından
kalkmadan, 25-50 mL SF nazogas ik üp ile e ilip, a dından aspi e edile ek
alınabili . Alınan açlık mide suyu ö neği, ö neğin 5-10 mL’si başıma 100 mg
nö alize edilip, bu şekilde labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Yuka ıdaki yön emle le uygun ö nek alınamazsa la inks sü ün üsü ya da
akciğe biopsi ö neği de akciğe übe külozu incelemesi amacıyla kullanılabili .
Akciğe dışı übe küloz için, u ulum olduğu şüphelenilen bölgele den
çeşi li ö nekle alınabilmek edi . Ü ine sis em übe külozu için, dış ü ogeni al
bölge emizlendik en son a alınan en az 40 mL sabah id a ı uygundu . İd a
alınamayan has ala dan ka e e ya dımıyla eya sup apubik aspi asyon ile
ö nek alınabili . İn es inal übe küloz şüphesinde 3-5 g dışkı ö neği alınabili .
San al sini sis emi u ulduğundan şüphelenili se, en az 2 mL beyin omu ilik
sı ısı ö neği alınabili . Ple a, pe ika d, pe i on eya eklem sı ısı da en az 10
mL alınmak şa ıyla uygun ö nekle di . De i u ulumu du umunda da lezyonlu
bölgeden apse içe iği ya da aspi e edilmiş olan sı ı uygun ö nekle di . İn azi
eknikle ile anı konulamadığı du umla da biyopsi ö neği de alınabili .
Yaygın übe küloz şüphesi du umunda ya da nedeni bilinemeyen a eş
olgula ında kan e kemik iliği ö nekle i de uygun ö nekle di . Asep ik şa la da
hepa in ya da SPS içe en üple e alınan kan e kemik iliği ö nekle i ya da
mikobak e i kan kül ü ü besiye ine alınan ö nekle de uygun ö nekle di .
Ö nekle in ku um içinde ya da ku um dışında aşınması du umunda
En eksiyöz Madde ile En eksiyöz Tanı e Klinik Ö neği Taşıma Yöne meliği’ne
uygun şa la da aşınması önemlidi . Ö nekle labo a u a a 1 saa içinde
ulaşacaksa oda ısında, 1 saa i aşacaksa 24 saa e kada +4°C’de muha aza
edilmelidi . Ancak beyin omu ilik sı ısı, kemik iliği e kan ö nekle i asla
14   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
buzdolabına konmaz, +4°C’de saklanmazla . Moleküle es çalışılmayacaksa
beyin omu ilik sı ısı, kemik iliği, kan e diğe s e il ücu sı ısı ö nekle i asla
EDTA içe en üple e alınmazla .
La en übe küloz anısı için has adan kan alına ak ELISA ya da ELISPOT
es le i çalışılabilmek edi . ELISA emelli es le de kan ö neği özel üple e alını .
ELISPOT es le inde ise kan ö neği EDTA içe en üple e alını . Alınan ö nekle
en kısa sü ede labo a u a a ulaş ı ılı . Tes o an çalışılmayacaksa ü e ici i ma
öne ile i doğ ul usunda, ü e ici i ma aksi bi öne ide bulunmamışsa çalışılana
kada +4°C’de bekle ilebili .
2.8.Man a en eksiyonla ındaö nekyöne imi
Solunum yolla ını u an man a en eksiyonu şüphesinde anı için
en eksiyon odağının lokasyonu dikka e alınmalıdı . Dış kulak yolu gibi
in azi olmayan gi işimle le ulaşılabilen lezyonla da ekü yonla sü ün ü
alınıp, anspo besiye i içe isinde en kısa sü ede labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Hemen labo a u a a ulaş ı ılamayacak ö nekle 2 güne kada +4°C’de
bekle ilebilmek edi . Ekü yon ya dımıyla alınamayacak ö nekle için
aspi asyon ma e yali ya da SF enjeksiyonu son ası elde edilen yıkama sı ısı
da kullanılabili . S e il bi kaba alınan aspi asyon sı ısı ya da yıkama ma e yali
de sü ün ü ö nekle i için beli ilen sü ele de labo a u a a ulaş ı ılmaldı .
Balgam, akeal aspi a , b onkoal eola la aj sı ısı da man a en eksiyonla ının
anısı için değe li ö nekle di . Ağzı ida kapaklı s e il kapla a alınan ö nekle
de diğe yuka ıda beli ilen sü ele içe isinde labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Ancak alınan al solunum yolu ö nekle inde Pneumocys is ji o ecii şüphesiyle
immun lo esans boyama yapılacaksa ö nek +4°C’de 7 gün kada saklanabili .
Aspe gillus şüphesi bulunan has ala ın b onkoal eola la aj sı ısı ö nekle inden
galak omannan an ijeni de sap anabilmek edi . İn azi en eksiyon şüphesinde
has a se umunda galak omannan, β-1-3-D-glukan, ya da C yp ococcus kapsül
an ijeni de çalışılabilmek edi .
3. Geni oü ine Sis em Ö nekle inin Alınma Yön emle i e
Labo a u a a Taşınması
3.1.İd a ö nekle i
O a akım id a ı, id a yolu en eksiyonla ında en sık e cih edilen ö nek
ü üdü . İd a ın ilk kısmı dışa ı a ılı . A dından gelen 10-50 mL’lik kısım ida
kapaklı s e il id a kabına alını . A dından gelen id a dışa ı a ılı . Kabın kapağı
ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   15
de hal kapa ılı . İd a e me işlemi öncesi ilk ola ak has anın elle ini sabunlu
suyla yıkaması ge ekmek edi . Sünne li e kek has ala da he hangi bi emizlik
işlemine ge ek yok iken, sünne siz e kek has ala da bi gazlı bez sabunlu su ile
ısla ıla ak penis başı silini , a dından sadece su kullanıla ak ısla ılmış bi gazlı
bez ile du ulanı . Kadınla da, has a emizlik e id a ö neğini e me sü esince
bi eliyle labiumla ı açık u malıdı . Diğe eliyle önce sabunlu su ile son a
sadece su ile ısla ılmış gazlı bez ya dımıyla ü e al e ajinal bölgeyi a kadan
öne doğ u silmelidi .
Temiz id a , özellikle bebekle olmak üze e o a akım id a e ebilecek
du umda olmayan has ala için kullanılı . Temiz id a alı ken de o a akım id a
gibi pe ine emizliği yapılıp id a ın ilk kısmı a ılmadan id a kabına alınmalıdı .
Bebekle de ise bu amaç için cinsiye e uygun id a o bala ı kullanılı . To ba
akıldık an son a 30 dakika içinde o baya id a yapılmamış ise o ba yenisi ile
değiş i ilmelidi .
İd a e emeyen has ala da ka e e ile de id a ö neği alınabilmek edi .
Has anın ü ine ka e e i yoksa, has aya ka e e akıla ak gelen ilk 15mL’lik id a
dışa ı a ıldık an son aki id a s e il kaba alınabili . Ka e e i bulunan has ala da
ise ka e e in ü e aya yakın bölümü emizleni . Temizlenen bölgenin dis alinden
klemplene ek id a akışının du ması sağlanı . Bi iken id a enjek ö ile aspi e
edile ek ö nek alını . Ka e e li has adan ö nek alı ken, ka e e akıldık an son aki
ilk 72 saa içe isinde ö nek alınması ge eklidi . Ay ıca ka e e li has anın id a
o basından ö nek alınması uygun değildi .
İd a e emeyen has ala dan numune almanın bi diğe yön emi de
sup apubik aspi asyondu . Ay ıca anae op en eksiyon şüphesinde de sup apubik
aspi asyonla id a alınması uygundu . Sup apubik bölge emizlendik en son a
enjek ö ile mesaneye gi ile ek id a ö neği alını .
İd a , pa azi olojik en eksiyonla ın anısı için de kullanılabilmek edi .
T ichomonas aginalis şüphesi olan has ala da s e il bi kaba ilk gelen
10-15 mL’lik id a ; başka bi s e il kaba ise 10 mL’lik o a akım id a alını .
Schis osoma haema obium şüphesinde ise 24 saa oplanmış id a ya da yoğun
ak i i e son ası elde edilen gündüz id a ı kullanılabili . Gündüz id a ı alınacaksa
en az 3 gün üs üs e alınmalıdı .
P os a i şüphesi olan has ala da p os a sı ısı da mik obiyolojik anı için
kullanılabilmek edi . Bu amaçla iki eya dö ö nekli yön emle kullanılabilmek edi .
İki ö nekli yön emde o a akım id a ı e p os a masajı son ası gelen sek esyon
değe lendi ili . Dö ö nekli yön emde ise ilk id a , o a akım id a , p os a masajı
ile elde edilen sek esyon e p os a masajı id a ö neği alınabili .
16   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
İd a da e kenin kendisinin a aş ı ılabileceği gibi an ijenik yapıla ın anıda
ya dımcı olduğu du umla da a dı . L. pneumophila e S. pneumoniae’ya ai
an ijenik yapıla id a dan a aş ı ıla ak anıya ya dımcı olunabili .
Alınan id a e p o a sı ısı sek esyon ö nekle i moleküle çalışma
yapılmayacaksa 1 saa e kada oda ısısında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . T ans e
sü esinin 1 saa i aşacağı du umla da +4°C’de bekle ilmelidi le . Yalnızca S.
haema obium için alınan öğlen id a ı 24 saa e kada , günlük bi ik i ilen id a
ise 48 saa e kada oda ısısında bekle ilebilmek edi . Moleküle es çalışılacağı
du umla da alını ö nek 24 saa e kada +4°C’de bekle ilebilmek edi . Sü e daha
da uzayacaksa ya da ö nek başka me keze gönde ilecekse id a ö neği san i üj
edile ek elde edilen süpe na an os a lı ampon solüsyonu içe isinde -70°C’de
saklanabili .
3.2.Kadıngeni alsis emö nekle i
Kadın geni al sis em en eksiyonla ında en sık e cih edilen ö nek, s e il
ekü yonla alınan ajinal sü ün ü ö neğidi . Alınan ö nek anspo besiye i
içe isinde oda sıcaklığında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Alınan ö nek oda
sıcaklığında 24 saa e kada bekle ilebili .
Endose ikal sü ün ü ö neği de kadınla da geni al sis em en eksiyonla ında
oldukça değe li ö nekle a asındadı . Endose ikal sü ün ü ö neği alı ken has a
li o omi pozisyonunda olmalı e se iks bi spekulum ya dımıyla gö ünebilmelidi .
Ö nek ekü yon ya da endose ikal ı ça ya dımıyla alınmalıdı . Endose ikal
kanala 1 cm kada gi ile ek, ekü yon ya da endose ikal ı ça döndü ülmeli
e skuamokolumna bileşkeden de ö nek alındığından emin olunmalıdı . Ö nek
aşıma besiye inde oda sıcaklığında labo a u a a gönde ilmelidi . 24 saa e kada
oda sıcaklığında bekle ilebili .
Dış geni al bölgede ye alan lezyonla da sü ün ü ya da kazın ı ö nekle i
de alınabili . Lezyon e i em şeklindeyse, üze i SF ile emizlendik en son a
ekü yon ile ö nek alınabili . Lezyon ülse ya da ezikül şeklindeyse üze i
gazlı bez ile emizlendik en son a, a sa kabuk kaldı ıla ak kabuğun al ındaki
ekü yon ya da enjek ö le alınmalıdı . Lezyonda si iliz şüphesi a sa e ka anlık
alan mik oskobisi yapılacaksa, lezyondaki sı ı di ek lama alınıp üze ine lamel
kapa ılmalıdı . Ka anlık alan mik oskobisi yapılacak ö nek, alındık an son a
15 dakika içe isinde incelenmelidi . Alınan diğe ö nekle anspo besiye i
içe isinde oda ısısında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Hemen labo a u a
ulaş ı ılamayacak ö nekle 24 saa e kada oda sıcaklığında bekle ilebili .
Haemophilus duc eyi şüphesiyle alınan ö nekle +4°C’de labo a u a a
ulaş ı ılmalı, mümkün değilse 24 saa e kada yine +4°C bekle ilmelidi .
ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   23
ö nekle ilk ya ım saa oda sıcaklığında, son asında 1 güne kada +4°C’de
bekle ilebili . Vi olojik inceleme yapılacak ö nekle ilk gün +4°C’de, daha uzun
sü e saklanacaksa -70°C’de saklanabilmek edi . Pa azi olojik inceleme yapılacak
ö nekle en kısa sü ede oda sıcaklığında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Mikolojik
inceleme yapılacak ö nekle ise 1 güne kada oda sıcaklığında bekle ilebilmek edi .
5.5.Duodenunö nekle i
Şüpheli o ganizmala bak e iyel ya da pa azi e e kenle olduğunda
duodenum içe iği de incelenebilmek edi . Geniş ağızlı, ida kapaklı bi kap
içe isine alınan en az 1 mL hacmindeki duodenum ö neği uygundu . Alınan ö nek
en kısa zamanda labo a u a a ulaş ı ılmalı, ans e sü esi 30 dakikaya aşacaksa
24 saa e kada +4°C’de saklanabilmek edi . Ö nek pa azi olojik inceleme için
alındıysa uygun bi iksa i içe isinde bekle ilmesi uygun olacak ı .
5.6.Sa a ubajıö nekle i
Şüpheli o ganizmala bak e iyel ya da pa azi e e kenle olduğunda sa a
ubajı da duodenum içe iği gibi incelenebilmek edi . Geniş ağızlı, ida kapaklı
bi kap içe isine ya da anae op aşıma sis emi içe isine alınan sa a ubajı ö neği
uygundu . Alınan ö nek en kısa zamanda labo a u a a ulaş ı ılmalı, ans e
sü esi 30 dakikaya aşacaksa 24 saa e kada +4°C’de saklanabilmek edi . Ö nek
pa azi olojik inceleme için alındıysa uygun bi iksa i içe isinde bekle ilmesi
uygun olacak ı .
5.7.Analö nekle
Anal bölgeden pa azi e inceleme için sü ün ü ya da selo an ban yön emiyle
ö nek alınabili . Sü ün ü ö neği, ha i çe ısla ılmış bi ekü yon ya dımıyla
yumu ala ın oplaması yoluyla elde edili . Selo an ban yön emindeyse bi
lama yapışık olan ban ha i çe kaldı ıla ak anal bölgeye 4-5 de a sü e ek, ek a
lama yapış ı ılı . Ö nekle sabah uyanı uyanmaz, has a u ale e gi meden
önce alınmalıdı . Alınan ö nek 48 saa içe isinde oda sıcaklığında labo a u a a
ulaş ı ılmalıdı .
6. Cil , Yumuşak Doku e Göz Ö nekle inin Alınma Yön emle i e
Labo a u a a Taşınması
6.1.Ya aö nekle i
Ya a ö neği almadan önce, a sa ya anın üze indeki ku umuş kabukla
kaldı ılmalıdı . Ya a ye i SF ile emizlenmelidi . Ya a üze inde bulunan eksuda

24   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
da emizlendik en son a emiz bi ekü yon ile ya anın en ek e olduğu düşünülen
kısmından ö nek alını . Ya a de in ise, mikobak e i a anacaksa ya da ısı ık ya ası
ise ekü yon ile ö nek alımı öne ilmez. Ekü yon ile ö nek alındığında ö nek bi
anspo besiye inde aşınmalıdı . Boyama e a klı kül ü le yapılacaksa, he
işlem için ay ı ö nek alınmalıdı . Alınan ö nek 24 saa içe isinde oda sıcaklığında
labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Isı ık ya ala ından ya a abanından alınan biyopsi eya aspi asyonla alınan
ö nekle uygundu . Ö nek almadan önce cil dezen ek e edilmeli, ya a SF ile
yıkanmalıdı . Biyopsi e ya aspi asyon ma e yali alınamaz ise ekü yon ile
alınan sü ün ü ö neği de uygundu . Alınan ö nekle anae op aşıma sis eminde 2
saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Yanık ya ala ında bak e iyel kolonizasyon gelişip gelişmediğinin
değe lendi ilmesi için ha ada iki kez ya a sü ün ü kül ü ünün yapılması
değe lidi .
6.2.Abse easpi a ö nekle i
Mik obiyolojik açıdan inceleme için, aspi a ö nekle i e ce ahi ola ak
alınan biyopsi ö nekle i değe li ö nekle di . Yüzeyel absele de ö nek almadan
önce cil emizliği yapılması uygundu . Kapalı absele den ö nek alını ken emiz
bi enjek ö ile abse içe iği aspi e edilmelidi . Ye e li içe ik elde edilemezse,
SF enjek e ede ek aspi e edilmesi uygundu . 1 mL e üze inde ö nek alınması
ye e lidi . Abse kapalı değil de pü ülan ise absenin de in bölgele ine SF enjek e
ede ek aspi e edile ek ö nek alınmalıdı . Bu da mümkün değilse sü ün ü
ö neği alınmalıdı . Enjek ö ile alının ö nek, içe iğindeki ha a amamen
boşal ıldık an son a ağzı iyice kapa ıldık an son a labo a u a a gönde ilebili .
Enjek ö ile alınmayan ö nekle uygun anspo besiye i içe isinde
labo a u a a gönde ilmelidi . İdeal olanı alınan ö nekle in 30 dakika içe isine
labo a u a a ulaş ı ılmasıdı . Ancak bu mümkün değilse, ö nek oda sıcaklığında
bekle ilmelidi .
6.3.Biyopsiö nekle i
De iden biyopsi ö neği, de i yüzeyi lo a e çe esel kon aminan la
açısında s e il SF e gazlı bez ya dımıyla emizlendik en son a alınmalıdı .
Ö nek ya anın de ininden kazın ı ya da doku pa çası şeklinde alınmalıdı . Alınan
ö nek anae op aşıma sis emi içe isinde ya da abanına nemlendi ilmiş gazlı bez
konulmuş, ağzı kapaklı s e il kap içe isinde alınmalıdı . Uygun olan, ö neğin
ya ım saa içe isinde labo a u a a ulaş ı ılmasıdı .
ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   25
6.4.Gözö nekle i
Göz ö neği alı ken, ek gözle lazyon olsa dahi iki gözden de ö nek
alınması e ken-kon aminasyon ay ımı için değe lidi . Göz en eksiyonla ında
ko nea kazın ısı, konjonk i a sü ün üsü, gözyaşı kanalı sü ün üsü, kon ak
lens solüyonu, ön kama a sı ısı, biyopsi ya da aspi asyon ö nekle i uygundu .
Ay ıca uygun endikasyonla da beyin-omu ilik sı ısında VDRL çalışılması da
mümkündü .
Alınan ö nekle den moleküle es çalışılacak ise, ö neği alanın pud asız
eldi en giymesi ge ekmek edi . Göze lokal ola ak uygulanmış ilaçla ın
uzaklaş ı ılması için, göz SF ile yıkanmalıdı . Çalışılacak he es e şüphelenilen
he özel e ken için ay ı ö nek alınması ge ekmek edi . Gözden sü ün ü ö neği
alı ken, pamuklu ah a ekü yonla kullanılmamalıdı . Ekü yonla plas ik ya da
esneyebilen elden yapılmış olmalıdı . Sü ün ü ö neğinden klamidya kül ü ü
yapılacaksa kalsiyum aljina lı, i al kül ü yapılacaksa dak on uçlu ekü yon
kullanılmalıdı .
T ahom şüphesi olan has ala da, göz kapağı dışa çe ile ek, lezyonlu
bölgeden epi elden yoğun ö nek alınmaya çalışılmalıdı . Acan hamoeba
şüphesinde ise alınan ö nek me cu sa Page çözel isi, me cu değilse PBS ile
alınmalıdı .
6.5.De iö nekle i
De i ö nekle i mikolojik inceleme için değe lidi . Ö nek almadan önce
kon aminasyonu engellemek için dezen eksiyon yapılmalıdı . Lezyonun
sını ından bis ü i ya dımıyla kazın ı ö neği alını . Lezyon ezikül şeklindeyse
ezikülün üs ü, emiz bi makasla kesile ek ö nek alınmalıdı . Alınan ö nek
emiz, ku u bi kağıda alınmalı e mümkünse has a başında ekim yapılmalıdı .
Has a başı ekim yapılamayacak ise, emiz bi za ın içinde ya da iki lame lamın
a asına konula ak ban lanıp 2 saa içe isinde oda sıcaklığında labo a u a a
ulaş ı ılmalıdı .
6.6.Saçlıde i,saç ekılö nekle i
Ö nek, mümkünse Wood ışığı al ında alınmalıdı . He hangi bi cil
an isepsisi yapılmadan, lezyonlu olduğu espi edilen 10 kada saç ya da kıl kökü
ö neği alınmalıdı . Ay ıca, a sa, kabukla da pense ya dımıyla oplanmalıdı .
S e il bi diş ı çası ya da a ak ile de özellikle saçlı de iden kazın ı ö neği
alınabili . Nodüllü olduğu espi edilen saç elle inden bi kaçı kesile ek alınabili .
Alınan ö nek emiz, ku u bi kağıda alınmalı e mümkünse has a başında ekim
26   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
yapılmalıdı . Has a başı ekim yapılamayacak ise, emiz bi za ın içinde ya da
iki lame lamın a asına konula ak ban lanıp 2 saa içe isinde oda sıcaklığında
labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
6.7.Tı nakö nekle i
Ö nek alınmadan önce ı nak dezen ek e edilmelidi . Yüzeyel
onikomikozla da, ı nak plağının yüzeyindeki beyaz alanla kazına ak alınmalıdı .
Yüzeysel olmayan onikomikozla da ise lezyon ı nağın p oksimalindeyse,
ı nağın sağlıklı olan üs ka manla ı soyulu e lezyon içinden ö nek alını ken,
lezyon ı nağın dis alindeyse, ı nağın sağlıklı kısmı kesile ek ö nek alını .
Alınan ö nek emiz, ku u bi kağıda alınmalı e mümkünse has a başında ekim
yapılmalıdı . Has a başı ekim yapılamayacak ise, emiz bi za ın içinde ya da
iki lame lamın a asına konula ak ban lanıp 2 saa içe isinde oda sıcaklığında
labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
6.8.Şa bonşüphesindeö nekyöne imi
De i şa bonu şüphesinde, ezikül sı ısı ya da sü ün ü ö nekle i e cih
edilebilmek edi . Vezikül sı ısı ö neği, e cihen dak on uçlu bi ekü yonla alını .
Sü ün ü ö neği ise eska e esinde, eska dokusundan kabuk kaldı ılmadan,
kabuğun al ına bi pas ö pipe i ya da ekü yon ya dımıyla gi ile ek alını . Alınan
ö nekle anspo besiye i içe isine konula ak labo a u a a ulaş ı ılı . Ö nekle
1 saa e kada oda sıcaklığında 1 saa en 1 güne kada ise +4°C’de muha aza
edilebili .
6.9.Lep aşüphesindeö nekyöne imi
Lep a anısı için lezyonla dan alınan biyopsi ya da kazın ı ö nekle i eya
nazal yayma ö nekle i e cih edilmek edi . Me cu olan nodül e plakla ö nek
alımı için uygun lezyonla dı . De i kazın ı ö neği e lezyon sı ıla ı da boyama
için uygun ö nek iple idi .
7. S e il Vücu Sı ısı Ö nekle inin Alınma Yön emle i e Labo a u a a
Taşınması
7.1.Beyin-Omu iliksı ısıö nekle i
Beyin-omu ilik sı ısı ö nekle i lompe ponksiyon ile alınabilmek edi .
Ö nek, omu iliğin L3-L4, L4-L5 eya L5-S1 a alığından alınmalıdı . Ö neğin
alınmasından önce cil %70 alkol eya iyo çözel isi ile emizlenmeli, iyo
ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   27
çözel isi kullanıldıysa işlemden son a cil ek a %70 alkol ile silinmelidi . He
bi inde yaklaşık 1-2 mL ö nek olacak şekilde en az 3 ay ı kaba ö nek alınması
öne ilmek edi . Mümkün değilse ek üpe alınan ö nek de uygundu . Ancak
ö nek ek üpe alındıysa ilk ola ak mik obiyolojik inceleme yapılmalıdı .
Beyin-omu ilik sı ısı, ağzı kapaklı s e il bi üpe alınmalıdı . Uygun ö nek
mik a ı bak e iyolojik, i olojik e pa azi olojik inceleme için 1 mL; mikolojik
inceleme için 2 mL; mikobak e iyolojik inceleme için ise 5 mL olmalıdı .
Ö nek en pa azi a anacaksa, alınan ö nek 2 saa içe isinde oda sıcaklığında
labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Vi üs espi i için alınan ö nekle , 24 saa e kada
+4°C’de, 24 saa i aşan du umla da ise -70°C’de muha aza edilebili . Diğe
ö nekle ise 24 saa içe isinde oda sıcaklığında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . N.
meningi idis şüphesiyle alınan ö nek labo a u a a hemen ulaş ı ılamayacaksa,
% 5 CO2 içe en o amda muha aza edilmesi daha uygundu . T ans-Isola e (T-I)
besiye i isimli özel bi besiye i beyin-omu ilik sı ısı ö nekle inin aşınması
için öne ilen özel bi anspo besiye idi . Özellikle asn e sü esi 1 günü aşan
ö nekle in T-I besiye ine, eğe me cu değilse pedia ik kan kül ü şişele ine
inoküle edilmesi öne ilmek edi . Haemophilus in luenzae ip b şüphesi bulunan
ö nekle için besiye i içe isine Iso i alex eya Vi ox eklenmesi ge ekmek edi .
7.2.Pe i onö nekle i
Pe i on sı ısı, iğne aspi asyonu yoluyla ya da pe i on diyalizi esnasında
alınmak adı . İğne aspi asyonu ile ö nek alı ken işlem öncesi cil dezen ek e
edilmelidi . Alınan ö nek ağzı kapaklı s e il üpe, anae op aşıma sis emine ya
da kan kül ü şişesine alınabili . Hüc e sayımı yapılacak ö nekle EDTA içe en
üple e alınabilmek edi . Alınan ö nek en kısa sü ede labo a u a a ulaş ı ılmalı,
hemen ulaş ı ılamayacak ö nekle bak e iyolojik kül ü için bi gün kada oda
sıcaklığında, man a kül ü ü için 1 güne kada +4ºC’de bekle ilebili .
Pe i on diyaliz sı ısı ö neği, diyaliz o basından yaklaşık 50 mL kada
alını . Diyaliz sı ısı enjek ö e alınıp, has a başında S e il bi üp ya da kan
kül ü şişesine ekilebileceği gibi, diyaliz o bası içi içe geçmiş iki ade plas ik
o baya da konulabili . Ö nek 1 saa içe isinde oda saçıklığında labo a u a a
ulaş ı ılabili , 1 saa i geçen du umla da 1 güne kada +4ºC’de bekle ilebili .
7.3.Pe ika dö nekle i
Pe ika d sı ısı iğne aspi asyonu ya da ce ahi işlem sı asında alınabili .
Ö nek alımından önce cil dekon amine edilmelidi . Ö nekle s e il, ağzı
kapaklı bi üpe alınmalıdı , ö nek mik a ı ye e li ise kan kül ü şişesine de
28   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
ekim yapılabili . Bak e iyolojik inceleme için 1-5 mL, mikolojik inceleme
için 5 mL, i olojik inceleme için 1 mL, anae op kül ü le için 1 mL’den azla,
mikobak e i a anacaksa 5 mL’den azla ö nek alınmalıdı . Vi olojik inceleme
için alınan ö nekle 15 dakika içe isinde buz üze inde labo a u a a ulaş ı ılmalı,
15 dakikayı geçen du umla da -70°C’de bi güne kada bekle ilebili . Diğe
ö nekle en kısa sü ede labo a u a a ulaş ı ılmalıdı , ancak bekle ilecekse bi
güne kada oda sıcaklığında bekle ilebili .
7.4.Ple aö nekle i
Ple a sı ısı, o asen ez yoluyla alınmak adı . Ö nek alınmadan önce
dezen ek e edilmelidi . Ö nek, ağzı kapaklı, s e il bi kap içe isinde en kısa sü ede
labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . An ikoagülen ola ak hepa in içe en kapla a alınan
ö nekle uygundu . Ö nek mik a ı ye e li ise kan kül ü şişesine de ö nek ekimi
yapılabili . Mikobak e i a anacaksa 5-10 mL ö nek, i üs a anacaksa 1 mL ö nek,
anae opla için 1mL’den azla ö nek e diğe e kenle için de 5-10 mL ö nek
alınması uygundu . Ancak alınan ö nek mik a ı ne kada a a sa e keni ü e me
ih imali de o kada a mak adı . Mikobak e ile için alınan ö nek 2 saa içe isinde
oda sıcaklığında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Vi olojik çalışma yapılacak ö nekle
+4ºC’de 24 saa e kada , daha uzun sü e bekle ilecek ise-80ºC’de saklanmalıdı .
7.5.Eklemö nekle i
Eklem sı ısı alınacak bölgenin de isi, işlem öncesi ilk ola ak %70’lik alkol,
a dından iyo çözel isi ile silinmelidi . S e il bi üp ya da uygun anspo besiye i
içe isine, hüc e sayımı için en az 1 mL, diğe incelemele için ise en az 2-3 mL
ö nek alınmalıdı . Ay ıca, ye e li mik a da ö nek alınabiliyo sa, kan kül ü şişesine
ekim yapmak da uygun bi yaklaşımdı . Ancak kan kül ü şişesine alınan ö nek e
G am boyama yapılamayacağı bildi ilmelidi . S e il üp içe isine alınan ö neğin
pıh ılaşmasını engellemek için EDTA ya da si a eklenmesi mik oo ganizmala
için inhibi ö e ki ya a abildiği için öne ilmemek edi . Ö nek mik a ı öne ilenden
az alındıysa anae op aşıma sis emle ine alınması daha uygundu . Alınan
ö nekle en geç 1 saa içe isinde oda sıcaklığında labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .
Kül ü yapılacak ö nek kesinlikle buzdolabına konulmaz, sadece mik oskobi
için ayı ılan ö nek kısa bi sü eliğine buzdolabında bekle ilebilmek edi .
7.6.Amniyonsı ısıö nekle i
Amniyon sı ısı, amniyosen ez ile ya da seza yen esnasında alınabili .
En az 3 mL ağzı kapaklı s e il bi üp ya da anae op aşıma sis emi içe isinde
labo a u a a ulaş ı ılmalıdı . Ö nek en kısa sü ede labo a u a a ulaş ı ılmalıdı .

ÖRNEK ALINMA YÖNTEMLERİ VE LABORATUVARLARA TRANSFERİ   29
Hemen gönde ilemeyeceği du umla da, 1 güne kada oda sıcaklığında
bekle ilebili . Vi olojik inceleme yapılacaksa 1 güne kada +4ºC’de, 1 günden
uzun sü ele de -70ºC’de saklanabilmek edi .
8. Sonuç
Mik obiyoloji labo a u a ında anının doğ u konulabilmesi için ö nek
yöne imi son de ece önemlidi . Ki abın bu bölümünde, numunele in doğ u
bi şekilde alınıp, uygun koşulla al ında muha aza edilmesi e labo a u a a
ulaş ı ılması için ge ekli emel bilgile sunulmuş u
Kaynakça
1. SKS Has ane (Sü üm 6.1). 1s ed. Anka a: T.C. Sağlık Bakanlığı; June
2020. Sağlık Bakanlığı Yayın No:1156. Accessed Augus 26, 2025. [h ps://
kali e.saglik.go . /TR-12679/saglik a-kali e-s anda la i-sks.h ml](h ps://
kali e.saglik.go . /TR-12679/saglik a-kali e-s anda la i-sks.h ml)
2. Klinik Mik obiyoloji Uzmanlık De neği. Solunum Sis emi Ö nekle inin
Labo a u a İncelemesi Rehbe i. Anka a: KLİMUD; 2022. KLİMUD-SOL.
REH.10/22.Ve 02.1. Accessed Augus 26, 2025. [h ps://www.klimud.o g/
ice ik/ ehbe le -38/klimud- ehbe le i-8265](h ps://www.klimud.o g/ice ik/
ehbe le -38/klimud- ehbe le i-8265)
3. Tü kiye Halk Sağlığı Ku umu. Ulusal Mik obiyoloji S anda la ı:
Bulaşıcı Has alıkla Labo a u a Tanı Rehbe i. Anka a: T.C. Sağlık Bakanlığı;
2014. Sağlık Bakanlığı Yayın No:934.
4. Mille JM, Binnicke MJ, Campbell S, e al. A guide o u iliza ion o
he mic obiology labo a o y o diagnosis o in ec ious diseases: 2018 upda e
by he In ec ious Diseases Socie y o Ame ica and he Ame ican Socie y o
Mic obiology. Clin In ec Dis. 2018;67(6):e1-e94. Accessed Ma ch 10, 2022.
5. Tü kiye Halk Sağlığı Ku umu. Ulusal Tübe küloz Tanı Rehbe i. Anka a:
T.C. Sağlık Bakanlığı; 2014. Sağlık Bakanlığı Yayın No:935.
6. T.C. Sağlık Bakanlığı. En eksiyöz madde ile en eksiyöz anı e klinik
ö neği aşıma yöne meliği. Resmî Gaze e. 2010 Sep 25:27710.
7. Klinik Mik obiyoloji Uzmanlık De neği. Ü ine Sis em Ö nekle inin
Labo a u a İncelemesi Rehbe i. Anka a: KLİMUD; 2020. KLİMUD-ÜRİ.
REH.09/20.Ve 02.1.
8. Klinik Mik obiyoloji Uzmanlığı De neği (KLİMUD). Geni al Sis em
Ö nekle i. Anka a: KLİMUD; No embe 2015. KLİMUD Kaynak No:6.
ISBN:978-605-84108-1-7.
30   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
9. Klinik Mik obiyoloji Uzmanlık De neği. Kan Dolaşımı Ö nekle inin
Labo a u a İncelemesi Rehbe i. Anka a: KLİMUD; 2022. KLİMUD.KAN.
REH.04/22.Ve 02.
10. T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdü lüğü, Mik obiyoloji
Re e ans Labo a u a ı e Biyolojik Ü ünle Dai esi Başkanlığı. Numune Alma
El Ki abı (NAEK). Re . 2023. Accessed Augus 26, 2025. [h ps://hsgm.saglik.
go . /depo/bi imle /mik obiyoloji- e e ans-labo a u a la i- e-biyolojik-
u unle -db/Dokumanla /Rehbe le /naek- 5.pd ](h ps://hsgm.saglik.go . /
depo/bi imle /mik obiyoloji- e e ans-labo a u a la i- e-biyolojik-u unle -db/
Dokumanla /Rehbe le /naek- 5.pd )
11. Klinik Mik obiyoloji Uzmanlığı De neği (KLİMUD). Gas oin es inal
Sis em Ö nekle i. Anka a: KLİMUD; No embe 2017. KLİMUD Kaynak
No:12. ISBN:978-605-84108-6-2.
12. Klinik Mik obiyoloji Uzmanlık De neği. De i, De i Ekle i, Yumuşak
Doku e Göz Ö nekle inin Labo a u a İncelemesi Rehbe i. Anka a: KLİMUD;
2024. KLİMUD-DYD.REH.06/24.Ve 02. KLİMUD Kaynak No:8.
13. Klinik Mik obiyoloji Uzmanlık De neği. S e il Vücu Sı ıla ı
Labo a u a İncelemesi Rehbe i. Anka a: KLİMUD; 2020. KLİMUD-SVS.
REH.10/20.Ve 02. KLİMUD Kaynak No:5.
14. Bo iskin YS, Rice PS, S able RA, Hinds J, Al-Ghusein H, Vass K,
Bu che PD. DNA mic oa ays o i us de ec ion in cases o cen al ne ous
sys em in ec ion. J Clin Mic obiol. 2004;42:5811-5818.
15. B ouwe MC, Tunkel AR, an de Beek D. Epidemiology, diagnosis,
and an imic obial ea men o acu e bac e ial meningi is. Clin Mic obiol Re .
2010;23:467-492.
16. T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdü lüğü. Aşı ile
Önlenebili İn azi Bak e iyel Has alıkla ın Sü eyansı Rehbe i. Accessed Ap il
16, 2025. [h ps://hsgm.saglik.go . /depo/bi imle /mik obiyoloji- e e ans-
labo a u a la i- e-biyolojik-u unle -db/Dokumanla /Rehbe le /10.8.2._0_
ASI_ILE_ONLENEBILIR_INVAZIV_BAKTERIYEL_HASTALIKLARIN_
SURVEYANSI_REHBERI.pd ](h ps://hsgm.saglik.go . /depo/bi imle /
mik obiyoloji- e e ans-labo a u a la i- e-biyolojik-u unle -db/Dokumanla /
Rehbe le /10.8.2._0_ASI_ILE_ONLENEBILIR_INVAZIV_BAKTERIYEL_
HASTALIKLARIN_SURVEYANSI_REHBERI.pd )
31
BÖLÜM III
STERİLİZASYON VE
DEZENFEKSİYON YÖNTEMLERİ
S e iliza ionandDisin ec ionMe hods
Yek a MOGUL1
1(A ş. Gö . D .), Gazian ep Üni e si esi
Tıp Fakül esi Tıbbi Mik obiyoloji Ana Bilim Dalı,
E-mail: [email p o ec ed]
ORCID: 0009-0007-5380-5477
1. Gi iş
Dezen eksiyon an isepsi, e s e ilizasyon (DAS) uygulamala ı,
mik oo ganizmala ın çoğalmasını e yayılmasını önleye ek,
mik obiyoloji labo a u a la ında e sağlık hizme le inde gü enli
çalışma koşulla ının sağlanmasında önemli bi ol üs lenmek edi .
Has anele de a klı düzeyle de dezen eksiyon-s e ilizasyon işlemle i
uygulanmak adı . Dezen eksiyon-s e ilizasyon uygulamala ında TC.
Sağlık Bakanlığı SKS Ve siyon 6.1’de kali e s anda la ı ki abında asga i
koşulla beli ilmiş i . SDA uygulamala ı has anele de me kezi s e ilizasyon
üni ele i (MSÜ), has ane kon ol komi esi e mik obiyoloji labo a u a ınca
yü ü ülmek edi . Mik obiyoloji uzmanla ının son yılla da a an o anda MSÜ
so umluluğu alıyo olmasından dolayı bu konula da a kındalığın a ması,
uygulama alanında daha azla mik obiyoloji asis an e uzmanla ının bulunması
önem aşımak adı .
Tanımla ;
· Ge misid: Mik oo ganizmala ı elimine eden eya çoğalmala ını inhibe
eden ajanla dı . E kile i kalıcıdı e mik oo ganizmala ın yeniden ü emesine
olanak anımazla .
Bak e isid: Bak e ile i öldü en maddele di .
32   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Fungusid: Man a la ı yok eden maddele di .
Vi usid: Vi üsle i e kisiz hale ge i en maddele di .
Spo osid: Bak e i spo la ını yok eden maddele di .
· Mik obiyos a ik E ki: Mik oo ganizmala ın ü emesini e çoğalmasını
geçici ola ak du du an bi e kidi . E kinin o adan kalkmasıyla mik oo ganizmala
yeniden ü eyip çoğalabili . Bu e kiye ma uz kalan mik oo ganizmala ölmez,
uzun sü e canlı kalabili le .
Bak e iyos a ik: Bak e ile in ü emesini du du an ajanla .
Fungus a ik: Man a la ın ü emesini önleyen ajanla .
· Dekon aminasyon: Bi yüzey, nesne eya o am üze indeki
za a lı maddele in s e ilizasyon, dezen eksiyon eya emizleme ile gü enli
bi se iyeye indi genmesi eya amamen o adan kaldı ılması işlemidi .
Labo a u a o amında en eksiyon zinci inin kesilmesi için; klinik ö nekle
e kül ü ma e yalle i imha edilmeden önce, yüzeyle ile cansız a aç-ge eçle
işlem son asında e beli li a alıkla la, ay ıca dökülme eya sıç ama meydana
geldiğinde mu laka dekon aminasyon uygulanmalıdı .
· 2. Mik oo ganizmala ın Kon ol Edilme Nedenle i
· S e il Ü ünle in Ko unması
· En eksiyonla ın Önlenmesi
· Gıda Gü enliğinin Sağlanması
· Bilimsel A aş ı mala da Sa Kül ü le in Ko unması
· Asep ik Alanla ın Gü enliği
3. An isepsi
An isepsi, canlı dokula üze inde eya içe isinde bulunan
mik oo ganizmala ın elimine edilmesi ya da ü emele inin inhibe edilmesi
amacıyla uygulanan bi işlemdi . Bu yön em, özellikle de i, mukoz memb anla
e a maya uğ amış doku bölgele inde ye leşen pa ojen mik oo ganizmala ın
kimyasal ajanla a acılığıyla o adan kaldı ılmasını hede le . Başka bi i adeyle
an isepsi, canlı dokula a yönelik bi dezen eksiyon yaklaşımı olup, en eksiyon
gelişme iskinin azal ılmasında önemli bi ol üs leni .
3.1.An isep ikAjanla
An isep ikle , mik oo ganizmala ın p oli e asyonunu inhibe ede ek eya
onla ı elimine ede ek e ki gös e i . Bu yolla en eksiyon gelişimi engelleni e
doku bü ünlüğü ko unu . An isep ikle , ya a dezen eksiyonu, ce ahi alanın
hazı lanması e günlük hijyen uygulamala ında yaygın ola ak kullanılmak adı .
STERİLİZASYON VE DEZENFEKSİYON YÖNTEMLERİ   39
yön emde mik oo ganizmala ın nükleik asi le i e p o einle inin alkilasyonu
yoluyla ge misidal e ki sağlanı .
· E ilen oksi (EO), yanıcı, pa layıcı, oksik, ka sinojenik e ale jen
özellikle e sahip bi gazdı . Kullanımı sı asında çalışanla ın gaz ile emasını e
çe eye yayılımını önlemek için özel gü enlik önlemle i alınmalıdı .
· EO s e iliza ö le i, bağımsız ha alandı ma sis emine sahip ay ı bi
odada bulundu ulmalıdı .
· Oda gi işinde uya ı le hala ı ye almalı e yalnızca EO’nun za a lı
e kile i konusunda eği im almış pe sonelin gi işine izin e ilmelidi . Gaz kaçağı
du umunda ko uyucu edbi le in uygulanması zo unludu .
· EO s e ilizasyon odasında basıncın, çe e alanla a kıyasla daha düşük
u ulması ge eki . Basınç a kı, sesli e gö sel uya ı sis emle i ile sü ekli ola ak
izlenmelidi .
· S e ilizasyonda sa EO gaz ka uşla ı kullanılmak a olup, ka uş
s e iliza ö ün özel bölmesine ye leş i ili . Cihazın kapa ılması e işlem
başla ılmasının a dından ka uş açıla ak EO gazı kabin içe isine salını . Nega i
basınç al ında çalışan bu sis emle de EO sızın ısı en aza indi ili .
· S e ilizasyon amamlandığında kabin içindeki EO ya özel yön emle le
nö alize edile ek za a sız hale ge i ili ya da paslanmaz çelik bo ula a acılığıyla
ça ının eya çe edeki en yüksek yapının en üs nok asından en az 7.5 me e
yükseklik en a mos e e ahliye edili .
· İşlem sı asında EO konsan asyonunun 300–1200 mg/L, bağıl nemin
%40–60 e sıcaklığın 37–55°C a alığında olması ge eklidi .
· EO yüksek pene asyon özelliğine sahip olduğundan, s e ilizasyon
sonunda malzemele de kalabilecek gaz a ıkla ının uzaklaş ı ılması için
ha alandı ma zo unludu .
· İmplan la , solunum sis eminde kullanılacak cihazla e yüksek
emiciliğe sahip eks il ü ünle i (ö n. pamukluma e yalle ) için uygun değildi .
Ancak ge ekli alidasyonu yapılmış e s e ilizasyon döngüsü boyunca EO
konsan asyonu anlıkola akizlenebilen endüs iyel s e iliza ö le de eks ille in
s e ilizasyonu mümkün olabili .
2. Fo maldehi :
Sa o maldehi , suda yüksek o anda çözünebilen, enksiz, yanıcı e oksik
bi gazdı . Tica i kullanımla da ise %35–40’lık çözel ile i o mol eya o malin
ola ak adlandı ılı . Bu çözel ile yanıcı eya pa layıcı ola ak değe lendi ilmez,

40   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
aka de i ile eması ah işe, solunması ise as ım benze i solunum p oblemle ine
yol açabili . Çalışma o amla ında kısa sü eli (≤15 dk) ma uziye için sını
2 ppm, 8 saa lik zaman ağı lıklı o alama ma uziye sını ı ise 0,75 ppm
ola ak beli lenmiş i . E ilen oksi s e iliza ö le inde olduğu gibi, o maldehi
s e iliza ö le i ile çalışan pe sonelin de düzenli sağlık kon olle inden geçi ilmesi
ge eki . S e ilizasyon sı asında o malin, nega i basınç al ında buha laş ı ıla ak
o maldehi gazı oluş u ulu . İşlemin e kinliği, o amın %60–80 nem içe mesi,
li ede 8–16 mg o maldehi konsan asyonunun sağlanması e sıcaklığın
50–80°C a asında u ulmasına bağlıdı .
Fo maldehi s e ilizasyonunda, basınçlı buha yön emine benze şekilde,
ön hazı lık aşamasında akum uygulana ak kabin içindeki ha a boşal ılı . Daha
son a buha enjek e edile ek kabin e içindeki yük is enilen sıcaklığa kada
ısı ılı . A dından bi kaç kez a dışık o maldehi gazı enjeksiyonu ge çekleş i ili .
İşlemin sonunda kabin e pake le de bi iken o maldehi kalın ıla ı, önce buha
son a ha a ile ek a layan yıkamala la gide ili . Bu sayede ek bi ha alandı ma
sü ecine ih iyaç duyulmadan malzemele kullanıma hazı hâle geli .
b) Sı ı Kimyasalla ile S e ilizasyon:
1. Hid ojen Pe oksi :
Renksiz bi sı ıdı e dezen ek an ola ak özellikle yumuşak kon ak
lensle in, ce ahi implan la ın e plas ik ıbbi ale le in dezen eksiyonunda
yaygın şekilde kullanılmak adı .
Hid ojen pe oksi i üs, bak e i, maya, bak e i spo la ına ka şı geniş
spek umlu bi e kinlik gös e i e has a bakım alanla ında yüksek düzey
dezen ek an ola ak kabul edilmek edi . Ma e yalle in ön emizlik işlemle inin
a dından, %6’lık hid ojen pe oksi çözel isi ile oda sıcaklığında e en az 20
dakikalık emas sü esi sağlana ak e kin dezen eksiyon ge çekleş i ilebili . Ay ıca,
%7.5 o anında hid ojen pe oksi ile %0.85 os o ik asi içe en kombinasyonla ,
hid ojen pe oksi e dayanıklı endoskopla ın yüksek düzey dezen eksiyonu
amacıyla başa ıyla kullanılabilmek edi .
Yapılan çalışmala , %6-7.5 H₂O₂’nin C yp ospo idium pa um’u inak i e
edebilen ek s e ilizan olduğunu gös e miş i . Ay ıca, hid ojen pe oksi in buha
azı, plazma s e ilizasyonu adı al ında çeşi li mode n s e ilizasyon sis emle inde
e kin bi ajan ola ak ye almak adı .
2. Pe ase ik Asi :
Pe ase ik asi düşük konsan asyonla da bile bak e isidal, i üsidal e
ungusidal e kiye sahip i e hid ojen pe oksi e gö e daha güçlüdü . Hüc e
STERİLİZASYON VE DEZENFEKSİYON YÖNTEMLERİ   41
du a ını geçi gen hâle ge i i e p o einle i dena ü e ede . Isıya duya lı ale le in
s e ilizasyonu küçük pe ase ik asi cihazla ı ile 56°C’de 12 dakikada yapılabili .
Oda sıcaklığında %1 pe ase ik asi e 20 dakika emas ile k i ik e ya ı
k i ik alanla dezen ek e edili . Me alle deki ko ozi e kisini önlemek için
imme sibl endoskopla %35’lik asi çözel isi %0,2’ye sey el ile ek ampon e
nö alize edici ajanla la o oma ik sis emle de s e ilize edili .
5. Dezen eksiyon
Dezen eksiyon, bi yüzey eya ma e yaldeki pa ojen mik oo ganizmala ın
(bak e i spo la ı ha iç) iziksel eya kimyasal yön emle le emizlenmesi işlemidi .
Bu sü eç, mik oo ganizmala ın inak i asyonu eya çoğalmala ının inhibisyonu
yoluyla ge çekleş i ili . S e ilizasyonun aksine, dezen eksiyon am e mu lak
bi a ındı ma sağlamaz; bunun ye ine, mik oo ganizma yükünü azal mak an
s e ilizasyona yaklaşan sonuçla a kada geniş bi e kinlik spek umuna sahip i .
5.1.Dezen eksiyonunTemelÖzellikle i
Dezen eksiyon işleminin e kinliği, bak e i spo la ı e mikobak e ile
gibi daha di ençli yapıla a ka şı değişkenlik gös e i . Mik oo ganizmala ın
dezen eksiyona duya lılıkla ı Şekil 1’de gös e ilmiş i . Dezen eksiyon, e kisine
gö e üç a klı ka ego iye ay ılı :
· Yüksek Düzey Dezen eksiyon: Bak e i spo la ı e mikobak e ile
dahil olmak üze e ne edeyse üm mik oo ganizmala ı yok ede ; s e ilizasyona
en yakın sonuçla ı e i .
· O a Düzey Dezen eksiyon: Mikobak e ile e bi çok pa ojeni o adan
kaldı ı , ancak bak e i spo la ına ka şı am bi e ki sağlamaz.
· Düşük Düzey Dezen eksiyon: Yalnızca beli li pa ojen
mik oo ganizmala ı hede le e bak e i spo la ı ile mikobak e ile e ka şı
e kisizdi .
42   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Şekil 1. Mik oo ganizmala ın dezen eksiyona duya lılıkla ı (1).
5.2.Dezen eksiyonYön emle i
Dezen eksiyon, hem iziksel hem de kimyasal yön emle le uygulanabili :
· Fiziksel Yön emle : Isı, adyasyon eya il asyon gibi eknikle içe i .
· Kimyasal Yön emle : Daha yaygın ola ak e cih edili e bu amaçla
kullanılan maddele e dezen ek an adı e ili .
Dezen eksiyon Yön emle i;
a. Alkolle
E il e izop opil alkol, güçlü an imik obiyal özellik gös e en alkol
ü e le idi . Su ile %60-80 o anında hazı lanan çözel ile i en e kili o mudu .
Bu alkol çözel ile i, yüzeyle in yanı sı a e mome e e s e oskop gibi ıbbi
cihazla ın dezen eksiyonunda o a e düşük düzeyde e kinlik sağlayan bileşikle
ola ak kullanılı .
E il alkol, za lı i üsle e e kili olmasının yanı sı a, hepa i A, polio i üs e
HPV dışındaki bazı za sız i üsle e ka şı da e ki gös e i . Adeno i usla a ka şı
yüksek e kinliği nedeniyle onome e gibi cihazla ın dezen eksiyonunda e cih
edili . İzop opil alkol ise za lı i üsle e ka şı e kilidi , ancak za sız i üsle e
ka şı e kili değildi .
En zayı e kili alkol me il alkol ola ak bilinmek edi . Alkolle in spo la ı
öldü me ye eneğinin bulunmaması e p o ein açısından zengin maddele e düşük
nü uz e me kapasi esi, e kinliğini azal an nok ala dı . Bununla bi lik e, alkolün
içine iyo , po idon iyo ya da klo heksidin gibi bileşenle eklene ek daha e kili
e kalıcı bi dezen eksiyon sağlanabili
STERİLİZASYON VE DEZENFEKSİYON YÖNTEMLERİ   43
Alkolle an isep ik ola ak da yaygın şekilde kullanılmak adı . Büyük
mik a la da solunmala ı baş ağ ısı e uyuşukluk yapabili . Kapalı alanla da
geniş yüzeyle de kullanıldığında göz e cil e ah işe neden olabili ; bu nedenle
geniş alanla da kullanımı öne ilmez.
Yüksek yanıcılık özelliğine sahip oldukla ından, se in e iyi ha alandı ılan
ye le de saklanmalı e açık ale yakınında kullanılmamalıdı . Uzun sü eli
kullanım alkolün las ik e plas ik malzemele i se leş i mesine e me cekli ıbbi
cihazla ın mon aj elemanla ını bozmasına yol açabili .
b. E ilen Oksi
Oldukça ku e li bi dezen ek andı . Sa hali oksik, i i an e pa layıcı
özelliği olan bi maddedi . Pene asyonu çok hızlıdı e e ki e iği hüc ede
enzim inak i asyonunun sonucu DNA e RNA yapısını boza ak e ki gös e i .
Diğe yön emle le s e ilize edilemeyen plas ik ale le e diğe bi çok ce ahi
a acın dezen eksiyonunda kullanılabilmek edi .
c. Glu a aldehi
Glu a aldehi alkilleme yoluyla e ki ede le e me alle de aşındı ma
yapmaması e plas ik malzemele e za a e memesi sayesinde, s e ilizasyona
uygun olmayan ıbbi cihazla ın yüksek düzey dezen eksiyonunda e cih
edilmek edi le . Ancak, glu a aldehi ile emas; cil ah işi, mukoza za la ında
i i asyon eya solunum sis emi semp omla ına neden olabili . Bu yüzden,
kullanım sı asında pe sonelin ko uyucu önlemle alması ge ekmek edi .
d. Hipoklo i le
Klo e klo bileşikle i güçlü oksi leyici özellik gös e i . Hızlı e kili, düşük
maliye li e geniş spek umlu an imik obiyal e kiye sahip dezen ek anla dı ;
bak e iyel spo la dahil bi çok mik oo ganizmayı e kili bi şekilde yok edebili le
e oksik kalın ı bı akmazla . Ancak cil e yüzeyle de ah iş edici e aşındı ıcı
e kile i olabili .
En yaygın klo kaynağı, içe iğinde %5.25 (50.000 ppm) sodyum hipoklo i
(NaOCl) bulunan çamaşı suyudu . Bunun dışında klo aminle , sodyum-
diklo o-izosiyanü a la (klo able le i) e klo dioksi gibi diğe klo bileşikle i
de dezen eksiyon amacıyla kullanılmak adı .
Mik oo ganizmala , hüc e içi enzima ik eaksiyonla ın inhibisyonu,
p o einle in dena ü asyonu e nükleik asi le in inak i asyonu yoluyla öldü ülü .
E kinlikle i, kullanılan yoğunluk e emas sü esine bağlı ola ak değişi e
yüksek, o a eya düşük düzeyde dezen eksiyon sağlayabili . Ay ıca e kinlik pH
ile e s o an ılıdı ; yani pH düş ükçe an imik obiyal e ki a a .
44   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
e. İyo e İyodo o la
İyo ile yüzey ak i bi maddenin ka ışımına “iyodo o ” adı e ili e
en çok bilineni po idon iyo u . Dokuda oksik e ki ya a madığı için de inin
dezen eksiyonu için ameliya öncesi ilgili bölgeye sıklıkla uygulanı .
. Ki eç
Kalsiyum hid oksi (Ca(OH)₂), yani sönmüş ki eç, yüksek pH değe i
sayesinde oluş u duğu alkali o amla mik oo ganizmala ın hüc e za la ını
e p o ein yapıla ını boza ak çoğalmala ını engelle , ay ıca kö ü kokula ı
nö alize ede e o ganik maddele in ay ışmasını hızlandı a ak hijyenik bi
o am sağla .
g. Ozon
Ozon (O₃), sula ın dezen eksiyonunda kullanılan e kili bi gazdı .
Çok düşük konsan asyonla da bile başa ılı bi dezen eksiyon sağlayabili .
Mik oo ganizmala a ka şı e kisi, o ganizma ü üne gö e değişiklik gös e se de
genellikle yüksek bi dezen eksiyon gücü suna . O ganik maddele üze inde
de oldukça e kilidi . Kokusu aha sız edici olmasa da oksik e ah iş edici
özellikle e sahip i . Ancak ozonun uçucu yapısı nedeniyle uygulama sı asında
konsan asyonunun sabi u ulması önemlidi .
h. Be a-p opiolak on:
Se um e aşıla ın s e ilizasyonunda yaygın ola ak kullanılan, enksiz
e kokusu aha sız e meyen bi sı ıdı ; yüksek nemli o amla da e kili olu ,
p o einle üze inde minimal e ki gös e e ek son nö alizasyon ih iyacını o adan
kaldı ı e nispe en oksik olmayan son ü ünle ü e i . Hızlı doku pene asyonu
sayesinde a e , kemik e kıkı dak gibi doku g e le inin daha gü enli e
homojen hazı lanmasını sağla , iz bı akmaz e kı ılabili malzemele in
dezen eksiyonunda e cih edili ; ancak ka sinojen olması nedeniyle kullanım
alanı sını lıdı .
ı. Ağı Me alle :
Ağı me alle (ci a, gümüş, bakı , a senik e uzla ı), dezen eksiyon
amacıyla sıklıkla kullanılı e mik oo ganizmala ın p o einle ine bağlana ak
enzim ak i i ele ini boza . Bunla dan bakı sül a , algle e klo o illi
o ganizmala a ka şı oldukça e kilidi . Bunun yanında gümüş ni a içe en göz
damlala ı e an ibiyo ikle , özellikle yenidoğanla da klamidya en eksiyonla ını
önlemek için sıkça kullanılı .

STERİLİZASYON VE DEZENFEKSİYON YÖNTEMLERİ   45
6. Sonuç e Öne ile :
S e ilizasyon, dezen eksiyon e an isepsi yön emle inin; ıbbi bakım,
a aş ı ma labo a u a la ı e genel halk sağlığının ko unmasında çok önemli
bi olü a dı . Mik oo ganizmala ın çeşi liliği e di enç se iyele i nedeniyle,
he ekniğin e kinliği a klılık gös e i ; bu yüzden doğ u yön em seçimi haya i
bi unsu du . Ma e yalle in ka ego ile e ay ılması, uygun s e ilizasyon e
dezen eksiyon s a ejile inin beli lenmesinde emel bi p ensip oluş u mak adı .
Bu sını landı ma sayesinde, hem en eksiyon iskle i azal ılmak a hem de
uygulamala ın s anda hale ge i ilmesi sağlanmak adı . Günümüzde bu
yön emle yalnızca en eksiyonla ın önlenmesinde değil; ıbbi ekipmanla ın
gü enli e uzun sü eli kullanımının emininde, gıda endüs isinde hijyen
s anda la ının ko unmasında e bilimsel a aş ı mala da elde edilen e ile in
doğ uluğunun gü ence al ına alınmasında da azgeçilmez bi unsu haline
gelmiş i . Sağlık çalışanla ının e mik obiyoloji uzmanla ının bu alandaki bilinç
düzeyinin yüksel ilmesi e ulusla a ası s anda la a uyumun a ı ılması hem
has ala ın hem de çalışanla ın gü enliğini önemli ölçüde güçlendi ecek i .
Kaynakça
1. Dolapçı İ. S e ilizasyon e Dezen eksiyon. Anka a Üni e si esi; 2015.
Accessed Sep embe 24, 2025. h ps://dspace.anka a.edu. /se e /api/co e/
bi s eams/6 3bd b7-50 8-42c -a95b-27485e8ba74b/con en
2. Vu al T, Çelen E. Sı ı dezen ek an ola ak hid ojen pe oksi , pe ase ik
asi e ü e i ale dezen ek anla ının kullanım ilkele i: Kombinasyonla ının
kıyaslanması. Dezen eksiyon An isepsi S e ilizasyon De neği; 2005. Accessed
Sep embe 24, 2025. h ps://www.das.o g. /ki apla /ki ap2005/19-05.pd
3. Denye SP, S ewa GSAB. Mechanisms o ac ion o disin ec an s.
In Biode e io Biodeg ada ion. 1998;41(3-4):261-268. doi:10.1016/S0964-
8305(98)00023-7
4. Al ın ME. Diş hekimliğinde s e ilizasyon e dezen eksiyon. İs anbul
Üni e si esi; 2021. Accessed Sep embe 24, 2025. h ps://nek.is anbul.edu. /
ekos/TEZ/DHFK352ET.pd
5. Muba ak MT, Ozsahın I, Ozsahin DU. E alua ion o s e iliza ion
me hods o medical de ices. In: 2019 Ad ances in Science and
Enginee ing Technology In e na ional Con e ences (ASET); Ma ch
26-10, 2019; Dubai, Uni ed A ab Emi a es. IEEE; 2019:1-4. doi:10.1109/
ICASET.2019.8714223
46   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
6. Dezen eksiyon e An isepsi. DAS Yayınla ı; 2005. Accessed Sep embe
24, 2025. h ps://das.o g. /ki apla /ki ap2005/9-05.pd
7. Öğü lü A, Me in DY, Pe çin Rende s D, E söz G, eds. Dezen eksiyon
An isepsi S e ilizasyon Rehbe i 2025. DAS De neği; 2025.
47
BÖLÜM IV
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARINDA
KULLANILAN EKİPMANLAR VE
ÖZELLİKLERİ
Equipmen UsedinMic obiologyLabo a o yand
Thei Fea u es
Es a Nu SİZER1
1(Uzm. D .), Gazian ep Üni e si esi
Tıp Fakül esi Tıbbi Mik obiyoloji Ana Bilim Dalı,
E-mail: [email p o ec ed]
ORCID: 0009-0001-1228-7980
1. Gi iş
Bulaşıcı has alıkla ın kon olü e yöne iminde, labo a u a la da
gü enili mik obiyolojik anı yön emle inin uygulanması emel
unsu la dan bi idi . Gü enili e doğ u sonuçla a ulaşılabilmesi; ye e li
al yapı, uygun eknik donanım e ye kin pe sonel a lığını ge ek i mek edi .
Bu bağlamda, uygun eknolojik ekipmanla la dona ılmış bi labo a u a , e kin
mik obiyolojik anı sü ecinin azgeçilmez bileşenle inden bi idi . Bu bölümde,
ıbbi mik obiyoloji labo a u a la ında kullanılan emel ekipmanla a e bunla ın
kullanım amaçla ına değinilecek i .
2. Mik oskopla
Mik oo ganizmala , çıplak gözle gö ülemeyecek kada küçük yapıla olup
genellikle 0.1-10 mik ome e (µm) boyu la ındadı . İnsan gözü 200-250 (µm)
küçük nesnele i algılayamaz; bu nedenle mik oo ganizmala ın incelenmesinde
me cek sis emle ine ih iyaç duyulmuş u .
İlk mik oskopla 10x–20x büyü me kapasi esine sahipken, Zaccha ias
Janssen 1590’da ikinci bi me cek kullana ak büyü meyi 50x–100x’e
48   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
çıka mış ı . Galileo (1610), Keple (1611) e Robe Hooke (1635–1703) daha
gelişmiş mik oskop modelle inin oluşmasına ka kı sağlamış ı . An onj an
Leeuwenhoek, geliş i diği 300x e üze inde büyü me gücüne sahip mik oskop
ile çeşi li mik oo ganizmala ı gözlemleyip as i e miş i . Son aki dönemle de
mik oskop eknolojisinde önemli gelişmele sağlanmış; mik oskopla ın
büyü me kapasi ele i a ı ıla ak daha ay ın ılı gözlemle mümkün hâle
gelmiş i . Günümüzde kullanım amacına bağlı ola ak çeşi li mik oskop ü le i
geliş i ilmiş i . He bi i kendine özgü p ensiple le çalışı .
2.1.BileşikIşıkMik oskobu
Bileşik ışık mik oskobu, ıbbi mik obiyoloji labo a u a la ında en sık
kullanılan mik oskop ü üdü . Aydınla ma kaynağı ola ak gö ünü ışık kaynağını
kullanı e numunenin büyü ülmesini çoklu me cek sis emiyle sağla . Genellikle
objek i me cek e oküle me cek olmak üze e iki ana me cek içe i . Gö ün üle i
yaklaşık 1000-3000 ka a kada büyü ebili . Faka gö ünü ışığın dalga boyundan
(0.4 μm) daha küçük nesnele in gö ün üsünü ü e emez. Toplam büyü me gücü,
objek i me ceğin büyü me ka sayısı ile oküle me ceğin büyü me ka sayısının
ça pımıyla beli leni .
Bileşik ışık mik oskobunun çalışma p ensibi şu şekildedi ; ışık, bi
yoğunlaş ı ıcı (kondansö ) ya dımıyla ablaya ye leş i ilen numune üze ine
odaklanı e numuneden geçen ışık objek i me cek a a ından oplanı . Bu
me cek, gö de üpü içe isinde büyü ülmüş bi gö ün ü oluş u u e bu gö ün üye
bi incil (p ime ) gö ün ü adı e ili . A dından ışık, gö de üpü boyunca
ile leye ek oküle me ceğe ulaşı e bu ada ikinci kez büyü ülü . Bu yeni oluşan
gö ün üye ise ikincil (sekonde ) gö ün ü deni . Sonuç ola ak, ne gö üş mesa esi
içe isinde, iki aşamalı büyü me ile elde edilen beli gin e de aylı bi gö ün ü
gözleni (Şekil 1).
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARINDA KULLANILAN EKİPMANLAR . . .   55
pa çacıkla ın ili asyonunu sağla . Biyogü enlik kabinle i hem numuneyi
hem labo a u a çalışanını hem de çe eyi po ansiyel biyolojik iskle e ka şı
ko uyacak şekilde asa lanmışken, benze bi sis em olan lamina akış kabinle i
ise yalnızca çalışma ma e yalini dış o am kon aminasyonundan ko u .
Biyogü enlik kabinle i; yapı özellikle i, sağladıkla ı ko uma düzeyle i
e kullanım amaçla ına gö e üç sını a ay ılı . Sını I e sını II biyogü enlik
kabinle i, genellikle biyogü enlik se iyesi 1 e 2 düzeyindeki labo a u a
çalışmala ında e cih edili ken; sını III kabinle , biyogü enlik se iyesi 3 e
4 gibi yüksek iskli pa ojenle le çalışılan labo a u a la da kullanılmak üze e
asa lanmış ı (Şekil 3).
Şekil 3. Biyogü enlik Kabini Çeşi le i (5).
6.1.Sını IBiyogü enlikKabini
Çe eye e labo a u a pe soneline ko uma sağlayan en emel biyogü enlik
kabinidi . Ancak, s e ilize edilmemiş oda ha ası kabin içindeki çalışma alanına
geç iği için ü üne ko uma sağlamaz. Sını I biyogü enlik kabininde, oda ha ası
kabinin ön açıklığından içe i çekili . İçe de si küle olan ha a, kabin içinden
çıkmadan dış o ama geçe ken önce HEPA/ULPA (Ul a-Low Pene a ion Ai )
il ele a acılığıyla s e ilize edili e daha son a ha a dış o ama a ılı . Bu
nedenle kabinle , çalışanı e çe eyi ae osolden ko u ken numuneyi ko umaz.
6.2.Sını IIBiyogü enlikKabini
Bu kabinle de, kabin içine gi en o am ha ası da HEPA il ele den
geçi ildiği için hem numunenin hem labo a u a pe sonelinin hem de çe enin
ko unması sağlanı . Kabinin üs bölümüne ye leş i ilmiş bi an, çalışma alanı
yüzeyinin üze ine HEPA il eden geçi ilmiş s e il ha a akımını yönlendi e ek

56   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
bi ha a pe desi oluş u u . Ha a akımı, biyolojik ma e yalle in işlendiği alanı
sü ekli ola ak emiz ha a ile besleye ek kon aminasyon iskini azal ı . Ha a
daha son a çalışma alanının al ından geçe ek HEPA il ele inden geçmeden
önce kabinin üs kısmına ge i döne . Toplam ha a hacminin yaklaşık %70’i
kabin içe isinde HEPA il eden geçi ile ek yeniden si küle edili , kalan %30’u
ise egzoz HEPA il esinden geç ik en son a labo a u a o amına e ili . Sını
II biyogü enlik kabinle i, mekanizmala ındaki a klılıkla a gö e beş al ipe
ay ılı : Tip A1, Tip A2, Tip B1, Tip B2 e Tip C1.
6.3.Sını IIIBiyogü enlikKabini
Bu kabinle sızdı maz, amamen kapalı ancak ha alandı malı kabinle di .
Kabin içine gi en eya çıkan üm ha a HEPA il esinden geçe . Kabin içe isinde
yapılan işlemle sı asında kullanılmak üze e ön bölümde sis eme bağlı kauçuk
eldi enle bulunmak adı . Kabinde, malzemele in eldi en bölmesinden
çıkmadan önce s e ilize edilmesini kolaylaş ı an bi ans e bölmesi bulunu .
Eldi enle , kabin içinde çalışanın el ha eke le ini kısı lasa da çalışan ile
numunele a asında doğ udan eması önle . Daha çok biyogü enlik se iyesi 4
biyolojik ma e yalle in gü enli şekilde işlenmesinde kullanılı .
7. Lamina Flow
Çeke ocak ola ak da adlandı ılı . Bu kabinle , çalışma alanını çe esel
kon aminasyondan ko umak amacıyla asa lanmış olup, besiye i dökme işlemi
gibi s e il o am ge ek i en işlemle için uygun çalışma alanı oluş u u . Odadaki
ha a kabin içine çekili e bi il eden(HEPA) geçi ili . Fil elenen ha a, çalışma
alanının üze inden geçe ek çalışana doğ u yönlendi ili e a dından odaya ge i
e ili . Bundan dolayı lamina akışlı dolapla da yalnızca numune ko unu ,
çalışan ko unmaz. Bazıla ında çalışma öncesinde kabin içini e içe isindeki
ma e yalle i s e ilize e mek amacıyla UV lamba ye alabili .
8. Hassas Te azi
Genellikle milig am (mg) al ı a alık aki kü lele in ölçümünde kullanılan
bi e azi ü üdü . 0.001 g ama kada hassasiye e ölçüm yapabili le . Elek onik
hassas e azile , doğ udan kü leyi ölçmek ye ine, kü leye ka şı denge sağlamak
amacıyla ge eken ku e i emel ala ak ölçüm yapa e yapılan ölçüm diji al
ola ak gö ün üleni . Ha a akımla ından kolayca e kilenebildiğinden, ölçümle in
şe a bi ko uyucu anus içe isinde ge çekleş i ilmesi, daha doğ u e gü enili
sonuçla elde edilmesini sağla . Ti eşime neden olabilecek labo a u a
ekipmanla ı ile aynı alanda bulunmamalıdı . Hassas e azile in doğ uluğunun
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARINDA KULLANILAN EKİPMANLAR . . .   57
sağlanması için, ha alık ola ak s anda ağı lıkla la kon ol edilmesi e yılda bi
kez kalib asyonunun yapılması ge ekmek edi .
9. Sıcak Plaka
Sıcak plaka, mik obiyoloji labo a u a la ında masaüs ü ısı ma sis emi
ola ak kullanılan bağımsız bi cihazdı . Geleneksel a eşle ısı ma yön emle inden
a klı ola ak, sıcak plaka elek ik akımı a acılığıyla ısı ü e i . Elek ik akımı,
yüksek di ençli bobinle den geçe ken, bu di enç elek ik ene jisinin ısı ene jisine
dönüşmesini sağla e bobinle in ısı yaymasına neden olu . Labo a u a da, cam
eşyala ı e bileşenle ini ısı mak için sıcak plakala kullanılı . Ay ıca su banyola ı,
he hangi bi dökülme eya aşı ı ısınma du umunda ehlikeli olabileceğinden,
sıcak plakala su banyola ı ye ine de kullanılabili .
10. pH Me e
pH me e, labo a u a o amla ında su bazlı çözel ile deki hid ojen
iyonu (H⁺) konsan asyonunu ölçe ek çözel inin asidik eya bazik özellikle ini
beli lemeye ya ayan bi cihazdı . Bu cihaz, e e ans elek o ile pH elek odu
a asındaki elek ik po ansiyeli a kını ölç üğü için po ansiyome ik pH me e
ola ak da adlandı ılı . Mik obiyoloji labo a u a ında çeşi li solüsyonla ın e
besiye le inin hazı lanmasında pH değe inin ölçülmesi amacıyla kullanılı .
11. San i üj
San i üj, bi cismin ek eksen e a ında dönmesini sağlayan e bu dönüş
sı asında eksene dik yönde dış ku e uygulayan bi cihazdı . San i üj cihazı,
sediman asyon p ensibine dayana ak çalışı ; yüksek dönüş hızı sayesinde daha
yoğun pa çacıkla me kezden uzaklaşı ken, daha ha i e küçük pa çacıkla
me keze doğ u i ili . Bu sayede, daha yoğun bileşenle üpün dibinde bi iki ken,
daha ha i bileşenle üs kısımda oplanı e numunenin bileşenle i ay ılmış
olu . San i üjün emel uygulama alanı, süspansiyon halindeki pa ikülle in
ay ılmasıdı . Mik obiyoloji labo a u a ında çeşi li hüc ele in, kan bileşenle inin,
nükleik asi le in e p o einle in ay ış ı ılması gibi yaygın kullanım şekille i
a dı . San i üj cihazının masaüs ü, soğu malı, ul a e akumlu gibi çeşi li
ü le i bulunmak adı (Şekil 4A).
12. Vo eks Ka ış ı ıcı
Vo eks ka ış ı ıcıla , labo a u a la da cam üp ya da lakon içindeki
sı ı ö nekle in hızlı e homojen biçimde ka ış ı ılmasını sağlayan emel
58   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
cihazla dandı . Mo o la çalışan mekanizma, üp abanına dai esel i eşim
ha eke i ak a a ak sı ının gi dap şeklinde dönmesine neden olu . Bu ü bülanslı
ha eke , içe ik e e kin ka ışım e homojenizasyon sağla .Mik obiyoloji
labo a u a ında genellikle numune üple indeki sı ıla ın ka ış ı ılmasında
kullanılı . Ay ıca, hüc e e hüc e o ganelle inin homojen hale ge i ilmesine de
olanak anı (Şekil 4B).
13. Su Banyosu
Benma i ola ak da adlandı ılan su banyosu, sabi sıcaklık a kon ollü
bi o am ge ek i en kimyasal eaksiyonla için kullanılan geleneksel bi
labo a u a cihazıdı . Sı ı ya da ka ı maddele in kon ollü biçimde ısı ılması
eya soğu ulmasında kullanılı (Şekil 4C).
Şekil 4.A: San i üj, B: Vo eks Ka ış ı ıcı, C: Su Banyosu (6-8).
14. Bunsen Beki
Bunsenbeki hem öze gibi ekipmanla ın s e ilizasyonunda hem de ale
çe esinde s e il bi çalışma alanı oluş u mak amacıyla kullanılan bi labo a u a
ekipmanıdı . Tek bi açık gaz ale i ü e e ek s e ilizasyon, yakma e ısı ma
işlemle inde gö e alı . Tıbbi mik obiyoloji labo a u a la ında bu işlemle için
yaygın ola ak e cih edilmek edi .
15. Pipe
Pipe , milili e (mL) ya da mik oli e (µL) düzeyindeki düşük mik a daki
sı ı hacimle ini ölçmek e ans e e mek amacıyla kullanılan emel labo a u a
ekipmanıdı . Pipe le emel ola ak cam, plas ik e elek onik olmak üze e
üç g up a sını landı ılı . Cam pipe le genellikle bo osilika camdan, plas ik
pipe le ise polie ilen e e ala (PET) malzemeden ü e ili . Elek onik pipe le ,
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARINDA KULLANILAN EKİPMANLAR . . .   59
mik oişlemci kon ollü mekanizmala la çalışı . Elek onik pipe le ölçülen en
küçük hacim 0.1 μL’di . Pipe le genellikle 1 mL e üze indeki hacimle in
ölçülmesinde kullanılı ken, mik opipe le 1 ila 1000 µL a asındaki küçük
hacimle in hassas ölçümü için asa lanmış ı (Şekil 5).
Şekil 5.A: O oma ik Pipe , B: Çok Kanallı O oma ik Pipe ,
C: Pas eu Pipe i (9).
16. Öze
Özele , bak e i eya maya gibi mik oo ganizmala ı, inkübasyon öncesinde
ka ı ya da sı ı besiye le ineinoküle edilmesinde kullanılan emel labo a u a
a açla ıdı . Genellikle 1 µL e 10 µL hacimle inde ü e ilen özele in uç kısmında,
çapı yaklaşık 2-5 mm a asında değişen küçük bi halka bulunu . Ucunda halka
olmayan düz bi elden oluşan iğne özele de me cu u . Kullanılan malzemeye
gö e; ek a kullanılabilen, me al saplı e uç kısmı nikel eya pla in elden
ü e ilen el özele ile plas ik eçineden yapılmış ek kullanımlık plas ik özele
olmak üze e iki ü ü bulunmak adı .
17. Sonuç e Öne ile
Mik obiyoloji labo a u a ında kullanılan he bi ekipmanın eknik
özellikle i e doğ u kullanım koşulla ı, yalnızca gü enili sonuçla ın elde
edilmesine e labo a u a gü enliğinin sü dü ülebili liğine ka kı sağlamakla
kalmaz, aynı zamanda labo a u a işleyişinin bü üncül bi pa çasını oluş u u .
Bu nedenle, labo a u a p a iğinde kullanılan ekipmanla ın düzenli bakımının
yapılması, kullanım p o okolle ine i izlikle uyulması e eknolojik gelişmele in
yakından akip edilmesi hem anısal doğ uluğu a ı mak hem de sü dü ülebili
bi labo a u a s anda dı oluş u mak açısından büyük önem aşımak adı . Ay ıca
bu ekipmanla ın e kin şekilde kullanılabilmesi pe sonelin ye e li eknik bilgiye
sahip olmasıyla mümkündü . Dolayısıyla, labo a u a al yapısının güncel
60   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
eknolojile le dona ılması e bu ekipmanla ın s anda la a uygun biçimde
kullanılması, en eksiyon has alıkla ının anı e kon olünde gü enili sonuçla a
ulaşmada emel bi ge eklilik i .
Kaynakça
1. Al ındiş M. Tıbbi Mik obiyoloji Labo a u a Ki abı. Anka a: Nobel Tıp
Ki abe le i; 2024.
2. Ceyhan İ. Biyogü enlik labo a u a se iyele i e biyogü enlik
kabinle inin seçimi, kullanımı e bakımı. In: 4. Ulusal S e ilizasyon
Dezen eksiyon Kong esi Bildi ile i. Anka a: Re ik Saydam Hı zıssıhha Me kezi
Başkanlığı, Tübe küloz Re e ans Labo a u a ı; 2005:608-633.
3. E ü k Ö, Aydın S, Ka aman Ü, Al e DO. Genel Mik obiyoloji. Anka a:
Nobel Akademik Yayıncılık; 2022.
4. Mic obe No es. Ins umen s used in mic obiology lab wi h p inciple,
uses. 2024. Accessed Augus 10, 2025. [h ps://mic obeno es.com/ins umen s-
used-in-mic obiology-lab/#13-mic oscope](h ps://mic obeno es.com/
ins umen s-used-in-mic obiology-lab/#13-mic oscope)
5. Mic obe No es. Biosa e y cabine s—de ini ion, classes (I, II, III)
and ypes. Accessed Augus 10, 2025. [h ps://mic obeno es.com/biosa e y-
cabine s/](h ps://mic obeno es.com/biosa e y-cabine s/)
6. Mic obe No es. Cen i uge: p inciple, pa s, ypes, and applica ions.
Accessed Augus 10, 2025. [h ps://mic obeno es.com/?s=cen i ugal](h ps://
mic obeno es.com/?s=cen i ugal)
7. Mic obe No es. Vo ex mixe —de ini ion, p inciple, pa s, ypes,
examples, uses. Accessed Augus 10, 2025. [h ps://mic obeno es.com/?s= o ex]
(h ps://mic obeno es.com/?s= o ex)
8. Mic obe No es. Wa e ba h—de ini ion, p inciple, pa s, ypes, p ocedu e,
uses. Accessed Augus 10, 2025. [h ps://mic obeno es.com/?s=wa e +ba h]
(h ps://mic obeno es.com/?s=wa e +ba h)
9. Mic obe No es. Guide o pipe es: p inciple, ypes and key uses.
Accessed Augus 10, 2025. [h ps://mic obeno es.com/pipe e-p inciple-pa s-
ypes-p ocedu e-uses-examples/](h ps://mic obeno es.com/pipe e-p inciple-
pa s- ypes-p ocedu e-uses-examples/)
10. Sande son J. Fundamen als o mic oscopy. Cu P o oc Mouse Biol.
2020;10(2):e76.
11. Şanlıdağ T, Tuğlu İ, Özbakkaloğlu B. Biyogü enlik kabinle i. Tü k
Mik obiyol Cem De g, 2003;33:168-175

61
BÖLÜM V
MİKROORGANİZMALARIN
BOYANMA VE MİKROSKOPİK TANI
YÖNTEMLERİ
S ainingandMic oscopicDiagnos ic
Me hodso Mic oo ganisms
Eli KESKİN1
1(A ş. Gö . D .), Gazian ep Üni e si esi
Tıp Fakül esi Tıbbi Mik obiyoloji Ana Bilim Dalı,
E-mail: [email p o ec ed]
ORCID: 0009-0003-3635-8573
1. Gi iş
Mik oo ganizmala ın de aylı bi biçimde incelenebilmesi amacıyla
çeşi li boyama yön emle ine baş u ulmak adı . Bu ge ekliliğin
emelinde, mik oo ganizmala ın içinde bulundukla ı o amla
a ala ındaki kı ılma indisi a kının oldukça düşük olması ya mak adı . Bu du um,
mik oskobik gözlem sı asında mo olojik yapıla ın e hüc esel özellikle in
ayı edilmesini zo laş ı mak adı . Bu nedenle, uygun boyala kullanıla ak hem
mik oo ganizmala ın mo olojile i hem de yapısal ka ak e is ikle i daha beli gin
hâle ge i ilebilmek edi .
Boyala , moleküle yapıla ın iyonlaşma sonucunda kazandıkla ı elek iksel
yüke bağlı ola ak; asidik, bazik e nö olmak üze e üç emel g uba ay ılmak adı .
1.1.AsidikBoyala
İyonize oldukla ında nega i elek iksel yük aşıyan bu boyala , çoğunlukla
sodyum uzla ı şeklinde bulunan enkli asi le in uzla ıdı ; bununla bi lik e bazı
du umla da po asyum, kalsiyum ya da amonyum uzla ı da kullanılabilmek edi .
Asidik boyala , özellikle hüc e dışı yapıla ın eya a ka planın (zemin)
62   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
boyanmasında e cih edilmek edi . Yaygın ola ak kullanılan asidik boyala
a asında asi uksin, pik ik asi , eozin, nig osin e kongo kı mızısı ye almak adı .
1.2.BazikBoyala
İyonize oldukla ında pozi i elek iksel yük kazanan bu boyala , genellikle
klo ü , benzen sül ona , oksala eya ase a gibi anyonla la bi leşen enkli
bazla ın uzla ıdı . Bazik boyala , nega i yüke sahip hüc esel bileşenle -özellikle
nükleik asi le e hüc e du a ı-ile güçlü bağlanma eğiliminde oldukla ından,
mik oo ganizmala ın emel boyanmasında yaygın ola ak kullanılmak adı . Bu
g uba dâhil olan başlıca boyala a asında me ilen ma isi, k is al iyole, bazik
uksin, sa anin e malaşi yeşili bulunmak adı .
1.3.Nö Boyala
Nö boyala , asidik e bazik boyala ın beli li o anla da ka ış ı ılmasıyla
elde edili . Bu ka ışım sayesinde, p epa a üze inde hem asidik hem de bazik
yapıla ın a klı enkle de ayı edilebilmesi mümkün hâle geli . Özellikle
hema olojik e his olojik incelemele de sıklıkla e cih edilen nö boyala a
Giemsa e W igh boyala ı ö nek ola ak e ilebili .
Mik obiyolojik uygulamala da a klı amaçla a hizme eden çok sayıda
boya e boyama yön emi bulunmak adı . Boya eknikle yalnızca ek bi boya
e bi kaç basi adımdan oluşu ken, bazıla ı bi den azla boyanın kullanıldığı
daha ka maşık p osedü le i içe mek edi .
Mik obiyoloji alanında kullanılan boyama yön emle i emel ola ak iki ana
g up a incelenmek edi .
Basi boyama yön emle i
Bu boyama yön emi, p epa a üze inde bulunan mik oo ganizmala
hakkında hızlı e emel düzeyde bilgi edinilmesini sağlamak amacıyla
geliş i ilmiş i . Uygulamada yalnızca ek bi boya solüsyonu kullanılmak a
e busolüsyon p epa a a ek aşamada uygulanmak adı . Mik oo ganizmala ,
kullanılan boyanın kimyasal özellikle ine bağlı ola ak çeşi li şekille de
boyana ak mik oskobik ola ak gö ünü hâle geli . Bu amaçla genellikle
ka bol uksin, k is al iyole e me ilen ma isi gibi bazik özellik aşıyan boya
solüsyonla ı e cih edilmek edi .
Bi leşik boyama yön emle i
Bu yön emle , bi den azla boya kullanıla ak ge çekleş i ilen boyama
eknikle ini i ade e mek edi .
MİKROORGANİZMALARINBOYANMA VE MİKROSKOPİK TANI YÖNTEMLERİ   63
I. Di e ansiyel boyama yön emle i:
Mik oo ganizmala ın bi bi inden ayı edilebilmesi amacıyla kullanılan
boyama yön emle idi . Ö neğin, G am boyama e Ziehl-Neelsen boyama gibi
eknikle bu amaçla sıklıkla e cih edilmek edi .
II. S ük ü el boyama yön emle i:
Mik oo ganizmala ın iç e dış mo olojik yapıla ına dai bilgi elde e mek
amacıyla kullanılan boyama yön emle idi . Bu eknikle sayesinde kapsül, spo ,
lagella, çeki dek, lipi gibi yapıla ay ın ılı şekilde gözlemlenebilmek edi .
2. Basi Boyama Yön emle i
2.1.Me ilenMa isiileBoyama
Me ilen ma isi boyama, u in klinik mik obiyoloji p a iğinde çeşi li
amaçla la kullanılabilen, basi ancak anı açısından oldukça aydalı bi boyama
yön emidi . Klinik labo a u a la da; bak e i eya pa azi le in mo olojik
özellikle inin anımlanması, kapsül şişme es inin değe lendi ilmesi gibi çok
çeşi li amaçla la kullanılabilen, basi aka işle sel bi boyadı . Co ynebac e ium
diph he iae anısında özel bi ye e sahip i . Bu boyayla boyandığında, C.
diph he iae açık ma i enk e si oplazma üze inde beli gin kon as oluş u an
koyu enkli me ak oma ik g anülle sayesinde boncuklu eya ban lı bi hüc e
mo olojisi se gile . Bu ka ak e is ik gö ünüm, anı açısından ayı edici bi
özellik aşı .
Me ilen ma isi, Mycobac e ium spp.’nin boyanmasında eya benze i
asido ezis an boyama yön emle inde zı boya (kon as boya) ola ak da
kullanılmak adı . Bunun yanı sı a, dışkının di ek mik oskopik incelemesinde
lökosi le in gös e ilmesinde de önemli bi ol oyna ; zi a lökosi a lığı, genellikle
in azi bi en eksiyonun gös e gesi ola ak değe lendi ili . Ay ıca, G am boyama
ile espi i güç olan uzi o m bak e ile e spi oke le in (özellikle Vincen anjini
gibi ağız en eksiyonla ında) mo olojile inin o aya konulmasında da e kili bi
boyama ajanı ola ak kullanılabili
Hazı lanışı şu şekildedi : 0.3 g am me ilen ma isi, 30 mL %95’lik
e anol içe isinde amamen çözülene kada e i ili . A dından 100 mL dis ile
eya deiyonize su eklene ek ka ışım amamlanı . Elde edilen solüsyon, bi
gece bekle ildik en son a Wha man No. 2 il e kâğıdı kullanıla ak süzülü e
kullanılacak şişeye ak a ılı . Şişe uygun şekilde e ike leni e oda sıcaklığında
saklanı . Hazı lanan boyanın a öm ü yaklaşık 1 yıldı .
64   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
No : Co ynebac e ium e C yp ospo idium ü le inin boyanmasında
öne ilen o mül, alkali LMMB (alkali Loe le ’in me ilen ma isi boyası) ola ak
da bilinmek edi . Bu özel o mülasyonda, yuka ıda beli ilen s anda hazı lama
yön eminden a klı ola ak 100 mL dis ile su ye ine, 100 mL %0.01’lik po asyum
hid oksi (KOH) çözel isi kullanılı . Bu alkali o am, hede mik oo ganizmala ın
beli gin şekilde boyanmasını e ayı edilmesini kolaylaş ı ı .
Me ilen Ma isi ile Boyama Basamakla ı
· Boyamaya hazı e sabi lenmiş lamla , bi boyama s andına ye leş i ili .
· LMMB (Loe le ’in Me ilen Ma isi Boyası) çözel isinden, yayma
alanını amamen ö ecek mik a da lam üze ine damla ılı .
· Boya, p epa a üze inde 1–3 dakika bekle ildik en son a lam, akan
çeşme suyu al ında nazikçe yıkanı .
· Yüzeydeki su azlası dikka lice süzdü ülü e lam, dik konumda
bı akıla ak ha ada ku u ulu . Ku uyan p epa a , mik oskop a imme siyon
objek i i kullanıla ak inceleni .
2.2.Ka bolFuksinileBoyama
· Uygun şekilde hazı lanmış, ku u ulmuş e ikse edilmiş p epa a la ın
üze ine, il e kâğıdından süzülmüş ka bol uksin çözel isi damla ılı .
· Boya, p epa a üze inde 5–10 saniye bekle ildik en son a dökülü e
p epa a ha i akan su ile nazikçe yıkanı .
· Lam, ku u ma kâğıdı ile ya da ha ada amamen ku u ulu . A dından
imme siyon objek i i ile mik oskopik inceleme yapılı .
Boyama sonucunda mik oo ganizmala kı mızı enk e gözlemleni .
2.3.K is alViyoleileBoyama
· Hazı lanmış p epa a ın üze ine k is al iyole çözel isinden ye e li
mik a da damla ılı e 20–30 saniye bekle ili .
· Sü enin sonunda boya dökülü e p epa a ha i akan su ile dikka lice
yıkanı .
· Lam, ha ada ku u ulduk an son a imme siyon objek i i ile mik oskop
al ında inceleni .
Bu boyama yön emiyle mik oo ganizmala mo enk e gö ünü .
MİKROORGANİZMALARINBOYANMA VE MİKROSKOPİK TANI YÖNTEMLERİ   71
Boyama sonucunda spo yapıla ı yeşil enk e, ge i kalan hüc e yapıla ı ise
kı mızı-pembe enk e gözlemleni .
3.4.Spi oke le inBoyanması
Spi ochae es sını ı içinde ye alan insan pa ojenle i, dünya genelinde
önemli en eksiyon has alıkla ına neden olmak adı . Ancak bu bak e ile in
bazı ü le inin yalnızca in i o koşulla da kül ü lenebili olması, bazıla ının
ise hiç kül ü lenememesi, klinik labo a u a la da en eksiyonla ın kesin ola ak
doğ ulanmasını zo laş ı mak adı . Bu nedenle, spi oke en eksiyonla ının
anısında klasik kül ü yön emle inden ziyade, doğ udan mik oskobik inceleme,
se olojik es le e moleküle anı yön emle i gibi al e na i yaklaşımla a ih iyaç
duyulmak adı . Tüm bu yön emle daha e kin olmasına ağmen me cu a
bulunan boyama yön emle i de a dı . Bunla ;
Fon ana spi oke boyama yön emi e Modi iye Becke yön emidi .
Fon ana Boyama Basamakla ı
· İnce bi p epa a , emiz bi lam üze ine hazı lanı e ha ada ku u ulu .
· Daha son a ikza i solüsyon uygulanı ; he bi i 30 saniye sü ecek
şekilde, oplam üç kez ikza i uygulaması yapılı .
· A dından ikza i , e il alkol ile değiş i ile ek p epa a üç dakika
bu solüsyonda bekle ili . Fazla alkol döküle ek süzülü e p epa a ya oda
sıcaklığında ku u ulu ya da ısı ıla ak ku uma sağlanı .
· Son aki aşamada mo dan solüsyonu ekleni ; bu solüsyon ha i çe
ısı ıla ak buha çıkması sağlanı e yaklaşık 30 saniye bekle ili . P epa a önce
çeşme suyu, a dından dis ile su ile yıkana ak süzülü e ku u ulu .
· Daha son a amonyak-gümüş ni a solüsyonu ila e edili e yine buha
çıkıncaya kada ısı ılı ; buha oluşmaya başladık an son a p epa a 30 saniye
boyunca bu solüsyonda bekle ili .
· Dis ile su ile dikka lice yıkanı , ha ada ku u ulu e lam ile lamel
a asına balsam damla ıla ak mik oskobik incelemeye hazı hale ge i ili .
Boyama sonucunda Spi oke le siyah enk e, a ka plan ise pa lak
kah e engi ile sa ımsı onla a asında değişen bi gö ünümde izleni .
4. Man a Boyama Yön emle i
Man a kolonile inin mak oskobik e mik oskobik mo olojile inin
ay ın ılı e doğ u biçimde incelenebilmesi için, öncelikle ö nekle den p epa a la

72   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
hazı lanmalıdı . A dından bu p epa a la ya na i halde ya da uygun boyama
yön emle i kullanıla ak mik oskobik ola ak değe lendi ilmelidi .
Man a la ın anımlanmasında genellikle koloni mo olojisi e mik oskobik
özellikle in analizi esas alınmak adı ; ancak bi bi ine yakın cins e ü le in ayı
edilebilmesi için, ayı edici ni elik eki bazı biyokimyasal es le in uygulanması
ge ekebili .
Candida ü le inin anısında ge çekleş i ilen boyalı mik oskobik
incelemele de; G am e W igh boyama yön emle inin yanı sı a, me ilen ma isi
e Giemsa gibi boyala da kullanılmak adı . Candida ü le i, G am boyama
yön emiyle incelendiğinde G am pozi i ka ak e de boyanma özelliği gös e i .
P a ik mikoloji uygulamala ında, besiye inde ü eyen kü man a la ının
mik oskobik değe lendi ilmesinde en sık baş u ulan yön emle den bi i,
ö nekle in lak o enol pamuk ma isi ile boyana ak di ek mik oskobik
incelemeye abi u ulmasıdı .
Lak o enol pamuk ma isi çözel isinde ye alan enol, p epa a aki
mik oo ganizmala ın inak i asyonunu sağla . Yüksek enol konsan asyonu,
hüc esel li ik enzimle i dena ü e ede ek hüc e lizisini engelle . Pamuk ma isi
ise, man a hüc e du a ında bulunan ki in yapısına bağlana ak bu yapıyı boyayan
asidik ka ak e de bi boyadı .
Lak o enol Pamuk Ma isi Boyama Basamakla ı
· Temiz e ku u bi lamın o asına bi ya da iki damla lak o enol pamuk
ma isi solüsyonu damla ılı .
· S e il bi öze ya dımıyla, man a kolonisinin bi kaç a klı bölgesinden
alınan ma e yal, lak o enol pamuk ma isi solüsyonunun üze ine ye leş i ili .
· P epa a , emiz bi lamel ile dikka lice kapa ılı e mik oskop al ında
inceleni .
5. Pa azi Boyama Yön emle i
5.1.T ik omBoyama
Bağı sak p o ozoonla ının anımlanmasında önemli yön emle den
bi i ola ak kabul edilen ik om boyama ekniği, kis e o ozoi le in espi i
ile anımlanmasını kolaylaş ı mak a e ka şılaşılan p o ozoonla ın kalıcı
p epa a la ının elde edilmesine imkân anımak adı . Özellikle En amoeba
his oly ica’nın anımlanmasında labo a u a anı sü eçle inde k i ik bi yön em
ola ak değe lendi ili . Ay ıca, bu eknik pa azi le in a e ak la , konak hüc ele i
MİKROORGANİZMALARINBOYANMA VE MİKROSKOPİK TANI YÖNTEMLERİ   73
e maya hüc ele inden ay ımında kullanılan kalıcı bi boyama yön emi olup,
hem konsan asyon işlemi uygulanmış dışkı ö nekle ine hem de aze dışkı
ö nekle ine uygulanabilmek edi . Önemli nok ala dan bi isi dışkının san i üj
edilmemesidi .
T ik om boyama yön eminin başlıca a an ajla ı a asında, iyi boyanmış
o ganizmala ın yapıla ını ay ın ılı şekilde o aya koyması, doğ udan incelemede
gözden kaçabilecek p o ozoonla ın daha kolay espi edilmesi, p epa a la ın
bozulmadan uzun sü e saklanabilmesi e pozi i ö nekle in eği im amacıyla
kullanılabilmesi ye almak adı .
T ik om boyama yön eminin deza an ajı, anının mo olojik k i e le e
dayanması nedeniyle, pa ojenliği kanı lanmış ü olan En amoeba his oly ica
ile En amoeba dispa a asındaki ay ımı yapmada ye e siz kalmasıdı . Ay ıca,
iksasyonun ye e ince iyi yapılmadığı yaymala da, boyama sonucu p o ozoonla ın
mo olojik a klılıkla ı ye e li düzeyde o aya konulamamak adı .
T ik omBoyama Basamakla ı
T ik om boyama yön eminin uygulama aşamala ı aşağıdaki şekilde
öze lenebili :
· P epa a , %70’lik alkol solüsyonunda 5 dakika bekle ili .
· D’An oni’nin iyo solüsyonunda 3-5 dakika u ulu .
· %70’lik alkol solüsyonunda 2-5 dakika bekle ili .
· Bi kez daha %70’lik alkolde 2-5 dakika bekle ili .
· Schaudinn iksa i i ile sabi lenmiş lamla 5-8 dakika, PVA (poli inil
alkol) iksa i iyle sabi lenmiş lamla ise 8-10 dakika ik om boyasında u ulu .
· Lamla ın azla boyası, dik ola ak kâğı ha lula üze ine ye leş i ile ek
süzülü .
· Lamla %90’lık asi alkole 2-3 saniye ba ı ılı .
· Kâğı ha luya değdi ilen lamla , %100 alkolde çalkalanı .
· %100 alkolde 2-5 dakika bekle ili .
· Tek a %100 alkolde 2-5 dakika bekle ili .
· Toluen eya ksilende 2-5 dakika u ulu .
· Bi kez daha oluen eya ksilende 2-5 dakika bekle ili .
No : Bu adımla labo a u a p o okolle ine gö e değişiklik gös e ebili .
Adımla a asında lamla bi eak i en diğe ine ak a ılı ken, önceki
eak i in damlala ı ku u ma kâğıdı ile emdi ile ek son aki eak i in ki lenmesi
önleni ; bu uygulama, boyama kali esinin a ı ılmasına ka kı sağla .
74   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
T ik om Boyanın Değe lendi ilmesi
İyi sabi lenmiş e uygun şekilde boyanmış dışkı ö nekle inde, o ozoi
e kis le in si oplazmala ı ma i-yeşil onla da eya açık mo enk e; nüklee
k oma in, k oma oid cisimcikle e sindi ilmiş e i osi le ise çoğunlukla
kı mızı eya kı mızı-mo enk e gö ülü . Zemin genellikle yeşil enk e olup,
sindi ilmeyen besin a ıkla ı ile maya e man a hüc ele i de çoğunlukla
yeşil onla da boyanı . Boyanmamış ya da kı mızıya boyanmış kis le in
a lığı, sabi leme işleminin ye e siz eya gecikmiş olduğunu düşündü ü .
En amoeba coli kis le i ise genellikle diğe amip ü le ine kıyasla daha koyu
mo enk e izleni .
5.2.GiemzaBoyama
Vücu sı ıla ı eya dokula dan hazı lanan yaymala da en başa ılı
boyala dan bi i ola ak kabul edilen bu yön em, özellikle lökosi , e i osi ,
ombosi e pa azi le in nükleus ile si oplazma mo olojile inin ayı edilmesinde
kullanılmak adı . Başlıca kullanım alanla ından bi i ise sı ma şüphesiyle yapılan
kan yaymala ında Plasmodium ü le inin a aş ı ılmasıdı .
Ay ıca, pa azi oloji alanında diğe kan p o ozoonla ının e mik o la yala ın
anısında, Chlamydia spp. şüpheli ö nekle de inklüzyon cisimcikle inin espi inde
de Giemsa boyasından ya a lanılmak adı . Bunun yanı sı a, bazı bak e iyel, i al
e ungal ajanla ın doku in azyonla ı sonucu gelişen pa olojile in incelenmesi
gibi klinik mik obiyolojide pek çok du umda Giemsa boyası önemli bi anı
a acı ola ak kullanılmak adı .
Giemsa boyasının bileşiminde hem asidik hem de bazik boyala ye
almak adı ; bu ka ışım özellikle azu -eozin e me ilen ma isi içe i .
Giemza Boyama Basamakla ı
Giemza boyama yön eminin uygulama aşamala ı aşağıdaki şekilde
öze lenebili :
· Bi boyama şalesine konmak üze e %2.5 konsan asyonda 40 mL
Giemsa çalışma solüsyonu hazı lanı .
· İkinci bi şaleye 40 mL amponlu su konu e içine 20 µL T i on X-100
ekleni (mik o la ya incelemesi için bu mik a 200 µL’ye çıka ılı ). Yaymala ,
Giemsa çalışma solüsyonu bulunan şaleye ye leş i ili e 45-60 dakika sü eyle
bekle ili .
· İnce yayma lamı, şaleden çıka ıldık an son a amponlu suya daldı ılı
e 3-4 kez ba ı ılıp çıka ıla ak yıkanı . Kalın damla p epa a ı ise amponlu su
içinde yaklaşık 5 dakika sü eyle bekle ilmelidi .
MİKROORGANİZMALARINBOYANMA VE MİKROSKOPİK TANI YÖNTEMLERİ   75
· Lamla dik pozisyonda dizile ek ha ada ku u ulu e a dından
mik oskop a inceleni .
Giemza Boyanın Değe lendi ilmesi
Plasmodium a lığında, pa azi le in si oplazması ma i; nüklee ma e yali
ise kı mızı eya mo -kı mızı enk e boyanı . En ek e e i osi le de ise Schü ne
g anülle i e diğe inklüzyonla kı mızı enkle beli ginleşi .
Mik o ila yala genellikle ma i-mo enk e gö ünü ken, kılı la ı
boyanmayabili .
Göz eya ü ogeni al ö nekle den hazı lanan yaymala ın Giemsa
boyamasında, en ek e hüc ele de Chlamydia spp. inklüzyon cisimcikle i
bazo ilik özellik gös e e ek koyu ma i-mo enk e boyanı .
6. Sonuç e Öne ile
Sonuç ola ak, mik oo ganizmala ın anımlanmasında kullanılan boyama
yön emle i, mik obiyolojik anının emel aşla ından bi i olmaya de am
e mek edi . Basi , di e ansiyel e özel boyama eknikle i, mik oo ganizmala ın
mo olojik e yapısal özellikle inin o aya konulmasında önemli ka kıla
sağlamak a; G am boyama baş a olmak üze e çeşi li yön emle hâlen anıda
al ın s anda ola ak kabul edilmek edi . Günümüzde moleküle e immünolojik
yön emle in gelişmesine ağmen, klasik boyama eknikle i hem hızlı e
ekonomik olmala ı hem de diğe anı yön emle ini des ekleyici ni elikle iyle
mik obiyolojik anıda azgeçilmez bi ol üs lenmek edi .
Kaynakça
1. Ahe n H. Mic obiology: A Labo a o y Expe ience. Open SUNY
Tex books; 2018.
2. A da M. Boyala e boyama me o la ı. mik obiyoloji.o g. Published 2009.
Accessed Augus 5, 2025. h p://www.mik obiyoloji.o g/TR/Genel/BelgeGos e .
aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF390D47D60FBD4D6B
3. Mic obe No es. G am s aining: p inciple, p ocedu e & esul in e p e a ion.
Accessed Augus 5, 2025. h ps://mic obeno es.com/?s=g am+s aining+s eps
4. A da M. Man a p epa a e kül ü hazı lama yön emle i. mik obiyoloji.
o g. Published 2009. Accessed Augus 7, 2025. h p://www.mik obiyoloji.
o g/TR/Genel/BelgeGos e .aspx?F6E10F8892433CFFA79D6F5E6C1B43F-
F76748A22998D156C
76   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
5. A yal S. Nega i e s aining- p inciple, eagen s, p ocedu e and esul .
mic obiologyin o.com. Published 2022. Accessed Augus 10, 2025. h ps://
mic obiologyin o.com/nega i e-s aining-p inciple- eagen s-p ocedu e-and-
esul /
6. Le mi A. ARB boyama nasıl yapılı . en eksiyonhas alikla i.com.
Published 2017. Accessed Augus 11, 2025. h ps://en eksiyonhas alikla i.com/
a b-boyama-nasil-yapili /
7. Tü kiye Halk Sağlığı Ku umu. UMS Bulaşıcı Has alıkla Labo a u a
Tanı Rehbe i-Cil 2. Sağlık Bakanlığı; 2014. Accessed Augus 1, 2025. h ps://
gida.e ciyes.edu. /Edi o Upload/Files/bak e ile de-basi -boyama-yon emi.pd
8. Tü kiye Halk Sağlığı Ku umu. UMS Bulaşıcı Has alıkla Labo a u a
Tanı Rehbe i-Cil 3. Sağlık Bakanlığı; 2014. Accessed Augus 3, 2025. h ps://
hsgm.saglik.go . /depo/bi imle /mik obiyoloji- e e ans-labo a u a la i- e-
biyolojik-u unle -db/Dokumanla /Rehbe le /UMS_LabTaniRehbe i_Cil _3.pd
9. Beşe M. Mik obiyoloji’de Kullanılan Boyala e Boyama Yön emle i.
İs anbul Üni e si esi Ve e ine Fakül esi Yayınla ı; 1993:1-226.
10. Temiz A. Genel Mik obiyoloji Uygulama Teknikle i. Ha iboğlu
Yayıncılık; 2021:1-250.
11. Koneman EW, P ocop GW, Chu ch DL, Hall GS, Janda WM,
Sch eckenbe ge PC, Woods GL. Koneman’s Colo A las and Tex book o
Diagnos ic Mic obiology. 7 h ed. Wol e s Kluwe ; 2017:23-1229.
12. E ü k Ö, Aydın S, Ka aman Ü, Odabaş Al e D. Genel Mik obiyoloji.
Nobel Akademik Yayıncılık; 2022:47-51.

77
BÖLÜM VI
BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE
KULLANILAN BESIYERLERI
Bac e ialCul u eMe hodsandUsedMedia
Ha ice BİRGİN1
1(A ş. Gö . D .), Gazian ep Üni e si esi
Tıp Fakül esi Tıbbi Mik obiyoloji Ana Bilim Dalı,
E-mail:h cbi [email p o ec ed]
ORCID: 0009-0003-8293-5175
1. Besiye i
Besiye i, mik oo ganizmala ın ü e ilmesi e sahip oldukla ı ak i i ele inin
beli lenmesi amacıyla ge ekli besin maddele ini e koşulla ını sağlayan,
genellikle labo a u a la da kullanılan yapay eya doğal o amla dı .
Besiye le i mik oo ganizmala ın uygun koşulla da çoğal ılması için
op imum bi o am sağla la . Bu sayede sa kül ü le elde edili , mik oo ganizma
anımlanı e sayımla ı yapılabili . Ay ıca mik oo ganizmala ın yapısal e
kimyasal özellikle inin değe lendi ilmesinde, an imik obiyal ajanla a ka şı
di enç p o ille inin beli lenmesinde e s e ilizasyon es le inde besiye le inden
aydalanılı . Ek ola ak, mik oo ganizmala ın ü e ikle i me abolik maddele in
elde edilmesi e es edilmesi sı asında da besiye le i kullanılı . Pek çok kullanım
alanla ının bulunması, besiye le ini mik obiyolojik çalışmala ın ay ılmaz bi
bileşeni yapmak adı .
1.1.Besiye iBileşimineGi enMaddele
Besiye le i hazı lanı ken amaç, hede o ganizmanın gelişmesini op imize
edecek konsan asyonla da ge ekli besin maddele inin dengelenmiş ka ışımını
sağlamak ı . Besin öğele inin azla eya eksik olması op imal besiye i elde
edilmesini engelle . Ö neğin, ü eme için ge ekli ak ö le in eksik eya azla
olması bak e inin ü emesini olumsuz e kileyebili . Temel besin kaynağı olan
78   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
glikoz dahil olmak üze e üm besin öğele i, konsan asyonla ı a ıkça baskılayıcı
e ki yapa la .
Besiye i bileşiminde bulunan maddele ya mik oo ganizmanın
gelişimi için ya mik oo ganizmala ın ü emesini baskılamak için eya ü eyen
mik oo ganizmanın hangi mik oo ganizma olduğunu anlamaya ya dımcı
bileşenle di .
Mik oo ganizma gelişimi için eklenen maddele mik oo ganizmanın
canlılık aaliye le ini sü dü ebilmek için zo unlu olan maddele di . İnhibi ö
maddele besiye inde gelişmesi is enmeyen mik oo ganizmala ın ü emesini
baskılayan bileşikle di . Ay ıca ü eyen mik oo ganizmanın hangi me abolik
ak i i ele yap ığını o aya koymak için çeşi li indika ö le e ayı açla
besiye ine eklenebili .
Besiye inde bulunan maddele :
a. Su
Besiye i hazı lanmasında kullanılan suyun kali esi, mik obiyolojik e
kimyasal açıdan büyük önem aşımak adı . Kullanılan suyun aze hazı lanmış,
damı ılmış ( e cihen cam sis emle de) eya iyon değiş i ici eçinele den
geçi ile ek elde edilmiş deiyonize (demine alize) su olması ge ekmek edi .
Özellikle deiyonize sula da mik obiyal kon aminasyon iski bulunduğundan,
mik obiyolojik kali e kon olü dikka e alınmalıdı .
Sa su sis emle i ile bu suyun depolandığı kapla ın düzenli ola ak
emizlenmesi önemlidi ; zi a zamanla alg gelişimi meydana gelebili e bu
algle in ü e iği me aboli le , duya lı mik oo ganizmala ın gelişimini olumsuz
e kileyebili .
Sa suyun pH a alığı 6.5–7.5 olmalıdı . Depolama sü ecinde a mos e ik
CO₂’yi abso be eden sa su, asidik pH değe le i gös e ebili bu nedenle pH değe i
5.5’in al ına düş üğünde su ısı ıla ak CO₂ uzaklaş ı ılmalı, pH kon olü yeniden
yapılmalı; ge eki se NaOH ile nö alizasyon uygulanmalıdı . Asidik su, besiye i
bileşimindeki maddele i e kileye ek is enmeyen değişimle e yol açabili .
Aylık ola ak yapılan kon olle de oplam bak e i sayısı 1.000 kob/mL’yi,
depolanmış sula da ise 10.000 kob/mL’yi geçmemelidi . Klo kalın ısı nega i
olmalı ya da kullanılan es in espi sını ının al ında bulunmalıdı . Yıllık
analizle de ise ku şun (Pb), kadmiyum (Cd), k om (C ), bakı (Cu), nikel (Ni) e
çinko (Zn) gibi ağı me alle in he bi i 0,05 mg/L’yi, oplamda ise 0,1 mg/L’yi
geçmemelidi . Beli lenen sını la ın aşılması du umunda düzel ici e önleyici
aaliye le planlanmalı e kayı al ına alınmalıdı .
BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE KULLANILAN BESIYERLERI   79
b. Pep on
Pep onla , e , kazein e soya gibi p o ein kaynakla ının enzima ik
hid olizi (ö neğin pepsin, ipsin, papain) ile elde edilen, polipep i , dipep i e
aminoasi le i içe en kompleks ka ışımla dı . Bu ü ünle suda kolay çözünü e
ısıya dayanıklıdı ; koagülasyon gös e mezle . Pep onla , mik oo ganizmala
için baş a azo olmak üze e aynı zamanda ka bon kaynağı ola ak da önemli
bileşenle di . Ay ıca içe ikle indeki bazı aminoasi le e i aminle , bi çok
mik oo ganizma için büyüme ak ö ü ola ak işle gö ü .
Mik obiyolojik uygulamala da, o müle dayalı besiye i hazı lanıyo sa,
o mülde beli ilen pep onun kullanılması zo unludu . Ay ıca pep onla , beli li
du umla da ek başla ına (%1 o anında) besiye i ola ak kullanılabilecek nadi
bileşenle dendi . Genel bi i ade ola ak, mik obiyolojide “pep on” denildiğinde,
pank ea ik enzimle le hid olize edilmiş e pep onu (Pep one om mea ,
panc ea ic) kas edilmek edi . Bu ü pep onla , ica i i mala a a ından a klı
amaçla a yönelik ü e ilip çeşi li adla la paza lanmak adı .
c. Maya Eks ak ı
Maya eks ak ı (maya özü ü, yeas ex ac ) Saccha omyces ce e isiae ü ü
bi a eya ekmek mayasının p o eoli ik enzimle ce hid olize edilmesi sonucu
oluş u ulan bi maddedi . Bu işlem sonucunda Saccha omyces ce e isiae’le in
içe iğindeki aminoasi le , pep i le , i aminle , ka bonhid a la e mine alle
se bes leşi e mik oo ganizmala ın gelişebilmesi için iyi bi kaynak oluş u muş
olu la .
d. Mal Eks ak ı
Mal eks ak ı (mal özü ü, mal ex ac ), bi alık a panın kon ollü
şa la da çimlendi ilmesi e ka ulmasıyla elde edilen mal an ü e ilen, zengin
ka bonhid a içe iğine sahip bi biyolojik ü ündü . Özellikle yüksek o anda
içe diği mal oz e diğe çözünü ka bonhid a la sayesinde, maya e kü gibi
man a g ubu mik oo ganizmala ın geliş i ilmesi amacıyla mik obiyolojik
besiye le inde sıklıkla kullanılmak adı .
e. E eks ak ı
E eks ak ı (e özü ü, mea ex ac ), yağsız e en hazı lanan ham e
suyunun su içe iğinin uçu ulmasıyla elde edilen, koyu enkli e macun
kı amında bi ü ündü . Bu işlem sonucunda, e in suda çözünü aksiyonla ı
konsan e hale ge i ilmiş olu . E eks ak ı; aminoasi le , jela in, i aminle
80   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
e çeşi li mine alle gibi mik oo ganizmala ın büyümesi için ge ekli olan
emel besin öğele ini içe i . Ka bonhid a içe memesi, e eks ak ını özellikle
ka bonhid a la dan asi ü e imini değe lendi meye yönelik biyokimyasal
es le de uygun hale ge i mek edi . Bu nedenle, asi oluşum es le inin yapıldığı
besiye i o mülasyonla ında sıklıkla e cih edilmek edi .
. Beyin eks ak ı (b ain ex ac ) e kalp eks ak ı (hea ex ac )
Beyin eks ak ı (b ain ex ac ) e kalp eks ak ı (hea ex ac ), özellikle
ü emesi güç ( as idious) pa ojen bak e ile in kül ü le inde kullanılan zengin
besin içe ikli biyolojik ü ünle di . Beyin e kalp eks ak ı s ep okokla ,
meningokokla e gonokokla gibi zo ü eyen mik oo ganizmala ın ü emesini
des eklemek için kullanılmak adı Çeşi li mik oo ganizmala ın izolasyonu,
anımlanması e oksin ü e iminin es edilmesi için besiye le ine ka ılan özel
bileşenle a asında ye almak adı .
g. Aga
Aga , mik obiyolojik besiye le inin ka ılaş ı ılmasında en yaygın ola ak
kullanılan doğal jelleş i ici maddedi . Bu polisakka i , Gelidium, G acila ia e
benze i kı mızı deniz yosunla ından elde edili . Mik obiyolojik analizle de en
uygun kali e, özellikle Gelidium ü le inden elde edilen aga ile sağlanı .
Aga ın jelleş i ici özelliği, yapısında bulunan D-galak oz ü e le inden
kaynaklanmak adı . Bileşiminde ay ıca ese mik a da ino ganik uzla , p o ein
benze i maddele e lipi le bulunu . Mik obiyolojik kullanıma uygun aga ,
özel sa laş ı ma sü eçle inden geçi ile ek an imik obiyal bileşikle den e
pigmen le den a ındı ılı . Aga ın yapısındaki iki emel polisakka i olan aga oz
e aga opek in, sı asıyla jelleş i me e iskozi e özellikle inden so umludu .
Kompleks bi yapıya sahip olduğu e mik oo ganizmala a a ından
sindi ilemediği için; besiye le ine eklenmesinin ek amacı daha ka ı bi
o am oluş u mak ı . Aga ın e ime sıcaklığı 40-45°C, ka ılaşma sıcaklığı ise
85–90°C’di . İçe isinde aga bulundu an besiye le i pe i kapla ına dökülü ken
sıcaklığın 40-45°C a asında u ulmasına dikka edilmelidi . Pe i kapla ına
döküm esnasında ısı kaybına bağlı ka ılaşma olmaması e düzgün bi yüzey
oluşabilmesi için döküm sıcaklığı önemlidi .
h. Ka bonhid a la
Besiye le ine ka bonhid a la genellikle ene ji e ka bon kaynağı ola ak
ekleni le . Ay ıca mik oo ganizmala ın ka bonhid a la ı me abolize e me
ye enekle ine gö e sını landı ılması e anımlanmala ı için besiye le ine
BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE KULLANILAN BESIYERLERI   87
ayı edilmele ini sağla . Ö nek ola ak Eozin Me ilen Ma isi (EMB) aga
e ilebili . EMB aga içe isinde bulunan eozin e me ilen ma isi ile g am pozi i
bak e ile in ü emesini inhibe ede ken, içe diği lak oz şeke i sayesinde lak ozu
kullanan mik oo ganizmala ın anınmasını kolaylaş ı ı .
Şekil 1. Soldaki besiye i koyun kanlı aga sağdaki besiye i eozin me ilen blue
(EMB) aga dı . EMB aga da lak ozu kullanan bak e i kolonile inin mo enk
değişimi izlenmek edi .
E. Zenginleş i ici Besiye le i:
Çeşi li mik oo ganizmala ın bulunduğu lo alı o amla da hede lenen
bak e ile in izolasyonunu kolaylaş ı mak amacıyla kullanılan besiye le idi .
Ü emesi is enen mik oo ganizmala ın spesi ik büyümesini sağlamak amacıyla
özel besin maddele ini içe en besiye le idi . Seleni B o h e Te a hiona e
B o h Salmonella izolasyonu için kullanılan zenginleş i ici besiye le ine ö nek
e ilebili .
F. İden i ikasyon ( anımlama) besiye le i:
Mik oo ganizmala ın cins eya ü düzeyinde ay ımını yapabilmek için
dizayn edilmiş özel besiye le idi . Seçici e ayı edici özellik e besiye le idi .
Ü eyen mik oo ganizmala ın kullandığı subs a molekülle i eya oluş u duğu
ü ünle e gö e içe isindeki çeşi li ayı açla la mikoo ganizmala ın espi
edilebildiği besiye le idi . İden i ikasyon besiye le i mik oo ganizmala ın
izolasyon aşamasından başlana ak daha hızlı anımlanmasına ya dımcı olu la .
T iple Suga I on (TSI) Aga bi kaç biyokimyasal epkimenin es edildiği e
bak e i anımlanmasında kullanılan bi besiye idi .

88   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Şekil 2. Bak e i anımlanmasında kullanılan bazı besiye le i.
Soldaki T iple Suga I on (TSI) Aga , o adaki Indol aga , sağdaki Si a aga
G. T anspo (Taşıma) Besiye le i:
Çalışılacak numunele de bulunması muh emel mik oo ganizmala ın
kül ü ünün yapılıncaya kada çe esel şa la dan ko unabilmesi e canlılıkla ının
muha aza edilebilmesi için özel ola ak oluş u ulmuş besiye le idi . T anspo
besiye le i aşıma esnasında mik oo ganizmanın me abolik ak i i esini de am
e i ebilmesi için uygun mik a da besin maddele i içe i le . Ca y Blai e S ua
besiye i, yaygın ola ak kullanılan aşıma besiye le idi .
H. Saklama Besiye le i
Labo a u a da izole edilen mik oo ganizmala ın canlılıkla ının
kaybolmadan uzun zamanla saklaması için kullanılan besiye le idi .
Mik oo ganizmala saklama besiye le inde geno ipik e eno ipik özellikle ini
değiş i meden me abolik ak i i ele ini minumum se iyede uzun sü ele
sü dü ebili le . Glise ollü buyyon besiye i saklama amacıyla sık kullanılan bi
besiye idi .
I. Özel amaçlı besiye le i
Çeşi li çalışmala da eya sek ö le de mik oo ganizmala ın ü e iği
oksin, enzim, an imik obiyal maddele e me abolik ü ünle in elde edilmesini
kolaylaş ı mak için düzenlenmiş besiye le idi . Özel amaçlı besiye le i genellikle
endüs iyel e biyo eknoloji alanla ındaki mik obiyoloji labo a u a la ında
e cih edili . Clos idium e ani bak e isinden e anoz oksininin ü e ilebilmesi
için kullanılan özel oksin ü e im besiye le i eya Penicillium ü le inden
penisilin elde edilmesi için kullanılan an ibiyo ik ü e im mediumla ı bu g uba
ö nek besiye le idi . Bu besiye le i ile hede kimyasalla ın ü e ilmesi amaçlanı
BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE KULLANILAN BESIYERLERI   89
e bu maddele in ü e imini kolaylaş ı acak spesi ik besin kaynakla ı, indika ö le
e subs a la ih i a ede le .
İ. Özgül Besiye le i:
Spesi ik bi mik oo ganizmanın eya mik oo ganizma g ubunun ü emesini
des eklemek amacıyla oluş u ulmuş besiye le idi . Bo de ella pe ussis
izolasyonu için kullanılan Bo de -Gengou aga özgül bi besiye idi . Aynı
şekilde, Vib io ü le inin izolasyonu için kullanılan TCBS (Thiosul a e Ci a e
Bile Suc ose) Aga da özgül besiye le ine ö nek e ilebili . Bu ü besiye le i
sadece hede lenen mik oo ganizmanın ih iyacı olan besinle i bulundu an e
diğe mik oo ganizmala ın ü emesini engelleyen inhibi ö içe en besiye le idi .
1.4.Besiye iHazı lanması
Besiye i hazı lamadan önce labo a u a da kullanılacak besiye i mik a ı e
çeşidi beli lenmelidi . Labo a u a ın no mal koşulla daki çalışma kapasi esine
gö e günlük eya ha alık olacak şekilde hazı lanacak besiye le i e kullanılacak
pe i e üp sayısı hesaplanı . Bu hesaplamala ex a bi du um yoksa he pe i
kabına 15-25 mL, deney üpüne ise 5-10 mL hacimde besiye i ekleni . Ay ıca
pe i kabının e deney üpünün çapına e kullanım amacına gö e mik a la
değişkenlik gös e ebili .
Besiye le i genellikle ek ek bileşenle inin a ıla ak eklenmesi eya
hazı ka ışım oz o mla şeklinde emin edile ek hazı lanabili . Genellikle
labo a u a la da uzun a öm ü, hazı lama kolaylığı e kali e kon olle inin
yapılmış olması gibi a an ajla ı nedenle den dolayı sıklıkla hazı dehid e
besiye le i kullanılmak adı . Besiye i çeşidine gö e dehid e besiye i; içe iğinde
bulunan çeşi li maddele in beli li o anla da bi a aya ge i ilip ku u ula ak oz
eya g anül haline ge i ilmesi ile oluş u ulmuş hazı ica i besiye le idi .
Bazı du umla da besiye i hazı lamada kullanılan diğe bi yön em ise üm
bileşenle in ay ı ay ı alına ak besiye i çeşidine uygun o mülasyonda a ıla ak
bi a aya ge i ilmesidi . Bazı a aş ı ma e deneysel çalışmala için esneklik
kazandı an bi yön emdi . Besiye i içe isine gi en bileşenle in çeşi le inde
e mik a la ında aya lama yapma imkânı sağla . Bu bölümde labo a u a la
a a ında daha sık kullanılan yön em olan dehid e besiye inden besiye i
hazı lama aşamala ı sı asıyla anla ılacak ı .
A. Ta ım İşlemi
Hazı dehid e besiye i pake le i üze inde ge ekli oz besiye i mik a ı;
hacim(li e) başına ne kada ekleneceği beli ilmek edi . Hazı lanmak is enen
90   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
besiye i hacmi beli lendik en son a hacme uygun bi kap (e len eya balon)
seçili e dehid e besiye inden uygun mik a da alına ak ekleni . Kabın hacmi
hazı lanacak besiye i hacminde azla olmalıdı ısı ma e çalkalama işlemle inin
aha yapılabilmesi için kabın üs kısmında ye e ince boş alan bı akılmalıdı .
Ta ım esnasında e len eya balon joje içe isine dehid e besiye i doğ udan
konmamalıdı öncelikle özel bi a ım kabı eya küçük behe le de a ımı
yapılmalıdı . Daha son a besiye inin hazı lanacağı kaba alına ak uygun hacimde
dis ile su ekleni , çalkalama eya ısı ma işlemi ile besiye inin su içe isinde
çözünmesi sağlanı . Bu şekilde besiye i homojen hale ge i ilmiş olu .
B. S e ilizasyon
Besiye i hazı lamak için oluş u ulan ka ışımın s e il hale ge i ilmesi
ge ekmek edi . Besiye i hazı lama esnasında kullanılan kapla , malzemele e
kimyasal maddele in içe isinde bulunabilecek mik oo ganizmala ın elimine
edilmesi için s e ilizasyon işlemine abi u ulmalıdı . Yapılan çalışmala da
besiye inde sadece çalışılmak is enen numuneden alınan mik oo ganizmala ın
ü e ilebilmesi için önemli bi adımdı . Besiye i hazı la ken s e ilizasyon yön emi
ola ak en sık o okla da basınçlı buha yön emi kullanılmak adı . O okla da
s e ilizasyon işlemi yapılamadığı du umla da kayna ma, indelizasyon e
memb an il asyon yön emi kullanılabili . Ku u sıcak s e ilizasyon yön eminin
kullanılmasında besiye i e çözel ile de kaçınılmalıdı .
C. pH aya laması
S e ilizasyon işlemi amamlandık an son a besiye inin oda sıcaklığında
(25°C) pH değe i beli lenmelidi . Besiye inin pH değe inin s e ilizasyon öncesi
aya lanması öne ilmez, işlem son ası pH’da değişimle yaşanabili e is enen
pH değe ini yakalamak zo laşı . S e ilizasyon son a pH aya laması yapılı ken
asep ik şa la ın sağlanmasına önem gös e ilmelidi . Bu nedenle sıklıkla il asyon
yön emi ile s e ilize edilmiş HCI eya NaOH kullanılı . Besiye inde beli li
bi hacim alına ak i asyonla sonucu pH aya ı yapılı . Ti asyon sonuçla ına
gö e oplam besiye ine hacmine eklenecek asi eya baz ampon çözel ile in
hacmi hesaplanı . Ka ı besiye le inde pH ölçümle i besiye i sıcakken e henüz
ka ılaşmamışken yapılmalıdı e pH ölçümle i yapılı ken elde edilen değe le
sıcaklık düzle mesine gö e hesaplanmalıdı . Besiye i pH aya lanmasında
pH me e kullanılmak adı ancak pH me e olmadığı du umla da pH kâğıdı
kullanılabili . Kullanılacak pH kağıdının ölçüm a alıkla ı belli olmalıdı ancak
yinede hassas ölçümle için ye e li değildi , pH hakkında yaklaşık bi bilgi suna .
BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE KULLANILAN BESIYERLERI   91
D. Ka kı Maddele inin Besiye ine İla esi
Besiye ine eklenecek ka kı maddele inin bi kısmı o okla ile s e ilizasyon
işlemi sı asında bozulabili (an ibiyo ikle , i aminle , kan, yumu a) eya diğe
kimyasalla la eaksiyona gi ebili . Bu sebeple bu a z ka kı maddele i besiye ine
o okla lama işlemi son ası asep ik şa la da ila e edili le . Ka kı maddele i
sı ı besiye ine oda sıcaklığında kolaylıkla ekleni ken ka ı besiye le inde ise
aga ka ılaşmadan yaklaşık 45–50°C sıcaklık a alığında iken ila e edilmelidi .
Ka ı maddele inin soğuk olması du umunda ani sıcaklık kaybından dolayı
besiye inde ka ılaşmala yaşanabili buda homojen dağılımı bozabili . Bu
nedenle ka kı maddele inin yaklaşık 30–35°C’ye ısı ıla ak ya aş bi şekilde
besiye ine eklenmesi öne ili .
Genellikle ka kı maddele i s e il (an ibiyo ikle ) eya pas ö ize edilmiş
(yumu a) bi şekilde ica i ola ak elde edili . Kullanılacak kan asep ik koşulla da
alındığında s e il kabul edili . Diğe asi le , i aminle e bazı şeke le il asyon
yön emi ile s e il hale ge i ili .
Liyo ilize o mda bulunan ka kı maddele inin su ila esi ile e i ilmesi
e am çözünmesi sağlanmalı e işlemle esnasında asep ik koşulla a dikka e
edilmelidi . Sı ı ka kı maddele i besiye ine di ek eklenebili . Genellikle
ka kı maddele i ek se e de e ümüyle besiye ine ekleni ancak hepsinin
kullanılamadığı du umla da ağzı kapalı e kon aminasyon olmamasına dikka
edile ek saklanmalıdı .
E. Pe i ku ula ına döküm
S e ilizasyon işlemi e ka kı maddele inin ila esinin a dından sı ı
besiye le i deney üple ine ka ı besiye le i deney üpü eya pe i kapla ına
asep ik koşulla al ında döküle ek besiye le i kullanıma hazı hale ge i ilmiş
olu . Döküm esnasında besiye le i iyice çalkalana ak homojenliğinden emin
olunmalıdı .
Pe i kapla ının çapına bağlı ola ak kap başına dökülecek besiye i hacmi
beli leni . Genellikle besiye inin 2-5 mm yükseklik e olması is eni . S anda
9 cm bi pe i kabı için he kaba 15-20 mL (o alama 20 mL) besiye i hacmi
eklenmelidi .
Aga içe en ka ı besiye le inde besiye inin sıcaklığının yaklaşık 50°C’ye
kada soğuması bekleni . Bu sıcaklık besiye inin ka ılaşmasını kolaylaş ı mak
e pe i kabının kapağında yoğuşmanın oluşmasını engellemek için ideal
sıcaklık ı . Yüksek sıcaklıkla da besiye i dökülmesi du umunda pe i kabında
92   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
bi ikecek yoğun su buha ı daha son a yapılacak ku u ma işlemini zo laş ı acak ı .
Besiye i dökülen pe i ku ula ı düz e sabi zeminde soğumaya bı akılı .
Deney üple inde aga lı besiye i hazı lanması is eniyo sa s anda deney
üple ine yaklaşık 5-10 mL besiye i ekleni . Daha son a dik pozisyonda oda
sıcaklığında soğumaya bı akılı . Bazı çalışmala için daha geniş yüzey alanı
oluş u mak için eğik (ya ık) besiye i hazı lanabili . Bu a z besiye le i için
üple dikey pozisyonda değil de bi des ek ge ecinin üze ine ağızla ı zeminden
1 cm yuka ıda olacak şekilde eğimli bi pozisyonda soğumaya bı akılı la . Ya ık
besiye inin dip eki dik kısmı yaklaşık 2.5 cm yükseklik e olmalıdı .
Şekil 3. Besiye i hazı lama aşamala ı
F. Ku u ma İşlemi
Besiye i yüzeyinin ku uluk de ecesi çalışmala için önemlidi ne çok ku u
neden çok ıslak olması is eni . Yüzeyin ıslak olması inkübasyon esnasında pe i
kabı kapağında su damlası oluş u a ak besiye inin kon aminasyonuna sebep
olabili . Bunun yanı sı a ha eke li bak e ile in ano mal yayılmasına e ha eke siz

BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE KULLANILAN BESIYERLERI   93
bak e ile in no malden büyük boyu la da kolonile oluş u masına neden ola ak
çalışmala ın sonuçla ını e kileyebili .
Besiye inin aşı ı ku u olması numune ekiminin sağlıklı olmamasına e
mik oo ganizmala ın no malden küçük boyu a koloni yapmasına sebep ola ak
çalışma sonuçla ını yanıl abili .
Besiye i yüzeyinin ku u ulması esnasında çe eden kon aminasyon
olmamasına özen gös e ilmelidi . Lamine akış kabinle i, ku u ha a
s e iliza ö le i, UV ile s e ilize edilmiş alanla eya ha a akımının çok az olduğu
o amla ku u ma işlemi sı asında e cih edilmelidi .
Genel ola ak ku u ma sü eci oda sıcaklığında eya 37°C’ye aya lı ku u
ha a s e iliza ö le inde 10-15 dakika sü eyle pe i ku u kapakla ı al a olacak
şekilde e çok az açık bı akıla ak yapılı . Bu işlem için inkübasyon amacıyla
kullanılan inküba ö le in kullanılması kon aminasyon iskini a ı acağından
inküba ö kullanımı öne ilmemek edi .
Şekil 4. Pe i kapla ının kapakla ı ha i a alana ak
besiye le i ku uma işlemine bı akılı .
Şekil 5. Ku uma işlemine bı akılan eğik (ya ık) besiye le i
94   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
G. Besiye le inin Depolanması
Labo a u a la da hazı lanana besiye le inin depolama sü esi e şa la ı;
besiye i çeşidine, içe isinde bulunan maddele e, içe isinde bulunduğu kabın
ambalajlama ü üne ( üp, ida kapaklı şişe, plas ik eya cam pe i ku usu) e
o am koşulla ına (ışık, nem, sıcaklık) bağlıdı .
Bu sebeple he labo a u a kendi besiye i hazı lama e muha aza e me
şa la ını göz önünde bulundu a ak kendi depolama sü ele ini oluş u mala ı
ge ekmek edi . Ulusla a ası s anda la a gö e ö neğin; ISO 11133 s anda la ı
kapsamında ka kı maddesi içe meyen besiye le i buz dolabında en azla 3 ay, oda
sıcaklığında en azla 1 ay sü eyle saklanabili . Ancak yine de bazı besiye le inin
hazı lanı hazı lanmaz kullanılması ge ek iği unu ulmamalıdı .
H. Besiye i Kali e kon olle i
Dehid e eya hazı besiye le inin e ka kı maddele inin ü e imi esnasında
üm besiye i ü e icile i ISO 11133 s anda la ına uymak e yine aynı s anda la
nedeniyle kali e kon ol sü eçle ini amamlamak zo undadı . ISO 11133
s anda la ı ü e ici so umlulukla ını e ü ün kali esini sağlamak için ge ekli olan
şa la ı sağla .
Kali e s anda la ına uygun hazı lanmış besiye i e içe ikle i
kullanıcıla ın ek kon ole ih iyaç duymamasını sağla ancak bazı şüpheli
du umla da kullanıcıla ın kendi kon olle ini yapması ge ekmek edi . Ö neğin
besiye i ambalajının bü ünlüğü, ü ünün engi e yapısında bi bozulma olup
olmadığının çalışmala öncesi kon ol edilmesi öne ili . Yeni kullanılacak
bi besiye i daha önce u inde kullanılan besiye i ile ka şılaş ı ıla ak es
edilmesi e aynı mik oo ganizmala la ü e imde yakın sonuçla alınması diğe
bi kon ol yön emidi . Tüm bu kon ol yön emle i ka kı maddele i içinde
ge çekleş i ilmelidi .
Kali e kon ol amacıyla es edilecek s anda mik oo ganizmala ın besiye i
ü e icile i a a ından açıkça beli ilmesi ge ekmek edi . Bu mik oo ganizmala ın
ica i ola ak emini bazen pahalı olmak adı bu nedenle labo a u a la kendi
mik oo ganizma izola a şi i ile iç kali e kon olle ini yapabili . Besiye inin
ha alı olduğu eya kali esinde bi so un olduğu düşünüldüğü du umla da ü e ici
eya eda ik eden i ma ile ile işime geçilmelidi .
2. Kül ü
Mik obiyoloji alanında kül ü ; mik oo ganizmala ın ü emele i e
gelişmele i için uygun iziksel e kimyasal şa la sağlana ak besiye i denilen
BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE KULLANILAN BESIYERLERI   95
o amla da çoğal ılması işlemidi . Mik oo ganizmala ın numunele den
izole edilmesi, çoğal ılması e ile i es le le ay ın ılı bi şekilde incelenmesi
için mik obiyoloji alanında sık kullanılan bi yön emdi . Özellikle klinik
mik obiyoloji alanında kan, id a , beyin omu ilik sı ısı b. has aya ai
numunele den en eksiyon e keni olabilecek mik oo ganizmala ın espi
edilmesi, anımlanması e daha a klı e kikle in yapılması için kullanılan kül ü
işlemi, çoğu zaman en eksiyon has alıkla ı anısında al ın s anda ı . Bununla
bi lik e izole edilen mik oo ganizmala ın an imik obiyal duya lılıkla ının
beli lenmesinde de kül ü işlemi önemli bi ol oyna . Bu sayede izole edilen
mik oo ganizmala ın hangi ilaçla a duya lı hangi ilaçla a di ençli olduğu espi
edile ek eda iye yön e ilmiş olu .
Çe esel alanla dan bi ü mik oo ganizmanın izolasyonu e sa bi şekilde
elde edilebilmesi içinde kül ü yön emi kullanılı . Ay ıca çeşi li a aş ı mala da
kül ü yapıla ak mik oo ganizmala ın me abolizma, gene ik e pa ogenezdeki
olle inin aydınla ılması sağlanı . Kül ü çeşi li biyolojik ü ünle in (enzim,
an ibiyo ik, p obiyo ik b.) elde edilmesi, aşı geliş i ilmesi e çeşi li ilaçla ın
es edilmesi için sıklıkla baş u ulan önemli yön emdi . Tüm bu işle le i
nedeniyle kül ü yön emi anı e eda i, endüs iyel e akademik çalışmala için
az geçilmez bi me o u .
2.1.Kül ü Yön emle i
2.1.1.Ka ıKül ü Yön emi
Mik obiyoloji alanında en sık e cih edilen bi kül ü yön emidi . Ü e ilen
mik oo ganizmala ın koloni oluş u abilmesi için aga içe en ka ı besiye le i
kullanılı . Bu yön emde amaç ü eme esnasında oluşan kolonile in bi bi inden
ayı edilebilmesi e izole edilmek is enen mik oo ganizmanın sa bi şekilde elde
edilmesidi . Sa kül ü ü eme esnasında sadece hede lenen bi mik oo ganizma
ü ünün çoğal ıldığı anı, a aş ı ma e biyolojik ü ün ü e imi esnasında oldukça
sık kullanılan bi kül ü yön emidi . Ka ı kül ü yön emi mik oo ganizmala ın
koloni mo olojile inin incelenmesi, pigmen ü e imi e hemoliz yapma ye eneği
gibi çeşi li özellikle inin beli lenmesine de ka kı sağla . Genellikle dö çeşi
eknikle ka ı besiye ine ekim işlemi yapılı .
Sonuç ola ak, ka ı kül ü yön emi, mik oo ganizmala ın çoğal ılması,
sa laş ı ılması e özellikle inin incelenmesi için mik obiyolojide azgeçilmez
bi eknik i . Koloni mo olojile inin gözlemle i, ü ayini e an ibiyo ik
duya lılık es le i gibi bi çok uygulama bu yön eme dayanı .
96   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
A. Çizim yön emi:
Çizim yön eminde ekilecek olan ö nek en s e il bi öze ya dımı ile alınan
numune pe i kabındaki ka ı besiye ine beli li bi düzen içinde yayıla ak ekili .
Bu yön emde amaç daha yoğun mik oo ganizma bulunan ekim alanla ından
daha az mik oo ganizma bulunan alanla a doğ u ile leye ek ü eme esnasında
kolonile in ek ek oluşmasını sağlamak ı . Böylece oluşan kolonile den sa
kül ü elde edilmesi kolaylaşı .
Şekil 6. Çizim yön emi ile inokülasyon (ekim) işlemi.
B. Dökme Plak Yön emi
Bu yön emde mik oo ganizma içe diği düşünülen ö nekle in se i
sulandı ımı hazı lanı e he sulandı ım içe isinde henüz ka ılaşmamış yaklaşık
45–50°C’ a sıcaklığındaki besiye i içe isine pe i kapla ına içe isine eklene ek
ka ış ı ılı e ka ılaşmaya bı akılı . Dökme plak yön emi ile mik oo ganizmala ın
hem besiye inin yüzeyinde hem de içe isinde ü emesi sağlanmış olu . Bu
yön em beli li hacimdeki canlı mik oo ganizma sayısının beli lenmesi için
e cih edilmek edi .
C. Ba ı ma Yön emi:
Bu yön em deney üpünde bulunan ka ı besiye ine ekim yapmak için
kullanılı . Ekilmesi is enen numuneye ba ı ılıp çıka ılan uzun bi iğne daha
son a üp içe isindeki besiye inin en dip kısmına kada ba ı ılı e çekili . Bu
yön emle mik oo ganizmanın besiye inde gaz oluş u ması, ü ediği bölgeye gö e
bak e inin ae ob, anae ob, akül a i anae ob eya mik ooe ob özellik e olması,
BAKTERIYEL KÜLTÜR YÖNTEMLERI VE KULLANILAN BESIYERLERI   103
bi ol oynamak adı . Moleküle anı yön emle indeki hızlı gelişmele e ağmen,
kül ü ile canlı mik oo ganizmala ın elde edilmesi, eno ipik özellikle in
gözlemlenmesine olanak anıması e yeni eda i s a ejile ine zemin hazı laması,
onu ıbbi mik obiyolojide azgeçilmez bi yön em kılmak adı .
Kaynakça
1. T.C. Millî Eği im Bakanlığı. Labo a u a Hizme le i, Besiye i. [h ps://
megep.meb.go . /m e_p og am_modul/modulle /Besiye i.pd ](h ps://megep.
meb.go . /m e_p og am_modul/modulle /Besiye i.pd ). Accessed Augus 26,
2025.
2. Besiye le i. [h p://www.mik obiyoloji.o g/TR/Genel/BelgeGos e .
aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF50AE810C424EC20D]
(h p://www.mik obiyoloji.o g/TR/Genel/BelgeGos e .aspx?F6E10F-
8892433CFFAAF6AA849816B2EF50AE810C424EC20D). Accessed Augus
26, 2025.
3. T.C. Millî Eği im Bakanlığı. Labo a u a Hizme le i, Mik obiyolojik
Kül ü . [h ps://megep.meb.go . /m e_p og am_modul/modulle /Mik obiyolo-
jik%20K%C3%BCl %C3%BC .pd ](h ps://megep.meb.go . /m e_p og am_
modul/modulle /Mik obiyolojik%20K%C3%BCl %C3%BC .pd ). Accessed
Augus 26, 2025.
4. Pe i CA, Ca oll KC. P ocedu es o he s o age o mic oo ganisms. In:
Ve salo ic J, Ca oll KC, Funke G, Jo gensen JH, Land y ML, Wa nock DW,
eds. Manual o Clinical Mic obiology. 10 h ed. Washing on, DC: ASM P ess;
2011:124-131.
5. P esco LM, Ha ley JP, Klein DA, eds. Indus ial mic obiology and
bio echnology. In: Mic obiology. 5 h ed. New Yo k: McG aw-Hill; 2002:1000.
6. Sewell DL. Quali y con ol. In: Isenbe g HD, ed. Clinical Mic obiology
P ocedu es Handbook. Washing on, DC: ASM P ess; 1992:13.2.22-23.
7. Pell PA, Snea h PHA. A no e on he su i al o bac e ia in c yop o ec an
medium a empe a u es abo e 0°C. J Appl Bac e iol. 1984;57(1):165-167.
8. Mu ay PR, Ba on EJ, Jo gensen JH, Land y ML, P alle MA. Ayı açla ,
boyala e besiye le i: Bak e iyoloji. In: Başus aoğlu A, ed. Manual o Clinical
Mic obiology. 9 h ed. Anka a, Tü kiye: Çe i i; 2009:334-364.
9. Genç Ö. Bak e ile in ü emesi, me abolizması e besiye le i. In: Al ındiş
M, ed. Tıbbi Mik obiyoloji Labo a u a Ki abı. 1s ed. Anka a, Tü kiye: Nobel;
2022:115-132.

104   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
10. Al ındiş M, Ku lu HH. Mik oo ganizmala ın kül ü yön emle i e
sayımı. In: Al ındiş M, ed. Tıbbi Mik obiyoloji Labo a u a Ki abı. 1s ed.
Anka a, Tü kiye: Nobel; 2022:133-148.
11. Riedel S, Hobden JA, Mille S, Mo se SA, Mie zne TA. Mik oo ganizma
kül ü le i. In: Yenen OŞ, ed. Jawe z, Melnick & Adelbe g Tıbbi Mik obiyoloji.
Anka a, Tü kiye: Nobel Tıp Ki ape le i; 2014:67-76.
105
BÖLÜM VII
BAKTERİ METABOLİZMASI
Bac e ialMe abolism
Es a ÖZ1
1(A ş. Gö . D .), Gazian ep Üni e si esi
Tıp Fakül esi Tıbbi Mik obiyoloji Ana Bilim Dalı,
E-mail: [email p o ec ed]
ORCID:0000-0003-4830-1075
1. Gi iş
Me abolizma, bi o ganizmada ge çekleşen üm biyokimyasal
eaksiyonla ı i ade ede . Bu sü eçle ; anabolizma e ka abolizma
olmak üze e iki genel ka ego iye ay ılı .
a. Anabolizma, glikoz e amino asi le de dahil olmak üze e daha basi
monome le den, ka bonhid a la e p o einle gibi daha büyük o ganik bileşikle
oluş u u . Bağ oluşumu için ene ji ge eklidi .
b. Ka abolizma, ise bu polime le i ka bondioksi , amonyak e su gibi
daha basi molekülle e hid olize ede . Ka abolik eaksiyonla hüc enin başlıca
ene ji kaynağıdı . Bak e ile deki ka abolik eaksiyonla oldukça çeşi lidi , çünkü
ene ji kaynakla ı ino ganik bileşikle den (ö neğin sül ü , demi iyonu, hid ojen)
o ganik bileşikle e (ö neğin ka bonhid a la , lipi le , aminoasi le ) kada uzanı .
Bak e ile , O2 ile ilgili da anışla ına gö e aşağıdaki gibi sını landı ılı :
a. Fakül a i ae op (anae ob) bak e ile :
Bu bak e ile , oksijenli o amda ene ji elde e mek için ae obik
me abolizmayı kullanı ken, oksijensiz o amda e men asyon eya anae obik
mekanizmayı kullanı la . Bu bak e ile e ö nek ola ak P o eus, Klebsiella,
Salmonella ü le i e S a ilokokla e ilebili .
106   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
b. Zo unlu ae ob bak e ile :
Bu bak e ile yalnızca O2 a lığında çoğalabili (Ö nek; Mycobac e ium
ube culosis, Bacillus an h acis).
c. Zo unlu anae ob bak e ile :
Bu bak e ile O2 a lığında ölü le . Me abolizmala ı e haya i enzimle i O2
a a ından inhibe edili (Ö nek; Clos i idium pe i ingens).
d. Ae o ole an anae ob bak e ile :
Bu bak e ile , zo unlu anae obla ın aksine, elemen el oksijeni ole e
edebilmele ine ağmen, besin subs a la ını elemen el oksijen kullanmadan
okside ede le .
Beslenme eya me abolik açıdan bakıldığında, bak e ile ; he e o o la
(o gano o la ) e o o o la (li o o la ) olmak üze e ikiye ay ılı la .
He e o o (o gano o ) bak e ile , ene jile ini sağlamak için ka bon
kaynağı ola ak, en az bi ane o ganik maddeye ih iyaç duya la . Ene jile ini
kimyasal eaksiyonla ile elde edenle kemohe e o o ola ak adlandı ılı ken,
gün ışığından alanla o ohe e o o ola ak isimlendi ili . İnsan ücudunda
yaşayan üm bak e ile he e o o ik g uba gi e . Ancak, bu g up aki beslenme
ih iyaçla ı büyük ölçüde değişi . E. coli e Pseudomonas ae uginosa gibi
bak e ile , ka bon kaynağı ola ak çok çeşi li o ganik bileşikle kullanabili
e çoğu basi labo a u a o amında çoğalabili . Haemophilus in luenzae e
anae obla gibi diğe pa ojenik bak e ile ise hassas ı e büyüme o amında
i aminle , pü inle , pi imidinle e hemoglobin gibi ek me aboli le e ih iyaç
duya la .
O o o (li o o ) bak e ile , ene jile ini sağlamak için amamen
ino ganik kimyasalla ın a lığına ih iyaç duya la . Besin maddesi ola ak
basi ino ganik maddele (NaCl, FeCl3, MgSO4 b.), a mos e deki CO2 eya
ka bona la ı kullanı la . Kemoo o o e o oo o o olmak üze e ikiye
ay ılı la . Kemoo o o la , ge ekli ene jiyi ino ganik maddele in oksidasyonu ile
sağla la . Fo oo o bak e ile , ene jile ini güneş ışığından sağla la .
2. Me abolik Ge eksinimle
Mik oo ganizmala ın ku u ağı lığının büyük bi kısmı, ka bon, hid ojen,
azo , oksijen, os o e kükü elemen le ini içe en o ganik maddedi . Ay ıca,
enzima ik ka alizi kolaylaş ı mak e hüc e za ı boyunca kimyasal g adyanla ı
ko umak için po asyum, sodyum, demi , magnezyum, kalsiyum e klo ü gibi
BAKTERİ METABOLİZMASI   107
ino ganik iyonla a ih iyaç a dı . Bak e ile ay ıca büyüme e ene ji dönüşümü
için ge ekli olan bi çok oksidasyon- edüksiyon eaksiyonunda onksiyonel
koenzim ola ak B-kompleks i aminle ine ih iyaç duya la .
Bü ün hüc ele yaşamla ını sü dü ebilmek için de amlı bi ene ji kaynağına
ih iyaç duya la . Hüc esel “ene ji bi imi” adenozin i os a (ATP) adı e ilen bi
bileşik i . Memeli e bi ki hüc ele i gibi bak e ile de bi incil kimyasal ene ji
kaynağı ola ak ATP’yi eya yüksek ene jili os a bağını (-P) kullanı .
Mik obiyal dünyada subs a pa çalanması için çeşi li biyokimyasal yolla
me cu u e kullanılan beli li yol, son ü ünü e o amın son pH’ını beli le .
Mik obiyologla , bu me abolik a klılıkla ı, bak e ile in anımlanmasında
eno ipik beli eçle ola ak kullanı la .
3. Ka abolizma
Ka abolik eaksiyonla bi hüc enin majo ene ji kaynağıdı . Kimyasal
bağla ın kı ılmasıyla ene ji açığa çıka . Ancak ene jinin bi kısmı ısı ola ak
kaybedili . Ka abolik eaksiyonla sıklıkla deg ada i eaksiyonla ola ak
adlandı ılı la . Büyük mak omolekülle in, hüc e dışında özgül enzimle
a acılığıyla yıkılmasıyla başlayan me abolik sü eçle gelişi . Monosakka i le ,
kısa pep i le e yağ asi le i gibi oluşan daha küçük molekülle , ge ekli anspo
mekanizmala ı ile hüc e memb anından si oplazmaya aşını . Me aboli le bi
eya bi kaç yolak üze inden o ak bi a a ü ün olan pi ü ik aside dönüş ü ülü .
Pi ü ik asi en ka bonla ya ene ji ü e imine yönlendi ili ya da ka bonhid a la ,
aminoasi le , lipi le e nükleik asi le in yapımında kullanılı (Şekil 1).
108   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Ka abolizma
Şekil 1. Ka bonhid a , P o ein e Yağ Me abolizması. Glikozun yanı sı a,
diğe ka bonhid a la , p o einle e yağla da hüc esel solunum için
elek on e p o on sağlaya ak ene ji kaynağı olabili . A a ü ünle ,
yola çeşi li nok ala dan gi e (3).
4. Ene ji Ü e imi:
Bak e i me abolizması, kullanılan biyokimyasal mekanizmaya bağlı ola ak
üç g uba ay ılı .
A. Ae obik solunum:
Elek on anspo zinci inde son elek on alıcısı ola ak, moleküle oksijenin
gö e yap ığı me abolik bi sü eç i . Ae obik solunumda, glikozu CO2’ye
dönüş ü en e hüc enin önemli mik a da ene ji ge i kazanmasını sağlayan bi
dizi eaksiyon (glikoliz, K ebs siklusu e solunum zinci i) ge çekleşi .

BAKTERİ METABOLİZMASI   109
Glikoliz (Embden-Meye ho -Pa nas Yolu):
Bu yolağın eaksiyonla ı hem ae obik hem de anae obik şa la da
ge çekleşi . Glikoliz, he bi i beli li bi enzim ge ek i en, dokuz ay ı biyokimyasal
eaksiyonu içe en dokuz adımlı bi biyokimyasal yoldu . Bak e ile in glukoz
ka abolizmasında en sık kullandığı e glukozun pi ü a a dönüşümünde majo
yolak ı . Glikoliz’de, al ı ka bonlu bi glukoz molekülü, nihaye inde iki ade
üç ka bonlu pi ü ik asi (pi ü a ola ak da adlandı ılı ) molekülüne pa çalanı .
NADH2 o munda indi geyici güç e ATP o munda ene ji ü e ili . Glikoliz çok az
ene ji ü e i ; ne e imi yalnızca iki molekül ATP’di . Glikoliz, hem p oka yo ik
hem de öka yo ik hüc ele in si oplazmasında ge çekleşi . Oksijen yokluğunda
ene ji ü e imini sağlayan esas yol subs a düzeyinde os o ilasyondu . Glikoliz
ile oluş u ulan pi ü ik asi daha son a, e men asyon ile bak e i ü üne gö e
değişen çeşi li son ü ünle e dönüş ü ülü . En e obac e iaceae’nin üm üyele i de
dahil olmak üze e bi çok bak e i a a ından kullanılı .
K ebs Siklusu:
Glikoliz sı asında ü e ilen pi ü ik asi molekülle i, ase il-koenzim A
(ase il-CoA) molekülle ine dönüş ü ülü e a dından K ebs döngüsüne gi e .
K ebs döngüsünün ilk adımında ase il-CoA, oksaloase a ile bi leşe ek si ik
asi (bi ika boksilik asi [TCA]) ü e i ; dolayısıyla K ebs döngüsünün diğe
isimle i de si ik asi döngüsü, ika boksilik asi döngüsü e TCA döngüsüdü .
Bu döngüde, sekiz eaksiyonun sonunda biyokimyasal yol, başlangıç nok ası
olan oksaloase a a ge i döne . K ebs döngüsü sı asında yalnızca iki ATP
molekülü ü e ili , ancak K ebs döngüsü sı asında oluşan bi kaç ü ün (ö neğin
NADH, FADH2 e hid ojen iyonla ı) elek on anspo zinci ine gi e . Bu
döngü sayesinde, lipi le den köken alan ka bonla (ase il-CoA o munda) ene ji
ü e imine eya biyosen e ik p ekü sö le in oluş u ulmasına yönlendi ilebili .
Ay ıca döngünün bi kaç nok asından deamine olmuş aminoasi le gi iş yapabili .
P oka yo ik hüc ele de hem K ebs döngüsü hem de elek on anspo zinci i
hüc e za ının iç yüzeyinde ge çekleşi .
Elek on T anspo Zinci i:
K ebs döngüsü sı asında ü e ilen bazı ü ünle elek on anspo zinci ine
(ETZ) gi e . ETZ, elek onla ola ak açığa çıkan ene jinin bi bileşik en diğe ine
ak a ıldığı bi dizi oksidasyon- edüksiyon eaksiyonundan oluşu . Bu bileşikle
a asında la op o einle , kinonla , hem olmayan demi p o einle i e si ok omla
bulunu . Oksijen, zinci in sonunda bulunu ; son eya e minal elek on alıcısı
110   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
ola ak adlandı ılı . ETZ’de bi çok a klı enzim ye alı ; bunla a asında,
elek onla ı son elek on alıcısı olan oksijene ak a mak an so umlu enzim olan
si ok om oksidaz (si ok om c eya sadece oksidaz ola ak da bilini ) da bulunu .
Elek on anspo zinci i sı asında, oksida i os o ilasyon ola ak bilinen bi
sü eçle çok sayıda ATP molekülü ü e ili . Oksidasyon, elek on kaybını i ade
ede e os o ilasyon ise ADP molekülle inin ATP molekülle ine dönüşümünü
i ade ede . Bi glukoz molekülünün ae obik solunumla ka abolizmasından elde
edilen ne ATP molekül e imi, p oka yo ik hüc ele de 38’di .
B. Anae obik solunum:
Bu sis em, ae obik solunumla aynı üç yolu içe i , ancak son elek on alıcısı
ola ak moleküle oksijeni kullanmaz; bunun ye ine NO3⁻, SO4²⁻, CO3²⁻ e diğe
oksi lenmiş ino ganik bileşikle kullanılı .
Bazı bak e ile , ae obik si ok om sis emi gibi işle gö en, anae obik
bi solunum sis emi geliş i miş i ; ancak bu sis em, elek on aşınmasında
son elek on alıcısı ola ak se bes oksijen ye ine oksijen içe en iyonla ı
kullanı . Bunla dan ni a (NO3⁻) e ni i (NO2⁻) indi geme sis emle i en iyi
bilinenle idi . Ö neğin, akül a i bi ü olan Esche ichia coli, elek onla ın
bi leşe ek ni i (NO2⁻) eya başka bi azo ü ünü oluş u duğu ni a ı (NO3⁻)
kullanı . Çeşi li bak e ile a a ından anae obik ola ak indi genen, oksijen
içe en diğe molekülle , ka bona la e sül a la dı . Sül a , si ok om zinci indeki
elek onla la bi leşe ek hid ojen sül ü e (H2S) dönüşü . Anae obik solunumda
ü e ilen ATP mik a ı, ae obik solunuma gö e daha azdı .
C. Fe men asyon:
Fe man asyon, hem zo unlu hem de akül a i anae obla a a ından
ge çekleş i ilen anae obik bi sü eç i . Bak e iyel e men asyon eya oksidasyon
için başlangıç ka bonhid a ı glukozdu . Bak e ile , ka bon kaynağı ola ak diğe
şeke le i kullandığı zaman, öncelikle şeke i glukoza dönüş ü ü le . Glukoz
e man asyonunun ilk adımı glikolizdi . Fe man asyon eaksiyonla ının bi
son aki adımı, pi ü ik asidin bi son ü üne dönüş ü ülmesidi . Fe man asyonda
elek on alıcısı o ganik bi bileşik i . Fe man asyonun, ene ji ü e iminde e imi
solunuma (oksidasyon) gö e daha azdı , çünkü başlangıç subs a ı amamen
indi genmediği için subs a aki üm ene ji açığa çıkmaz. Fe man asyon
ge çekleş iğinde, o amda bi son ü ün ka ışımı (ö neğin lak a , bü i a , e anol
e ase oin) bi iki . Bu son ü ünle in analizi, özellikle anae obik bak e ile in
anımlanması için aydalıdı . Son ü ün ayini, En e obac e iaceae’nın
anımlanmasında kullanılan iki önemli anı es i olan Voges-P oskaue
BAKTERİ METABOLİZMASI   111
(VP) e me il kı mızısı es le inde de kullanılı . İnsan ücudunda yaşayan
mik oo ganizmala a a ından kullanılan bazı e man asyon yolla ı şunla dı :
Alkollü e man asyon, başlıca son ü ün e anoldü . Saccha omyces gibi
mayala ın glikozu e men e ede ek e anol ü e ikle i yoldu .
Homolak ik e man asyon, son ü ün ne edeyse amamen lak ik asi i .
S ep ococcus cinsinin üm üyele i e Lac obacillus cinsinin bi çok üyesi,
pi ü a ı bu yolu kullana ak e men e ede .
He e olak ik e man asyon, bazı lak obasille bu ka ışık e man asyon
yolunu kullanı la e bu yolun son ü ünle i a asında lak ik aside ek ola ak
ka bondioksi , alkolle , o mik asi e ase ik asi bulunu .
P opiyonik asi e man asyonu, p opiyonik asi , P opionibac e ium
acnes e bazı anae obik, spo oluş u mayan, g am pozi i basille a a ından
ge çekleş i ilen e man asyonla ın başlıca son ü ünüdü .
Ka ışık asi e man asyonu, En e obac e iaceae amilyasındaki
Esche ichia, Salmonella e Shigella cinsle inin üyele i, şeke e man asyonu
için bu yolu kullanı e son ü ün ola ak da lak ik, ase ik , süksinik e o mik
asi le gibi bi dizi asi le ü e ili . Ü e ilen güçlü asi , bu o ganizmala ın me il
kı mızısı es inde gös e diği pozi i eaksiyonun emelini oluş u u .
Bü andiol e man asyonu, En e obac e iaceae amilyasındaki Klebsiella,
En e obac e e Se a ia cinsle inin üyele i, şeke e man asyonu için bu yolu
kullanı . Son ü ünle ase oin (ase il me il ka binol) e 2,3-bü andioldü . Ase oinin
espi i, bu mik oo ganizmala ın pozi i Voges P oskaue (VP) eaksiyonunun
emelini oluş u u . Bu yolak a az mik a da asi ü e ili . Bu nedenle, pozi i VP
eaksiyonu gös e en o ganizmala genellikle me il kı mızısı es inde nega i
eaksiyon gös e i e bunun e si de geçe lidi .
Bü i ik asi e man asyonu, bi çok Clos idium ü ü, Fusobac e ium e
Eubac e ium dahil olmak üze e bazı zo unlu anae obla , ase ik asi , ka bondioksi
e hid ojenle bi lik e, bi incil son ü ün ola ak bü i ik asi ü e i le .
Bak e ile glukozu pi ü ik asi e yıkmak için majo ola ak üç biyokimyasal
yolak kullanı la . Bunla ; Glikoliz (Embden-Meye ho -Pa nas (EMP)Yolağı),
Pen oz Fos a Yolağı, En ne -Doudo o Yolağı
Pen oz Fos a Yolağı
Ka bonhid a me abolizması için glikoliz (EMP) yoluna al e na i bi
yoldu . Glikozun ibuloz-5- os a a dönüş ü ülmesi e ibuloz-5- os a ın
diğe 3, 4, 5, 6 e 7 ka bonlu şeke le e dönüş ü ülmesi ge çekleşi . Nükleo id
112   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
sen ezi için pen oz sağla . Pi ü a a dönüş ü ülebilen glise aldehi -3- os a e
biyosen e ik eaksiyonla için indi geyici güç sağlayan NADPH ü e ili . ATP
ü e mek için kullanılabili ancak e im EMP yolundan daha azdı . Lak obasille
gibi he e olak ik e men asyon yapan bak e ile e EMP yolunda ge ekli olan
bazı enzimle den yoksun olan B ucella abo us a a ından kullanılı .
En ne -Doudo o Yolağı
Glukoz-6- os a ı (glukoz ye ine) pi ü a a e glise aldehi os a a
dönüş ü ü e bu da diğe yolla a yönlendi ilebili . Glukoz molekülü başına bi
NADPH ü e i ancak bi ATP kullanı . Pseudomonas alcaligenes, En e ococcus
aecalis e beli li glikoli ik enzimle den yoksun diğe bak e ile a a ından
kullanılan ae obik bi sü eç i .
4. Sonuç e Öne ile
Bak e ile , çeşi li bileşikle i subs a ola ak kullanma e ü e ilen son
ü ünle de büyük a klılık gös e i . Bu nedenle bak e i me abolizmasını anlamak,
bak e ile i anımlamaya yönelik sü eç e ya dımcı olacak ı .
Kaynakça
1. Mu ay PR, Rosen hal KS, P alle MA. Tıbbi Mik obiyoloji. 6. baskı.
Anka a, Tu key: D . Ahme C. Başus aoğlu; 2010.
2. Cowan MK, Smi h H. Mic obiology: A Sys ems App oach. 5 h ed. New
Yo k, NY: McG aw-Hill Educa ion; 2018.
3. Pomme ille JC. Alcamo’s Fundamen als o Mic obiology. 9 h ed.
Bu ling on, MA: Jones and Ba le ; 2011.
4. Engelki k PG, Engelki k JD. Bu on’s Mic obiology o he Heal h
Sciences. 10 h ed. Philadelphia, PA: Wol e s Kluwe Heal h; 2015.
5. Kayse FH, Bienz KA, Ecke J, Zinke nagel RM. Medical Mic obiology.
10 h Ge man ed. S u ga , Ge many: Geo g Thieme Ve lag; 2001.
6. Rohilla A. Handbook o Bac e iology. Jaipu , India: Ox o d Book
Company; 2010.
7. B ooks GF, Ca oll KC, Bu el JS, Mo se SA, Mie zne TA. Jawe z,
Melnick & Adelbe g’s Medical Mic obiology. 26 h ed. New Yo k, NY: McG aw-
Hill; 2013.
8. Mahon CR, Lehman DC, Manuselis G. Tex book o Diagnos ic
Mic obiology. 5 h ed. S . Louis, MO: Else ie Saunde s; 2015.
9. Genç Ö. Tıbbi Mik obiyoloji Labo a u a Ki abı. 1. baskı. Anka a,
Tu key: Nobel; 2022.
BAKTERİLERİN TANIMLANMASINDA TEMEL PRENSİPLER . . .   119
de ka alaz enzimi içe ebileceğinden). Anae op bak e ile de ka alaz enziminin
a aş ı ılmasında %15’lik H2O2 solüsyonu kullanılmalıdı . Neisse ia ü le inde
%30’luk H2O2 kullanılı .
G am pozi i kokla ın ay ımında (s ep okok ka alaz nega i , s a ilokok
ka alaz pozi i ) yaygın ola ak kullanılı . Ay ıca S ep ococcus agac ia ile
Lis e ia monocy ogenes (ka alaz pozi i ) ay ımında da kullanılabili . Tüm
En e obac e ales üyele i ka alaz pozi i i . Labo a u a da yapımı kolay, özel
inkübasyon e deney koşulla ı ge ek i meyen, hızlı es le dendi .
Tes iki a klı şekilde uygulanabili ;
a. Lam yön emi:
İncelenecek kül ü den öze ile ö nek alına ak emiz bi lam üze inde
dis ile su ile ka ış ı ıla ak 1-2 damla %3 konsa asyonda ‘luk H2O2 ekleni e
homojenize edili . Ha a kaba cığının oluşması pozi i ola ak değe lendi ili .
b. Tüp yön emi:
Temiz bi üpe 2 damla (0.1 mL) %3 konsa asyonda H2O2 konu . Tes
edilecek bak e i üpün iç yüzeyindeki solüsyona değdi ili . Tüpün kapağı
kapa ıla ak üp ya ık pozisyona ge i ilip gaz çıkışı olup olmadığı inceleni .
II. Koagülaz Tes i
Koagülaz plazmanın pıh ılaş ı ılmasını sağlaya ak bak e ile in
immüni eden, an ibiyo ik e kisinden kaçmala ını sağlayabilen bi i ülans
ak ö üdü . Te mos abil ombine benze yapıda bi madde olup, ib inojen
ak i asyonu ile pıh ı oluşumunu sağla . Bak e ile de o ama salınmış şekilde
(se bes ) e hüc e du a ına bağlı (clumping ak ö ) şeklinde bulunabili .
Özellikle S aphylococcus au eus gibi koagülaz ü e en s a ilokokla ı diğe
s a ilokokla dan ayı e mek için kullanılı . Tes denellikle ica i ola ak emin
edilen EDTA’lı a şan plazması ile yapılı .
İki a klı şekilde uygulanabili ;
a. Lam yön emi:
S a ilokokla aın hüc e du a ına bağlı ola ak bulunan koagülaz enzimini
(clumping ak ö ) sap amak için uygulanı . Bağlı koagülaz doğ udan plazmadaki
ib inojen ile e kileşe ek küme oluş u abildiğinden lamda koagülaz es i ile
gös e ilebili . Lam üze ine bi damla (10-15 µL) se um izyolojik damla a ak,
homojen bi bak e i süspansiyonu hazı lanı . Üze ine bi damla a şan plazması

120   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
kona ak dai esel ha eke le le ka ış ı ılı . Öne ilen eaksiyon sü esi sonunda
kümeleşme gözlenmesi du umunda es “pozi i ” ola ak değe lendi ili .
Klinik mik obiyoloji labo a u a ında sıklıkla e cih edilen koagülaz
es i uygulama kolaylığından dolayı lamda koagülazdı . Bununla be abe
çeşi li du umla da (kapsüllü izola la da clumping ak ö ün maskelenmesi,
sadece se bes koagülazı olan s a ilokokla ın ay ımı gibi) üp yön emine
ih iyaç olabili . Ay ıca ilk e ap a bak e i süspansiyonu yapa ken kümelenmele
meydana gelmişse bak e inin kendinden kümelenme eğiliminde olduğunda
(o oaglü inasyon) da üp es i yapılmalıdı .
b. Tüp yön emi:
Bu yön emle bağlı e se bes koagülaz enzimi sap anabili . S e il bi üpe
0.5 mL a şan plazması e üze ine es edilecek bak e i bi öze dolusu konu .
35-37⁰C’de 4 saa inkübe edili . Sa smadan es üpü kon ol edili . Plazmanın
pıh ılaşmasının gözlenmesi du umunda es “pozi i ” ola ak değe lendi ili .
Tüp e koagülaz es i pozi i ise izola S. au eus ola ak apo lanabili . S.
lugdunensis e S. schlei e i lam koagülaz es i pozi i i . Beli ilen ü le in
ku e li PYR es le inin pozi i olması e S. in e medius’un da üp koagülaz
es i nega i olması S. au eus’dan ay ımını sağla . S. in e medius e S. hyicus’un
üp e yapılan koagülaz es le i pozi i olabili , ancak bu ü le daha çok hay an
kökenli olup insan en eksiyonla ı daha nadi di (Tablo 1).
Tablo 1. Yaygın gö ülen ka alaz pozi i , basi asin (0.04 U) di ençli G am
pozi i kokla ın önemli özellikle i.
Tü Tipik özellikle Lam* Tüp* Polimiksin
B (300 U) PYR
S.au eus 1VP + V + R-
S.in e medius VP – V + S+
S.hyicus VP – - V R-
S.lugdunensis O ni hin + V - R+
S.schie e i O ni hin – + V S+
S.sap ophy icus No obiyosin R,
nonhemoli ik - - S-
S.epide midis Nonhemoli ik - - R-
S.haemoly icus Ü eaz -, VP +, DNase – - - S+
S.cap ae Ü eaz +, DNase + - - S+
Diğe KNS Nonhemoli ik
(genellikle), ü eaz2V- - SV
1VP: Voges-p oskaue ,2V: Değişken, *: Koagülaz
BAKTERİLERİN TANIMLANMASINDA TEMEL PRENSİPLER . . .   121
III. Oksidaz es i
Si ok om oksidaz a lığını a aş ı mak amacı ile kullanılı . Bak e ile de
demi li bi hemop o ein olan si ok om oksidaz eya indo enol oksidaza enzimle i
bulunabili . Si ok om oksidaz e indo enol oksidaz enzimle inin başlıca
gö e i NADH molekülünden elek on alıcısına (genellikle oksijene) elek on
ans e ini yöne i . Bu sis emle yalnızca son hid ojen alıcısı ola ak oksijeni
kullanabilen ae op bak e ile de a dı . A mos e ik oksijen a lığında genellikle
e ame il-p- enilendiamin dihid oklo ü subs a ı emdi ilmiş kağı yada diskle
kullanılı . Bu subs a enksiz bi boyadı e enzim için yapay bi elek on alıcısı
gö e i yapa . Enzimi içe en bak e i ile emas son ası boya maddenin okside
olması ile bi lik e oluşan ü ün (indo enol ma isi) enk değişikliği (koyu mo )
ile sap anmış olu .
Bu es G am nega i bak e ile in iden i ikasyonundaki başlangıç
es le indendi . Genel ola ak En e obac e ales üyele i oksidaz nega i ,
Pseudomonas spp., Neisse ia spp., Mo axella spp., Campylobac e spp. ,
Pas eu ella spp. e Vib io ü le inde oksidaz pozi i i .
Tes iki şekilde yapılabili :
1. Abso ban bi kağıda subs a ola ak kullanılacak olan, %1’lik e ame il-
p- enilendiamin dihid oklo ü eya oksala emdi ili . Pla in öze (nikel yada
k om öze kullanılmaz, ale de yakma sı asında oksidasyon ü ünle i oluşabili )
ile es bak e isine değdi ili . Kağı a ma i-mo enk değişimi olması pozi i
eaksiyon ola ak yo umlanı . Besiye inde 48 saa en azla beklemiş olan
bak e ile de sap anmış olan eaksiyon doğ u sonuç e meyebili . Genellikle
labo a ua la ica i ola ak emin edilen subs a ın emdi ilmiş olduğu hazı es
ki le ini kullanı . Tes in yapılışı e sonuç oluşması bi kaç dakika olduğundan
p a ik bi u in es i .
2. Bak e ile in ya ık hazı lanmış nu ien ya ık aga besiye indeki aze
pasajı üze ine %1’lik p-aminodime il anilin okzala la α-na ol çözel isi (%1
e anolde çözdü ülen) damla ılı . Gözlemlenen enk eaksiyonu (ma i&mo )
olumlu eaksiyon ola ak kabul edili . Bu yön em uzun sü mesi nedeniyle daha
az e cih edili .
Tes le in ka bonhid a içe en eya boya maddele i içe en ( ellü i , eosin-
me ilen ma isi aga b.) kül ü le den yapılmaması öne ili .
122   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
IV. Ü eaz es i
Bak e ile in bazıla ı ü eaz enzimi ile ü eyi kullanabili . Bu enzim ü e
subs a ının amonyak (NH3) e ka bondioksi e (CO2) ay ışmasını ka alize ede .
NH3’ın de am eden eaksiyonunda alkali ü ün (amonyum ka bona ) oluşu .
Bu du umda besiye inde bulunan enol kı mızısı indika ö ü besiye i enginin
pembe-kı mızıya dönüşmesini sağla .
Bu es En e obac e ales’le in ay ımında sık kullanılı ; P o eus spp., bazı
En e obac e ü le i, Ci obac e e Klebsiella spp. ü eaz pozi i bu g up a ye
alan bak e ile di . Ay ıca B ucella spp., Helicobac e pylo i ü eaz pozi i diğe
bak e ile dendi .
Ü e besiye i aga &b o h ola ak hazı lanabili . İçe isindeki enol kı mızısı
ayı acı pH>8.4 olduğunda pembeye dönüş ü ü . Tes yapılan besiye indeki
p o ein ihmal edilebili düzeyde olduğundan, bak e inin pep onla ı hid olizine
bağlı pH değişikliği olması beklenmez.
Çeşi li o mda ü e besiye le i olabili ;
a. Ch is ensen’in ü e besiye i; Ü e, pep on, deks oz, ampon madde,
enol kı mızısı içe i . Ka ı eya sı ı o mla ı a dı . Ka ı o mda üple e ya ık
ola ak hazı lanı . Besiye i hazı la ken ü e o okla lanmaz, ili asyonla s e il
edile ek besiye ine ila e edili .
b. Hızlı ü e es i; Aga yada buyyon o munda olabili . Labo a u a
dışında gas ik biyopsi ö nekle inde H. pylo i a aş ı masında da kullanılı .
Ü e diskle ; ü e emdi ilmiş diskle di . Kullanımla ı kolaydı .
Yapılışı:
Bu gu kapaklı üple de hazı lanmış olan besiye ine öze ile inokülasyon
yapıla ak, üpün kapağı sıkıca kapa ılmadan no mal a mos e ik koşulla da
kül ü e edili . Renk değişimi 2., 4., 6. e 24. saa le de kon ol edili .
4. Sül ü , Ni a e Amino Asi Me abolizması
a. Sül ü Redüksiyon Tes i:
Bazı bak e ile , sül a la ı sül ü le e indi ge . Bu es , bak e ile in sül ü
kullanıp kullanmadığını anlamaya ya dımcı olu . Özellikle g am nega i
bak e ile in anısında aydalıdı . Bu amaçla sül ü -indol ha eke besiye i,
KIA eya TSI aga kullanılabili . Bak e i sül ü bileşiğinin (ö neğin sodyum
BAKTERİLERİN TANIMLANMASINDA TEMEL PRENSİPLER . . .   123
iyosül a ) iyosül a edük az eya sis in desül a az enzimle i ile indi gemesi
du umunda oluşan ü ünle (H2S gazı) besiye inde sap anabili . Salmonella
spp, P o eus spp., Ci obac e eundii, Edwa dsiella a da sül ü edüksiyonu
yapa ak H2S gazı oluş u an bak e ile di .
b. Ni a Redüksiyon Tes i:
Ni a ı ni i le e e diğe ü e le ine indi geme kapasi esi de bak e iyel
sını landı mada önemli bi özellik i . Bak e ile in anae obik solunum
ye enekle ini e azo u me abolizma e me ye enekle ini es e mek için
kullanılı .
Bak e ile in ni a la ı (NO₃⁻), ni i le e (NO₂⁻) eya daha ile i düzeyde
gaz halindeki azo a (N₂) gibi maddele e dönüş ü ebilmesini gös e en bi es i .
Bu es ile bak e inin ni a edük az enzimi ü e ip ü e mediği değe lendi ili .
Bak e ile in oksijen ih iyacını ni a la dan sağladığının (anae obik solunum)
gös e gesidi . Ni a edüksiyonu es i ni a buyyon kullana ak yapılı .
O amdaki ni i i sap aya ak eya ni a eya ni i in o amda bulunmadığının
gös e ilmesi p ensibi ile es değe lendi ili .
Tes yapıldığında o amda ni i olup-olmadığı eklenen eak i le (sül anilik
asi +α-na ilamin) eklenmesi ile enk değişikliğin olmasıyla (kı mızı enkli
diazonyumun meydana gelmesi) beli lenmiş olu . Eğe es e Du ham üpü
kullanılmış ise bak e inin gaz yapıp-yapmadığı da beli leni .
Tes En e obac e alaes ü le inde pozi i olup, ü ine en eksiyonla ın
anısında kullanılan es s iple inin üze inde bulunu . Ay ıca non e men e
bak e ile in, Mo axella, Neisse ia, Haemophilus ü le inin ay ımında,
Co ynebac e ium ü le inin anımlanmasında e Co ynebac e ium
diph he iae’nın biyo iplendi ilmesinde kullanılı .
c. Amino Asi Deka boksilasyon Tes le i:
Deka boksilaz enzimle i, aminoasi le in ka boksil (COOH) g ubunu
ay ış ı a ak çeşi li alkali me abolli le (aminle ) meydana gelmesini sağlayan
enzimle di . Bu eaksiyonla deka boksilasyon ola ak anımlanı e he
deka boksilaz bi amino asi e (lisin, o ni in, a ginin deka boksilaz gibi)
özgüdü . Lisin, o ni in e a jinin u inde en sık es edilen aminoasi le olup,
deka boksilasyonla ı sonucu sı asıyla kada e in, pu essin e si ulin ü ünle i
oluşu .
Aminoasi deka boksilasyon es le i yaygın ola ak En e obac e ales
ü le i, Ae omonas, Plesiomonas, Vib io spp. e non e men e g am nega i
bak e ile in iden i ikasyonunda kullanılı .
124   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Tes için baz besiye le i “Moelle deka boksilaz” besiye idi . Temel
besiye inde pep on, maya-özü ü, %0.05 glikoz yanı sı a, enzim için
ko- ak ö olan pi idoksal e indika ö (b om k ezol mo u+k ezol kı mızısı)
bulunmak adı . Tes besiye i beli ilen baz besiye ine lisin, o ni in e a jinin
ila esi ile oluş u ulu . Deka boksilasyon anaeob şa la da oluşan bi eaksiyon
olduğundan, es bak e isi üple e eklendik en son a besiye inin üze ine mine al
yağ ila e edilmelidi .
İnkübasyonun başlangıcında glikoz e men asyonu ile besiye i sa ı,
ile leyen sü eç e ka bonhid a la ın ükenip, aminoasi le in kullanımı sonucu
oluşan alkali ü ünle ile eaksiyon olan üple de enk mo a döne .
5. Diğe biyokimyasal es le
a. ONPG (O-Ni o enil-β-D-Galak opi anosid Tes i ) Tes i
ONPG es i genel ola ak En e oban e ales ailesinden bak e ile in lak oz
şeke ini e men e edip e mediğinin sap anması amacı ile yapılı . Lak ozun
e men asyonu için bak e ile de pe meaz+be a-galak osidaz enzimle inin
he ikisi de a olmalıdı . Şeke in hüc eye gi işi pe meaz, s oplazmada
pa çalanması (galak oz+glikoz) be a-galak osidaz enzimle ince yapılı . Lak oz
nega i bak e ile de enzimle in he ikisi de bulunmaz. Bu enzimle den sadece
be a-galak osidazı olan bak e ile in uygun besiye inde inkübasyonun e ken
döneminde lak ozu e men e e mediği, bi -kaç gün son a ise lak oz kullanmış
kolonile oluş u duğu (geç lak oz pozi i ) gö ülebili (eskiyen kül ü le de hüc e
du a ının geçi genliğinin a ışı ile lak ozun hüc e içine pasi gi mesi nedeniyle)
(bazı Esche ichia coli ü le i gibi).
Be a-galak osidaz enzimi lak ozu pa çalayan enzim olduğundan ONPG
es inde bak e ide bu enzimin a lığını a aş ı a ak lak oz e men a i olup
olmadığını sap anı . Tes e kullanılan o-Ni o enil-β-D-galak opi anosid
maddesi enzimin subs a ına benzeyen enksiz bi maddedi e hüc eye ge çek
subs a an daha kolay gi e . Pe meazın olmadığı bak e ile de hüc e içine gi e ek
a ise β-galak osidaz a a ından hid oliz edili e galak oza e sa ı enkli bi
madde olan ni o enole ay ışı .
Lak ozlu bi besiye inde ü emiş olan kül ü den (KIA/TSI aga da ü eyen
bak e ile ile en iyi sonuç alını ) bak e inin 0.25 mL s e il SF içinde ~2
McFa land bulanıklığında süspansiyonu hazı lanı . 0.25 mL ONPG e b o h
eklene ek no mal a mos e ik koşulla da 35-37°C’de, 3-4 saa ü e ili . Eğe
üple de sa ı enk oluşumu gözleni se bak e ide be a-galak osidaz enziminin a
olduğu, gözlenmez ise olmadığı sonucuna a ılı .

BAKTERİLERİN TANIMLANMASINDA TEMEL PRENSİPLER . . .   125
b. L-Pi olidonil β-na ilamid (PYR hid olizi) Tes i
Bak e ile in pi olidonil pep idaz enziminin a lığını a aş ı an bi es i .
Enzimin subs a ı PYR olup, me abolize edili se β-na ilamid ü ünü oluşu . Bu
ü ün oluşmuş ise üze ine %0.01’lik sinnamaldehi eklenmesi sonucu oluşan
enk değişimi ile espi edili .
PYR kanse ojen bi madde olup, labo a u a o amında hazı lanması
öne ilmez e genellikle ica i ola ak emin edilen PYR içe en kağı &diskle
kullanılı . PYR içe en sı ı şeklinde ica i es o mla ı da a dı . Sı ı o mdaki
es ki le i özellikle S aphylococcus ü le inin ay ımında e cih edili .
PYR hid olizi S ep ococcus pyogenes, En e ococcus anımlanmasında
yaygın ola ak kullanılı . S. pyogenes, En e ococcus izola la ının %99’u PYR
pozi i i . Koagülaz nega i s a ilokokla ın ay ımında, E. coli’nin biyokimyasal
özellikle i ile ayı edilemediği bazı g am nega i bak e ile den ayı edilmesinde
de kullanımı öne ilmek edi .
PYR diski ile es yapılı ken s e il su eya se um izyolojik ile ısla ılan
disk üs üne bak e i sü ülü . 2 dakika kada son a üze ine 1 damla sinnamaldehi
damla ılı . Kı mızısı enk oluşumu pozi i ola ak değe lendi ili .
c. Sa ada E ime Tes i
Bu es , S ep ococcus pneumoniae iden i ikasyonunda kullanılı . Öyle ki
başkaca yön emle le S. pneumoniae anısı alınsa dahi anının doğ ulanmasında
da yapılması öne ili . P a ik ola ak S. pneumoniae’nın diğe α-hemoli ik
s ep okokla dan ayı edilmesinde de aydalanılan bi es i .
Ü emiş kolonile in sa a uzla ı (sodyum deoksikola ) ile muamele
edilmesi ile kolonile de e ime meydana gelip-gelmediğinin sap andığı bi es i .
Bu es e pnömokok kolonile i e i ken, diğe s ep okok kolonile i e imez.
S. pneumoniae’da bulunan bazı o oli ik enzimle in (ö neğin amidaz) es e
kullanılan sa a uzla ı ile ak i e olduğu, böylece hüc enin pa çalanmasına yol
aç ığı düşünülmek edi .
Tes , üp eya lam üze indeki bak e i süspansiyonuna yada di ek ola ak
plak aki kolonile in üze ine sa a uzu damla ılması şeklinde yapılabili .
α-hemoli ik s ep okokla da, özellikle de op okinle ay ım yapılamıyo sa,
S. pneumoniae olup olmadıkla ının eyi edilmesinde aydalıdı .
Tüp es i; 0.5 mL SF içe isinde es bak e isinin 1 McFa land bulanıklığında
süspansiyonu yapılı . “Tes ” e “kon ol” üpü ola ak iki emiz üp alına ak he
iki üpe de 0.25 mL bak e i süspansiyonu konu .
126   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
-Tes üpüne 4-5 damla %2’lik sa a çözel isi, kon ol üpüne 4-5 damla SF
ekleni e ka ış ı ılı .
- 35°C’de 2 saa kada inkübe edili . 15-20 dakikada es üpündeki
bulanıklık kon ol edili . Be aklaşma yada bulanıklığın kaybolması bak e inin
e imesi ola ak yo umlanı (pozi i eaksiyon),
Di ek plak (spo ) es i; Tes edilecek bak e inin koyun kanlı aga daki
24 saa i geçmemiş olan pasajı ile yapılı . Koloninin üze ine doğ udan bi -kaç
damla %10’luk sa a solüsyonu ekleni . Aga yüzü yuka ı bakacak şekilde plak,
e ü de üze indeki sı ı ku uyana dek u ulu (yaklaşık 15-30 dakika).
Plak e ime bulgusu açısından değe lendi ili .
d. Eskülin e Sa a-Eskülin Tes le i
Eskülin bi glikoziddi e bazı bak e ile in ü e iği eskülinaz (β-glikozidaz)
enzimi a a ından glikoz+esküle ine pa çalanı . Oluşan ü ünle den esküle in,
demi ile bi leşe ek ( enolik demi bileşiği) ü eme o amında kah e engi&siyaha
enk değişimine yol açabili . Eskülinin lo esan özelliği de olduğundan eğe
bak e i a a ından me abolize edili se lo esanın azalması&kaybolması da es
değe lendi mesinde kullanılı .
Eskülin ih i a eden kül ü o amına eğe sa a uzla ı da ila e edili se,
hem sa a uzuna dayanıklılık hem de eskülin hid olizi es edilebilmiş olu .
Bu amaçla kullanılan sa a-eskülin aga bak e i ü emesi için ge eken emel
maddele e ek ola ak, eskülin, e ik si a e %40 sa a içe i . Bu besiye i seçici
e ayı edici bi besiye idi . Besiye indeki e ik si a , eskülinin hid oliz ü ünü
ile eaksiyona gi e ek es in değe lendi ilebilmesini sağla .
Çoğu bak e i asidik şa la da eskülini hid olize ede e sa aya ole ans
gös e ebili . Buna ka şın en e okokla , S ep ococcus bo is g up üyele i e L.
monocy ogenes yüksek sa a a lığında ü e e eskülini hid olize ede . Özellikle
en e okokla ın sü eyansı amacı ile kullanılan besiye le i bu şekildedi .
e. Tuz Tole ans Tes i (%6.5’luk sodyum klo ü de ü eme)
Bak e ile in sodyum klo ü ün (NaCl) a klı konsan asyonla ında
ü eyebilme özelliği bi çok bak e inin (en e okok, halo ilik ib iola b.)
iden i ikasyonunda kullanılı . Özellikle en e okokla da %6.5 konsan asyonunda
uzlu suda ü emenin gös e ilmesi anıda yaygın kullanılı .
En e okokla ı diğe s ep okokla dan ayı an önemli özellikle den bi i %6.5
NaCl’lü besiye inde ü eyebilmesidi e PYR es i ile bi lik e yapılı .
Tes in yapılmasında B ain-hea in üzyon b o h’a glikoz, %6.5 NaCl e bi
indika ö (b omk ezol mo u) ila e edile ek hazı lanan besiye i kullanılı . Yüksek
uz konsan asyonu besiye inde seçiciliği sağlaya ak çoğu bak e inin ü emesini
BAKTERİLERİN TANIMLANMASINDA TEMEL PRENSİPLER . . .   127
engelle . Ü eyebilen bak e ile ise bak e ile in besiye indeki glikozu kullanması
ile açığa çıkmış olan asi ik ü ünle besiye i enginin sa ıya dönüşmesi ile espi
edili .
Bunun yanısı a he hangi bi indika ö kullanmadan, besiye inde ü eme
bulgusu ola ak bulanıklığın oluşup oluşmadığı p ensibine dayalı ola ak da
es yapılabili . B ain-hea in üzyon b o h e %6.5 NaCl ila esi ile hazı lanan
besiye ine es edilecek bak e i ekili . 24. Saa e üp e bulanıklık a sa es
sonlandı ılı , yoksa 72 saa e dek bekleni , bulanıklık olmaması es edilen
bak e inin uzlu o amda ü eyemediği ola ak değe lendi ili . En e ococcus
ü le i, S. au eus e S. agalac iae uzlu o amda ü eyebilen başlıca kokla dı . S.
au eus için bu özellik seçicilik sağlamak için hazı lanan manni ol sal aga da da
kullanılı . Ay ıca halo ilik Vib io ü le inin anısında da es aydalıdı .
. Hippu a hid olizi es i
Hippu ikinazın enzima ik e kinliği ile bak e ile in hippu a ı benzoik
asi e glisine hid oliz e mesinin gös e en biyokimyasal bi es i . Temel
ola ak oluşan glisinin indika ö ninhid in ile eaksiyonu emelli bi es i .
Glisin, ninhid inin oksi leyici e kisiyle deamine olu , bu da ninhid inin
indi genmesine neden olu e mo enkli bi kompleks oluş u u . Kullanılan
es besiye inde p o ein kaynağı ola ak yalnızca hippu a bulunmalıdı , çünkü
ninhid in me cu üm se bes aminoasi le le eaksiyona gi e e yalancı
pozi i sonuçla alınabili . Tes e %1 sodyum hippu a kullanılı . Tes edilecek
bak e inin aze kül ü ünden yoğun bi süspansiyon (≥3 McFa land) hazı lanı ,
2 saa 35-37°C’de inkübe edili , inkübasyon son ası 4 damla ninhid in
solüsyonu ekleni . Tüp 35-37°C’de 30 dakika (10.-15. dakikala da da enk
değişimi açısından değe lendi ili ) inkübe edile ek enk değişimi açısından
değe lendi ili . L. monocy ogenes, C. jejuni, G. aginalis, S. agac iae hippu a
hid olizi yapan başlıca bak e ile di .
6. An imik obiyal Duya lılık Tes le i
Bak e ile in an imik obiyal ajanla a duya lılıkla ı beli lene ek ü
se iyesinde anımlama yapılabili . Bazı bak e ile için duya lılık pa e nle i
anımlamada kullanılı : Ö neğin S. pneumoniae op okin di enci, S. pyogenes
basi asin duya lılığı gibi. Bu es le genellikle e e ans disk di üzyon eya
mik odilüsyon gibi yön emle kullanıla ak ge çekleş i ili . Ay ıca an ibiyo ik
duya lılık es le i ile özellikle kısı lı imkanla ı olan ku umla da has ane
en eksiyonu salgını yapan bak e ile i ka ego ize e mek de mümkündü
(an ibio ipleme).
128   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Tablo 2. Bak e i anımlanmasında kullanılan önemli indika ö an ibiyo ikle .
Tü An ibiyo ik p o il özelliği
S ep ococcus.pneumoniae Op okin duya lı
S aphylococcussap ophy icus No obiocin di ençli
S aphylococcusepide midis No obiocin duya lı
En e ococcus aecalis,
En e ococcus aecium Fa klı ankomisin di enç p o ille i
Neisse iagono hoeae Penisilin di enci a yasyonla ı
Özellikle in insik di enç mekanizmala ı bilinen izola la da anının
doğ ulanmasında (ö neğin; Klebsiella pneumoniae’da ampisiln di enci, P o eus
spp.’de kolis in di enci gibi) s anda yön emle le sap anan an ibiyog am
sonuçla ı da göz önüne alını .
7. Se olojik Tes le
Bak e ile in yüzeyinde bulunan an ijenle in eya bak e ile e ka şı oluşan
an iko la ın a lığını beli lemek için se olojik es le kullanılabili . Kül ü de
ü emiş olan e ön anısı düşünülen bak e iye gö e seçilmiş mono alan eya
poli alan an ise umla kullanıla ak doğ ulama eya se o ip ayini yapılabili
(ö neğin kül ü de Salmonella ü emesi du umunda se o ip beli leme e
se olojik doğ ulama yapılması gibi). Ay ıca di ek klinik anıya uygun ö nek
(ö neğin boğaz sü ün ü ö neğinde S. pyogenes, id a da Legionella pneumophila
Se og up I an ijeni a aş ı ılması) alına ak uygulanabili . Di ek ö nek en yapılan
es le has a başı es le (POCT) hızlı anıda önemli olup, asyonel an ibiyo ik
eda ile inin uygulanması açısından da önemlidi . Bununla bi lik e bu es le
ile sap anan sonuçla ın klinik bulgula la bi lik e değe lendi ilmesi, ge ekli
du umla da mu laka kül ü le doğ ulanması önemlidi .
Has a se umunda e kene ka şı an iko sap anması p ensibine dayalı
se olojik es le bak e iyel e kenle için; sis emik yayılım gös e en
(B ucella spp. gibi), kül ü de ü e ilmesi zo (T eponema pallidum gibi),
e kenle için kullanılabili . Bu es le de anı e eda iye ce abın izlenmesi
de mümkündü .
8. Moleküle Yön emle
DNA analizle i, polime az zinci eaksiyonu (PCR), DNA dizi analizi
e gene ik işa e lemele gibi moleküle eknikle le bak e ile in anımlanması
ANTİBİYOTİK DUYARLILIK TESTLERİ   135
İnkübasyon:
Pe i plakla ı 35±2°C sıcaklık a ae obik koşulla da 16–18 saa sü eyle
bekle ili . Bu sü eç e an ibiyo ik, disk en çe eye doğ u yayılı e aga üze inde
bi konsan asyon g adyanı oluş u u . Bak e inin ilgili an ibiyo iğe duya lı
olduğu bölgede ü eme inhibe olu ken, di ençli olduğu bölgede ise ü eme de am
ede .
Değe lendi me e Yo umlama:
İnkübasyon sü esi amamlandığında, an ibiyo ik diskle inin çe esinde
oluşan inhibisyon zonla ının çapı ce el eya kumpas kullanıla ak milime e
cinsinden ölçülü . Elde edilen zon çapla ı, CLSI eya EUCAST a a ından
beli lenmiş sını değe le le ka şılaş ı ılı . Bu değe lendi me sonucunda izola ,
ilgili an ibiyo iğe ka şı duya lı (S), o a duya lı (I; yüksek dozda duya lı) eya
di ençli (R) ola ak sını landı ılı .
2.1.3.Klinik ekiYe i eSını lılıkla
Hızlı sonuç e mesi e çok sayıda an imik obiyal ajan için uygulanabili
olması nedeniyle disk di üzyon es i, klinik mik obiyoloji labo a u a la ında
sık kullanılan yön emle den bi idi . Ancak yön emin MİK gibi kan i a i e ile
sunmaması, ay ıca ya aş ü eyen ya da özel besiye i ge ek i en mik oo ganizmala
için uygun olmaması önemli kısı lılıkla a asında ye alı . Bu ü o ganizmala da,
al e na i ola ak dilüsyon yön emle i eya g adyan emelli duya lılık es le inin
e cih edilmesi öne ili .
Şekil 1.Ki by-Baue Tes Aşamala ı (12).

136   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
2.2.G adiyen Di üzyonYön emi(G- es )
G adiyen di üzyon yön emi, an ibiyo ik duya lılığının değe lendi ilmesinde
hem kali a i hem de kan i a i e i sağlayabilen bi yaklaşımdı . Bu yön em
yaygın ola ak “G- es ” ola ak bilini . Beli li bak e i ü le inin es edilmesinin
ge ek iği du umla da G- es yön emi öncelikli ola ak e cih edili .
2.2.1.Tes P ensibi
G- es , an ibiyo iğina an konsan asyonla da (loga i mik g adyan
şeklinde) emdi ildiği ince plas ik es şe i le in, inoküle edilmiş aga yüzeyine
ye leş i ilmesi p ensibine dayanan bi yön emdi . Şe i eki an ibiyo ik, aga
o amına di üze ola ak bak e i ü emesini inhibe ede .
2.2.2.UygulamaAşamala ı
İnokülüm Hazı lığı:
Tes le de, 18–24 saa lik aze e sa bak e i kül ü le i e cih edili . S e il öze
ile alınan bi kaç koloni, se um izyolojik eya MHA içine eklene ek süspansiyon
hazı lanı . Bu süspansiyonun bulanıklığı, 0,5 McFa land s anda dına (yaklaşık
1–2 × 10⁸ CFU/mL) uygun aya lanı . Bulanıklık aya ı, e cihen densi ome e
kullanıla ak; bu mümkün değilse gö sel ka şılaş ı ma yön emiyle yapılı .
Hazı lanan süspansiyon bekle ilmeden kullanılmalı e en azla 15 dakika içinde
işleme alınmalıdı .
İnokülasyon:
Uygulama aşamasında, 4 mm kalınlığında e pH değe i 7.2–7.4 a alığında
hazı lanmış MHA plakla ı kullanılı . Beli li bak e i ü le inin ü emesi için
ge ek iğinde aga a %5 koyun kanı eya NAD gibi ek büyüme ak ö le i
ila e edilebili . S e il pamuklu ekü yon, bak e i süspansiyonuna ba ı ıldık an
son a üp kena ına bas ı ıla ak azla sı ı uzaklaş ı ılı . A dından aga yüzeyi,
ekü yon ya ay, dikey e çap az yönle de sü üle ek amamen kaplanı . Plakla ın
kena la ının da inokülasyonu, bak e ile in homojen dağılımı açısından
önemlidi . İşlem amamlandık an son a plakla , yüzeyin ku uması için 3–5
dakika bekle ili ; bu sü enin 15 dakikayı aşmamasına dikka edili .
Şe idin Ye leş i ilmesi:
S e il pens eya özel aplika ö kullanıla ak u ulan G- es şe idi, an ibiyo ik
konsan asyon skalası yuka ı bakacak şekilde aga yüzeyine ye leş i ili .
Şe idin aga yüzeyi ile am emas e mesi, ha a kaba cıkla ının oluşmaması e
ANTİBİYOTİK DUYARLILIK TESTLERİ   137
pozisyonunun sabi kalması sağlanmalıdı . Bi den azla şe i ye leş i ilecekse,
inhibisyon zonla ının çakışmasını önlemek amacıyla şe i le a asında 2–3 cm
mesa e bı akılmasına dikka edilmelidi .
İnkübasyon:
G- es şe i le i ye leş i ildik en son a plakla e s çe ilmeden doğ udan
inküba ö e alını . Genellikle 35±2°C’de, ae ob koşulla da 18–24 saa
inkübasyon uygulanı . Bazı bak e i ü le inin CO₂ ile zenginleş i ilmiş
o amda eya anae ob koşulla da inkübasyonu ge ekebili . Ya aş ü eyen
mik oo ganizmala söz konusu olduğunda ise inkübasyon sü esi, op imal ü eme
sağlanana kada uza ılabili .
Sonuçla ın Okunması:
İnkübasyon sü esi amamlandığında oluşan inhibisyonzonu elip ik
biçimde gözleni e bu zonun şe i üze indeki konsan asyon skalası ile kesiş iği
nok a, MİK değe i ola ak kabul edili . Elde edilen MİK değe i, CLSI eya
EUCAST s anda la ına gö e yo umlanı . Tes p ensibinde beli ildiği üze e,
kesişme nok ası iki değe a asında ise daha yüksek olan değe apo edili . Elde
edilen sonuçla , CLSI eya EUCAST k i e le i doğ ul usunda “duya lı; S”,
“o a duya lı; I (yüksek dozda duya lı)” eya “di ençli; R” ola ak yo umlanı .
Ay ıca zonun düzensiz gö ünümü, zon içe isinde koloni gelişimi gibi bulgula ,
sonuçla ın değe lendi ilmesinde dikka e alınmalı, s anda la da bu alanda
beli ilen ku alla a gö e değe lendi ilmelidi (Şekil 2).
2.2.3.Klinik ekiYe i eSını lılıkla
G- es yön emi, klinik mik obiyoloji uygulamala ında özellikle ankomisin
e ka bapenemle gibi k i ik öneme sahip an ibiyo ikle in MİK değe ini
beli lemede yaygın ola ak kullanılmak adı . Disk di üzyon es inde sonuçla ın
beli siz olduğu du umla da, G- es daha ne e gü enili e ile suna ak eda iye
yönelik klinik ka a la ın doğ uluğunu a ı ı . Ay ıca, ya aş ü eyen, as idiyöz
özellik gös e en eya özel besiye i ge ek i en bak e ile de de p a ik e gü enili
bi al e na i ola ak öne çıka . Di enç pa e nle inin akibinde, epidemiyolojik
a aş ı mala da e nadi pa ojenle in değe lendi ilmesinde sağladığı kan i a i
e ile , yön emin klinik değe ini önemli ölçüde güçlendi mek edi .
Bununla bi lik e, G- es yön eminin bazı sını lılıkla ı bulunmak adı .
Öncelikle, disk di üzyon es ine kıyasla daha yüksek maliye li olması e
üm an ibiyo ikle için ica i şe i le in bulunmaması, yön emin kullanımını
kısı layabili . Ay ıca şe i le in doğ u şekilde ye leş i ilmesi e sonuçla ın ha asız
138   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
yo umlanabilmesi için işlemin deneyimli pe sonel a a ından yü ü ülmesi
ge eklidi . Bazı bak e i–an ibiyo ik kombinasyonla ında inhibisyon zonla ının
ne ola ak gözlenememesi, minimum inhibi ö konsan asyon (MİK) ölçümünü
zo laş ı mak adı .
Şekil 2. E- es (13).
3. Dilüsyon Tes le i
Dilüsyon yön emle i, an imik obiyal ajanla ın bak e iyel ü eme üze indeki
e kisini kan i a i ola ak değe lendi meye olanak anıyan e al ın s anda ola ak
kabul edilen eknikle di . Bu yön emde, an ibiyo ikle sı ı besiye indeiki ka
se i dilüsyon ile hazı lanı e es edilecek mik oo ganizma inoküle edili .
Böylece, bak e iyel ü emeyi inhibe eden en düşük an ibiyo ik konsan asyonu
olan minimum inhibi ö konsan asyon (MİK) değe i beli leni . Elde edilen MİK
değe le i hem klinik uygulamala da hem de a aş ı ma alanla ında al ın s anda
ola ak kabul edilmek edi .
3.1.Sı ı(B o h)DilüsyonYön emle i
Sı ı dilüsyon yön emle i, an ibiyo ikle in sı ı besiye inde (genellikle
Mülle -Hin on b o h) iki ka a an konsan asyonla da hazı lanması p ensibine
dayanı . Bu yön em, minimum inhibi ö konsan asyon (MİK) değe inin
kan i a i ola ak beli lenmesine olanak anı e mak odilüsyon ile mik odilüsyon
olmak üze e iki a klı şekilde uygulanabili .
3.1.1.Mak odilüsyon(TüpDilüsyonYön emi)
Mak odilüsyon ekniğinde, en az 1 mL hacmindeki s e il üple de
an ibiyo ikle iki ka a an konsan asyonla da hazı lanı . Bak e i süspansiyonu,
0,5 McFa land s anda dına uygun ola ak hazı lanıp üple e eşi mik a da ekleni .
Tüple , 35 ± 2 °C’de 18–24 saa sü eyle inkübe edili . İnkübasyon sonunda,
ANTİBİYOTİK DUYARLILIK TESTLERİ   139
bak e i ü emesinin amamen du duğu en düşük an ibiyo ik konsan asyonu MİK
ola ak beli leni . Yüksek doğ uluk e ek a lanabili lik sağlaması nedeniyle
mak odilüsyon yön emi, duya lılık es le inde al ın s anda kabul edili . Ancak
yüksek besiye i üke imi, azla iş gücü ge eksinimi e aynı anda sını lı sayıda
ö neğin işlenebilmesi gibi deza an ajla ı me cu u (Şekil 3).
Şekil 3. Mak odilüsyon Tes i (14).
3.1.2.Mik odilüsyon
Mik odilüsyon, mak odilüsyon p ensibinin daha küçük hacimle de
uygulanması olup genellikle 96 kuyucuklu mik o i e plakla da ge çekleş i ili .
He bi kuyucuk, es edilecek an ibiyo iğin iki ka a an konsan asyonla ını
içe i . S anda bak e i süspansiyonu, beli lenen hacimle de kuyucukla a eşi
dağı ıldık an son a plakla 35±2°C’de 18–24 saa inkübe edili . Sonuçla çıplak
gözle değe lendi ilebileceği gibi, spek o o ome e eya o oma ik okuyucula
a acılığıyla da analiz edilebili . O omasyona uyumlu olması, kısa sü ede sonuç
e mesi e az hacimde besiye i ge ek i mesi, mik odilüsyon yön eminin
başlıca a an ajla ıdı . Bununla bi lik e, s anda p o okolle e uyulmadığında
kon aminasyon iski a mak a olup yön emin dikka li bi şekilde uygulanması
ge ekmek edi .
3.2.Aga DilüsyonYön emi
Aga dilüsyon yön emi, mik oo ganizmala ın an imik obiyal ajanla a
duya lılığını değe lendi mede kullanılan, yüksek doğ uluk e ek a lanabili lik
sağlayan eknikle den bi idi . Bu yön emde, a klı konsan asyonla da
an ibiyo ik içe en ka ı besiye le i hazı lanı e es edilecek mik oo ganizmala
bu o amla a inoküle edili . Elde edilen MİK değe i, hem klinik eda i
planlamasında hem de an ibiyo ik di enç eğilimle inin izlenmesinde k i ik bi
140   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
pa ame e ola ak kabul edili . CLSI e EUCAST s anda la ına uygun şekilde
yü ü ülen bu yön em, nadi gö ülen eya zo ü eyen pa ojenle de gü enili
sonuçla sağlayabilse de, yüksek zaman e iş gücü ge eksinimi nedeniyle u in
labo a u a uygulamala ında sını lı ola ak kullanılmak adı .
3.2.1.Tes P ensibi
Bu eknik, çeşi li konsan asyonla da an ibiyo ik içe en ka ı besiye le ine
es edilecek mik oo ganizmanın inoküle edilmesi esasına dayanı . Çoğu
uygulamada MHA kullanılı . An ibiyo ikle iki ka a an konsan asyonla da
hazı lanı e e i ilmiş aga a eklene ek ay ı plakla dökülü . Bak e i süspansiyonu
0,5 McFa land bulanıklığında hazı lanı aga yüzeyine inoküle edili . 18-24 saa
inkübasyon sonunda, ü emenin olmadığı en düşük an ibiyo ik konsan asyonu
MİK ola ak beli leni .
3.2.2.UygulamaAşamala ı
An ibiyo ik Çözel ile inin Hazı lanması:
İşleme başlamadan önce, kullanılacak an ibiyo iğin s ok çözel isi ü e ici
alima la ına eya ulusla a ası s anda la a uygun şekilde hazı lanı . An ibiyo ik,
uygun çözücü e sey el ici kullanıla ak çözülü , a dından e i ilmiş MHA’a
ekleni e hede konsan asyona ulaşacak biçimde homojenize edili . He
konsan asyon için ay ı aga ka ışımı hazı lana ak s e il pe i kapla ına dökülü
e düzgün yüzeye sahip plakla elde edili .
Plakla ın Hazı lanması:
Plakla ın kalınlığı, s anda ola ak 4 mm olacak şekilde aya lanı . Aga
döküm işlemi amamlandık an son a plakala , oda sıcaklığında ka ılaşmaya
bı akılı . Ka ılaşan plakla , kullanılıncaya kada uygun koşulla da, genellikle
buzdolabında e nem kaybını önleyecek şekilde muha aza edili .
Bak e i Süspansiyonunun Hazı lanması:
Sa kül ü den seçilen mik oo ganizma, s e il se um izyolojik eya
uygun sı ı besiye inde hazı lana ak 0.5 McFa land s anda dına aya lanı . Bu
bulanıklık, yaklaşık 1–2 × 10⁸ CFU/mL bak e i yoğunluğunu i ade ede . Elde
edilen süspansiyon, aga plak yüzeyine inoküle edili .
İnkübasyon:
İnokülasyonun a dından plakla , yüzeyin ku uması için kısa bi sü e
bekle ili e e s çe ilmeden inküba ö e ye leş i ili . Genellikle 35±2°C’de,

ANTİBİYOTİK DUYARLILIK TESTLERİ   141
ae ob koşulla da 18–24 saa sü eyle inkübasyon uygulanı . Bazı bak e i ü le i
için anae ob eya CO₂ zenginleş i ilmiş o am ge ekebili ken, ya aş ü eyen
mik oo ganizmala da inkübasyon sü esi op imal ü eme sağlanana kada
uza ılabili .
Sonuçla ın Değe lendi ilmesi:
İnkübasyon sü esi amamlandığında bak e i ü emesinin amamen du duğu
en düşük an ibiyo ik konsan asyonu, MİK değe i ola ak kaydedili . Kısmi
ü eme, bulanık alanla eya ek ük koloni a lığı gözlendiğinde sonuçla
i izlikle değe lendi ili e ge ek iğinde es ek a lanı .
3.2.3.Klinik ekiYe i eSını lılıkla
Yüksek doğ uluk e u a lılık sağlaması, aga dilüsyon yön emini
an imik obiyal duya lılık es le inde e e ans s anda haline ge i mek edi .
Klinik mik obiyolojide nadi eya zo ü eyen pa ojenle in incelenmesi, di enç
mekanizmala ının a aş ı ılması e yeni an ibiyo ikle in e kinlik çalışmala ında
önemli bi ole sahip i . Ay ıca, epidemiyolojik a aş ı mala da an ibiyo ik di enç
eğilimle inin akibi için gü enili e i suna . Bununla bi lik e, yön emin bazı
sını lılıkla ı da bulunmak adı . He an ibiyo ik konsan asyonu için ay ı plak
hazı lanması ge ekliliği, uygulamayı hem zaman açısından uzun hem de iş gücü
açısından yoğun hale ge i i . Plakla ın kısa a öm ü, önceden hazı lanıp uzun
sü e saklanmala ını güçleş i i . Aynı anda çok sayıda an ibiyo iğin es edilmesi
yön emin p a ikliğini azal ı . Doğ u e gü enili sonuç elde edilebilmesi için
eknik bilgiye sahip, deneyimli pe sonel a a ından uygulanması ge eklidi .
4. O oma ize An ibiyo ik Duya lılık Sis emle i
O oma ize an ibiyo ik duya lılık es sis emle i, klinik mik obiyoloji
labo a u a la ında izole edilen mik oo ganizmala ın an imik obiyal ajanla a
ka şı duya lılık p o ille ini hızlı, objek i e s anda bi biçimde beli lemek için
geliş i ilmiş en eg e eknolojile di . Bu sis emle , disk di üzyon eya G- es gibi
geleneksel manuel yön emle in ge i diği uzun inkübasyon sü ele i, yüksek iş
yükü e subjek i değe lendi me gibi sını lılıkla ını o adan kaldı a ak anısal
sü eçle e önemli bi hız e gü enili lik kazandı mış ı .
Çalışma p ensiple i, mik oo ganizmanın sı ı besiye i o amında MİK
değe inin beli lenmesine dayanı . MİK, bak e i ü emesini gö ünü şekilde
du du an en düşük an imik obiyal konsan asyon ola ak anımlanı . O oma ize
sis emle bu değe i, u bidime ik, spek o o ome ik eya lo esan abanlı op ik
142   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
algılama eknikle i ile mik oo ganizmanın büyüme eğ isini ge çek zamanlı
izleye ek hesapla . Klinik açıdan, bu cihazla özellikle çoklu ilaç di enci e
benze i di enç eno iple inin a ığı günümüzde k i ik bi ol üs leni . E ken e
doğ u sonuçla sağlaya ak hede e yönelik eda inin hızla başlanmasına imkân
anı , ampi ik eda i sü esini kısal ı , mo bidi e e mo ali e o anla ını düşü ü .
Ay ıca, an imik obiyal di enç yöne imine ka kı sağlaya ak an ibiyo ikle in
asyonel kullanımını eş ik ede e epidemiyolojik sü eyans için değe li e i
ü e i .
4.1.YaygınOla akKullanılanO oma izeSis emle
BD Phoenix™ M50 Sis emi:
Bec on Dickinson (BD) a a ından geliş i ilen BD Phoenix™ M50,
an ibiyo ik duya lılık es i e mik oo ganizma anımlaması için en eg e çözümle
sunan bi pla o mdu . Sis em, bak e i ü emesini e me abolik ak i i eye bağlı
enk değişimle ini eş zamanlı ola ak değe lendi ebilmek amacıyla kolo ime ik
e u bidime ik ölçüm eknikle ini bi a ada kullanı . Tipik ola ak 6–12 saa
içe isinde sonuç e ebilmesi, özellikle acil klinik ka a la ın ge ek iği du umla da
önemli a an aj sağla . Modüle yapısı sayesinde hem G am pozi i hem de G am
nega i bak e ile için geniş kapsamlı an ibiyo ik panelle i kullanılabili .
VITEK® 2 Sis emi:
BioMé ieux a a ından geliş i ilen VITEK®2 sis emi, günümüzde dünya
genelinde en yaygın kullanılan o oma ize an ibiyo ik duya lılık es (AST)
sis emle inden bi idi . Çalışma p ensibi, mik o-kuyucuk yapısına sahip özel es
ka la ının kullanımına dayanı . Tu bidime ik ölçümle , bak e i çoğalmasını
izle ken; kolo ime ik analizle biyokimyasal eaksiyonla ı değe lendi e ek hem
mik oo ganizma anımlamasını hem de an ibiyo ik duya lılık es ini mümkün
kıla . Sis em, genellikle 4–15 saa içe isinde sonuç ü e i e es ka la ının
yüklenmesinden apo un alınmasına kada geçen sü eç am o omasyon ile
yü ü ülü . Ay ıca, genişlemiş spek umlu be a-lak amaz (ESBL) gibi beli li
di enç mekanizmala ının espi inde gelişmiş algo i mala kullana ak klinik
ka a sü ecine ka kı sağla .
Mic o Scan Walk Away Sis emi:
Beckman Coul e a a ından geliş i ilen Mic o Scan Walk Away sis emi,
esnek kullanım özellikle i e yüksek es kapasi esi ile öne çıkan bi o oma ize
an ibiyo ik duya lılık es (AST) sis emidi . Çalışma p ensibi, he bi i a klı bi
ANTİBİYOTİK DUYARLILIK TESTLERİ   143
an ibiyo ik eya besiye i içe en mik o-kuyucuklu panelle in kullanımı üze ine
ku uludu . S anda besiye i içe en panelle e ek ola ak hızlı es ( apid es )
seçenekle i de suna ak sonuçla ın daha kısa sü ede elde edilmesine imkân
anı . Kullanıcı ih iyaçla ına gö e özelleş i ilebilen panel yapısı, beli li pa ojen
g upla ına e an ibiyo ik kombinasyonla ına odaklanmayı mümkün kıla .
Bu yönüyle Mic o Scan Walk Away, hem u in klinik uygulamala da hem de
a aş ı ma amaçlı çalışmala da e cih edilen çok yönlü bi sis em ola ak dikka
çekmek edi .
Tablo 1. O oma ize Sis emle in A an aj e Deza an ajla ı
A an ajla Deza an ajla
Hızlı sonuç e me: Bazı sis emle de
4–8 saa içinde duya lılık e
anımlama sonuçla ı alınabili .
Yüksek maliye : Cihaz, sa malzemesi e
bakım gide le i manuel yön emle e gö e
daha azladı .
S anda dizasyon: Tes p osedü le i
o oma ik yü ü üldüğü için
labo a u a la a ası sonuç
a klılıkla ı azalı .
Esneklik sını lılığı: Kullanılabilecek
an ibiyo ik e es seçenekle i ü e ici
i manın panel içe iğiyle sını lıdı .
Düşük insan ha ası: Tam o omasyon,
manuel işlem kaynaklı ha ala ı
minimize ede .
Teknik a ıza iski: Cihaz a ızala ı es
sü eçle ini gecik i ebili .
Yüksek e imlilik: Aynı anda
çok sayıda ö nek e an ibiyo ik
kombinasyonu es edilebili .
Bazı mik oo ganizmala için uygun
olmama: Nadi eya özel besiye i ge ek i en
ü le de pe o mans sını lı olabili .
Di enç mekanizması espi i:
ESBL, ka bapenemaz gibi di enç
mekanizmala ını beli leyebilen
gelişmiş algo i mala suna .
Teknoloji bağımlılığı: Cihaz e yazılım
güncellemele i ile ü e iciye bağımlılık söz
konusudu .
5. Sonuç e Öne ile
An ibiyo ik duya lılık es le i, en eksiyon has alıkla ının e kin eda isinde
doğ u an ibiyo ik seçimini yönlendi en e di enç gelişiminin önlenmesinde
k i ik ol oynayan yön emle di . Disk di üzyon, g adiyen di üzyon e dilüsyon
yön emle i, a klı a an aj e sını lılıkla ıyla klinik uygulamala da yaygın ola ak
kullanılmak a; o oma ize sis emle ise hızlı e s anda sonuçla ıyla mode n
labo a u a p a iğine önemli ka kı sağlamak adı . Bu yön emle in doğ u
144   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
seçimi e s anda la a uygun biçimde uygulanması, yalnızca has a yöne imini
iyileş i mekle kalmayıp, aynı zamanda an ibiyo ik di encine ka şı kü esel
mücadelede de s a ejik bi önem aşımak adı .
Kaynakça
1. Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e (CLSI). Pe o mance
S anda ds o An imic obial Suscep ibili y Tes ing. CLSI s anda d M100.
Wayne, PA: CLSI; 2025.
2. Eu opean Commi ee on An imic obial Suscep ibili y Tes ing
(EUCAST). B eakpoin Tables o In e p e a ion o MICs and Zone Diame e s.
EUCAST; 2025.
3. Jo gensen JH, Fe a o MJ. An imic obial suscep ibili y es ing: A
e iew o gene al p inciples and con empo a y p ac ices. Clin In ec Dis.
2009;49(11):1749-1755. doi:10.1086/647952
4. Mu ay PR, Ba on EJ, Jo gensen JH, P alle MA, Yolken RH. Manual
o Clinical Mic obiology. Washing on, DC: ASM P ess; 2007.
5. Balows A, Hausle WJ, He mann KL, Isenbe g HD, Shadomy HJ.
Manual o Clinical Mic obiology. 5 h ed. Washing on, DC: ASM P ess; 1991.
6. Baloui i M, Sadiki M, Ibnsouda SK. Me hods o in i o e alua ing
an imic obial ac i i y: A e iew. J Pha m Anal. 2015;6(2):71-79. doi:10.1016/j.
jpha.2015.03.005
7. Schumache A. In i o an imic obial suscep ibili y es ing me hods:
Aga dilu ion and b o h dilu ion. In J Pep Res The . 2017;23(1):45-52.
doi:10.1007/s10989-017-9621-5
8. Kowalska-K ochmal B, Dudek-Godek K. The minimum inhibi o y
concen a ion o an ibio ics: B o h mic odilu ion and aga dilu ion
ecommenda ions. In J Mol Sci. 2021;22(8):4215. doi:10.3390/ijms22084215
9. Pa el JB. Aga dilu ion MIC es . In: Majo Re e ence Wo ks. Hoboken,
NJ: Wiley; 2023. doi:10.1002/9781683670438.cmph0064
10. Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e (CLSI). Me hods o
Dilu ion An imic obial Suscep ibili y Tes s o Bac e ia Tha G ow Ae obically
(CLSI S anda d M07). Wayne, PA: CLSI; 2023.
11. Hu X, Sun L, Nie T, e al. E alua ion o aga dilu ion me hod in
suscep ibili y es ing o polymyxins o En e obac e iaceae and non- e men a i e
ods: Ad an ages compa ed o b o h mic odilu ion and b o h mac odilu ion.
An ibio ics. 2022;11(10):1392. doi:10.3390/an ibio ics11101392
247
BÖLÜM XIV
İMMÜNOSEROLOJİK TESTLER
Immunose ologicalTes s
Mehme ERİNMEZ1
1(D . Öğ . Üyesi), Gazian ep Üni e si esi
Tıp Fakül esi Tıbbi Mik obiyoloji Ana Bilim Dalı,
E-mail: [email p o ec ed]
ORCID: 0000-0002-3570-3510
1. Gi iş
İmmün, kelime anlamı i iba iyle kökle i An ik Roma’ya dayanan
‘‘immünis’’ sözcüğünden ü emiş e aske lik, e gi gibi zo unlulukla dan
mua u ulan kişile i anımlamak aydı. Günümüzde immünoloji, konağın
pa ojenle in en eksiyöz kabiliye le ine ka şı gös e diği di enci yani bağışıklığı
inceleyen bi bilim dalıdı . İnsan ücudunda has alığa yol açabilecek i üsle ,
bak e ile , man a la , p o ozoonla e helmin le gibi oldukça azla çeşi e
mik oo ganizma ile bu g upla a dahil sayılması güç mik a da pa ojen göz
önüne alındığında immün sis emin de a klı mekanizmala la ka şı koyması
ge ekmek edi .
Doğal (inna e) immüni enin e kisiz eya ye e siz kaldığı du umla da insan
ücudu ‘an ijen’ adı e ile mik obiyal molekülle le anışı . An ijen, emel ola ak
kazanılmış (adap i ) immün sis em elemanla ı a a ından spesi ik ola ak anınan
e ‘an iko ’ ü e imine neden olan moleküüle ola ak anımlanabili . An iko la
ise B len osi le a a ından he bi an ijenik de e minan a (epi op) özgün olacak
şekilde ü e ilen, aynı zamanda ‘immünglobulinle ’ ola ak da adlandı ılan se um
molekülle idi .
Se oloji, özellikle dolaşım sis eminde olmak üze e çeşi li ücu
sı ıla ında an ijenle in, an iko la ın e immün sis emin diğe elemanla ının
a aş ı ıldığı bi dalıdı . İmmünose olojik es le in günümüz ıbbi p a iğinde,
mik oo ganizmala ın yol aç ıkla ı has alıkla ın anısında, bu has alıkla ın

248   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
e ele inin espi inde, eda iye yanı ın izlenmesinde, bağışıklık du umunun
beli lenmesinde b. pek çok du umda oldukça önemli bi kullanım alanı
a dı .
Günümüzde kullanımda olan yüzle ce immünose olojik es yön emi olasa
da bu es le in ne edeyse amamı an ijen-an iko bi leşmesinin özgünlüğüne
dayalıdı . O nedenle bu bölümde Tıbbi Mik obiyoloji Labo a u a la ında en
yaygın ola ak kullanılan yön emle ele alınacak ı .
2. İmmünose olojik anı yön emle i
2.1.P esipi asyon es le i
An iko la e çözünü o mdaki an ijenle in, eşdeğe konsan asyonla da
eya çeşi li o anla da kombinasyonla halinde ka şılaş ı ıldığında çökel ile
(p esipi a ) oluş u ması p ensibine dayanmak adı .
Aga jel p esipi asyon es i
Aga (%1-2) jel uygun çözücüyle (dis ile su eya ampon solüsyonu) ile
hazı lana ak, o okla da s e ilizasyon son ası ka ılaşmaya başlamadan önce
lam yüzeyle ine döküle ek ka ılaşması bekleni . Daha son a aga jel yüzeyinde
bi bi ine 3-5 mm ( eaksiyonun ku e ine gö e aya lanabili ) uzaklık a olacak
şekilde 2-4 mm çapında kuyucukla açılı . Daha son a ka şılıklı kuyucukla a
eklenen suda çözünebilen an ijen e an iko la ın aga jel yüzeyinde di üze
ola ak bi leşmesiyle meydana gelen immünolojik eaksiyon p esipi asyon
halkala ı ola ak gözlemleni . Ay ıca oluşan bu p esipi asyon halkala ı
Coomassie Blue adı e ilen bi p o ein boyasıyla boyana ak daha ne ola ak
ola ak gö ülebili .
2.1.1.JelElek o o ez
Bazı an ijen ka ışımla ı a klı bi çok an ijen içe ebilmesi e
içe diği an ijenle in kompleks yapısı ge eği basi di üzyon yön emle i e
p esipi asyon halkala ı ile ay ılamayabili . Bu nedenle jel elek o o ez eya
immünoelek o o ez ola ak adlandı ılan bi eknik geliş i ilmiş i . Bu yön em,
an ijenle in p esipi asyonla ının incelenmesinden önce jel yüzeyine ol aj
uygulanmasıyla elek iksel yükle ine gö e ay ılması esasına dayanı .
Pozi i e nega i elek o la a asında, an ijenle jel yüzeyinde elek iksel
yükle ine gö e elek ik akımı uygulana ak ha eke e i ili . Pozi i yüklüan ijenle
nega i elek oda doğ u ha eke ede ken, nega i yüklü an ijenle pozi i
İMMÜNOSEROLOJİK TESTLER   249
elek oda doğ u ile le . Daha son a jel yüzeyi boyunca ince bi kanal şeklinde
bi kuyu açılı e di üze olması için an iko la doldu ulu . An ijen e an iko la
a asında p esipi asyon halkala ı gözleni .
İmmünoelek o o ez yön eminin çeşi li a yasyonla ı da bulunmak adı .
Ka şı akım elek o o ezinde, pozi i yüklü bi an iko e nega i yüklü bi
an ijenin elek ik akımı ya dımı ile bi bi le ine doğ u ha eke i e p esipi asyon
oluşumu sağlanı . Roke elek o o ez adı e ilen yön emde ise an iko içe en
jel üze inde an ijenle in nega i elek o a a ında sı alanan an ijenle in pozi i
elek oda doğ u ha eke i gözlemleni . Bu eknik e an iko la ha eke siz olduğu
için an ijenle in oke benze i p esipi asyon gö ün üle i an ijen konsan asyonu
hakkında bilgi e ebili .
2.1.2.Tüpp esipi asyon es i
An iko e an ijen bi leşmesinin sı ı o amda p esipi asyon oluş u a ak
gözlemlenmesi esasına dayanı . Deney için al ı üp en oluşan bi se hazı lanı ;
1. üp: An iko (bağışık se um) e es sı ısı (an ijen a anan)
2. üp: An iko e ½ sulandı ılmış es sı ısı
3. üp: An iko e pozi i kon ol
4. üp: An iko e se um izyolojik
5. üp: No mal se um (bağışık olmayan) e es sı ısı
6. üp: Se um izyolojik e es sı ısı
O alama ola ak onbeş dakika beklendik en son a üp yüzeyinde
p esipi asyon halkası izlenmeye başla . P esipi asyonun beli ginleşmesi için
üple 2 saa boyunca 37 °C’ de inkübe edildik en son a e esi güne kada
buzdolabında bekle ile ek incelenebili . Tes sonuçla ı yo umlanı ken 3 no’lu
üp pozi i , 4-6 no’lu üple in nega i olması ge ek iğine dikka edilmelidi .
2.2.Aglü inasyon es le i
An iko la e pa iküle (pa çacıklı) o mdaki an ijenle in eşdeğe
konsan asyonla da eya çeşi li o anla da kombinasyonla halinde
ka şılaş ı ıldığında gözle gö ülü pa çacıkla , çökel i (aglü ina ) oluş u ması
p ensibine dayanmak adı . Bu yön emde an iko -an ijen bi leşmesinin gözle
gö ülebili pa çacıkla oluş u ması için la eks, ben oni e polis i en gibi sen e ik
pa çacıkla eya yüzeyine an ijen kaplanmış e i osi le kullanılabili .
250   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
2.2.1.RoseBengalTes i
Rose Bengal es i, B ucella en eksiyonla ı anısında genellikle a ama
amacıyla kullanılan bi immünose olojik es i . Rose Bengal boyası kullanıla ak,
B ucella abo us s anda bak e i süspansiyonla ından hazı lanmış an ijenle
kullanılı . Lam eya pü üzsüz bi zemin üze inde önce has a se umu daha son a
eşi mik a da an ijen eklene ek homojenize olana kada ka ış ı ılı . Ro a o
kullanıla ak, lam 4-5 dakika boyunca çe ili . Lam yüzeyi üze inde i i anecikli
çökel ile oluş uğunun gözlenmesi pozi i es sonucuna yani has a se umunun
an iko içe diğine işa e ede .
2.2.2.W igh (B ucellaTüpaglü inasyon) es i
W igh es i ile Rose Bengal es sonucu pozi i gelen has ala ın
doğ ulanması amacıyla i elendi me yapıla ak es ge çekleş i ili . Bu amaçla
1/20-1/640 a asında i elendi me yapmak için 7 ade üp alını ;
- Tüple bi spo üze inde dilüsyon değe le i yazıla ak sı alanı .
- Bi inci üpe 0.9 mL se um izyolojik ekleni .
- Diğe üple e 0.5 mL se um izyolojik ekleni .
- Bi inci üpe 0.1 mL has a se umu eklene ek iyice ka ış ı ılı .
- Bi inci üp en 0.5 mL alına ak bi son aki üpe ak a ıla ak iyice
ka ış ı ılı e bu işlem son üpe kada ek a lanı , son üp en alınan 0.5 mL dışa ı
a ılı .
- Sulandı ımın yapıldığı ilk üp de a ıla ak ikinci üp en i iba en he bi
üpe 0.5 mL an ijen ekleni .
- Tüple çalkalana ak ka ış ı ılı e a dından 37°C’de 24-48 saa inkübe
edili .
- Tes sonucu değe lendi ili ken üple in dip kısmında oluşan aglü inasyon
e üs kısmındaki bulanıklık değe lendi ili .
- Tes in 1/100 e üze i i ele de aglü inasyon e mesi has alığın a lığına
işa e ede .
W igh üp es inde hem IgG hem de IgM ipi an iko la aglü inasyon
oluş u u . IgG ipi an iko la ın a aş ı ılması için Me kap oe anol eya Ri anol
kullanıla ak es ge çekleş i ili . Me kap oe anol e Ri anol, IgM’deki bisül i
bağla ını pa çalaya ak aglü inasyon e kinliğini yok ede . Klinik ola ak b uselloz
olduğu düşünülen ancak es sonucu nega i olan bazı has ala da blokan
an iko la ın a lığının a aş ı ılması için Coombs deneyi kullanılı .
İMMÜNOSEROLOJİK TESTLER   251
2.2.3.Hemaglü inasyon
Hay anla dan elde edilen e i o is le in çeşi li an ijenle le kaplanmasıyla
elde edilen e i osi süspansiyonla ı, an iko la la ka şılaş ı ıldıkla ı zaman
aglü inasyon meydana geli . Aynı e i osi yüzeyi bi den azla an ijen ile de
kaplanabili . Dolaylı hemaglü inasyon ya da pa çacık aglü inasyonu adı e ilen
bu es le de çok az an iko a lığı bile olumlu eaksiyonun gözlenmesi için
ye e li olmak adı . Ancak, an ijenle kaplanan e i osi le in kendi an ijenle ini
kaybe mediği unu ulmamalıdı . Bu nedenle, o amda e i osi an ijenle ine
ka şı; kan g ubu an iko la ı, he e o il an iko la , soğuk agglü ininle b. olması
du umunda is enmeyen aglü inasyonla meydana gelebili .
E i osi le özel yön emle kullanıla ak o malinize edilip uzun sü e
saklanılabilmek edi . E i osi e pa çacıkla basi çe an ijenle le muamele
edilip kaplanabili le eya annik asi b. maddele le işleme abii u ula ak
an ijenle kaplanı la . Çeşi li mik oo ganizmala ın an ijenle iyle e i osi le in
kaplanmasıyla, an iko a anması amacıyla geliş i ilen ica i ki le kullanıma
gi miş i . Tes le U abanlı kuyucukla da ge çekleş i ili e kuyucuk dibinde
yoğun düzgün kena lı çökel ile nega i ola ak değe lendi ili ken, kena la ı
düzensiz kalınca bi dai e şeklinde çökel ile pozi i ola ak değe lendi ili .
2.4.Hemadso psiyon es i
Bazı i üsle hüc e içinde çoğalmala ına e hüc e dışına saçılmala ına
ağmen en ek e e ikle i hüc ele de si opa ik yani hüc eyi pa çalayıcı e kide
bulunmazla . Hemadso psiyon es i, si opa ik e ki oluş u mayan ancak
hemaglu inin oluş u an i üsle in anısında kullanılan se olojik bi yön emdi .
Vi üsle en ek e olan hüc ele üze ine i al an ise um eklendik en bi sü e so a
e i osi le in eklendiğinde i üsle nö alize olacağı için hüc ele e i osi le e
bağlanamazla yani hemadso bsiyon olayı ge çekleşmez. Eğe has a se umunda
i üse ka şı an iko yoksa eya se um kullanılmaz ise hemadso bsiyon
inhibisyonu ge çekleşmez e e i osi le hüc ele üze inde kümele oluş u maya
başla . Reaksiyon mik oskop ya dımı ile gözlemleni . Aslında, hemadso bsiyon
ek başına se olojik bi olay değilken, hemadso bsiyonun inhibisyonunun
değe lendi ilmesi se olojik bi yön emdi .
2.5.Nö alizasyon es i
Mik oo ganizmala ın en eksiyona yol açma kabiliye le inin yani
en ek i i ele inin onla a özgü ola ak oluş u ulan an iko la a a ından
o adan kaldı ılmasına nö alizasyon adı e ili . Nö alizasyon es i i üsle e
252   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
ek ola ak oksin e enzimle için de uygulanılabilmek edi . Nö alizan
an iko la ın a lığının gös e ilmesinde sıklıkla hüc e kül ü le i kullanılı . Hüc e
kül ü le inde si opa ik e ki ile hüc e ölümle ine yol aç ığı gözlemlenen i üsle ,
an i i al an iko la la oda ısısında 30-40 dk kada bekle ildik en son a yeniden
hüc e kül ü le ine ekildikle inde si opa ik e kinin o adan kalk ığı gözleni e
bu du umda nö alizasyon espi edilmiş olu . Nö alizasyonun mik a ı yani
engellenen si opa ik e kinin o anı, an iko e i üs mik a ına gö e değişiklik
gös e ebili . Bundan yola çıkıla ak nö alizasyon es le i hem an ijenin hem de
an iko un espi edilmesi için kullanılabili . Ay ıca, nö alizasyon es le i deney
hay anla ında en eksiyon modelle i oluş u ulması ası asıyla da kullanılabili .
Plak nö alizasyon e eduksiyon es i ismi e ilen yön emde hüc ele de
ü emesi si opa ik bi e ki ya a an i üsle in bulunduğu hüc ele in yüzeyi
besleyici bi aga la kapa ılı e bu besleyici aga yüzeyinde plakla yani si opa ik
odakla oluşumu izleni . Eğe i üsle özgün an iko la la muamele edildik en
son a hüc ele e ekili e üze i besleyici aga la kapa ılı ise ya hiç plak oluşaz ki
bu du uma plak nö alizasyonu deni ya da oluşan plak sayısında azalma olu e
bu du um da plak edüksiyonu ola ak adlandı ılı . Plak sayısımda %50 e üze i
azalmala anlamlı kabul edili .
2.6.Tü bidime ikyön emle
Tü bidime ik yön emle bi çözel inin bulanıklık de ecesinin, o ama 90°
dik açıyla gelen ışığın çözel iden geçen mik a ının yani adso bsiyona ma uz
kalmayan kısmının o ome i ile ölçülmesi esasına dayanı . Bu sayede bulanıklığa
neden olan maddenin konsan asyonunun espi edilmesi amaçlanı . Bu yön emle
günümüzde ica i ola ak geliş i ilen o oma ize sis emle de kullanılmak adı
e immunoglobülinle , RF, ASO, CRP gibi aku az eak anla ının espi inde
yaygın ola ak kullanılak adı .
2.7.Ne elome ikyön emle
Ne elome ik yön emle bi çözel inin bulanıklık de ecesinin, o ama 90°
dik açıyla gelen ışığın çözel iden geçe ken ışık a meyda gelen kı ılımın yani
di aksiyonun o ome i ile ölçülmesi esasına dayanı . Ne elome ik yön emle ,
ü bidime ik yön emle e gö e özellikle spesi ik p o einle in ölçülmesi için
daha geniş bi de eksiyon sını ına sahip i e daha iyi bi duya lılığa sahip i .
Ne elome ik yön emle le, ans e in, hsp oglobulin, RF, CRP, ASO b. aku
az eak anla ı, kompleman es le i e immünoglobulinle çalışılabilmek edi .
Bu es le , çeşi li ica i ola ak geliş i ilen cihazla la am o oma ize bi şekilde
çalışılabilmek edi .

İMMÜNOSEROLOJİK TESTLER   253
2.8.ELISA es le i
ELISA (Enzyme-linked immunoassay) eya kısaca EIA (Enzyme
immunoassay) günümüzde en yaygın kullanılan immünose olojik yön emle
a asında ye almak adı . ELISA es le inde, an iko bi enzim ile işa e lendi miş i .
Enzim ola ak yaygın ola ak ho se edish pe oksidase kullanılı . O ama ka ılan
k omojen subs a , an ijen an iko eaksiyonu du umunda enzim a a ından
pa çalana ak enk değişikliği meydana ge i i . A dından kolo ime ik
değe lendi me ile yani enk değişikliğinin mik a ı espi edile ek sonuçla
yo umlanı . ELISA es le inde kullanılan enzimle değişiklik gös e ebili e
beklendiği gibi enzimle e gö e kullanılan subs a la da değişiklik gös e i . Bu
yön emle hem an iko hem de an jen a lığı a aş ı ılabili .
ELISA ile an iko a anmasında, bilinen bi an ijen plas ik bi yüzey
üze ine adso bsiyon yön emi ile kaplanı . An ijenle kaplı plas ik yüzey üze ine
an iko a lığı a aş ı ılan şüpheli has a se umu ekleni . A dından yıkama işlemi
ile an ijenle kompleks oluş u mayan an iko la uzaklaş ı ılı . Daha son a enzim
ile işa e li an iko ekleni ki bu an iko yıkama son ası uzaklaşmayan yani
an ijene spesi ik ola ak bağlanan an iko la a ka şı eaksiyon e ecek an i-human
globulindi . A dından yeniden yıkama işlemi yapıla ak yine eaksiyon e meyen
an iko la uzaklaş ı ılı e o ama k omojen subs a ekleni . Eğe şüpheli se um
an ijene ka şı an iko içe iyo sa yıkama işlemle i ile uzaklaşmaz e enzim
ile yıkılan subs a enk değişimine yol aça . Nega i se um ö nekle inde ise
he hangi bi enk değişikliği meydana gelmez.
ELISA ile an ijen a anmasında, bilinen bi an iko plas ik bi yüzey üze ine
adso bsiyon yön emi ile kaplanı . An iko la kaplı plas ik yüzey üze ine şüpheli
an ijen ekleni . A dından yıkama işlemi ile an iko la kompleks oluş u mayan
an ijenle uzaklaş ı ılı . Daha son a enzim ile işa e li an iko ekleni ki bu
an iko la an ijene spesi ik ola ak elde edilmiş an iko la dı . A dından yeniden
yıkama işlemi yapıla ak eaksiyon e meyen an iko la uzaklaş ı ılı e o ama
k omojen subs a ekleni . Eğe şüpheli an ijene ka şı an iko bağlanması
ge çekleşi se yıkama işlemle i ile uzaklaşmaz e enzim ile yıkılan subs a
enk değişimine yol aça . Nega i ö nekle de ise he hangi bi enk değişikliği
meydana gelmez.
2.9.Radyoimmünoassay
Radyoimmünoassay (RİA), adyoak i maddele le konjuge edilmiş
an iko la ın kullanılmasıyla an ijen eya an iko la ın a andığı bi se olojik
yön emdi . Radyoak i madde ola ak 14C, 125I, b. adyoizo opla kullanılı .
An ijen e an iko bi leşmesi meydana geldiğinde oluşan immün kompleks
254   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
adyoak i hale geli . Oluşan adyoak i i e, gama ölçe de ek ö le ya dımı
ile espi edili . Radyoak i i enin de ecesi ile kan i asyon yapılabili . İmmün
kompleks oluşmadığı nega i olgula da, adyoak i i e sap anmaz. RİA ile
ya ışmalı (kompe e i ) ölçümle de yapılabilmek edi .
Özellikle alle jene özgü IgE a lığını es e mek için RİA yön emle i
kullanılabilmek edi . RAST (RadioAlle goSo ben Tes ), spesi ik IgE
an iko la ını (ale jene özgü) sap amak için yapılı . Beli li bi ale jene ka şı
duya lılığın değe lendi ilmesinde kullanılı . Tes üpüne ale jen (ö neğin polen,
e ozu, hay an epi eli) bağlanı . Tes üpüne şüpheli se umu ekleni . Eğe
bu ale jene özgü IgE a sa, alle jenle bağlanı . Yıkama ile bağlanmayanla
uzaklaş ı ılı . Daha son a es üpüne, adyoak i ola ak işa e lenmiş an i-IgE
an iko u ekleni e üp eki adyoak i i e ölçülü . Radyoak i i e düzeyi, has anın
o ale jene ka şı ne kada IgE oluş u duğunu gös e i .
RIST (RadioImmunoSo ben Tes ) yön emi, genel ale jik ya kınlığı
değe lendi mek maksadıyla oplam IgE düzeyini sap amak için yapılı . Ancak
spesi ik ale jen anımlamaz. Tes üpüne an i-IgE an iko la ı bağlanı . Şüpheli
se um ekleni e se umda ye alan üm se bes IgE’le bu an iko la a bağlanı .
Daha son a adyoak i işa e li IgE ekleni e eğe has a se umunda IgE a sa,
üp eki an iko la a a ından bağlanmış ı bu nedenle adyoak i IgE bağlanamaz.
Sonuç ola ak; adyoak i i e ne kada azsa, has anın se umunda o kada çok IgE
a dı .
2.10.İmmüno lo esansyön emi
İmmüno lo esans yön emi (İFA), lou ok om maddele le konjuge edilmiş
an iko la ın kullanılmasıyla an ijen eya an iko la ın a andığı bi se olojik
yön emdi . Flou ok om madde ola ak Au amine, Rhodamine, FITC ( luo escein
iso hiocyana e) b. boyala kullanılı . An ijen e an iko bi leşmesi meydana
geldiğinde oluşan immün kompleksin aşıdığı boyala UV-ışınla ı ile dona ılmış
mik oskop al ında pa lak sa ı-yeşil lo esans e e ek kolaylıka espi edili le .
İmmün kompleks oluşmadığı nega i olgula da, lo esan sap anmaz. İFA es le i,
di ek e indi ek olmak üze e iki a klı modelle uygulanabili .
Di ek İFA es inde, şüpheli an ijeni aşıyan ma e yal sı ı (hüc e kül ü ü,
nazo a inks sü ün üsü, b.) emiz bi lam üze ine yayılı e ase onla ikse
edili . Bunun üze ine FITC ile boyalı bilinen an iko la konulu . Bi sü e
bekle ildik en son a yıkanı , ku u ulu e UV-ışınla ı al ında mik oskop a
inceleni . Pozi i olgula da; eğe p epa a üze inde homolog an ijen a sa,
lou ok om boyalı an iko la bağlana ak mik oskop al ında pa lak ışıl ı, enkli
İMMÜNOSEROLOJİK TESTLER   255
ışıma şeklinde gö ünecek i . Nega i olgula da; an ijen yoksa eya başka bi
e ken a sa an ijen-an iko bi leşmesi ge çekleşmeyeceği için lou ok om
boyalı an iko la yıkama işlemi ile gide ili e mik oskop al ında pa lak enkli
bi ışıma izlenmez.
İndi ek İFA es inde, emiz bi lam üze ine bilinen bi an ijen ikse edile ek
üze ine şüpheli se um ila e edili . Bi sü e bekle ili e yıkanıp, ku u ulu . Daha
son a lam üze ine, FITC ile boyanmış an iglobulin (an ihuman, an ibo ine, s)
ila e edildik en son a ek a yıkanı e ku u ulu . Eğe şüpheli se umda, lamdaki
an ijene ka şı an iko bulunuyo sa an ijen-an iko bi leşmesi meydana geli .
Yıkanmakla gide ilmeyen bu kompleks ikinci yani lou ok om boyalı an iko la
bi leşe ek mik oskop al ında pa lak ışıl ı, enkli ışıma meydana ge i i . Eğe
şüpheli se um lam yüzeyindeki an ijene özgül an iko la içe miyo sa mik oskop
al ında pa lak enkli bi ışıma izlenmez.
2.11.İmmünoblo yön emi
Bu aya kada olan kısımda bahsedilen yön emle genellikle bilinen
an ijenle i eya an iko la ı espi e mek için ye e lidi . Ancak, bazı du umla da
kompleks bi yapı içe isinde bulunan e daha önce bilinmeyen an ijenle in
eya an iko la ın anımlanması e ka ak e ize edilmesi ge ekmek edi . Bu ü
du umla da immünoblo yön emi oldukça aydalıdı .
Tes edilmek is enen an ijenle ilk önce molekül ağı lıkla ına gö e jel
elek o o ez yön emi ile ay ış ı ılı la . Molekül ağı lığı yüksek p o einle jelin
üs kısmında ye alı ken molekül ağı lığı daha düşük olan p o einle jelin
al kısımla ına doğ u göç ede . Daha son a jel yüzeyindeki bu ay ış ı ılmış
an ijenle , bi immünoblo ankı içinde elek ik akımı ası asıyla ni osellüloz
bi memb an üze ine ans e edili . Bu işlem sı asında ni oselüloz memb an
üze inde ay ış ı ılmış an ijenle in sı alamasında değişiklik olmaz. Blo , önce
spesi ik an ijene ka şı an iko la a dışık ola ak işleni , a dından yıkanı e
son ola ak an iko la ı espi e mek için adyoak i ola ak işa e lenmiş bi
konjuga blo a bağlanı . Tek a yıkandık an son a, blo bi kase içinde X-ışını
ilmiyle emas edecek şekilde ye leş i ili ; o o adyog a i son ası ilm banyo
edili . O o adyog a i, adyoak i bi maddenin dağılımından gelen bozunma
emisyonla ının (ö neğin, be a pa çacıkla ı eya gama ışınla ı) ö ün üsüyle
ü e ilen bi X-ışını ilmi eya nüklee emülsiyon üze indeki bi gö ün üdü .
O o adyog a i son ası an iko un bağlandığı an ijen ban la ı gö ünü hâle geli .
Bu eknik ay ıca enzimle konjuge edilmiş an iko la eya k omojen ma e yalle
kullanıla ak da modi iye edilebili .
256   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
İmmünoblo yön emine benze şekilde ay ış ı ılan an ijenle in
adyoizo opla konjuge an iko la la es edilmesiyle oluşan a klı p esipi asyon
çizgile inin değe lendi ildiği immünop esipi asyon adı e ilen bi yön em de
bulunmak adı .
3. Sonuç e Öne ile
Se olojik es le ; an ijen–an iko eaksiyonla ının özgüllüğüne dayalı
ola ak pa ojenle in sap anması, has alık e esinin beli lenmesi, bağışıklık
du umunun izlenmesi e eda i yanı ının değe lendi ilmesinde azgeçilmez
a açla dı . Bu yön emle in doğ u uygulanması, uygun numune seçimi e
sonuçla ın klinik e ile le bi lik e değe lendi ilmesi, doğ u anı e e kili
has a yöne imi için k i ik önem aşı . Labo a u a la da kullanılan se olojik
es le in ulusla a ası kali e s anda la ına gö e düzenli ola ak kalib asyon e
alidasyonla ının yapılması yanlış pozi i eya nega i sonuç iskini azal ı . Tek
bi yön eme bağlı kalınmaksızın, klinik bulgula la uyumlu ola ak a klı se olojik
es le in bi lik e kullanılması anı gü eni liğini a ı ı . Tes le in uygulanması e
sonuçla ın yo umlanması aşamala ında sü ekli mesleki eği im p og amla ıyla
pe sonelin bilgi güncelliğinin sağlanması ge eklidi . Ay ıca se olojik sonuçla ın,
has anın öyküsü e izik muayene bulgula ıyla bi lik e değe lendi ilmesi anı
e eda i sü ecinde mul idisipline yaklaşım açısından oldukça önemlidi .
İmmünose olojik yön emle hakkında bilgi bi ikim se iyesinin yükselmesi
hem akademik hem de p a ik ıp a daha gü enili , hızlı e klinik açıdan değe li
sonuçla ü e ilmesine ka kı sağlayacak ı
Kaynakça
1. Tille PM. Bailey & Sco ’s diagnos ic mic obiology, 13 h edn. USA:
Mosby; 2013.
2. Roi I, B os o J, Male D. Immunology. 3 d edn. USA: Mosby; 1993.
3. Kılıç u gay K. İmmünoloji. 4. Baskı. Tü kiye: Güneş & Nobel ıp
ki ape le i; 2007.
4. Al ındiş M. Tıbbi Mik obiyoloji Labo a u a Ki abı. Tü kiye: Nobel ıp
ki ape le i; 2013.
5. Topçu, AW, Söyle i G, Doğanay M. En eksiyon Has alıkla ı e
Mik obiyolojisi E kenle e Gö e En eksiyonla . Tü kiye: Nobel Tıp Ki abe le i;
2008.
6. Mims C, Dock ell HM, Goe ing RV, Roi I, Wakelin D, Zucke man M.
Medical Mic obiology. 3 d edn. USA: Mosby; 2004.
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   263
· Zaman çizelgesi: He gö e ne zaman üze inde çalışılacak e ne zaman
amamlanacak,
· Bü çe e kaynak ih iyaçla ı: Ek pe sonel, eği im ih iyaçla ı, esisle ,
ekipman,
· Reak i le e malzemele , kali e kon ol malzemele i,
· Kıyaslamala : Uygulamadaki ile lemenin izlenmesi için ge eklidi .
Yazılı plan, he kesin planı e uygulama sü ecini anlaması ge ek iği için
üm labo a u a pe sonelinin e işimine açık olmalıdı .
O ganizasyonun uygulama aşamasında, aşamala halinde uygulamala
hazı lanmalı, kaynak ih iyacı sü ecin başında beli lenmeli e e kili bi ile işimle
üm pe sonel gö e lendi ilmelidi .
Kali e yöne imini izlemek için bi sis em ku mak, bi kali e sis eminin
uygulanmasında esas ı . İyi bi kali e sis eminin genel hede i olan sü ekli
iyileş i meyi sağlayacak olan, sis emin düzenli ola ak akip e izlemidi .
İzleme, sis emin düzgün çalış ığından emin olmak için sis emin he bi pa çasını
kon ol edebilmeyi içe i . Genellikle kali e yöne icisi, izleme p og amından
bi incil ola ak so umlu kişi olacak ı . İzleme sü eci için bi sis em geliş i ile ek
kon olle in zamanını eya sıklığını beli lenmeli, izlemenin nasıl yöne ileceğine
ka a e ilmelidi . Ay ıca düzenli a alıkla la iç dene imle yapılmalıdı .
2.2.Pe sonel
Labo a u a la ın en önemli kaynağı pe sonelidi . Kali e yöne im
sis eminin uygulanmasında k i ik olan, dü üs , işle inin önemini ka ayan e
sü ekli iyileş i meye ka ılan özellikle deki pe sonele sahip olmak ı . Bi ıbbi
labo a u a yöne icisi;
· He bi pe sonel için ay ın ılı iş anımı geliş i meli,
· Pe soneli beli lenen gö e doğ ul usunda eği meli e bu eği imle kayı
al ına alınmalı,
· Pe sonelin ge ekli o yan asyon e eği imi aldığından emin olmalı,
· Pe sonel için ye e lilik değe lendi mesi yapıp sonuçla ını kayde meli,
· Pe sonel için sü ekli öğ enim ı sa la ı oluş u malıdı .
Bi labo a u a pe soneli ise düzenlenen eği imle e ka ılmalı, iş
so umlulukla ı a ıkça yeni eği imle alep e meli e kişisel mesleki gelişiminin
kaydını u malıdı .
Labo a u a yöne imi, labo a u a daki üm pozisyonla için uygun
pe sonel ni elikle ini beli lemelidi . Bunla , eği im, bece i, bilgi e deneyim

264   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
ge eksinimle ini içe melidi . Ni elikle i anımla ken, dil, bilgi eknolojile i
e biyogü enlik gibi ih iyaç duyulan özel bece i e bilgile i göz önünde
bulundu ulmalıdı . İş anımla ı, he pe sonel pozisyonu için so umluluk e
ye kile in ne e doğ u bi anımını yapa . İş anımla ı şunla ı içe melidi :
· Ge çekleş i ilmesi ge eken üm aaliye le i e gö e le i o aya koymalı,
· Tes le i yü ü me e kali e sis emini uygulama so umlulukla ını
(poli ikala e aaliye le ) beli lemeli,
· Çalışanın geçmişini e eği imini yansı malı,
· Güncel u ulmalı e labo a u a da çalışan he kes için e işilebili
olmalıdı .
İş anımla ı ye kinlik emelli olmalı e ih iyaç duyulan bece ile i
yansı malıdı . He pe sonel pozisyonu için ge eksinimle , labo a u a ın
büyüklüğüne e sunulan es hizme le inin ka maşıklığına bağlı ola ak
değişebili . Ö neğin, sını lı pe sonele sahip küçük labo a u a la da pe sonelin
bi çok so umluluğu olabili e bi çok gö e i ye ine ge i ebili ken, daha azla
pe sonele sahip daha büyük labo a u a la da pe sonel özelleşmiş olabili .
O yan asyon, yeni bi çalışanın yeni çalışma o amını e beli li gö e eya
so umlulukla ını anıma sü ecidi . O yan asyon, eği imden a klıdı .
Çalışanla ın genel pe o mansla ı hakkında pe iyodik ola ak esmi bi
değe lendi me yapılmalıdı . Bu değe lendi me; eknik ye e lilik, e imlilik,
labo a u a poli ikala ına uyum, gü enlik ku alla ına uyma, ile işim bece ile i,
dakiklik e p o esyonel da anışı içe melidi . Değe lendi me, bi çalışanın
mo alini, mo i asyonunu e öz saygısını e kileyebili e üm çalışanla için
eşi bi şekilde yapılmalıdı . İnsanla , eleş i iye, nazik bi şekilde dile ge i ilse
bile, a klı epkile e i le ; bu nedenle, çalışanla a danışmanlık yapa ken
kişiliğe uygun yaklaşımla da bulunulmalıdı . Olumlu ge i bildi imle in yanı sı a
iyileş i me öne ile i de sunulmalıdı .
2.3.Ekipman
Labo a u a daki ekipmanla ın doğ u yöne imi, doğ u, gü enili e
zamanında es sonuçla ının sağlanması için ge eklidi . İyi bi ekipman yöne im
p og amının bi çok aydası a dı . Bunla :
· Yüksek düzeyde labo a u a pe o mansının ko unmasına ya dımcı
olu .
· Tes sonuçla ındaki değişkenliği azal ı e eknisyenin es sonuçla ının
doğ uluğuna olan gü enini a ı ı .
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   265
· İyi bakımlı bi cihaz için daha az ona ım ge ekeceğinden ona ım
maliye le ini düşü ü .
· Cihazın öm ünü uza ı .
· A ıza e a ızala dan kaynaklanan hizme kesin ile ini azal ı .
· Çalışanla ın gü enliğini a ı ı .
· Daha azla müş e i memnuniye i sağla .
Labo a u a için ekipman seçimi yapa ken; ku ulumu, kalib asyon e
pe o mans değe lendi ilmesi, bakımı, p oblem e so un gide ilmesi, se is e
ami hizme le i e son ola ak işi bi en ekipmanın elde çıka ılması gibi konula
göz önünde bulundu ulmalıdı .
Ekipman yöne im so umluluğu, labo a u a daki bi eknisyene özel ola ak
a anabili . Bi çok labo a u a da, ekipman bakımı e so un gide me konusunda
iyi bece ile e sahip bi kişi bulunu . Bu kişiye üm ekipmanla ın dene imi olünün
e ilmesi öne ili . Ekipman yöne imi ile ilgili ak i i ele ; cihazla a ai üm
kayı la ın u in ola ak gözden geçi ilmesini, ge ek iğinde bakım p osedü le inin
yenilenmesini e üm p osedü le in doğ u ola ak akip edildiğinden emin
olunmasını içe melidi .
Labo a u a a cihaz emin ede ken a ın almadan önce şu so ula so ulmalıdı :
· Bağlan ı şemala ı, bilgisaya yazılımı bilgile i, ge ekli pa çala ın lis esi
e bi kullanım kıla uzu sağlanıp sağlanmadığı,
· Ü e icinin, sa ın alma iya ının bi pa çası ola ak ekipmanı ku up
ku mayacağı e pe soneli eği ip eği meyeceği (ge ek iğinde seyaha mas a la ını
ka şılaya ak),
· Ga an inin, cihazın beklendiği gibi pe o mans gös e diğini doğ ulamak
için bi deneme sü esi içe ip içe mediği,
· Ü e icinin cihaz bakımını sözleşmeye dahil edip e meyeceği e eğe
öyleyse, bakımın düzenli ola ak yapılıp yapılmayacağı.
Labo a u a ın elek ik, su e me cu alan gibi üm ge ekli iziksel
ge eksinimle i ka şılayıp ka şılayamayacağını beli lenmelidi . Ekipmanla ı
labo a u a a aşımak için ye e li imkan olmalıdı , kapı açıklıkla ı e asansö
e işimi göz önünde bulundu ulmalıdı . Mümkün olduğunda, labo a u a
ekipmanla ını ü e icinin ku ması en iyisidi ; bu du um, ga an i koşulla ını
iyileş i menin yanı sı a ku ulumun düzgün e hızlı bi şekilde yapılmasını da
sağlayabili .
Ekipman ku ulduk an son a bakım e işle im p og amla ından so umlu bi
kişi beli lenmelidi . Pa ça e malzemele in kullanımı kayı al ına alınmalıdı .
266   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Günlük, ha alık e aylık bakım akibi çizelgesi oluş u ulmalıdı . Tüm
kullanıcıla için eği im planlana ak sadece eği imini amamlayan pe sonelin
cihazı kullanımı sağlanmalıdı .
Has a ö nekle ini es e meden önce, doğ uluk e kesinlik açısından doğ u
çalış ığından emin olmak için yeni ekipmanın pe o mansını değe lendi mek
önemlidi .
Önleyici bakım, sis ema ik e u in emizlik, ekipman pa çala ının planlı
a alıkla la aya lanması e değiş i ilmesi gibi önlemle i içe i . Ü e icile genellikle
düzenli a alıkla la (günlük, ha alık, aylık eya yıllık) ge çekleş i ilmesi
ge eken bi dizi ekipman bakım gö e i öne i . Bu öne ile e uyulması, ekipmanın
maksimum e imlilik e çalışmasını sağlayacak e ekipmanın kullanım öm ünü
uza acak ı . Bi kullanıcının, cihaz sonuçla ında kayma gözlemlediğinde,
so unu çözmek için ilk adım ola ak önleyici bakım p osedü le ini ek a laması
önemlidi . Bu işe ya amazsa, so un gide me işlemle ine geçilmelidi . Cihazdaki
p oblem nedeniyle es in amamlanma su esinde gecikme olacağı, sonuç
bekleyenle e bildi ilmelidi .
A ızalı cihaz kesinlikle kullanılmamalıdı . Ru in se is bakımı iş akışını
aksa mayacak şekilde planlanmalıdı .
He büyük cihazın kendi cihaz bakım dosyası olmalıdı . San i üjle e
pipe le gibi daha küçük, yaygın ola ak kullanılan ekipmanla , labo a u a daki
üm bu ekipmanla ı ele alan bi ekipman bakım dosyası ile değe lendi ilebili .
Bi cihaz bakım dosyası şunla ı içe melidi :
· Ru in bakım için adım adım alima la ,
· Cihazın kalib asyon alima la ı,
· So un gide me kıla uzu,
· Ü e icinin ge ekli se is e ona ım bilgile i,
· Yedek pa çala gibi kullanım e bakım için ge eken beli li öğele in
lis esi.
Cihazda he hangi bi p oblemle ka şılaşıldığında, so un gide me son ası
şu bilgile kaydedilmelidi ; so unun meydana geldiği a ih e ekipmanın
hizme en çıka ıldığı a ih, a ıza eya ha anın nedeni, ü e ici a a ından
sağlanan he hangi bi hizme hakkında bi no da dahil olmak üze e alınan
düzel ici eylem, kullanıma ge i dönüş a ihi e so un nedeniyle bakım eya
işle kon olle i p osedü ünde yapılan he hangi bi değişiklik a sa bu
değişiklik.
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   267
2.4.Sa ınAlma eEn an e
Ve imli e uygun maliye li labo a u a işlemle i; eak i le in, malzemele in
e hizme le in kesin isiz ola ak e işilebili olmasını ge ek i i . Kısa bi sü e için
bile olsa es yapılamaması, klinik bakım, önleyici aaliye le e halk sağlığı
p og amla ı için büyük bi aksaklığa neden olu . Sa ın alma e en an e yöne im
p og amının aşağıdaki gibi aydala ı me cu u :
· İh iyaç duyulduğunda sa malzemele i e eak i le in elde bulundu ulu .
· Yüksek kali eli eak i le uygun maliye e elde edilebili .
· Reak i le e sa malzemele i uygunsuz depolama nedeniyle kaybolmaz
eya miad aşımı sonucu mağdu iye yaşanmaz.
En an e yöne iminin zo luğu, s ok aki malzeme e eak i le in
kullanımıyla ile son kullanma a ihle i a asında denge ku mak ı . Reak i le in
kullanım öm ü bi kaç ha adan bi kaç yıla kada değişebili . İh iyaç duyulan
eak i le in he zaman elinizin al ında olduğundan e son kullanma a ihle inin
geçmediğinden emin olmak için son kullanma a ihle ini sü ekli ola ak akip
e mek önemlidi . Ancak, aşı ı s ok yapmak hem maliye li hem de ge eksiz
maliye e sebep olabili .
Beklen ile i beli leye ek malzeme e hizme sağlayıcıla ıyla ilişki
ku up sü dü mek çok önemlidi . Doğ udan sa ın alma yapan labo a u a la ,
eda ikçile in e ü e icile in ni elikle ini, eknik özellikle ini e nakliye
yön emle i gibi unsu la ı dikka lice incelemelidi . Başlangıç a labo a u a ; sa ın
alınacak malzeme e bu malzemenin k i e le ini anımlamalı e eda ikçinin
ni elikle ini e gü enili liğini dikka e ala ak en iyi iya ı a amalıdı . Maliye ,
kali e e gü enili liği dikka e ala ak diğe labo a u a la la iki alış e işi
yapılabili .
Sa ın alma işleminden son a eda ikçile i değe lendi mek de aynı de ecede
önemlidi . Teda ikçinin beli ilen ü ünle i eslim edip e mediği eya me kezi
eda ik bi iminin kullanıcı şa namele inin ka şılandığını ga an i edip e mediği
gibi ak ö le i göz önünde bulundu ulmalıdı .
Bi en an e kon ol p og amı diğe bi adıyla s ok yöne im p og amı
oluş u u ken dikka e alınması ge eken bi dizi ak ö a dı . Labo a u a ın üm
malzeme e eak i le in du umunu yakından izleyebileceği, me cu mik a la ı
bilebileceği e yeniden sipa iş ge ek iğinde uya ı alabileceği bi sis em
asa lanmalıdı . Bunun için labo a u a ih iyaçla ı analiz edilmeli, so umlu bi
pe sonel a anmalı e düzenli akip yapılmalıdı . Labo a u a , ge çekleş i diği
268   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
üm es le in bi lis esini oluş u malı e he es için ih iyaç duyulan üm sa
malzemele ini e eak i le i beli lemelidi . Yeni malzeme sipa işle i a asındaki
sü e için sa malzemele inin e eak i le in kullanımını ahmin e meye ya dımcı
olmak için me cu üm bilgile i kullanmak akıllıca olacak ı . İh iyaçla ı analiz
e mek için ge ekli bilgile şunla ı içe i :
· Kullanılan he bi ü ünün am açıklaması,
· Ü ünün eda ik edildiği pake sayısı eya bi im sayısı,
· Aylık yaklaşık kullanım,
· Ü ünün labo a u a ın işle inde sahip olduğu öncelik eya önem düzeyi,
· Bi eslima ı almak için ge eken sü e,
· Depolama alanı e koşulla ı.
S ok kayı la ında şu bilgile kaydedilmelidi : Reak i in eya malzeme
se inin eslim alındığı a ih, üm malzemele , eak i le e ki le için lo
numa ala ı, kabul k i e le ini ka şılayıp ka şılamadığı, lo numa asının eya
malzeme ku usunun hizme e gi diği a ih eya kullanılamıyo sa, imha a ihi e
yön emi.
S ok kayı de e i, he hangi bi anda elde bulunan üm malzemele in
e eak i le in akibini sağla . Yuka ıda beli ilen bilgile e ek ola ak, şunla ı
kayde mek iyi bi iki di : Malzemele i eslim alan kişinin adı e imzası, eslim
a ihi, son kullanma a ihi, eslim alınan malzemenin mik a ı, elde bulunması
ge eken minimum s ok mik a ı e me cu s ok bakiyesi.
En an e in doğ u şekilde yöne ilmesi; labo a u a ın e imliliğini
e e kinliğini a ı acak ı , ih iyaç duyulan malzemele in kesin isiz akışını
sağlayacak ı , ge ekli ü ünle in ih iyaç duyulduğunda me cu olduğundan emin
olunacak ı , has a e kliniğin ih iyaçla ının ka şılandığından emin olunacak ı .
2.5.Sü eçYöne imi
Ö nek yöne imi, kali e yöne im sis eminin bileşenle inden bi i olan
sü eç yöne iminin bi pa çasıdı . Labo a u a da elde edilen sonucun kali esi,
labo a u a a gelen ö nekle in kali elisiyle doğ u o an ılıdı .
2.5.1.P eanali ikSü eç
Labo a u a inceleme sü ecinin p eanali ik aşaması, numunenin
mik obiyoloji labo a u a ına ulaşmasından e labo a u a da numune kabulü e
işlenmesinden önce ge çekleşen üm adımla ı kapsa . P eanali ik aaliye le in

MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   269
çoğu mik obiyoloji labo a u a ının dışında ge çekleşse e en büyük ha a kaynağı
olsa dahi, labo a u a üm es sü ecinden so umludu . P eanali ik sü eç e;
es is emi, doğ u has adan doğ u ö nek alınması, ö neğin uygun kaba doğ u
bi şekilde alınması, ö neğin doğ u zaman e şekilde labo a u a a anspo u
e kabulü aşamala ının ha asız ola ak amamlanması ge eki . Bu aşamala ın
amamı labo a u a dışında ge çekleşmesine ağmen, bu aşamala da meydana
gelecek ha a sonucun doğ uluğunu ehlikeye a a . Bu sebeple le labo a u a
numune alımını doğ u şekilde anımlamalı e bunu ilgili bi imle e ile melidi .
Doğ u numune alımı, e ike lenmesi, aşınması, depolanması e a ık
be a a ı için ay ın ılı alima la ; labo a u a pe soneli, hemşi ele e has ala a
bildi ilmelidi . Doğ u numune alma p osedü le i, alep edilen numunele in
oplanması için ge eklilikle in beli lenmesi e bunla a uyulması, has anın
kimliğinin doğ ulanması e a dından numune oplama için malzemele in e
has anın hazı lanmasıyla başla . Yanlış oplanmış eya yanlış e ike lenmiş
numunele , yanlış yo umlamaya eya daha da kö üsü, yanlış has a için
sonuçla ın apo lanmasına yol açabilecek önemli ha ala dı . Numunele ,
oplandıkla ı has ayla kesin ola ak bağlan ı ku mala ını sağlayacak özel bilgile le
e ike lenmelidi . E ike e en az iki has a anımlayıcı (ö neğin ad, doğum a ihi
eya has a kimlik numa ası), a ih e a sa numune oplama saa i bulunmalıdı .
Numune e ike i, numunenin kaynağını e ilgili du umla da numune alınan
ana omik bölgeyi içe melidi .
Numune is em o munda, has anın demog a ik bilgile i, alep edilen es
e numune açıklaması ye almalıdı . Has anın demog a ik bilgile i, en az iki
has a anımlayıcıyı (ö neğin, adı e doğum a ihi eya has a kimlik numa ası)
e ay ıca has anın cinsiye ini, yaşını eya doğum a ihini içe i . Tes i alep
eden ye kili kişinin adı a sa es i oplayanın kimliği e yapılacak es le açıkça
beli ilmelidi . Has a ile ilgili ö neğin immün sis emi baskılanma du umu gibi
ilgili klinik bilgile de sağlanmalıdı . İs em o mu, numunenin ü ünü, ilgili
du umla da numune alınan ana omik bölgeyi e ilgili du umla da numune alma
a ihini e saa ini içe melidi .
Ek es is emi için sözlü es aleple i genellikle hoş ka şılanmasa da, bu
aleple kaçınılmazdı . Labo a u a , eğe çalışılacaksa bu ü aleple in beli li
bi sü e içinde belgelendi ilmiş bi şekilde onaylanmasını zo unlu kılan bi
p osedü geliş i meli e bu p osedü e uymalıdı . Tes sü ecindeki ha ala ın çoğu
analiz öncesi aşamada meydana geldiğinden, mik obiyoloji yöne imi iş bi likçi
olmalı e mümkün olan du umla da, has a bakımı e sonuçla ı üze indeki
olumsuz e kiyi azal mak için mümkün olduğunca çok sayıda p eanali ik ha ayı
270   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
çözmelidi . Ö nek alan pe sonel eğe mümkünse kayı al ına alınmalıdı . Bu
bilgi, labo a u a a a ından e işilebili olmalıdı . Bu, özellikle ö neğin iskli
ö nek olması ya da ö nek alımı ile ilgili ge ek iğinde eği imin ge ekli olması
du umunda önemlidi . Ö nek alan kişinin kimliği, alep o mu, ö nek kabı eya
ıbbi kayı dahil olmak üze e çeşi li ye le e kaydedilebili .
Numunenin bü ünlüğü zamana, sıcaklığa e bazı du umla da ko uyucula a
bağlıdı . He numune ü ü için aşıma ge eklilikle ini beli lemek e bunla ı
izlemek mik obiyoloji labo a u a ının so umluluğundadı . Bi labo a u a ın
kali e gü ence p og amına ö nek ola ak, ö nek aşıma çan ala ındaki sıcaklık,
aşıyıcıla eya pnömo ik üp sis emle i a a ından aşıma sü esi e ko uyucula ın
e son kullanma a ihle inin u a lı kullanımı gibi çe esel koşulla ın izlenmesi
e ilebili .
Taşıyıcının e genel halkın ma uziye ini en aza indi mek için biyolojik
ö nekle in eya kon ol suşla ının pake lenmesine ilişkin gü enlik ge eklilikle ini
beli lemek e bunla a uymak da aynı de ecede önemlidi . Gü enli aşıma
uygulamala ını sağlamak için pake leme e nakliyeyi ge çekleş i en ye kili
labo a u a pe sonelinin yıllık se i ika alması zo unludu .
He labo a u a , numunele için kabul e e k i e le ini beli lemeli e
bunla a uymalıdı . Numune eddi du umunda, sebebiyle bu du um kayı al ına
alınmalıdı . Numunenin labo a u a içe isindeki akibi, bilgi sis emine eya bi
kayı de e ine kaydedilmesi e he numuneye, es şişesine e kül ü besiye le ine
labo a u a kimlik numa ala ının uygulanmasıyla sağlanabili . Numune üze inde
ge çekleş i ilen he işlemin e bu gö e i kimin ge çekleş i diğinin kaydedilmesi
de numunenin akibine ya dımcı olabili .
He numune, ü üne gö e biyogü enlik ku alla ına uyula ak beli li bi sü e
saklanmalı e ge ek iğinde ulaşılabili olmalıdı .
2.5.2.Anali ikSü eç
Anali ik sü eç kapsamında belli başlı ana aaliye le bulunu . Bunla
es e i ikasyonu, es alidasyonu e kan i a i sonuçla a sahip es le için
beli sizlik ölçümünün oluş u ulması şeklindedi .
Ve i ikasyon (doğ ulama), ISO kıla uzunda anımlandığı gibi, bi
labo a u a ın es in ü e ici a a ından iddia edilen pe o mansı gös e diğini e
labo a u a ında kullanım için kabul edilebili olduğunu beli lediği sü eç i .
Labo a u a , es yön emini ü e icinin alima la ına gö e, seçilen numunele i
eya izola la ı kullana ak uygulamalı, sü eci belgelemeli e sonuçla ı
kayde melidi . No mal değe le in e e ans a alığı e apo lanabili a alık, es
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   271
p osedü ünün uygulanması için labo a u a a a ından beli lenmelidi . Re e ans
a alıkla ı, es in ge çekleş i ildiği no mal sağlıklı nü usun %95’i için beklenen
değe le di . Nü us, cinsiye e (e kek eya kadın) eya yaşa (pedia ik eya
ye işkin) gö e değişiklik gös e ebili e e e ans a alığı, es in ge çekleş i ildiği
has a ipini yansı malıdı . Re e ans a alıkla ı, labo a u a apo la ından elde
edilen e ile in yo umlanmasına ya dımcı olan bi ka a des ek a acıdı . Çoğu
no mal e e ans a alığı, kan şeke i konsan asyonla ı eya kı mızı kan hüc esi
sayımla ı gibi kan i a i es le için geçe lidi . Kali a i mik obiyoloji es le inin
apo lanabili bi e e ans a alığı olabili ; ö neğin, id a kül ü ü için “ü eme
yok” eya A g ubu s ep okok es i için “A g ubu s ep okok nega i ” gibi. Tüm
e i ikasyon sonuçla ı so umlu kişi a a ından incelenmeli e kaydedilmelidi .
Validasyon, CLSI e ISO’ya gö e, bi işlem, sü eç, sis em, donanım ya
da me odun beklendiği şekilde çalış ığını e kullanım amacını ka şıladığını
kanı lama eylemi eya sü ecidi . Eğe cihazla e ilgili yön emle yeni ise
alidasyon ge eklidi . Validasyon çalışması için aynı ö nekle eski e yeni
cihazdaki yön emle ile belli bi su e pa alel çalışılı , beklenen sonuçla ın elde
edilip edilmediğine bakılı . Validasyon çalışmasının sonuçla ının ümünün
kayı al ına alınması ge eklidi . Labo a u a da geliş i ilen he yeni yön em için
alidasyon ge eklidi .
Labo a u a , es in amacını, numune ge eksinimle ini, ge ekli ekipman e
malzemele i e es in nasıl ge çekleş i ileceğine dai adım adım alima la ı
ay ın ılı ola ak açıklayan üm es le için yazılı p osedü le e sahip olmalıdı .
P osedü basılı eya elek onik ola ak hazı lanabili e es i ge çekleş i en
pe sonele sunulmalıdı .
Ölçüm beli sizliği, ölçüm sonuçla ında a yasyon olduğunda, ge çek
değe e ilişkin beli sizlik olacak ı . Beli sizlik, ge çek değe in makul bi şekilde
bulunabileceği a alığı emsil ede . Ölçüm beli sizliği genellikle “%95 kapsam”
ola ak ahmin edili . Çoğu du umda, as gele a yasyonda açıklanan ±2SD
a alığı, ölçüm beli sizliği ola ak kabul edili . Ancak a yasyonun de ecesi,
kullanılan yön eme de bağlıdı . Daha kesin olan yön emle daha az beli sizliğe
sahip i . Çünkü %95 a alığında ye alan a yasyon mik a ı daha küçük ü .
Klinisyenle e ıbbi labo a u a uzmanla ı, bi günde 5.000 kopya/ml’lik bi
PCR sonucunun, bi son aki ha a bildi ilen 10.000 kopya/ml’lik bi sonuçla
nasıl ka şılaş ı ıldığını anlamalıdı . Beli sizlik ölçümü, bu sonuçla ın klinik
ola ak anlamlı de ecede a klı olup olmadığını eya es pa ame ele inin
a yasyonu dahilinde olup olmadığını yo umlamak için bilgi sağlayacak ı .
Benze şekilde, bi labo a u a , yön em için beli sizlik ölçümünü beli lemek
272   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
amacıyla aynı id a numunesi üze inde bi den azla kül ü ge çekleş i ebili .
Ö neğin, 60.000 CFU/ml’lik bi id a kül ü ü sonucunun ge çek değe i 45.000
ile 75.000 CFU/ml a asında olabili .
2.5.3.Kali eKon olü
Kali e kon olünün (KK) üm sü eçle i, sü eç yöne iminin bi pa çasıdı
e es le in anali ik aşamasıyla ilgili işlemle i izle . Kali e kon olünün amacı,
has a sonuçla ı apo lanmadan önce es sis emi a ızası, çe esel koşulla eya
kullanıcı pe o mansından kaynaklanan ha ala ı espi e mek, değe lendi mek
e düzel mek i . Dünya Sağlık Ö gü ü, 1981 yılında “iç kali e kon olü” (İKK)
e imini kullanmış e bunu “labo a u a çalışmala ını e o aya çıkan sonuçla ı
sü ekli ola ak değe lendi mek için bi dizi p osedü ” ola ak anımlamış ı .
KK e İKK e imle i bazen bi bi inin ye ine kullanılabili . Ülkele e gö e bu
kullanım değişebili .
Kali e kon ol sü eçle i, labo a u a incelemele inin kan i a i , kali a i
eya ya ı kan i a i sonuçla ü e en yön emle kullanmasına bağlı ola ak
değişiklik gös e i . Bu incelemele aşağıdaki şekille de a klılık gös e i .
Kan i a i incelemele , numunede bulunan bi anali in mik a ını ölçe e
ölçümle in doğ u e hassas olması ge eki . Ölçüm, beli li bi ölçüm bi imiyle
i ade edilen sayısal bi değe ü e i . Ö neğin, bi kan şeke i es inin sonucu 5 mg/
dL ola ak apo lanabili . Kali e kon ol p og amının amaçla ından bi i no mal
a yasyon ile ha ala a asında ay ımı yapmak ı .
Kali a i incelemele , bi maddenin a lığını eya yokluğunu ölçen eya
mo oloji gibi hüc esel özellikle i değe lendi en incelemele di . Sonuçla sayısal
ola ak değil, “pozi i ” eya “nega i ”; “ eak i ” eya “non eak i ”; “no mal”
eya “ano mal”; e “ü eme a ” eya “ü eme yok” gibi kan i a i e imle le
i ade edili . Kan i a i incelemele e ö nek ola ak mik oskobik incelemele ,
an ijen e an iko la ın a lığı eya yokluğu için se olojik p osedü le e bi çok
mik obiyolojik p osedü e ilebili .
Ya ı kan i a i incelemele , sonuçla ın kan i a i ola ak i ade edilmemesi
bakımından kali a i incelemele e benze . A adaki a k, bu es le in sonuçla ının
ölçülen maddenin ne kada ının me cu olduğunun ahmini ola ak i ade
edilmesidi . Sonuçla “ese mik a ”, “o a mik a da” eya “1+, 2+ eya 3+”
gibi e imle le i ade edilebili . Ö nek ola ak id a çubukla ı, ke onla için able
es le i e bazı se olojik aglü inasyon p osedü le i e ilebili . Diğe se olojik
es le de ise sonuç genellikle bi i e ola ak i ade edili . Bu da yine bi sayı
içe i , ancak me cu mik a ın kesin bi mik a ını değil, bi ahmin sağla . Yapılan
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   279
sahip olmalı ya da bu ye kiye sahip kişile e apo lama için açıkça beli lenmiş
bi sü ece sahip olmalıdı . Uygunsuzluk has a es le ini içe iyo sa, sü eç ay ıca,
has aya za a e me po ansiyeli olduğunda, ku umsal olay yöne iminin bi
pa çası ola ak olayın apo lanmasını da içe melidi . Olay, es in du du ulmasının
ge ekli olup olmadığını beli lemek için analiz edilmeli e so unu çözme e
düzel ici eylemi beli leme ye kisine sahip bi kişiye bildi ilmelidi . Bu analiz,
eğilimle i değe lendi mek için daha önce bildi ilen es le in incelenmesini
içe melidi . Uygunsuz olayın ıbbi önemi a sa, sağlık hizme i sağlayıcıla ına
bildi imde bulunmak ge ekebili . Has a es i du du ulmuşsa, es e ne zaman
yeniden başlanmasının kabul edilebili olduğunu beli lemek için bi sü eç
geliş i ilmelidi .
Uygunsuz olay yöne im p og amında ilk adım, olaya yol açan sü eç e
nele in meydana geldiğinin, ilgili üm a a la ın e eylemle in anımlanması
e olay labo a u a dışında ge çekleşiyo sa a ih, saa e ye in beli ilmesi de
dahil olmak üze e belgelendi ilmesidi . Olay labo a u a içinde ge çekleşiyo sa,
ilgili labo a u a bölümü beli lenecek i . A aş ı ma, ilgili p osedü le in e
p osedü e uyumun, kullanılan cihaz e yazılımla ın e ilgili a a la ın eği im e
ye e liliğinin incelenmesini içe melidi . İlgili a a la la gö üşmele yapılmalı e
so unun nasıl espi edildiği beli lenmelidi .
İkinci adım, olayın sını landı ılmasıdı . Olayla , iş akışı yoluna gö e
p eanali ik, anali ik eya pos anali ik ola ak sını landı ılabili . Olayla ay ıca
has aya za a e me po ansiyeline gö e de sını landı ılabili . Ö neğin, bi
S aphylococcus au eus izola ının oksasiline di ençli olduğu halde duya lı
ola ak bildi ilmesi du umunda, bi ha a ciddi za a e me po ansiyeline
sahip ola ak sını landı ılabili . Za a a neden olabilecek he hangi bi eylemde
bulunma olasılığı düşükse eya ha a, sonucunda işlem yapılsa bile za a
e me olasılığı düşükse, bu ha a küçük ola ak sını landı ılabili . Ö nek ola ak
S aphylococcus capi is’in S aphylococcus hominis ola ak yanlış anımlandığı
bi du um olabili . Olayla ay ıca so un ü üne gö e de sını landı ılabili :
Sis emik (sü eç eya p osedü de başa ısızlık), bilgi emelli (eği im eya
ye kinlik eksikliği) eya da anış emelli (poli ikala a e p osedü le e kası lı
ola ak uymama).
Uygunsuz olay analizinden son a, kök neden analizine ih iyaç olup
olmadığı beli lenmelidi . Kök neden analizi, ek a layan, yüksek iskli,
yüksek maliye li eya yüksek hacimli olayla ın yanı sı a ciddi olumsuz has a
sonuçla ına (sen inel olay) sahip he hangi bi olay için yapılmalıdı . Kök neden
analizi ge çekleş i mek için sü eç ha i alama, balık kılçığı diyag amla ı, Pa e o

280   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
g a ikle i e ha a modu e e ki analizi dahil olmak üze e çeşi li kali e iyileş i me
me odolojisi a açla ı kullanılabili .
Kök neden analizi yapıldık an son a düzel ici eylem uygulanı . Düzel ici
eylem, bi uygunsuzluğun nedenini o adan kaldı mak için yapılan eylemdi .
Nedenin beli lenmesi, kök neden analizinin bi pa çası ola ak açıklanan
a açla ın uygulanmasını ge ek i ebili eya ge ek i meyebili . Önleyici eylem,
olası uygunsuzluğun nedenini o adan kaldı mak için ge çekleş i ilen p oak i
bi eylemdi . Yüksek iskli olayla için bi önleyici eylem planı geliş i ilmelidi .
Düzel ici eylemde olduğu gibi, önleyici eylemin e kinliği izlenmelidi .
Labo a u a , önleyici eylem ge ek i en olası uygunsuz olay beli lemek için bi
sü ece sahip olmalıdı .
Son adım, labo a u a yöne imine öze bi apo halinde e i e analiz
sağlamak ı . Labo a u a yöne imi, so un çözümü için önceliği beli lemeli
e önceliklendi me için isk yöne imiyle koo dineli çalışmalıdı . Öncelik
beli leni ken, olayın sıklığı, has aya za a e me iski, labo a u a ak edi asyonu
iski, müş e i memnuniye i e olayın meydana gelme maliye i dikka e
alınmalıdı . Labo a u a yöne imi, kök neden analizi ih iyacını beli lemeli
e uygun kaynakla ı ahsis e melidi . Yüksek iskli olayla olan ek a layan
uygunsuz olay, sü ekli iyileş i me sü ecinin bi pa çası ola ak iyileş i me
ı sa la ı ola ak beli lenmelidi .
2.9.Değe lendi me
İç e dış dene imle e pe o mansın bi dış kali e değe lendi me p og amı
(DKD) ile değe lendi ile ek kali e yöne im sis emi e kinliğinin espi edilmesine
yönelik bi a aç ı . Değe lendi me, üm ilgilile e labo a u a ın me zua a,
ak edi asyon e müş e i ge eklilikle ine uyduğunu gös e mek amacıyla
kali e yöne im sis eminin bi kısmının ( eya bazen amamının)sis ema ik
incelemesi ola ak anımlanabili . Ha ici se i ikasyon eya ak edi asyon
ku uluşla ı a a ından yü ü ülen dene imle , labo a u a uygulamala ını ilgili
ku uluşun ge ek i diği spesi ikasyonla a gö e değe lendi i . DKD bu ada,
bi dış eda ikçi eya ica i bi ku um üze inden labo a u a pe o mansının
objek i değe lendi ildiği bi sis em ola ak anımlanı . DKD, labo a u a
pe o mansının bi gös e gesi olduğu için, labo a u a kali e yöne im sis eminin
iyileş i ilmesinde önemlidi .
İç dene im sı asında labo a u a , kali e yöne im sis emini, ISO 15189
gibi, beli lenen kali e sis emine uygulanan anınmış bi s anda la kümesine
gö e değe lendi melidi . Al e na i ola ak, kali e sis emi ku um a a ından
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   281
oluş u ulmuşsa, kali e el ki abı e kali e poli ikasında açıklanan emel kali e
aaliye le ine odaklanan bi kon ol lis esi, kali e sis emini dene lemek için
kullanılabili . KYS’nin e kinliğini beli lemek için yapılan iç dene imle ,
CLIA se i ikasyonu eya ak edi asyonu için yapılan eknik e bilimsel
öz değe lendi meyle bi leş i ilebili . Dene imle , labo a u a ın KYS ile
ilgili pe o mansını değe lendi mek üze e eği ilmiş pe sonel a a ından
ge çekleş i ilmelidi . Dene çile , labo a u a ope asyonla ı, s anda la ın
yo umlanması e dene im sü eci hakkında bilgi sahibi olmalıdı . Kaynakla ın
izin e diği he du umda, dene çile dene lenecek aaliye en bağımsız olmalıdı .
Belge e kayı la ın a a sız bi şekilde incelenmesi, s anda la a uygunluğun
objek i bi şekilde değe lendi ilmesini sağla .
Dene imle , nesnellik e a a sızlığı sağlayacak şekilde yü ü ülmelidi .
Dene imin k i e le i, kapsamı e zamanlaması dene imden önce bildi ilmeli
e s anda la ın kon ol lis esi önceden paylaşılmalıdı . Dene imin sonunda,
uygunsuzlukla ı gözden geçi mek e so u so ma ı sa ı sağlamak için bi
öze oplan ı düzenlenmelidi . Beli ilen uygunsuzlukla ın yazılı bi apo u
labo a u a a zamanında ile ilmelidi .
Bi dene imin hemen a dından labo a u a , ge eklilikle e uyumu sağlayacak
düzel ici eylem planına uygun olmayan du umla ı ele almalıdı . Dene im sı asında
o aya çıkan uygunsuzlukla , aaliye le in iş sü eci, has a sonuçla ı e gü enlik
hususla ı üze indeki e kisi açısından değe lendi ilmelidi . Has a eya pe sonel
gü enliğini e kileyen uygunsuzlukla , daha azla zaman e analiz ge ek i en
düzel ici eya önleyici eylem planla ının a dından de hal düzel ici eylemle le
ele alınmalıdı . Labo a u a la , üm bulgula ı, izlenip çözülmek üze e uygunsuz
olay ola ak kaydedilmelidi . Dış dene im bulgula ının e so unla ı gide meye
yönelik üm aaliye le in doküman asyonu kaydedilmelidi . Dış dene imle in
sonuçla ı e “öğ enilen de sle ”, kali e sis eminin gözden geçi ilmesinin bi
pa çası ola ak yöne im e pe sonel ile paylaşılmalıdı .
Labo a u a hizme le inizin kullanıcıla ın ih iyaç e ge eksinimle ini nasıl
ka şıladığı konusunda ge i bildi im is emek, kali e yöne im sis eminin ay ılmaz
bi pa çasıdı . Labo a u a ınızın “müş e ile inin” kim olduğunu anlamak
haya i bi ilk adımdı . Labo a u a ın müş e ile i, mik obiyoloji labo a u a ı
a a ından sağlanan hizme e bilgile i kullanan he kes i . Bu müş e ile
a asında acil se isle deki, yoğun bakım üni ele indeki, poliklinikle deki,
bağlı sağlık esisle indeki sağlık hizme i sağlayıcıla ı, es hizme i e diğiniz
labo a u a la , en eksiyon önleme uzmanla ı, an ibiyo ik yöne imi için e ile i
kullanan eczacıla , halk sağlığı labo a u a ı, epidemiyologla b. ye alı .
282   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Ge i bildi im e ile i incelenmeli e iyileş i me aaliye le ini yönlendi mek
için kullanılmalıdı . ‘Müş e ile ’ için neyin değe li olduğunu anlamak, sını lı
kaynakla ın uygun şekilde kullanılmasını e müş e ile için en büyük e kiyi
sağlayan sü eçle in iyileş i ilmesine odaklanılmasını sağlayacak ı . Labo a u a ,
müş e ile in şikaye le ini dile ge i mesini, ih iyaçla ını anlamak için ek ı sa
ola ak beklememelidi . Neyin işe ya adığı e neyin iyileş i ilebileceği konusunda
p oak i ola ak esmi e gay i esmi ge i bildi im is emek, labo a u a sis emini
iyileş i mek için paha biçilmez bilgile sağlayacak ı . Anke sonuçla ına gö e
yapılan değişiklikle izlenmeli e yapıcı yo umla da bulunanla a ile ilmelidi .
Değe lendi mele e e is enen ge i bildi imle e ek ola ak, pe o mansı
izlemek için esmi kali e gös e gele i kullanılmalıdı . Kali e gös e gele i,
üm es sü eci için k i ik aaliye le i kapsamalıdı . Uygunsuz olay kaydından
espi edilen so unla e kişiselleş i ilmiş bi kali e kon ol planında isk ola ak
anımlanan sü eçle , kali e gös e gele i için iki sağlayabili . Labo a u a ay ıca,
çalışmala ının hem eknik hem de eknik olmayan yönle inin pe o mansını
izlemek için kali e gös e gele i de içe melidi . Kali e gös e gele i, mik obiyoloji
labo a u a ında ek bi uzmanlık alanı (ö neğin i oloji, pa azi oloji eya
mikoloji), üm mik obiyoloji alanla ı eya üm anı labo a u a ı alanla ı
(ö neğin biyokimya, hema oloji, kan bankası e mik obiyoloji) için yıllık
ola ak oluş u ulabili e izlenebili . Bi den azla labo a u a bölümünün e üs
düzey yöne imin o ak çabasını ge ek i en kesişen so unla o aya çıka ılabili .
Ö neğin kan kül ü kon aminasyon o anla ını %3’ün al ında u maya çalışmak
bi kali e gös e gesidi . Labo a u a , neyin izleneceğine e e ile i ölçmek
için beklenen kıs asla a eya eyleme geçilmesi ge eken eşik değe ine ka a
e melidi .
2.10.Sü ekliİyileşme
Sü ekli iyileş i me sü eci, kali e yöne im sis eminin emel bi
bileşenidi . Bu sü eç a acılığıyla, iyileş i me ı sa la ı beli leni e sonuçla ı
e müş e i memnuniye ini iyileş i mek için ha eke e geçili . Faaliye le ,
isk değe lendi mesine gö e önceliklendi ilmelidi . İyileş i me planla ı
oluş u mak için kali e iyileş i me modelle i e a açla ı kullanılmalıdı . Planla
belgelendi ilmeli e uygulanmalıdı . Planın e kinliği, sü ekli incelemele le
beli lenmelidi .
İyileş i me ı sa la ı, yalnızca bi so una epki ola ak değil, p oak i ola ak
da espi edilebili . Tüm iyileş i me ı sa la ının büyük değişiklikle olması
ge ekmez; küçük iyileş i mele in uygulanması yalnızca kolay olmakla kalmaz,
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   283
aynı zamanda son de ece değe lidi . İyileş i me ı sa la ı, dö kali e sis emi
esası olan o ganizasyon, müş e i, değe lendi mele e uygunsuz olayla dan
eya labo a u a pe soneli a a ından espi edilebili . İyileş i me ı sa la ı,
kali e yöne im sis eminin bi pa çası ola ak planlanmış aaliye le olabili .
Anke le a acılığıyla oplanan müş e i e/ eya pe sonel ge i bildi imle i; güçlü
yönle , zayı yönle , ı sa la , li e a ü a aması, ku umsal misyon eya değe le
e isk değe lendi mele i yoluyla espi edilebili le . İyileş i me ı sa la ı ay ıca
başa ısızlıkla dan eya müş e i şikaye le inden espi edilebili eya iç e dış
değe lendi mele , kali e gös e gele i eya uygunsuz olayla ın analizle i yoluyla
keş edilebili .
Klinik o amla da iyileş i me için en yaygın kullanılan model, planla-
uygula-kon ol e -ha eke e geç modelidi . Bu model, sü ekli iyileşmeye olanak
anıyan dö adımlı bi yaklaşımdı . “Planla” aşaması bi iyileş i me ı sa ını
beli le , emel nedeni beli le e po ansiyel bi çözüm beli le . “Uygula” aşaması
uygulama adımıdı . En sık kullanılan çözüm, küçük ölçekli uygulamadı (ö neğin,
has anenin bi alanında yeni bi ö nek oplama yön emi denemek). “Kon ol e ”
aşaması, çözümün ge eksiz eya beklenmedik sonuçla olmadan so unu o adan
kaldı ıp kaldı madığını beli lemek için e ile i analiz ede . “Ha eke e geç”
aşaması, planın am ölçekli uygulanmasına eya yeniden değe lendi ilmesine
olanak anı .
Kullanılan model ne olu sa olsun, bi iyileş i me ı sa ı beli leyip seçmenin
e bi çözüm ü e ip uygulamanın bi yolunu içe melidi . Çözümün e kinliği
değe lendi ilmeli e is enmeyen sonuçla açısından izlenmelidi . İyileş i menin
u in sü eçle e en eg e edilmesi zo unludu . Bi eyle eski alışkanlıkla ına
ge i dönebili , bu nedenle iyileş i meyi sü dü menin bi yolu bi eyle in dahil
edilmesidi . Sonuçla ın yöne ime e pe sonele apo lanması bunu kolaylaş ı ı
e ge i bildi imi eş ik ede . Sü ekli iyileşme, sü ekli bi değişim sü ecidi .
Değişim isk içe i e labo a u a ın iskle i e po ansiyel e kile ini beli lemek
için bi sü eci olmalıdı . Yöne im, ekibe isk analizini ge çekleş i mek için
eği im e/ eya ni elikli kişile de dahil olmak üze e ye e li kaynakla sağlamalı
e yöne im çözümle için ek des ek e onay sağlayabili . Yöne im hem somu
değişimi hem de psikolojik geçişi içe en bi değişim yöne imi s a ejisi
geliş i melidi . Çözümle in sonuçla ını gözden geçi melidi .
İle işim, sü ekli iyileşme sü ecinin k i ik bi bileşenidi . Sü ekli iyileşme,
p ojele inin hede le i e du umu hakkında bilgi paylaşmak, pe sonel ge i
bildi imi için ı sa la sağlamak e sü ekli iyileşme sü ecinin başa ıla ını
ku lamak önemlidi .
284   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
2.11.Müş e iOdaklılık eDanışmanlıkHizme le i
Mik obiyoloji labo a u a ı, bulaşıcı has alık anısı, pa ojen espi i,
an ibiyog am e biyogü enlik alanla ında içe ik uzmanlığı e lide lik sağla . Bu
nedenle, mik obiyoloji labo a u a ı, me cu e değişen ih iyaçla ı ka şılamak
için uzmanlığına ih iyaç duyan sağlık sis emindeki üm disiplinle eya kişile le
iş bi liği yapa . Mik obiyoloji labo a u a ı, p eanali ik sü eç (ö neğin, doğ u
anı için uygun es konusunda a siyele de bulunmak e op imum numuneyi
beli leme e oplama konusunda alima e mek), anali ik sü eç (ö neğin,
kullanılan op imum yön em e eknolojile i seçmek) e pos anali ik sü eç
(ö neğin, nihai sonuçla ı apo lamak e yo umlama e e i analizle i sağlamak)
dahil olmak üze e üm es sü eci hakkında danışmanlık yapmak an so umludu .
Bu bilgile in açık e zamanında ile ilmesi, mik obiyolojide başa ılı bi
konsül asyon için çok önemlidi .
Yanlış eya ye e siz ile işim genellikle ha ala ın emelini oluş u u . Bu
nedenle, mik obiyoloji labo a u a ının has a bakımını ehlikeye a abilecek yanlış
yo umlamala ı önlemek için e kili ile işim s a ejile i geliş i mesi büyük önem
aşı . Mik obiyoloji labo a u a ı, a siyele ini kullanıcıla a nasıl ile eceğini
beli lemeli e ile ilen mesaj için paydaşla ının (ö neğin bulaşıcı has alıkla ı
önleme bi imi, eczane e en eksiyon has alıkla ı) gö üşle ini almalıdı . İle işim
yazılı eya elek onik o ma a olabili .
Zamanında ile işim, k i ik bi es sonucu için hekime ele onla ulaşmak gibi
sözlü de olabili . Yeni pa ojenle eya yeni bi kan kül ü ü cihazı kullanıldığında
pe sonel içi gö üşmele hakkında yüz yüze ele on gö üşmele i de iyi bi
ile işim biçimidi . Uygun du umla da, ile işimle kaydedilmeli, a şi lenmeli e
gelecek e e e ans ola ak kullanılmak üze e kolayca e işilebili olmalı e dene im
amacıyla danışmanlık hizme le inin kanı ı ola ak kullanılabili . Labo a u a la
a siye almak için ile işime geçmek için, mik obiyoloji labo a u a ının çalışma
saa le i e no mal çalışma saa le i içinde e dışında ile işim bilgile i gibi emel
bilgile sağlanmalıdı .
2.12.Tesisle  eGü enlik
Tesisle in yöne imi, labo a u a ın numune oplama e es alanla ı ile
has a başı es alanla ı, kali eli çalışma yapmak e has a, pe sonel e ziya e çi
gü enliğini sağlamak için ye e li alana sahip olmalıdı . Labo a u a hem
ekipman hem de pe sonel için alanın ye e liliğini değe lendi ip beli lemelidi .
Gü enli bi o amın sağlanmasına özellikle dikka edilmelidi . ISO 15189’da
beli li gü enlik s anda la ı ye almasa da ISO 15190 belgesinde beli ilmiş i .

MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   285
Gü enlik, iyi bi kali e yöne im sis eminin ay ılmaz bi pa çası olmalıdı .
Biyogü enlik se iyele i, kişisel ko uyucu ekipman e esis e mühendislik
kon olle inin ay ın ılı bi şekilde ele alınması bu belgenin kapsamı dışındadı .
Labo a u a , biyolojik, kimyasal e adyasyon ehlikele ine; biyogü enliğe
e gizliliğe dayalı kon ollü e işime sahip olmalıdı . E işim se iyele i labo a u a
içinde mekandan mekana değişebili e es le in biyogü enlik se iyesi 2 (BSL-
2) eya daha yüksek se iyede yapıldığı alanla a e işim kısı lanmalıdı . Ay ıca,
labo a u a ın gi iş e çıkışla ına içe ideki ehlikele i beli en işa e le asılmalıdı .
Mik obiyoloji labo a u a la ı için gi iş işa e le i biyolojik ehlikeyi beli meli
e acil du umla da ile işim bilgile i gös e ilmelidi . Tuş akımla ı eya çi
kapılı, kili li an ele gibi e işim kon olle i, mikobak e iyoloji labo a u a la ı
gibi BSL-3 se iyesinde aaliye gös e en labo a u a la a sını lı e işim sağla .
Labo a u a o amı, yöne melikle ine uygun olmalıdı . Çalışma ezgahla ı,
zeminle , a anla e du a la dahil olmak üze e labo a u a daki üm alanla
e yüzeyle emiz e bakımlı olmalıdı . İdeal ola ak, bu yüzeyle kolayca
dekon amine edilebilmele i için gözeneksiz olmalıdı . Labo a u a la da
es le in yapıldığı alanla asla halıyla kaplanmamalıdı . Hem labo a u a
hem de o is alanı olmak üze e çalışma o amı, işle ilgili kas-iskele sis emi
aha sızlıkla ının oluşmasını önlemek için e gonomik ola ak asa lanmalıdı .
Ay ıca, uyumsuz çalışma o amla ı a asında ye e li alan ay ımı olmalıdı .
Ö neğin, biyogü enlik kabinle i (BGK’le ), düzgün çalışmasını sağlamak için
ha alandı ma sis emle inden uzak a konumlandı ılmalı e po ansiyel amplikon
kon aminasyonu olan alanla moleküle eak i e ana ka ışım hazı lama
alanla ından ay ı olmalıdı . Reak i hazı lama e ekipman emizliği için özel
la abola bulunmalı e ay ı el yıkama la abola ı elle se bes olmalı e başka
amaçla la kullanılmamalıdı . Sonuçla ın kali esini e kileyebilecek e buna gö e
izlenmesi, kaydedilmesi e aya lanması ge eken ek çe esel koşulla a asında
aydınla ma, gü ül ü, i eşim, oz se iyele i, duman, adyasyon, elek ik
beslemesi, sıcaklık e nem ye alı .
Labo a u a ha alandı ması, üm alanla ın ha a değişimi, nem e sıcaklık
ge eksinimle ini ka şılayacak şekilde izlenmeli e aya lanmalıdı . Ha alandı ma,
odanın kon igü asyonundan, ısı ü e en ekipmanla ın (ö neğin kan kül ü ü
cihazla ı) e ha alandı ma ekipmanla ının (ö neğin biyogü enlik dolapla ı
e kimyasal duman da lumbazla ı) konumundan e çalışma düzenle inden
e kilenebili . Mümkün olduğunca ha a akışı, ko ido la dan labo a u a alanına
doğ u içe doğ u olmalıdı . Mikobak e iyoloji, mikoloji e i oloji labo a u a la ı
için ye e li sıklık a ha a değişimi sağlayan nega i ha a basıncı kullanılmalıdı .
286   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
Genel ola ak, BSL-2 için kabul edilebili ha a değişimi sıklığı saa e 3 ila 15
ha a değişimi a asındadı e bu, genellikle mikobak e iyoloji labo a u a la ı
gibi daha yüksek kimyasal eya ehlike konsan asyonla ının olduğu alanla da
daha sık ı . Gaz e akum ha la ı uygun şekilde me cu olmalı e açıkça
işa e lenmelidi . Gaz üple i he zaman dik bi şekilde sabi lenmeli, e cihen
du a gibi sağlam bi yüzeye mon e edilmeli e yanıcı maddele den uzak a
u ulmalıdı . Vanala kullanılmadığında ana emniye kapakla ı akılı olmalıdı .
Reak i le in, numunele in, ekipmanla ın, malzemele in, belgele in e
kayı la ın bü ünlüğünü ko umak için uygun boyu , sıcaklık e nem o anına
sahip ye e li bi depolama esisi me cu olmalıdı . Ekipman e eak i le , ü e ici
a a ından beli lenen e ka şılanması ge eken sıcaklık e nem ge eksinimle ine
sahip olabili . Sıcaklık, ge ekli koşulla al ında günde 24 saa ko unmalı e düşük
yoğunluklu saa le de ene ji asa u u için değiş i ilmemelidi . Numune depolama
alanı, çap az bulaşma olasılığını o adan kaldı acak şekilde seçilmelidi .
Labo a u a kapsamlı bi gü enlik p og amı geliş i meli e uygulamalıdı .
P og am genellikle biyogü enlik, ehlikeli maddele in aşınması e pe sonel
ko uyucu ekipman kullanımını içe i . Bi labo a u a gü enlik p og amı ay ıca
yangın gü enliğini, kimyasal hijyeni, elek ik ehlikele i, adyasyon e ehlikeli
a ıkla la ilgili gü enli uygulamala ı, ilk ya dıma e işilebili liği e e gonomiyi de
ele almalıdı . Gü enlik p og amı, işye i düzenleyici ge eklilikle ine e kapsamlı
bi isk değe lendi mesine dayanmalıdı . Gü enlik uygulamala ının doğ udan
gözlemlenmesini içe en gü enlik eği imi, pe sonel ye e liliğinin bi pa çası
ola ak sağlanmalı e belgelenmelidi . Labo a u a pe soneli, biyogü enlik
labo a u a ı uyumluluğu yöne gele ini izlemeli e yöne im, pe soneli mesleki
ola ak edinilen en eksiyonla dan ko umak için kaynakla ı sağlamalıdı .
Gü enlik malzemele i e depolama alanı ye e li olmalı e kullanıma yakın
olmalıdı . Ge ekli gü enlik malzemele i, labo a u a ın biyogü enlik se iyesine
e me cu kimyasal ehlikele e bağlıdı . Gü enlik malzemele i, kişisel ko uyucu
ekipmanla la sını lı olmayıp, biyogü enlik dolapla ı, emniye kapla ı e kapaklı
o o la ı olan san i üjle e gü enli delici-kesici ale kapla ı gibi ü ünle in
mühendislik kon olle ini de içe i . Biyolojik e kimyasal dökülme ki le i, ilgili
alanla da kolayca e işilebili olmalı e uygun şekilde işa e lenmelidi . Dökülme
a bika la ı, so umlu gö e li a a ından yapılmalı e pe sonel bu uygulamala
hakkında bilgi sahibi olmalıdı . Gü enlik ekipmanla ının (ö neğin, biyogü enlik
dolapla ı, duşla e göz yıkama üni ele i) pe o mansı düzenli ola ak izlenmeli
e kaydedilmelidi . İş sağlığı hizme le i, pe sonele işye indeki he hangi bi
ehlikeli ma uziye için sağlanmalıdı . Özellikle, mesleki sağlık hizme le i
MİKROBİYOLOJİ LABORATUVARI KALİTE YÖNETİM SİSTEMLERİ   287
labo a u a kaynaklı en eksiyonla ı izlemeli e bunla a müdahale e meli e kan
ö nekle iyle ilgilenen kişile e hepa i B aşısı gibi ko uyucu aşıla sağlamalıdı .
3. Sonuç e Öne ile
Son ola ak iyi bi kali e yöne im sis emi uygulamayan labo a u a la da,
espi edilemeyen bi çok ha a e so unun o aya çıkacağı ga an idi . Bi kali e
yöne im sis emi uygulamak, ha asız bi labo a u a ı ga an i e meyebili , ancak
ha ala ı espi eden e ek a lanmasını önleyen yüksek kali eli bi labo a u a
sağla .
Kaynakça
1. Ca ey RB, Bha acha yya S, Kehl SC, e al. P ac ical guidance o clinical
mic obiology labo a o ies: implemen ing a quali y managemen sys em in he
medical mic obiology labo a o y. Clin Mic obiol Re . 2018;31(3):e00062-17.
doi:10.1128/CMR.00062-17.
2. Wo ld Heal h O ganiza ion. Labo a o y quali y managemen sys em:
handbook, Ve sion 1.1. Gene a, Swi ze land: Wo ld Heal h O ganiza ion; 2011.
Accessed Augus 15, 2025. h ps://i is.who.in /handle/10665/44665
3. In e na ional O ganiza ion o S anda diza ion. Medical labo a o ies—
equi emen s o sa e y. ISO 15190. Gene a, Swi ze land: In e na ional
O ganiza ion o S anda diza ion; 2003.
4. US Depa men o Heal h and Human Se ices, Cen e s o Disease
Con ol and P e en ion, Na ional Ins i u es o Heal h. Biosa e y in mic obiological
and biomedical labo a o ies. 5 h ed. Washing on, DC: Go e nmen P in ing
O ice; 2007.
5. Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e. Es ablishing molecula
es ing in clinical labo a o y en i onmen s; app o ed guideline. CLSI MM19-A.
Wayne, PA: Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e; 2011.
6. Cen e s o Disease Con ol and P e en ion. Guidelines o biosa e y
labo a o y compe ency. MMWR Suppl. 2011;60:1-23.
7. Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e. P o ec ion o labo a o y
wo ke s om occupa ionally acqui ed in ec ions; app o ed guideline, 4 h ed.
CLSI M29-A4. Wayne, PA: Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e; 2014.
8. Cla k RB, Lewinski MA, Loe elhol z MJ, Tibbe s RJ. Cumi ech 31A:
e i ica ion and alida ion o p ocedu es in he clinical mic obiology labo a o y.
Coo dina ing ed, Sha p SE. Washing on, DC: ASM P ess; 2009.
288   MİKROBİYOLOJİ LABORATUVAR TANI YÖNTEMLERİ: KLİNİK REHBER
9. Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e. Labo a o y quali y con ol
based on isk managemen ; app o ed guideline, 1s ed. CLSI EP23-A. Wayne,
PA: Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e; 2011.
10. Animal and Plan Heal h Inspec ion Se ices, Cen e s o Disease
Con ol and P e en ion. Selec agen s egula ions. Fede al Selec Agen
P og am. A lan a, GA: Cen e s o Disease Con ol and P e en ion; 2017.
Accessed Augus 15, 2025. h p://www.selec agen s.go /Regula ions.h ml
11. Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e. Quali y managemen
sys em: con inual imp o emen ; app o ed guideline, 3 d ed. CLSI QMS06-A3.
Wayne, PA: Clinical and Labo a o y S anda ds Ins i u e; 2011.
12. Za bo RJ, Copeland JR, Va ney RC. De ia ion managemen : key
managemen subsys em d i e o knowledge-based con inuous imp o emen
in he Hen y Fo d p oduc ion sys em. Am J Clin Pa hol. 2017;148(4):354-367.
doi:10.1093/ajcp/aqx084