2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
37
NUTQ AKTLARI NAZARIYASI ASOSIDA MULOQOTNING LINGVOPRAGMATIK
XUSUSIYATLARI O’ZBEK VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA
Yusupo a Za ina Tux amu odo na
Webs e uni e si e i magis i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17316730
Anno a siya. Ushbu maqolada o‘zbek a ingliz illa ida muloqo ja ayonida
qo‘llaniladigan nu q ak la ining ling op agma ik xususiya la i ahlil qilinadi. Tadqiqo da J. L.
Aus in a J. R. Sea le omonidan ilga i su ilgan nu q ak la i naza iyasi asosida ikki ilga xos
illoku i , pe loku i a loku i ak la ning o‘xshash a a qli jiha la i ko‘ ib chiqiladi. Shuningdek,
madaniy omilla nu q ak la ining qo‘llanishiga qanday a’si e ishi, xususan, “il imos”, “ ad
e ish”, “maq o ”, “ogohlan i ish” kabi nu q ha aka la ining milliy-p agma ik alqinla i ahlil
e iladi. Ishda illoku i ak la ning madaniy, ij imoiy, yosh, makon a aziya omilla iga bog‘liqligi
ochib be iladi. “Rahma ”, “il imos”, “kechi asiz” kabi e ik bi likla ingliz ilidagi “ hank you”,
“please”, “so y” shaklla i bilan qiyoslanadi. J. L. Aus in, J. R. Sea le, G. Yule, Sh.
Rahma ullaye a N. Mahmudo kabi olimla ning adqiqo la iga ayanilgan holda, nu q
ak la ining madaniya la a o o‘zga u chan abia i ilmiy asosda yo i iladi.
Kali so‘zla : nu q ak i, ling op agma ika, muloqo , illoku i ak , madaniya , nu q e ike i,
il s a egiyasi.
Abs ac . This a icle analyzes he linguo-p agma ic ea u es o speech ac s used in
communica ion in Uzbek and English. Based on he Speech Ac Theo y p oposed by J. L. Aus in
and J. R. Sea le, he s udy examines he simila i ies and di e ences be ween illocu iona y,
pe locu iona y, and locu iona y ac s in bo h languages. I also explo es how cul u al ac o s
in luence he use o speech ac s, pa icula ly he na ional-p agma ic in e p e a ions o
communica i e ac ions such as eques s, e usals, complimen s, and wa nings. The esea ch
e eals he dependence o illocu iona y ac s on cul u al, social, age- ela ed, spa ial, and
si ua ional ac o s. Poli eness exp essions such as “ ahma ,” “il imos,” and “kechi asiz” in
Uzbek a e compa ed wi h hei English equi alen s “ hank you,” “please,” and “so y.” D awing
on he wo ks o J. L. Aus in, J. R. Sea le, G. Yule, Sh. Rahma ullaye , and N. Mahmudo , he
a icle scien i ically subs an ia es he c oss-cul u al a iabili y o speech ac s.
Keywo ds: speech ac , linguo-p agma ics, communica ion, illocu iona y ac , cul u e,
speech e ique e, language s a egy.
Nu q ak la i naza iyasi p agmaling is ika yo‘nalishining ma kaziy ushunchala idan
bi idi . J. L. Aus in omonidan ilga i su ilgan bu naza iya shundan ibo a ki, ha bi nu q bi ligi
na aqa ma’no i odalaydi, balki ma’lum bi amalni baja adi. Masalan, “Men seni ogohlan i aman”
degan ibo a na aqa xaba be adi, balki eal muloqo ja ayonida ogohlan i ish ak ini ham baja adi.
J. L. Aus in (1962) “How o Do Things wi h Wo ds” asa ida nu q o qali baja iladigan amal
g‘oyasini ilga i su gan. U loku i , illoku i a pe loku i ak la ni a qlaydi. Keyinchalik J. R.
Sea le (1969) bu naza iyani i ojlan i ib, nu q ak la i u la ini buy uq, il imos, a’da, ad e ish,
ogohlan i ish kabi ma niy ma’nola iga ko’ a izimlash i gan.
Masalan, illoku i ak – bu so‘zlo chining maqsadini bildi u chi ichki ha aka di . “Men seni
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
38
ogohlan i aman” yoki “Please, don’ ouch i ” deganda so‘zlo chi ogohlan i ish maqsadini
bildi adi. Shu a zda so‘zlo chining niya i ling op agma ik ahlil ma kazida u adi.
O‘zbek a ingliz illa idagi nu q ak la ining qo‘llanishida madaniy a qla muhim o‘ in
u adi. Masalan, o‘zbek ilida “il imos” shaklidagi so‘zla ko‘p oq ij imoiy hu ma ni bildi sa,
ingliz ilida bu unksiya oda da “please”, “would you mind” kabi shaklla o qali yumshoqlik a
xushmuomalalik bilan i odalanadi. Shuningdek, “ ad e ish” ak i o‘zbek ilida ko‘pincha yumshoq,
bil osi a shaklda (“hozi cha imkonim yo‘q”, “keyin oq ko‘ amiz”) be ilsa, ingliz ilida esa
aniq oq, lekin odob bilan (“I’m a aid I can’ ”) i odalanadi.Shu a iqa, ikki ilda nu q ak la i
na aqa ling is ik, balki madaniy a p agma ik kon eks da ham o‘ziga xos a zda namoyon
bo‘ladi. Tadqiqo shuni ko‘ sa adiki, nu q ak la ini o‘g‘ i ahlil qilish a ula ni madaniya la a o
muloqo da o‘g‘ i qo‘llay bilish il o‘ ganu chila uchun muhim kommunika i kompe ensiya
sanaladi.
O‘zbek a ingliz illa ida nu q ak la ining ling op agma ik alqini bi -bi idan a qlanishi
ma nda be osi a kuza iladi.O‘zbek ilida nu q ak la i madaniy odob me’yo la i bilan chamba chas
bog‘langan. So‘zlo chi yoshi, maqomi, suhba doshi bilan ij imoiy maso a nu qning shaklini
belgilaydi.
Masalan: Yosh bola ka a kishiga: “Il imos, opa, ki obni be ing.” Ka a kishi bolaga: “Ol,
bolam, ki obni o‘qigin”. Bu misolda ak u i bi xil (il imos,buy uq) bo‘lsa-da, ling op agma ik
ohang ij imoiy asimme iyaga moslashgan. Ingliz ilida esa muloqo da indi ec speech ac
(bil osi a nu q ak i) keng qo‘llanadi. Masalan:“Could you open he window, please?”Bu
g amma ik jiha dan sa ol shaklida, lekin illoku i jiha dan il imos ak ini i odalaydi. Tilshunos
olim Sea le bunday hola ni “indi ec illocu iona y ac ” deb a aydi. Bu hol nu qdagi
xushmuomalalik s a egiyasini mus ahkamlaydi.
E ike bi likla — muloqo ning ij imoiy “yumsha kichla i”. Ula yosh, makon a aziya ga
bog‘liq holda u licha ishla iladi.Masalan: O‘zbekchada: “Kechi asiz, domla, bi na sa so‘ asam
bo‘ladimi?” Inglizchada: “Excuse me, si , may I ask you some hing?” Ikkala hola da ham e ike
bi ligi (“kechi asiz” / “excuse me”) muloqo ni boshlashdan oldin ij imoiy o‘siqni kamay i ish
uchun xizma qiladi.
Ammo o‘zbek ilida hu ma ni ko‘ sa ish uchun un on (“domla”, “opa”, “aka”) za u
bo‘lsa, ingliz ilida bu in ona siya a poli e o m (“si ”, “madam”, “please”) o qali be iladi. Makon
a aziya ham nu q ak ining ohangiga a’si qiladi:Rasmiy hola da: “Sizning ik ingizni inoba ga
olaman.” / “I app ecia e you opinion”. No asmiy hola da: “Ha, o‘g‘ i ay ding”. / “Yeah, you’ e
igh ”. Demak, p agma ik kon eks so‘zlo chi a inglo chi o‘ asidagi ij imoiy maso a, joy, aq
a kay iya bilan belgilanadi.
Tilshunos G. Yule “P agma ics” asa ida illoku i ak la ni “communica i e in en ion” deb
a aydi a ha bi so‘zlo chi o‘zining nu q ha aka i o qali maqsadga e ishishini a’kidlaydi. O‘zbek
ilshunosi N. Mahmudo esa (2005) “P agma ik ahlil” asa ida nu qdagi niya , maqsad a shaxsiy
munosaba ni nu q e ike i izimi o qali ko‘ sa adi. Masalan:“Sizga ahma !” – illoku i ak
(minna do chilik).“Thank you e y much!” – illoku i ak (minna do chilik), lekin ingliz ilida
“ e y much” komponen i emo sional kuchay i u azi asini baja adi. Shu a zda, ha bi il
madaniy a akku a ij imoiy axloq me’yo la ini ling op agma ik da ajada aks e i adi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
39
O‘zbek a ingliz illa idagi nu q ak la i ling op agma ik jiha dan o‘xshash bo‘lsa-da,
ula ning qo‘llanishi madaniya , yosh, makon a aziya ga qa ab a qlanadi. Ingliz ilida bil osi a
ak la o qali yumshoqlik i odalansa, o‘zbek ilida bu hu ma , un on a ij imoiy maqom o qali
amalga oshadi. Illoku i ak ning mohiya i so‘zlo chining ichki niya ida, uni i odalash esa
madaniy “p izma” o qali shakllanadi. Shu bois, nu q ak la i naza iyasi madaniya la a o
kommunika siyani chuqu ushunish uchun asosiy ling is ik osi a hisoblanadi.
Inglizcha e ik bi likla ning o‘zbek nu qidagi ling op agma ik moslashu i so‘nggi yilla da
o‘zbek ilining kommunika i izimida inglizcha e ik bi likla ning aol qo‘llanilishi ilshunoslikda
yangi kuza u maydonini ya a di. Bu hodisa, a alo, biling muhi , global axbo o makoni, hamda
yoshla nu qining ij imoiy dinamizmi bilan be osi a bog‘liqdi .Tilshunos J. L. Aus in a J. R.
Sea le omonidan ilga i su ilgan nu q ak la i naza iyasiga ko‘ a, ha bi so‘zlo chi muayyan nu q
bi ligi o qali kommunika i amalni baja adi. Shu nuq ayi naza dan qa aganda, inglizcha e ik
bi likla (“so y”, “ hanks”, “hi”, “okey”, “bye”) o‘zbek ilida ham illoku i maqsadli nu q ak i
si a ida aol ishlay boshlagan. Bu bi likla o‘zbek ilining ichki seman ik izimiga singish
ja ayonida madaniy-p agma ik adap a siyadan o‘ moqda. Masalan, o‘zbekcha “kechi asiz” so‘zi
ij imoiy maso a a hu ma munosaba ini bildi sa, inglizcha “so y” esa ko‘p oq shaxsiy samimiya
a psixologik yaqinlik i odasini be adi. Shunga o‘xshash a zda, “ ahma ” so‘zi odobning asmiy
shakli si a ida qo‘llanadi, “ hanks” esa muloqo ning no asmiy, sodda oq kon eks ida ishla iladi.
Na ijada, so‘zlo chining yoshi, ij imoiy maqomi a kommunika i aziya i ushbu bi likla ning
anlanishida hal qilu chi ol o‘ynaydi.
Bugungi kunda o‘zbek nu qida quyidagi hodisala kuza ilmoqda:yoshla nu qida “hi”,
“bye”, “so y” kabi so‘zla kod-almashu (code-swi ching) hola ida qo‘llanadi: “Hi, opa,
qaye dasan?”, “So y, kechikdim”. Ij imoiy a moqla da “okey”, “ hanks”, “g ea ” kabi bi likla
emo sional illoku i ak si a ida ishla iladi.Xizma sohala ida (“Welcome!”, “Thank you!”)
inglizcha o mulala p o essional e ike si a ida asmiy us olgan.
Sh. Rahma ullaye a’kidlaganidek, nu q madaniya i me’yo la i doimo ij imoiy eh iyoj a
madaniy a’si bilan yangilanib bo adi. Xuddi shunday, N. Mahmudo ham p agma ik ahlilning
asosiy omili si a ida ij imoiy kon eks a ilning madaniya ga moslashu chanligini ko‘ sa adi.
Demak, inglizcha e ik bi likla ning o‘zbek ilida aol ishla ilishi — bu asodi iy ja ayon emas,
balki il izimining ochiqligidan dalola be adi.Ilmiy jiha dan qa aganda, bunday o‘zlashmala
ilning ij imoiy-p agma ik kengayishini bildi adi. Ya’ni, o‘zbek ili yangi e ik bi likla ni qabul
qilayo gan pay da ula ni milliy madaniya me’yo la iga moslab “qay a kodlaydi”. Na ijada “so y”
so‘zi o‘zbek ilida na aqa inglizcha ohangda, balki “kechi asiz”ning yumshoq, samimiy a ian iga
aylangan.Bunday leksik-p agma ik in eg a siya ja ayoni ilshunoslikda “madaniy il o qali
o‘zlashu ” (cul u al il e ing) deb yu i iladi. Bu hodisada o‘zlashgan so‘z shaklan xo ijiy bo‘lsa
ham, seman ik jiha dan mahalliy madaniya bilan uyg‘unlashadi.Shunday qilib, inglizcha e ik
bi likla ning o‘zbek iliga ki ib kelishi bu ilning buzilishi emas, balki ko‘p illilik sha oi ida abiiy
e olyu sion ja ayondi . Ula o‘zbek nu qining ling op agma ik izimini boyi ib, yangi
kommunika i ohang a xulqiy modella ni shakllan i moqda.
Inglizcha e ik bi likla o‘zbek nu qida illoku i unk siyaga ega bo‘lgan p agma ik
osi ala si a ida aol ishlay boshlagan.Ula ning qo‘llanishi yosh, makon, sha oi a ij imoiy
maqom bilan be osi a bog‘liq.Til madaniy kon eks dan aj almaganligi sababli, bunday bi likla
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
40
madaniy- il langan o‘zlashma ko‘ inishida milliy nu qqa singmoqda. Bu ja ayon o‘zbek ilining
global kommunika i moslashu chanligini ko‘ sa adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Aus in, J. L. How o Do Things wi h Wo ds. Ox o d: Cla endon P ess, 1962.
2. Sea le, J. R. Speech Ac s: An Essay in he Philosophy o Language. Camb idge Uni e si y
P ess, 1969.
3. Yule, G. P agma ics. Ox o d Uni e si y P ess, 1996.
4. Mahmudo , N. P agma ik ahlil asosla i. Toshken : Fan, 2005.
5. Rahma ullaye , Sh. Til a nu q madaniya i. Toshken , 2003.
