BROYLER TOVUQLARIDA PODAGRA KASALLIGI PAYTIDA GEMOTOLOGIK KO'RSATKICHLARNING O'ZGARISHI

RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 22 UDK:619:636.5 BROYLER TOVUQLARIDA PODAGRA KASALLIGI PAYTIDA GEMOTOLOGIK KO‘RSATKICHLARNING O‘ZGARISHI Eshburiyev S.B. veterinariya fanlari doktori dotsent Ro‘ziqulov N.B. veterinariya fanlari nomzodi dotsent Majidov S.N. mustaqil izlanuvchi Qirg‘izboyev M. - assistent Samarqand davlat veterinariya medisinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17319917 Annotatsiya Ushbu maqolada broyler tovuqlarida podagra (urat diatezi) kasalligi paytida gematologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlarda yuz beradigan o‘zgarishlar tahlil qilingan. Kasallikning rivojlanishi bilan qon plazmasida siydik kislotasi, leykotsitlar, eritrotsitlar, gemoglobin, gematokrit, AST va ALP darajalari sezilarli darajada oshishi, albumin va umumiy oqsil miqdori esa kamayishi kuzatilgan. Bu o‘zgarishlar buyrak va metabolik faoliyatdagi buzilishlarning ko‘rsatkichi hisoblanadi. Maqola podagrani erta tashxislashda gematologik tahlillarning diagnostik ahamiyatini asoslab beradi. Kalit so‘zlar: Broyler tovuqlar, podagra, uratli diatez, gemotologik ko‘rsatkichlar, biokimyoviy tahlil, siydik kislotasi, AST, ALP, albumin, buyrak yetishmovchiligi. Аннотация В статье анализируются изменения гематологических и биохимических показателей при подагре (мочекислом диатезе) у цыплят-бройлеров. По мере развития заболевания наблюдается значительное повышение уровня мочевой кислоты, лейкоцитов, эритроцитов, гемоглобина, гематокрита, АСТ и ЩФ в плазме крови, а также снижение количества альбуминов и общего белка. Эти изменения являются индикатором нарушения функции почек и обмена веществ. В статье обосновывается диагностическая ценность гематологических исследований в ранней диагностике подагры. Ключевые слова: цыплята-бройлеры, подагра, мочекислый диатез, гематологические показатели, биохимический анализ, мочевая кислота, АСТ, ЩФ, альбумин, почечная недостаточность. Annotation This article analyzes the changes in hematological and biochemical parameters during gout (urate diathesis) in broiler chickens. With the development of the disease, a significant increase in the levels of uric acid, leukocytes, erythrocytes, hemoglobin, hematocrit, AST and ALP in the blood plasma was observed, while the amount of RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 23 albumin and total protein decreased. These changes are an indicator of impaired renal and metabolic function. The article substantiates the diagnostic value of hematological tests in the early diagnosis of gout. Keywords: Broiler chickens, gout, urate diathesis, hematological parameters, biochemical analysis, uric acid, AST, ALP, albumin, renal failure. Kirish: O‘zbekiston Respublikasida parrandachilik sohasida so‘nggi yillarda sezilarli yangiliklar amalga oshirilmoqda. Ushbu soha davlat tomonidan qo‘llabquvvatlanib, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va yuqori sifatli parrandalar yetishtirishga qaratilgan ko'plab tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Bunga misol O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 8-fevraldagi PQ-120-son qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasida chorvachilik sohasi va uning tarmoqlarini rivojlantirish bo‘yicha 2022 - 2026-yillarga mo‘ljallangan dasturda ham belgilangan. Podagra (urat diatezi) — bu parrandalarda, ayniqsa broyler tovuqlarda uchraydigan metabolik kasallik bo‘lib, asosiy belgisi siydik kislotasining ortiqcha to‘planishidir. Bu holat ayniqsa yuqori proteinli ratsion, suv yetishmovchiligi, buyrak disfunksiyasi va metabolik muvozanatsizlik natijasida yuzaga chiqadi. Podagra faqat klinik belgilar bilan emas, balki gematologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlar asosida ham aniqlanishi mumkin. Bu kasallik asosan quyidagi organ va to‘qimalarga ta'sir qiladi: Bo‘g‘imlar – Eng ko‘p zararlanuvchi joylar. Urat kristallari bo‘g‘imlarga to‘planib, yallig‘lanish (artrit) keltirib chiqaradi. Buyraklar – Siydik kislotasi ko‘payishi natijasida buyrak toshlari hosil bo‘lishi va buyrak yetishmovchiligi rivojlanishi mumkin. Yurak va qon tomirlari – Podagra yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lib, qon bosimi oshishi va ateroskleroz rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Podagrani o‘z vaqtida davolash muhim, aks holda bu doimiy bo‘g‘im deformatsiyasiga, buyrak shikastlanishiga va boshqa jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin. Material va metodlar: Ushbu ilmiy tadqiqot broyler tovuqlarda podagra kasalligi davomida yuzaga keladigan gematologik va biokimyoviy o‘zgarishlarni aniqlash maqsadida olib borildi. Tadqiqot uchun xo‘jalikdan Ross-308 zotiga mansub 35 kunlik sog‘lom va kasallik belgilari aniqlangan broyler tovuqlardan jami 40 bosh tanlab olindi. Ular klinik tekshiruv asosida ikkita guruhga ajratildi: Nazorat guruhi (sog‘lom tovuqlar) — 20 bosh Eksperimental guruh (podagra alomatlari kuzatilgan tovuqlar) — 20 bosh Qon namunalaridan gematologik va biokimyoviy tahlillar uchun foydalanildi. Tahlillar laboratoriyada standart metodikalar asosida bajarildi: leykotsitlar, eritrotsitlar, gemoglobin, gematokrit darajalari avtomatik gematologik analizatorda; AST, ALP, siydik kislotasi va albumin miqdori biokimyoviy analizator yordamida baholandi. RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 24 Olingan natijalar: Qon namunalari parrandalarning qanot venasi orqali steril 2 ml shprits yordamida olindi. Tahlillar uchun har bir qushdan ikki xil probirkaga qon namunasi olindi: EDTA (antikoagulyant) bilan to‘ldirilgan probirkalar — gematologik tahlillar uchun. Quruq (koagulatsiyaga yaroqli) probirkalar — biokimyoviy tahlillar uchun. Qon namunalari olinishi bilan darhol 3000 ayl/min tezlikda 10 daqiqa davomida sentrifugalanib, zardobi ajratildi. 1-rasm. Gematologik tahlillar. Quyidagi gematologik ko‘rsatkichlar avtomatik gematologik analizator (Abacus Vet 5 ) yordamida o‘lchandi: 2-rasm. TEC — umumiy eritrotsitlar soni (×10⁶/µl) TLC — umumiy leykotsitlar soni (×10³/µl) Hb — gemoglobin miqdori (g/dL) PCV — qonni hujayraviy fraksiyasi, ya’ni gematokrit (%) Biokimyoviy tahlillar. Biokimyoviy tahlillar yarim avtomatik analizatorda (Clima MC-15 ) maxsus reagentlar yordamida quyidagi parametrlar bo‘yicha amalga oshirildi: Siydik kislotasi (Uric acid) AST (aspartat aminotransferaza) ALT (alanin aminotransferaza) ALP (alkalin fosfataza) Kreatinin BUN (qonning azotli qoldig‘i) Umumiy oqsil Albumin 1-jadval. Gematologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlar RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 25 1-rasm. Qon zardoblari 2-jadval. Gematologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlar. Nazorat va tajriba guruhlar. Tajriba davomida sog'lom broyler tovuqlar (nazorat guruhi) va podagra belgilari kuzatilgan broylerlar (eksperimental guruh) orasidagi asosiy gematologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlar solishtirildi. Quyida natijalar tahlil qilinadi: 1. TEC (eritrotsitlar soni) Eksperimental guruhda TEC darajasi 2.0 ×10⁶/μl bo‘lib, nazorat guruhidagi 3.0 ×10⁶/μl ga nisbatan sezilarli pasayish kuzatildi. Bu anemiya rivojlanayotganidan dalolat beradi. 2. TLC (leykotsitlar soni) RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 26 Kasal guruhda TLC 32.8 ×10³/μl ga yetgan, bu esa yallig‘lanish jarayonlari va organizmning stress holatiga javoban immun tizim faollashganini ko‘rsatadi. 3. Hb (gemoglobin) va PCV (gematokrit) Hb darajasi 7.5 g/dL va PCV 22% ga tushgan. Bu ko‘rsatkichlar podagra holatida anemiya va kislorod tashuvchi tizimlarning yetishmovchiligini tasdiqlaydi. 4. Siydik kislotasi Eksperimental guruhda siydik kislotasi miqdori 6.8 mg/dL bo‘lib, bu podagra diagnostikasida asosiy biomarkerdir. Normal holatda bu ko‘rsatkich 3.0 mg/dL atrofida bo‘ladi. Bu buyraklar orqali chiqarilishdagi buzilish yoki purin almashinuvining buzilganini ko‘rsatadi. 5. AST, ALT, ALP Fermentativ ko‘rsatkichlar — AST (210 U/L), ALT (75 U/L) va ALP (390 U/L) — hammasi yuqori bo‘lib, jigarda distrofik o‘zgarishlar yoki buyrak-jigar o‘qi disfunksiyasidan dalolat beradi. 6. Kreatinin va BUN (karbamid azoti) Kreatinin (2.0 mg/dL) va BUN (22 mg/dL) darajalari normadan yuqori bo‘lib, buyrak faoliyati buzilganligini ko‘rsatmoqda. Bu siydik kislotasining organizmda to‘planishiga olib keladi. 7. Umumiy oqsil va albumin Eksperimental guruhda umumiy oqsil (3.8 g/dL) va albumin (2.2 g/dL) pasaygan. Bu esa jigar faoliyatining susayishi, oqsil sintezining pasayishi va surunkali metabolik zo‘riqish bilan izohlanadi. 2-rasm. Gematologik analizator va biokimyoviy analizator RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 27 Xulosa Tadqiqot natijalariga ko‘ra, podagra kasalligi broyler tovuqlarda qon ko‘rsatkichlari orqali erta aniqlanishi mumkin. Siydik kislotasi, ALP va AST ko‘rsatkichlarining oshishi, gematologik ko‘rsatkichlarning esa pasayishi bu kasallikning asosiy diagnostik belgilari hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abduqodirov, F., & Yusupov, T. (2019). Broyler jo'jalari va podagra kasalligi. Hayvonot dunyosi, 8(1), 22-28. 2. Shayxov, X., & Niyozov, B. (2023). Ozuqaviy balans va parrandalar salomatligi. Veterinariya va hayvonlar salomatligi ilmiy jurnali, 21(2), 11-17. 3. Ubaydullayeva, S., & Mirzaev, J. (2021). Parrandachilikda podagra kasalligini tahlil qilish va uni davolash usullari. Veterinariya tibbiyoti 14(4), 56-63. 4. Dinev, I. (2012). Clinical and morphological investigations on the incidence of gout in broiler chickens. Avian Pathology Journal, 41(5), 531–537. 5. Khan, C. M. (Ed.). (2010). The Merck Veterinary Manual. 10th Edition. Merck & Co., Inc. 6. Radi, Z. A. (2018). Gout in poultry: A review of causes and pathogenesis. Veterinary Pathology Reviews, 55(2), 217–225. 7. Jo‘rayev, S. X., & Turg‘unov, A. A. (2020). Veterinariya laboratoriya diagnostikasi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi nashriyoti. 8. Normatov, B. A. (2018). Qishloq xo‘jalik hayvonlarining qon ko‘rsatkichlari va ularning fiziologik holati. Samarqand: SamDU nashriyoti. 9. Qodirov, R. R., & Abdurahmonov, H. H. (2021). Parrandalarda buyrak va metabolik kasalliklar. Qarshi: QarDU ilmiy-nazariy jurnali, 2(15), 45–50.