ESHKAK ESHISHNING OʻZBEKISTONDA RIVOJLANISHI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI

237 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 ESHKAK ESHISHNING OʻZBEKISTONDA RIVOJLANISHI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI Yuldashov U.K. Berdaq nomidagi QDU Jismoniy madaniyat nazaryasi va metodikasi kafedrasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17334542 Annotatsiya. Maqolada eshkak eshish (baydarka/kanoe va anʼanaviy vesloviy sportlar) Oʻzbekistonda qanday rivojlanganligi, qaysi turlari (kayak — baydarka, canoe — kanoy, canoe sprint, canoe slalom, paracanoe hamda veslo turlari) ommalashgani, soha infratuzilmasi, xalqaro musobaqalar oʻtkazilishi va soʻnggi yillardagi natijalar orqali uning jamiyat va sogʻliqni saqlashdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Xulosa va takliflar keltiriladi. Kalit soʻzlar: eshkak eshish, baydarka (kayak), kanoy (canoe), canoe sprint, slalom, Oʻzbekiston, Rowing & Canoe Federation. THE DEVELOPMENT OF ROWING IN UZBEKISTAN AND ITS IMPORTANCE TODAY Annotation. The article analyzes how eshkak eshish (kayak/canoeing and traditional veslovy Sports) has developed in Uzbekistan, which types (kayak — kayak, canoe — canoe, canoe sprint, canoe slalom, paracanoe and veslo types) have become popular, industry infrastructure, international competitions have taken place and its importance in society and health through the results of recent years. Conclusions and suggestions are brought. Keywords: eshkak eshish, kayak (kayak), canoe (canoe), canoe sprint, slalom, Uzbekistan, Rowing & Canoe Federation. РАЗВИТИЕ И ЗНАЧЕНИЕ ГРЕБЛИ В УЗБЕКИСТАНЕ НА СЕГОДНЯШНИЙ ДЕНЬ Аннотация. В статье будет проанализировано, как в Узбекистане развивалась Гребля (каяк/каноэ и традиционные весловые виды спорта), какие виды (каяк — байдарка, каноэ — каноэ, каноэ-спринт, каноэ-слалом, параканоэ и весло) стали популярными, инфраструктура отрасли, проведение международных соревнований и их значение для общества и здравоохранения благодаря результатам последних лет. Приводятся выводы и предложения. Ключевые слова: Гребля на байдарках, каякинг (каяк), каноэ (каноэ), спринт на каноэ, слалом, Узбекистан, Федерация гребли на каноэ и каноэ. Kirish Tarixiy manbalarda eshkak eshishning ilk ko‘rinishlari miloddan avvalgi 4000–3000 yillarda qadimgi Misr, Gretsiya, Xitoy va Skandinaviya hududlarida paydo bo‘lgan deb qayd etilgan. Qadimgi xalqlar daryo va dengizlarda harakatlanish uchun yog‘ochdan yasalgan qayiq va eshkaklardan foydalanganlar. Skandinav xalqlari (vikinglar) esa uzun kemalarda jangovar va savdo yurishlari uchun eshkak eshish texnikasini mukammal darajaga olib chiqishgan. Shimoliy Amerikaning inuit va eskimos xalqlari esa muzli suvlar uchun maxsus yopiq kajaklarni yaratishgan — bu hozirgi baydarka turlarining dastlabki ko‘rinishlaridir. Eshkak eshish suv sporti turi sifatida jismoniy tarbiya, sogʻlomlashtirish va xalqaro sport qatnovlarida muhim oʻrin egallaydi. Soʻnggi o‘n yilliklarda Oʻzbekistonda ushbu sport turlariga eʼtibor oshib, milliy federatsiya faoliyati, infratuzilma qurilishi va sportchilarning xalqaro maydonlarda ishtiroki orqali rivojlanish dinamigi kuzatildi. 238 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Zamonaviy sport sifatida eshkak eshish XIX asrda shakllandi.  1840-yillarda Yevropada, xususan Angliya va Fransiyada, ilk eshkak eshish musobaqalari o‘tkazila boshlandi.  1860-yilda Londonda birinchi rasmiy “Canoe Club” tashkil etildi.  1871-yilda ingliz sayyohi Jon Makgregor “Rob Roy Canoe Club”ni tashkil etib, Yevropa bo‘ylab safarlari orqali bu sport turini ommalashtirdi. Bu davrda baydarka (kayak) va kanoy (canoe) turlari ajratib ko‘rsatilgan:  Baydarka (kayak) — o‘tirib, ikki pala eshkak bilan eshish;  Kanoy (canoe) — tizzalab, bir pala eshkak bilan eshish. 3. Olimpiya o‘yinlarida eshkak eshish Eshkak eshish ilk bor 1924-yilda Parij Olimpiadasida namoyish turi sifatida o‘tkazilgan, biroq rasmiy sport turi sifatida 1936-yil Berlin Olimpiadasidan boshlab kiritilgan. Dastlab erkaklar o‘rtasida 9 ta tur bo‘yicha bahs o‘tkazilgan, 1948-yildan boshlab esa ayollar ham ishtirok eta boshlagan. Bugungi kunda Olimpiya dasturiga quyidagi yo‘nalishlar kiradi:  Canoe Sprint (tezlik bo‘yicha eshish)  Canoe Slalom (to‘siqlar orasida eshish)  Paracanoe (nogironlar uchun yo‘nalish) Ushbu yo‘nalishlarni xalqaro miqyosda ICF — International Canoe Federation boshqaradi. 4. Xalqaro rivojlanish bosqichlari XX asrda eshkak eshish sporti Yevropa, Shimoliy Amerika va Osiyo mamlakatlarida tez rivojlandi. 1950–1980-yillarda Germaniya, Vengriya, Chexoslovakiya, Polsha va Rossiya kabi mamlakatlar dunyo miqyosida yetakchilik qila boshladilar. Hozirgi kunda esa Xitoy, Yaponiya, Kanada, O‘zbekiston, Ozarbayjon va Koreya Respublikasi singari mamlakatlar ham yuqori natijalarni qayd etmoqda. 5. Eshkak eshishning jismoniy va sog‘lomlashtiruvchi ahamiyati Eshkak eshish inson organizmini har tomonlama chiniqtiradi:  barcha asosiy mushak guruhlarini rivojlantiradi;  yurak-qon tomir va nafas olish tizimini mustahkamlaydi;  ruhiy barqarorlikni ta’minlaydi;  jamoaviy ishlash va muvozanatni o‘rgatadi. Shu bois, hozirgi kunda ko‘plab davlatlarda eshkak eshish sog‘lomlashtiruvchi sport turi sifatida maktablar, kollejlar va universitetlarda o‘qitilmoqda.Eshkak eshishning Oʻzbekistonda ilk ildizlari XX asrning oʻrta yillariga borib taqaladi; rasmiy hisob-kitoblarga koʻra baydarka va kanoy sporti 1930–1950 yillardan boshlab taraqqiy etgan, soʻngra respublika darajasida tartibga solinib borilgan. Keyingi bosqich — mustaqillikdan soʻng milliy federatsiyaning shakllanishi va xalqaro federatsiyalar bilan aloqalarning mustahkamlanishi Tashkilot va infratuzilma  Rowing & Canoe Federation of Uzbekistan (Rowing & Canoe Uzbekistan) — milliy boshqaruvchi organ, sportni rivojlantirish, terma jamoalarni tayyorlash va xalqaro musobaqalarni qabul qilish funksiyalarini bajaradi. Federatsiya va milliy idora maʼlumotlari mavjud. Xalqliq infratuzilma: soʻnggi yillarda Samarqand shahridagi Rowing and Canoeing Race Course singari zamonaviy maydonchalar qurilgan va xalqaro tadbirlar uchun tayyorlangan (jumladan 2024 ICF 239 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Canoe Sprint World Championships joylashuvi va tekshiruvlari). Bunday obyektlar milliy sportni va mintaqaviy turizmni rivojlantirishga xizmat qiladi. Oʻzbekistonda ayniqsa quyidagi yoʻnalishlar faol rivojlanmoqda: 1. Canoe Sprint (canoe / kayak — sprint turlari, Kva Csinflari: K-1, K-2, K-4; C-1, C-2 va boshqalar) — tezlik va kuch talab qiluvchi musobaqalar; milliy terma jamoa bu yoʻnalishda faol ishtirok etmoqda. Kayak (baydarka) va Canoe (kanoy) usullari — ommaviy tayyorgarlikdan tortib elita sportgacha. 2. Canoe Slalom va Kayak Cross — slalom yoʻnalishi ham eʼtibor qozonmoqda, federatsiya dasturlarida mavjud. Paracanoe — nogiron sportchilarga moʻljallangan turlarni ham rivojlantirishga qiziqish bor. Bu turlar ichida eng tezkor professional yutuqlar qayd etilayotgan yoʻnalish — canoe sprint va kayak sprint hisoblanadi Xalqaro musobaqalar va soʻnggi natijalar Oʻzbekiston soʻnggi yillarda Osiyo va jahon turnirlarida muvaffaqiyatga erishmoqda: milliy terma jamoa Osiyo chempionatlari/Osiyo oʻyinlarida medal(lar) qo‘lga kiritgan va yoshlar darajasida jahon miqyosida medal olgan sportchilari bor. Shu bilan birga, 2024 yilda Samarqanddagi Rowing and Canoeing Race Course ICF tomonidan katta xalqaro tadbirlar uchun qabul qilingan — bu mamlakat sport infratuzilmasining xalqaro standartlarga mos kelishini koʻrsatadi Eshkak eshishning jismoniy-sog‘lomlashtiruvchi va ijtimoiy ahamiyati  Sogʻlomlashtirish: eshkak eshish barcha asosiy mushaklarni bir maromda ishlatadi, yurak-qon tomir va nafas tizimini rivojlantiradi, ortopedik yuklamani kamaytiradi — shuning uchun reabilitatsiya va profilaktika bo‘limlarida ham qo‘llaniladi.  Ijtimoiy va tarbiyaviy rol: jamoaviy turlar (K-2, K-4, C-2) yoshlar orasida hamjihatlik, masʼuliyat va intizomni shakllantiradi.  Ekoturizm va viloyat iqtisodiyoti: zamonaviy regatalar va xalqaro musobaqalar mahalliy infratuzilmaga investitsiya jalb qiladi hamda turizmni rivojlantiradi. Muammolar va cheklovlar  Hududlardagi barcha suv ob’ektlari raqobatbardosh infratuzilmaga ega emas; malakali murabbiylar va texnik jihozlar yetishmaydi baʼzi joylarda.  Moliyalashtirish va sportni ommalashtirish bo‘yicha barqaror strategiya kerak. Federatsiya va hukumat darajasida dastur va grantlar bilan ish olib borilmoqda, ammo ularni kengaytirish zarur. Tavsiyalar (ilmiy-amaliy yo‘nalishlar) 1. Viloyatlarda yoshlar va maktab sport klublariga yo‘naltirilgan dasturlarni kengaytirish. 2. Murabbiylar tayyorlash tizimini (malaka oshirish kurslari, xalqaro trenerlar bilan almashuv) rivojlantirish. 3. Mahalliy musobaqalar sonini ko‘paytirish, xalqaro regatalarni muntazam qabul qilish orqali tajriba va imijni oshirish. 4. Sogʻliqni saqlash bilan integratsiyalashgan dasturlar (rehabilitatsiya va paracanoe bo‘limlarini kengaytirish). Xulosa Oʻzbekistonda eshkak eshish sohasida sezilarli ijobiy oʻzgarishlar kuzatilmoqda: milliy federatsiyaning faollashuvi, yangi maydonchalar (masalan Samarqand regatasi uchun maydon) va xalqaro musobaqalarni qabul qilish imkoniyati sohani yangi bosqichga olib chiqmoqda. 240 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Eng rivojlangan yoʻnalishlar — canoe/kayak sprint turlari; shuningdek slalom va paracanoe ham asta-sekin rivojlanmoqda. Bu sport nafaqat yuqori natijalar uchun, balki sogʻlomlashtirish va ijtimoiy barqarorlik uchun ham muhimdir. Davlat, federatsiya va mahalliy jamiyat hamkorligi orqali sohani yanada mustahkamlash mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar 1. Rowing & Canoe Uzbekistan — rasmiy sayt (taʼrif, tarix, turlar). Rowing Canoe 2. International Canoe Federation — Samarqand (ICF Canoe Sprint World Championships 2024) va ICF yangiliklari. ICF - Planet Canoe+1 3. ICF federation page — Rowing and Canoeing Federation of Uzbekistan (maʼlumotlar, rahbariyat). ICF - Planet Canoe 4. Olympic.uz — Oʻzbekiston sport federatsiyalari haqida maʼlumot. Олимпия Узbekiston 5. Kursiv (uz) — Soʻnggi Osiyo musobaqalari va medallar haqida yangiliklar (2025 misoli). Kursiv Media Узбекистан 6. Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI, WAZIYPALARI. Modern Science and Research, 3(11), 546-550. 7. Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ. Modern Science and Research, 3(12), 664-666. 8. Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Modern Science and Research, 3(12), 396-400. 9. Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.