PNEVMOMEXANIK YIGIRISH TEXNOLOGIYASI XUSUSIYATLARI

№10№10 oktyabroktyabr 20252025 Elektron nashr, 159 sahifa, oktyabr, 2025-yil. Bosh muharrir: Zokirova Nodira Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, DSc, professor Bosh muharrir o‘rinbosari: Shakarov Zafar G‘afforovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD, dotsent Tahrir hay’ati: Abduraхmanov Kalandar Xodjayevich, O‘z FA akademigi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Sharipov Kongratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori, professor Maxkamov Baxtiyor Shuxratovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shaumarov Said Sanatovich, texnika fanlari doktori, professor Turayev Bahodir Xatamovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nasimov Dilmurod Abdulloyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Allayeva Gulchexra Jalgasovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Arabov Nurali Uralovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Maxmudov Odiljon Xolmirzayevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Xamrayeva Sayyora Nasimovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bobonazarova Jamila Xolmurodovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Irmatova Aziza Baxromovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bo‘taboyev Mahammadjon To‘ychiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shamshiyeva Nargizaxon Nosirxuja kizi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor, Xolmuxamedov Muhsinjon Murodullayevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Xodjayeva Nodiraxon Abdurashidovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Amanov Otabek Amankulovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Qurbonov Samandar Pulatovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Zikriyoyev Aziz Sadulloyevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tabayev Azamat Zaripbayevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sxay Lana Aleksandrovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Ismoilova Gulnora Fayzullayevna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Djumaniyazov Umrbek Ilxamovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kasimova Nargiza Sabitdjanovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kalanova Moxigul Baxritdinovna, dotsent Ashurzoda Luiza Muxtarovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Sardor Begmaxmat o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Botirali Roxataliyevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Tursunov Ulug‘bek Sativoldiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Bauyetdinov Majit Janizaqovich, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti, PhD Botirov Bozorbek Musurmon o‘g‘li, Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sultonov Shavkatjon Abdullayevich, Kimyo fanlari doktori, (DSc) Joʻraeva Malohat Muhammadovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor. 05.01.00 – Axborot texnologiyalari, boshqaruv va kompyuter grafikasi 05.01.01 – Muhandislik geometriyasi va kompyuter grafikasi. Audio va video texnologiyalari 05.01.02 – Tizimli tahlil, boshqaruv va axborotni qayta ishlash 05.01.03 – Informatikaning nazariy asoslari 05.01.04 – Hisoblash mashinalari, majmualari va kompyuter tarmoqla rining matematik va dasturiy ta’minoti 05.01.05 – Axborotlarni himoyalash usullari va tizimlari. Axborot xavfsizligi 05.01.06 – Hisoblash texnikasi va boshqaruv tizimlarining elementlari va qurilmalari 05.01.07 – Matematik modellashtirish 05.01.11 – Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt 05.02.00 – Mashinasozlik va mashinashunoslik 05.02.08 – Yer usti majmualari va uchish apparatlari 05.03.02 – Metrologiya va metrologiya ta’minoti 05.04.01 – Telekommunikasiya va kompyuter tizimlari, telekommunikasiya tarmoqlari va qurilmalari. Axborotlarni taqsimlash 05.05.03 – Yorugʻlik texnikasi. Maxsus yoritish texnologiyasi 05.05.05 – Issiqlik texnikasining nazariy asoslari 05.05.06 – Qayta tiklanadigan energiya turlari asosidagi energiya qurilmalari 05.06.01 – Toʻqimachilik va yengil sanoat ishlab chiqarishlari materialshunosligi 05.08.03 – Temir yoʻl transportini ishlatish 05.09.01 – Qurilish konstruksiyalari, bino va inshootlar 05.09.04 – Suv ta’minoti. Kanalizatsiya. Suv havzalarini muhofazalovchi qurilish tizimlari 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik 10.00.04 – Yevropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti 08.00.01 – Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 – Makroiqtisodiyot 08.00.03 – Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 – Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 – Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 – Ekonometrika va statistika 08.00.07 – Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 – Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 – Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 – Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 – Marketing 08.00.12 – Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 – Menejment 08.00.14 – Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 – Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 – Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 – Turizm va mehmonxona faoliyati Maʼlumot uchun, ОАК Rayosatining 2024-yil 28-avgustdagi 360/5-son qarori bilan “Dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etishga tavsiya etilgan milliy ilmiy nashrlar ro‘yxati”ga texnika va iqtisodiyot fanlari bo‘yicha “Muhandislik va iqtisodiyot” jurnali ro‘yxatga kiritilgan. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: 1. Toshkent shahridagi G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti 2. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti 3. Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” milliy tadqiqot universiteti 4. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti 5. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 6. Toshkent davlat transport universiteti 7. Toshkent arxitektura-qurilish universiteti 8. Toshkent kimyo-texnologiya universiteti 9. Jizzax politexnika instituti MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, oktyabr. № 10-son 4 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS JAHON MOLIYA TIZIMIDA “YASHIL” MOLIYALASHTIRISHNI RIVOJLANISHINING MUAMMOLARI VA SHARTLARI ..................................................................................................................12 Quliyev Begimqul Melikovich EKOLOGIK MIGRANTSIYANI MINTAQAVIY MIQYOSDA MUVOFIQLASHTIRISHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................18 Bahtiyor Ismoilov Ulug‘bek o‘g‘li, Kadirova Zulayxo Abduxalimovna O‘ZBEKISTONDA BANK XIZMATLARINI RAQAMLASHTIRISH HOLATI ................................................... 25 Davletova Nilufar Tulanovna EKONOMETRIK MODELLASHTIRISHDA MINTAQANI IQTIЅОDIY RIVОЈLАNIЅHIGА TА’ЅIR ЕTUVСHI ОMILLАR TAHLILI .......................................................................................................................30 Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING XORIJ TAJRIBASI ........................................................................................................................................37 Kadirxodjayeva Nilufar Raxmatullayevna PECULIARITIES OF THE IRRIGATION WATER DELIVERY PAYMENT IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ........................................................................................................................................41 Muminov Sherzod Kholmirzaevich MAHALLIY XOMASHYO BAZASIDAN FOYDALANISH ORQALI ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARINI KAMAYTIRISH YO‘LLARI ................................................................................................46 Sultanov Dilshod Normamatovich IQTISODIYOTI RIVOJLANGAN DAVLATLARDA INSON KAPITALIGA INVESTITSIYALARNI JALB QILISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ................................................................................50 Akhmadaliyeva Nikholakhon O‘QITUVCHILAR VA TALABALAR UCHUN INNOVATSION TA’LIM DASTURLARINI ISHLAB CHIQISHDA XALQARO STANDARTLARGA MOSLASHUV MEXANIZMLARI ..................................... 62 Yuldashev Iskandar Bahromovich YER QA’RIDAN FOYDALANGANLIK UCHUN SOLIQLARNING ILMIY-TADQIQOTLAR SHARHI ....................................................................................................................................................... 68 Zoxidov Ismatjon Yunusjon o‘g‘li RESPUBLIKA IQTISODIY TARAQQIYOTIDA OLIY TA’LIMNI MODERNIZATSIYA QILISH VA INVESTITSIYA JOZIBADORLIGINING O‘RNI .................................................................................... 74 Jonuzokov Mirzabek Kulmamatovich DAVLAT IQTISODIY XAVFSIZLIGINI MUSTAHKAMLASHDA SIYOSIY INSTITUTLARNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI .............................................................................. 80 O. Nurmuradov ICHKI AUDIT SAMARADORLIGINI BAHOLASH MEZONLARI VA BUXGALTERIYA MA’LUMOTLARINING ICHKI AUDIT JARAYONIDA EKONOMETRIK MODELLASHTIRISHNING AHAMIYATI ................................................................................................... 85 Xamidov Javoxir Shavkat o‘g‘li, Muxitdinov Shoxijaxon Xudoyor o‘g‘li XORIJIY INVESTITSIYALARNI JALB ETISHNING MOLIYAVIY MEXANIZMLARINI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI ......................................................................................90 Xuramov Zafar Rajabaliyevich KORPORATIV TUZILMALARDA INVESTITSION JOZIBADORLIKNI TA’MINLASHNING AHOLI DAROMADLARINI OSHIRISHDAGI ROLI ................................................................................................... 95 Qurbonov Javlonbek Jurabekovich, Raxmatov Faxriddin Xasanovich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, oktyabr. № 10-son 5 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS GLOBAL RIVOJLANISH JARAYONIDA SUG‘URTA XIZMATLARINI ISLOH QILISH MASALALARI........... 99 Xushmuradov Oman, Ismoilov Sherzod Ismoil o‘g‘li DORIVOR O‘SIMLIKLARNI QAYTA ISHLASHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI .....................................................................................................103 Usmonov Mirg‘ulom Xoshim o‘g‘li BARQAROR IQTISODIY O‘SISHGA ERISHISHDA SUN’IY INTELLEKT TIZIMLARINI QO‘LLASH METODOLOGIYASINING AHAMIYATI ................................................................................. 109 Nasrulloev Hayotjon Xabibulloevich НЕЙРОИНТУИТИВНЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ КАК ФАКТОР КОНКУРЕНТНОГО ПРЕИМУЩЕСТВА НА РЫНКЕ ТРУДА .....................................................................................................................................115 Ягудин Дмитрий Рустамович RESURSLARNI SOLIQQA TORTISHGA OID TADQIQOTLARNING NAZARIY TAHLILI ..................... 123 Nasimdjanov Yunusjon Zoxidovich SOLIQ TO‘LOVCHILAR FAOLIYATINI MUVOFIQLASHTIRISH: XULQ–ATVOR IQTISODIYOTI VA PROGRESSIV TARIFLARNI LOYIHALASH ............................................................ 129 Abduraimova Nigora Abdugapparovna DAVLAT RAQAMLI LOYIHALARI: UZINFOCOMNING TA’LIM TIZIMI VA IQTISODIY SAMARADORLIKKA QO‘SHGAN HISSASI ............................................................................................. 134 Raxmatxo‘jayev Axrorxo‘ja Akmal o‘g‘li РОЛЬ ЦИФРОВЫХ ПАСПОРТОВ В ПРОМЫШЛЕННОЙ ЭКОНОМИКЕ И ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ ........................................................................................................................... 140 Мансурова Сайёра Бахтияровна BANK XIZMATLARIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI .................................................................................................................148 Xolikova Oydin Olimjonovna PNEVMOMEXANIK YIGIRISH TEXNOLOGIYASI XUSUSIYATLARI .................................................... 153 Jumaniyazov Kadam, Salimov Shuhrat Halimovich, Nazarov Ramazon Anvarovich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 153 2025-yil, oktyabr. № 10-son PNEVMOMEXANIK YIGIRISH TEXNOLOGIYASI XUSUSIYATLARI Annotatsiya: Ushbu maqolada yigirish qurilmalarining turlari hamda urchuqsiz yigirish usullari tasnifiga ko‘ra, pishitish va o‘rash jarayonlari alohida bo‘lgan yigirish usullari mavjudligi qayd etilgan. Jumladan, kamerali pnevmomexanik, rotorli, pnevmomexanik, gidravlik, elektrostatik, bir kondensorli va ikki kondensorli yigirish usullari ko‘rsatib o‘tilgan. Ip shakllantirish va o‘rash, ochiq uchli yigirish usuli, shuningdek, rotorli va kamerali pnevmomexanik yigirish usullarida past navli paxta hamda yigiruv sanoati chiqindilaridan yuqori chiziqli zichlikdagi ip ishlab chiqarish bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan. Kalit soʻzlar: pnevmomexanik yigirish, diskretizatsiya, rotorli, ip, tola, halqali yigirish, ipning pishiqligi, chiziqli zichlik. Abstract: This article describes the types of spinning devices, the classification of spinneret spinning methods, and the spinning methods with separate cooking and winding processes. It also describes chamber, pneumomechanical, rotor, pneumomechanical, hydraulic, electrostatic, single-condenser, and double-condenser spinning methods. Information is provided on the production of high linear density yarn from low-grade cotton and spinning industry waste using yarn forming and winding, open-end spinning, rotor and chamber pneumomechanical spinning. Key words: pneumatic spinning, discretization, rotor, yarn, fiber, ring spinning, yarn density, linear density. Аннотация: В статье рассматриваются типы прядильных аппаратов, классификация фильерных способов прядения, способы прядения с раздельными процессами варки и намотки. Описываются камерный, пневмомеханический, роторный, пневмомеханический, гидравлический, электростатический, одноконденсаторный и двухконденсаторный способы прядения. Приведены сведения о производстве пряжи высокой линейной плотности из низкосортного хлопка и отходов прядильного производства методами формования и намотки пряжи, пневмомеханического прядения, роторного и камерного пневмомеханического прядения. Ключевые слова: пневматическое прядение, дискретизация, ротор, пряжа, волокно, кольцевое прядение, плотность пряжи, линейная плотность. Jumaniyazov Kadam Tolali ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti direktori t.f.d., prof. ORCID: 0000-0003-4697-7266 Email: [email protected] Salimov Shuhrat Halimovich Buxoro davlat texnika universiteti t.f.f.d., dotsent. ORCID: 0090-0071-8155-130X Email: [email protected] Nazarov Ramazon Anvarovich Buxoro davlat texnika universiteti o‘qituvchi-stajyor Email: nazarovramazon1995@ gmail.com MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 154 2025-yil, oktyabr. № 10-son KIRISH Zamonaviy to‘qimachilik sanoatida pnevmomexanik yigirish texnologiyasi tolalarni ipga aylantirishning eng ilg‘or va tejamkor usullaridan biri hisoblanadi. Ushbu texnologiya an’anaviy halqali yoki rotorli yigirish usullaridan farqli ravishda havo oqimi yordamida tolalarni yig‘ish va birlashtirish tamoyiliga asoslanadi. Bu jarayon ishlab chiqarishning uzluksizligi, energiya sarfining kamayishi hamda mehnat unumdorligining oshishiga xizmat qiladi. So‘nggi yillarda pnevmomexanik yigirish uskunalari texnik parametrlari, havo bosimi boshqaruv tizimlari va avtomatlashtirish darajasi jihatidan sezilarli darajada takomillashgan. O‘zbekiston to‘qimachilik sanoatida past navli paxta xomashyosidan yuqori sifatli ip olish muammosi dolzarb bo‘lib, aynan pnevmomexanik usul bu yo‘nalishda samarali yechim sifatida qaralmoqda. Mazkur texnologiya yordamida chiqindilarni qayta ishlash, tolalarning har xil uzunlik va zichlikdagi aralashmalarini bir xil ipga aylantirish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, havo oqimi orqali yigirish jarayonida tolalar orasidagi taranglik bir maromda taqsimlanib, ipning sirt silliqligi va elastikligi yaxshilanadi. Ilmiy manbalarda pnevmomexanik yigirishning samaradorligi ko‘p jihatdan kondensor tizimi, havo bosimi, rotor aylanish tezligi va tolalar uzunligi kabi parametrlarning optimal tanlanishiga bog‘liqligi ta’kidlanadi. Shu sababli, ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — pnevmomexanik yigirish jarayonining texnologik xususiyatlarini chuqur tahlil qilish, ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash va ularni amaliy jihatdan takomillashtirish yo‘llarini asoslab berishdan iboratdir. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Pnevmomexanik, ya’ni air-jet (havo oqimi asosidagi) yigirish texnologiyasining nazariy va amaliy asoslari R. A. Angelova tomonidan 2010-yilda tayyorlangan konspektlarda va so‘nggi ilmiy sharhlarda keng yoritilgan. Angelova pnevmomexanik yigirish jarayonini tolalarning asosiy yadrosi atrofida havo virvoli orqali o‘ralishi tamoyiliga asoslab, bu texnologiya natijasida ipda fasciated (yadro–qobiq) tuzilma hosil bo‘lishini ta’kidlaydi. Muallif shuningdek, bunday yigirishning yuqori ishlab chiqarish tezligi, past hairiness (ip yuzasidagi tolalarning chiqishi) va texnologik barqarorlik kabi afzalliklarini qayd etadi. Uning tadqiqotlarida air-jet tizimlarining ikki nozlli jet va vortex (MVS) variantlari o‘rtasidagi farqlar hamda ularning turli xomashyo va tolalar bilan o‘zini tutish xususiyatlari batafsil tahlil qilingan. Texnologiyaning tarixiy rivojlanishida Murata kompaniyasi va boshqa Yaponiya ishlab chiqaruvchilari muhim rol o‘ynagan. Aynan Murata tomonidan ishlab chiqilgan dastlabki MJS tizimlari keyinchalik Murata Vortex Spinner (MVS) texnologiyasining sanoatda keng joriy etilishiga zamin yaratdi. Bu yondashuv havo virvoli va wrapper-fiber mexanizmini takomillashtirib, paxta hamda aralash tolalar uchun yuqoriroq aniqlik va barqarorlikni ta’minladi. So‘nggi yillarda Rieter kabi yirik kompaniyalar tomonidan yangi avlod air-jet mashinalarining ishlab chiqilishi texnologiyaning ishlab chiqarish tezligini va avtomatlashtirish darajasini yanada oshirdi, bu esa pnevmomexanik yigirishning sanoatdagi ahamiyatini kuchaytirdi. Eksperimental tadqiqotlar ipning xossalariga — mustahkamlik, cho‘zilish, hairiness va abraziv chidamlilikka — texnologik parametrlarning bevosita ta’sirini ko‘rsatadi. Cotton Incorporated hisobotlariga ko‘ra, air-jet texnologiyasi ishlab chiqarish tezligi va past hairiness jihatidan ring hamda open-end tizimlariga nisbatan ustunlikka ega. Shu bilan birga, ip mustahkamligi tolalar tarkibi va ishlov berish parametrlariga bog‘liq bo‘lib, ularni optimallashtirish zarurligi ta’kidlanadi. Sherafati Nejad va hamkasblari olib borgan JetSiro tizimi bo‘yicha tadqiqotlarda nozzle burchagi, havo bosimi va konfiguratsiyasining yakuniy ip sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi isbotlangan. Shu sababli kondensor dizayni, havo bosimi, rotor/nozzle tezligi va tolalar uzunligi kabi parametrlar majmuasi pnevmomexanik yigirish samaradorligini belgilovchi asosiy omillar sifatida ko‘riladi. So‘nggi yillarda texnologiyaning diversifikatsiyasi va innovatsion yo‘nalishlari, jumladan siro-jet, vortex-jet va air-jet textured (ATY) kabi hibrid tizimlar, ipning hairinessini kamaytirish, tolalar birligini yaxshilash hamda aralash tolalardan olinadigan ip sifatini oshirishga qaratilgan. D. Yilmaz 2012-yilda siro-jet tizimi bo‘yicha o‘tkazgan tadqiqotida nozzle qo‘shimchasi orqali sirospinningni birlashtirish ipning hairinessini kamaytirishi hamda past navli paxta va qayta ishlangan tolalar bilan ham sifatli ip olish imkonini berishini ko‘rsatgan. Vortex va air-jet tizimlarini taqqoslagan tadqiqotlarda esa vortex tizimlarining ba’zi sharoitlarda, xususan, yuqori paxta ulushi bo‘lgan aralashmalarda mustahkamlik bo‘yicha ustunligi aniqlangan. Bu esa ishlab chiqaruvchilarni xomashyo turi va mahsulot talablari asosida optimal texnologiyani tanlashga undaydi. Pnevmomexanik yigirishning iqtisodiy va ekologik jihatlari ham adabiyotlarda keng muhokama qilingan. Yuqori ishlab chiqarish tezligi va avtomatlashtirish natijasida tannarx kamayadi, biroq dastlabki investitsiya, energiya sarfi (xususan, siqilgan havo tizimlari) va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari ham e’tiborga olinishi kerak. Shu bois so‘nggi yondashuvlarda texnik-iqtisodiy tahlil hamda parametr optimallashtirish muhim o‘rin tutadi. MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 155 2025-yil, oktyabr. № 10-son Xulosa qilib aytganda, pnevmomexanik yigirish texnologiyasi yuqori ishlab chiqarish tezligi, past hairiness va avtomatlashtirish salohiyati nuqtayi nazaridan istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Biroq ip xossalari va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash uchun xomashyo tanlovi hamda texnologik parametrlar (kondensor va nozzle dizayni, havo bosimi, tezlik va tolalar uzunligi) puxta optimallashtirilishi zarur. O‘zbekiston sharoitida ushbu texnologiyani amaliy tadqiqotlar bilan to‘ldirish past navli paxta va chiqindilardan yuqori sifatli ip olish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqotda pnevmomexanik yigirish texnologiyasining samaradorligi bo‘yicha ma’lumotlar ilmiy maqolalar, texnik hisobotlar va ishlab chiqarish korxonalari tajribasi asosida to‘plandi. Olingan ma’lumotlar taqqoslovchi tahlil, statistik umumlashtirish va texnik ko‘rsatkichlar asosida baholanib, yigirish jarayoniga ta’sir etuvchi asosiy parametrlar aniqlashtirildi. TAHLIL VA NATIJALAR Hozirda respublikamizda milliy iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘lida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu islohotlarning asosiy maqsadi aholi ehtiyojini qondira oladigan, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni ta’minlashdan iboratdir. To‘qimachilik mahsulotlariga bo‘lgan talab ortib borayotgani ip yigiruv sanoatiga ham yuqori talablarni qo‘ymoqda. Ip-kalava mahsulotlarini ishlab chiqarishni jadallashtirish hamda ularning sifat ko‘rsatkichlarini oshirish texnika va texnologiyalarning yangi turlarini yaratishni talab etadi. To‘qimachilikning barcha tarmoqlarini ilg‘or mashinalar bilan ta’minlash mashinasozlik sanoati zimmasiga mas’uliyatli vazifani yuklaydi. Yigirish qurilmalarining turlari, xususan urchuqsiz yigirish yo‘nalishidagi usullar asosan Chexoslovakiya, MDH, Yaponiya, Fransiya va AQSH olimlari tomonidan ishlab chiqilib, amaliyotga tadbiq etilmoqda (1-rasm). a) b) v) g) d) 1-rasm. Yigirish qurilmalarining turlari a) Chexoslovakiya davlatining yigirish qurilmasi, b) MDH davlatlarining yigirish qurilmasi, v) Yaponiya davlatining yigirish qurilmasi, g) Fransiya davlatining yigirish qurilmasi, d) AQSH davlatining yigirish qurilmasi. Yuqorida ko‘rib o‘tilgan yigirish qurilmalari asosan alohida tolalarni ajratish, ya’ni diskretizatsiyalash hamda ularning yigirish qurilmalariga uzatilish usuli bilan bir-biridan farq qiladi. Urchuqsiz ip yigirish jarayonida pishitish va o‘rash jarayonlarining bir vaqtda amalga oshirilishiga qarab, pishitish zonalari soni bo‘yicha guruhlarga ajratish mumkin. Asosiy guruh usullarida, ta’sir turi va ipni hosil qiluvchi qurilmalarning xilma-xilligidan qat’i nazar, ipni pishitish jarayoni bilan birlashtirilmagan, bir zonali pishitish amalga oshiriladi. 1-rasmda urchuqsiz yigirish usullarining tasnifi keltirilgan. Ushbu yigirish usullarida quyidagi texnologik jarayonlar bajariladi: diskret tolalar oqimini olish maqsadida mahsulotni diskretlash; diskret tolalar oqimini shakllantirish uchun ularni mahsulot shakllantirish zonasiga transportirovka qilish; ipni shakllantirish uchun mahsulotni pishitish; ipni o‘rash. Bugungi kunda urchuqsiz ip yigirishning kamerali, pnevmomexanik, rotorli, pnevmatik, aeromexanik, gidravlik, elektrostatik, bir kondensorli va ikki kondensorli (friksion) yigirish usullari mavjud. Urchuqsiz yigirish usullaridan eng keng tarqalgani — bir zonali pishitish zonasiga ega kamerali pnevmomexanik yigirish usulidir. Zamonaviy kamerali pnevmomexanik yigirish mashinalarida diskretlash jarayoni tolalarning uzunligiga qarab, turli konstruksiyadagi diskretlash qurilmalari yordamida amalga oshiriladi. Urchuqsiz yigirish usullari tasnifiga ko‘ra, pishitish va o‘rash jarayonlari alohida bajariladigan yigirish usullari MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 156 2025-yil, oktyabr. № 10-son mavjud bo‘lib, ular orasiga kamerali pnevmomexanik, rotorli, pnevmomexanik, gidravlik, elektrostatik, bir kondensorli va ikki kondensorli yigirish usullari kiradi. Halqali yigirish mashinalarida pishitish va o‘rash jarayonlarining birgalikda bajarilishi tezlik ko‘rsatkichlarining cheklanishiga sabab bo‘ladi. Mashina unumdorligini oshirish uchun pishitish va o‘rash jarayonlarini ajratib, ushbu vazifalarni alohida mexanizmlarda bajarish yigirish texnologiyasi taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ip shakllantirish va o‘rash vazifalarini alohida amalga oshirish imkoniyatiga ega yigirish usullari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular “ochiq uchli yigirish” deb ataladi. Ochiq uchli yigirish usulida tayyorlangan iplarga OE shartli belgisi beriladi. Ingliz tilidagi “OE” atamasi “open end”, ya’ni “ochiq uchli yigirish” ma’nosini bildiradi (2-rasm). 2-rasm. Pnevmomexanik yigirish usulida ip shakllantirish Mexanik usulda yigirilgan ipning erkin uchlariga diskret tolalarni birlashtirish mexanik tarzda amalga oshiriladi. Pnevmomexanik usulda esa diskret tolalar kamera ichiga havo oqimi yordamida yo‘naltirilib, mexanik tarzda buramlar beriladi. Pnevmatik usulda ajratilgan tolalarni uzatish va pishitish jarayoni havo bo‘roni orqali amalga oshiriladi. Elektromexanik usulda tolalarni to‘g‘rilash va parallellashtirish elektr maydoni yordamida bajariladi, pishitish esa mexanik usulda amalga oshiriladi. Gidravlik usulda tolalarni uzatish va pishitib ip hosil qilish jarayonida suyuqlik oqimidan foydalaniladi. Zamonaviy ip yigiruv korxonalarida ushbu tasnifda keltirilgan usullarda ip yigirish keng qo‘llanilmoqda. Kamerali pnevmomexanik usulda ip yigirishda diskret tolalar konfuzor orqali havo oqimi yordamida transportirovka qilinadi. Yigirish jarayonida tolalarning diskret oqimini siklik qo‘shish natijasida yigirish kamerasining kovagida tolali tasma hosil bo‘ladi. Kameraning aylanishi natijasida esa tolali tasma buralib, ip hosil qiladi. Ushbu usul amaliyotda eng ko‘p qo‘llaniladigan yigirish texnologiyalaridan biridir (3-rasm). 3-rasm. Urchuqsiz yigirish usullarining tasnifi