KO'KRAK QAFASI JAROHATIDAN KEYINGI PNEVMONIYA: CHASTOTA, MEXANIZMLAR VA KLINIK AHAMIYATINI BAHOLASH

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 21 KO‘KRAK QAFASI JAROHATIDAN KEYINGI PNEVMONIYA: CHASTOTA, MEXANIZMLAR VA KLINIK AHAMIYATINI BAHOLASH Khan Muhammad Amir Farg‘ona Jamoat Salomatligi Instituti Gospital terapiya kafedrasi assistenti Annotatsiya: Ushbu retrospektiv tadqiqotda RSHTYOIM Farg‘ona filialida ko‘krak qafasining travmatik shikastlanishi bo‘lgan 15-65 yoshli 56 nafar bemorda pnevmoniyaning uchrash darajasi va mexanizmlari o‘rganildi. Jarohatdan keyingi pnevmoniya bemorlarning 32,1 foizida kuzatildi va asosan o‘pka kontuziyasi, og‘riq tufayli yuzaga kelgan gipoventilyatsiya hamda aspiratsiya bilan bog‘liq edi. Pnevmoniya reanimatsiya bo‘limiga yotqizilish holatlari, kasalxonada davolanish muddati va o‘lim ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada oshirdi. Erta boshlangan fizioterapiya va nafas yo‘llarini samarali boshqarish himoya ta’sirini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: ko‘krak qafasi jarohati, pnevmoniya, o‘pka kontuziyasi, aspiratsiya, reanimatsiya bo‘limiga yotqizish, gipoventilyatsiya Kirish Ko‘krak qafasining travmatik shikastlanishi butun dunyo bo‘ylab kasallanishning asosiy sabablaridan biri bo‘lib, nafas olishning sezilarli darajada buzilishiga, uzoq muddatli kasalxonada yotishga va intensiv terapiyaga ehtiyojga olib keladi. Pnevmoniya ko‘krak qafasi shikastlanishining eng keng tarqalgan va klinik jihatdan muhim asorati hisoblanadi. U ko‘pincha ventilyatsiyaning buzilishi, og‘riq tufayli gipoventilyatsiya, o‘pka kontuziyasi va aspiratsiya natijasida yuzaga keladi [1-4]. Natijalarni yaxshilash uchun uning mexanizmlarini samarali aniqlash muhim ahamiyatga ega. Global tadqiqotlarga qaramay, O‘zbekistonda bu borada cheklangan mintaqaviy ma’lumotlar mavjud. Ushbu tadqiqotning maqsadi Respublika ixtisoslashtirilgan shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi (RISHTYIM) Farg‘ona filialida davolangan bemorlar orasida ko‘krak qafasi shikastlanishidan keyingi pnevmoniya bilan kasallanish darajasini aniqlash, asosiy mexanizmlarni belgilash va uning klinik ahamiyatini baholashdan iborat. Material va usullar Ushbu retrospektiv kuzatuv tadqiqoti RISHTYIM Farg‘ona filialida o‘tkazildi. 2023-yil yanvardan 2024-yil dekabrgacha ko‘krak qafasi shikastlanishi bilan yotqizilgan 15-65 yoshli 56 nafar bemorning tibbiy hujjatlari tahlil qilindi. Surunkali o‘pka kasalligi, oldindan mavjud pnevmoniya yoki to‘liq bo‘lmagan tibbiy yozuvlarga ega bemorlar tadqiqotdan chiqarildi. To‘plangan ma’lumotlarga yosh, jins, shikastlanish mexanizmi, klinik belgilar, tasvirlash natijalari, ko‘krak qafasi shikastlanishining turi, pnevmoniyaning rivojlanishi, davolash usullari va natijalar kiritildi. Natijalar 56 nafar bemorning 38 tasi (67,8%) erkak va 18 tasi (32,2%) ayol bo‘lib, ularning o‘rtacha yoshi 34±11,2 yosh edi. Jarohatlanishning asosiy sabablari yo‘l-transport hodisalari (51,7%), balandlikdan yiqilish (33,9%) va ishlab chiqarishdagi jarohatlar (14,4%) bo‘lgan. 18 nafar bemorda (32,1%) pnevmoniya rivojlangan. O‘pka kontuziyasi asosiy omil bo‘lib, 10 bemorda (55,6%) pnevmoniya rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Og‘riq tufayli yuzaga kelgan gipoventilyatsiya 4 nafar bemorda (22,2%), hushsizlik natijasida aspiratsiya esa 3 nafar bemorda (16,7%) kuzatilgan. Faqat bitta bemorda (5,5%) sun’iy nafas oldirish apparati bilan bog‘liq pnevmoniya rivojlangan. Pnevmoniya holatlarining 72 foizida uchta va undan ortiq qovurg‘alar sinishi, 44 foizida esa gemotoraks kuzatilgan. Pnevmoniya rivojlangan bemorlar klinik ko‘rsatkichlari yomonroq bo‘lgan. Kasalxonada davolanish muddati o‘rtacha 13,2 ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 22 kunga cho‘zilgan, pnevmoniyasiz bemorlarda esa bu ko‘rsatkich 7,5 kunni tashkil etgan. Pnevmoniya bilan og‘rigan bemorlarning 61 foizi reanimatsiya bo‘limiga yotqizilgan, pnevmoniyasiz bemorlarda esa bu ko‘rsatkich 18 foiz bo‘lgan. Pnevmoniya rivojlangan bemorlar orasida 2 ta o‘lim holati (11,1%) qayd etilgan, pnevmoniyasiz bemorlarda esa o‘lim kuzatilmagan. Erta boshlangan fizioterapiya va samarali og‘riq nazorati pnevmoniya rivojlanish xavfini kamaytirishda foydali bo‘lgan. Muhokama Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ko‘krak qafasi jarohati olgan bemorlarning taxminan uchdan bir qismida zotiljam rivojlangan, bu ilgari ma’lum qilingan 18-36% ko‘rsatkichlarga mos keladi [5-7]. Eng muhim omil sifatida o‘pka kontuziyasi aniqlandi, chunki alveolalar shikastlanishi va shishi bakteriyalar kirishini va gaz almashinuvining buzilishini osonlashtiradi. Ko‘p sonli qovurg‘a sinishlari og‘riq tufayli yuzaki nafas olishga olib keldi, bu esa nafas yo‘llarining tozalanishini yomonlashtirdi. Aspiratsiya jarohatlanish paytida hushning buzilishi bilan bog‘liq bo‘lib, nafas yo‘llarini himoya qilish zarurligini yana bir bor tasdiqladi. Sun’iy nafas oldirish apparatlaridan kam foydalanilgani sababli mexanik ventilyatsiya kamroq hollarda kuzatildi. Zotiljam bilan og‘rigan bemorlar kasalxonada sezilarli darajada uzoqroq qolishgan va reanimatsiya bo‘limlariga ko‘proq yotqizilgan, bu esa kasallikning og‘irligi va resurslardan ko‘proq foydalanilganligini ko‘rsatadi [8-10]. Zotiljam bilan og‘rigan bemorlar orasidagi o‘lim holatlari samarali og‘riq qoldirish, nafas olish fizioterapiyasi, erta harakatlanish va aspiratsiya xavfini kamaytirish kabi oldini olish choralarini ko‘rish zarurligini ta’kidlaydi. Xulosa Pnevmoniya ko‘krak qafasi jarohatidan keyin tez-tez uchraydigan va jiddiy asorat bo‘lib, bemorlarning deyarli uchdan birini qamrab oladi. O‘pka kontuziyasi, og‘riq tufayli yetarli nafas olmaslik, aspiratsiya va sun’iy nafas olish asosiy sabablar hisoblanadi. Pnevmoniya reanimatsiya bo‘limiga yotqizishni, kasalxonada davolanish muddatini va o‘lim xavfini sezilarli darajada oshirdi. Erta profilaktika choralari bemorlar ahvolini yaxshilashga yordam berishi mumkin. Tavsiyalar: 1. Yetarli nafas olmaslikning oldini olish va pnevmoniya xavfini kamaytirish uchun erta og‘riqni nazorat qilish va ko‘krak qafasi fizioterapiyasini ta’minlash. 2. Hushi past bo‘lgan bemorlarda aspiratsiya bilan bog‘liq asoratlarni kamaytirish uchun nafas yo‘llarini qat’iy baholash va himoya qilish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati : 1. Байкузиев У.К., & Махмудов Н.И. (2019). ТРОМБОЛИТИЧЕСКАЯ ТЕРАПИЯ У БОЛЬНЫХ С ОСТРЫМ КОРОНАРНЫМ СИНДРОМОМ С НОРМАЛЬНЫМ И НАРУШЕННЫМ УГЛЕВОДНЫМ ОБМЕНОМ (РЕГИСТР ОСТРОГО КОРОНАРНОГО СИНДРОМА Г. ФЕРГАНЫ). Евразийский кардиологический журнал, (S1), 202. 2. Исмаилов Ж. Т., Усманов Б. С., & Махмудов Н. И. (2013). Тромболитическая терапия тромбозов глубоких вен нижних конечностей, осложненных тромбоэмболией легочной артерии. Вестник экстренной медицины, (3), 90-90. 3. Карабаев, М. К., Абдуманнонов, А. А., & Махмудов, Н. И. (2013). Об интеллектуализации медицинских информационных систем. Современная наука: актуальные проблемы теории и практики. Серия: Естественные и технические науки, (9-10), 60-65. 4. Мадалиев А.У., Байкузиев У.К., & Махмудов Н.И. (2019). НАБЛЮДЕНИЕ ИДЕНТИЧНОЙ ЛОКАЛИЗАЦИИ СЛУЧАЕВ ИНФАРКТА МИОКАРДА В ОПРЕДЕЛЕННЫЙ ПРОМЕЖУТОК. Евразийский кардиологический журнал, (S1), 215. 5. Маматалиев, Ф. А., Тухтакулов, А. Ю., Уринов, Б. А., Усманов, Б. С., & Махмудов, Н. И. (2021). 20-летний опыт лечения открытых сочетанных травм ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 23 конечностей с использованием современных технологий. Вестник экстренной медицины,14(6), 36-42. 6. Махмудов Н.И. (2024). ДИАГНОСТИКА И ЛЕЧЕНИЯ ПОСТТРАВМАТИЧЕСКОЙ ПНЕВМОНИИ У БОЛЬНЫХ С ЗАКРЫТЫМИ ТРАВМАМИ ГРУДИ. Экономика и социум, (5-2 (120)), 1134-1138. 7. Махмудов, Н. И. (2025). ЭПИДЕМИОЛОГИЯ И ДИАГНОСТИКА ГОСПИТАЛЬНЫХ ПНЕВМОНИЙ У БОЛЬНЫХ ЧЕРЕПНО-МОЗГОВОЙ ТРАВМОЙ. Экономика и социум, (5-1 (132)), 1307-1309. 8. Махмудов, Н., Йулдашев, Ш., & Сайдалиев, С. (2023). Стандарт лечения гнойных осложнений при открытых переломах у детей. Актуальные вопросы детской хирургии,1(1), 34-35. 9. Назирхужаев, Ф., Махмудов, Н., & Йулдашев, Ш. (2023). О комплексном лечении острого гнойного плеврита у детей. Актуальные вопросы детской хирургии,1(1), 36-37. 10. Хайдаров, А., Махмудов, О., Абдурахманов, И., & Махмудов, Н. (2017). ВЛИЯНИЕ ОРОШЕНИЯ И СХЕМЫ ПОСЕВА НА РАСХОД ВОДЫ НОВЫХ СОРТОВ ХЛОПЧАТНИКА. Актуальные проблемы современной науки, (6), 157-161.