QISHLOQ XO'JALIGI YERLARIDAN FOYDALANISHNI DEGRADATSIYAGA QARSHI CHORALAR ASOSIDA TASHKIL ETISH

101 QISHLOQ XO‘JALIGI YERLARIDAN FOYDALANISHNI DEGRADATSIYAGA QARSHI CHORALAR ASOSIDA TASHKIL ETISH Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich Qarshi davlat texnika universiteti [email protected] Sharipova Zamira Ahad qizi Qarshi davlat texnika universiteti talabasi [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665181 Annotatsiya. Ushbu maqolada 2025 yilgacha bo‘lgan statistika va axborotlar asosida O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi yerlarining degradatsiyasini tahlil qilish va ularni inventarizatsiyalash hamda degradatsiyani kamaytirish choralarini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Qashqadaryo viloyati misolida degradatsiyaga uchragan yerlar ko‘lami, sug‘orish tarmoqlarining holati, yaylov va o‘rmon yerlarining potensiali, shuningdek, mamlakatda amalga oshirilayotgan investitsion loyihalar yoritilgan. Kalit so‘zlar: degradatsiya, sug‘oriladigan yerlar, melioratsiya, sho‘rlanish, sug‘orish tarmog‘i, yer potensiali. 1. Kirish. Qishloq xo‘jaligi yerlari – mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi, ishlab chiqarish salohiyati va iqtisodiy barqarorligi uchun fundamental resurs. Biroq, tabiiy va inson faoliyati omillari ta’siridan, bu yerlar degradatsiyaga uchraydi. O‘zbekiston hukumati bu yo‘nalishda bir qator insitutsional va texnik choralarni joriy qilmoqda. 2025 yildagi yangilangan statistika ma’lumotlari asosida ushbu muammoni yanada aniqlashtirib, amaliy tavsiyalar berish maqsad qilinadi. 2. Tuproq degradatsiyasi va uning turlari. Tuproq degradatsiyasi — bu tuproq funksiyalarining oʻzgarishiga, uning xususiyatlarining miqdoriy va sifat jihatidan yomonlashishiga, unumdorlikning astasekin yomonlashishiga va yoʻqolishiga olib keladigan jarayonlar majmui. Qishloq xo‘jaligi yerlari degradatsiyasi turli shakllarda bo‘lishi mumkin: -Eroziya (shamol, suv); -Ikkilamchi sho‘rlanish va botqoqlanish; -Biologik faollik pasayishi; -Tuproqning zichlanishi (kompaktatsiya); -Agrokimyoviy zarar (kimyoviy moddalar bilan haddan ziyod ishlatish); -Sug‘orish tizimlarining samarasizligi, suv isrofi. 102 Bu jarayonlar yer unumdorligini sezilarli darajada pasaytirib, mahsuldorlikni tushiradi. 3. 2025 yilgacha axborotlar: O‘zbekiston Respublikasi va Qashqadaryo viloyati. 3.1. Sug‘oriladigan yerlar va potensial Qashqadaryo viloyatida 2025 yilda sug‘oriladigan qishloq yerlari 515 ming gektar ekani xabar qilingan. (Sputnik O‘zbekiston) Tomorqa va bog‘dorchilik yerlari 45 ming gektar tashkil etadi. (https://yuz.uz) Viloyatda yaylov va o‘rmon yerlarining 1,3 million gektar potensiali mavjudligi qayd etilgan. (Sputnik O‘zbekiston) 3.2. Demografik va iqtisodiy kontekst 2025 yil 1 aprel holatiga O‘zbekiston Respublikasi aholisi 37,7 million kishi tashkil etadi. (Anhor.uz) Qashqadaryo viloyatida aholi zichligi bo‘yicha, bir kvadrat kilometrga 127,4 kishi to‘g‘ri keladi. (Daryo) 2025 yilda Qashqadaryo viloyatida qishloq xo‘jalik mahsulotlari hajmi 43 trillion so‘m etganligi xabar qilingan. (https://yuz.uz) 3.3. Investitsiya va islohotlar Qashqadaryo viloyatida yaylov va o‘rmon yerlarini sug‘orishga qo‘shish maqsadida 200 ming gektar yerda suv chiqarib, lazerli tekislash texnologiyalari joriy etish rejalashtirilmoqda. (https://yuz.uz) Boshlangan investitsiya loyihalarida tanlangan kompaniyalarga 100 million AQSH dollari sarmoya ajratilishi rejalashtirilgan. (https://yuz.uz) 4. Keyingi yillarda ergan muammolar va dinamika. Ushbu yangilangan ma’lumotlar asosida ayrim tendensiyalar: -Sug‘oriladigan yerlar miqdori Qashqadaryo viloyatida sezilarli tarzda esa kam emas, balki potensialdan unumli foydalanilmayapti. -Eski infratuzilmalar (sug‘orish va kanal tarmoqlari) amalda ishlamay qolgani, suv yo‘qligi va texnik yetishmovchilik degradatsiyani tezlashtirmoqda. -Yaylov va o‘rmon yerlarining sug‘orishga qo‘shilishi imkoni, degradatsiyaga qarshi strategik choralar uchun katta imkoniyat yaratadi. -Investitsiyalar va texnologiyalarni joriy qilish sa’y-harakatlari degradatsiyani yumshatish yo‘lida muhim dastak bo‘lishi mumkin. 5. 2025 yil uchun tavsiyalar va amaliy choralar. 103 5.1. Sug‘orish tarmoqlar initezdatiklash va yangilash. Yoshlatilgan jarayonlarda kanallar, bo‘linma tarmoqlar va zovurlar ta’mir qilinishi, beton o‘zanlar joriy etilishi lozim. 5.2. Meliorativ monitoring va selsyomkalarni muntazam o‘tkazish. Har 5 yilda tuproqlarning sho‘rlanish syomkasi o‘tkazib, haqiqiy axborot asosida sho‘r yuvish va reabilitatsiya choralari rejalashtirilishi kerak. 5.3. Suvni tejash texnologiyalarini joriy qilish. Lazerli tekislash, siqilgan suv rezervoarlari, kapillyar tizimli sug‘orish usullari qo‘llanilishi muhim. 5.4. Yaylov va o‘rmon yerlarini aylanma tuproq baholash dasturlari. Yaylov va o‘rmon bitik yerlarni sug‘orishga qo‘shish, loyihalar orqali ularni samarali qilish, ko‘p yillik ekin sxemalarini qo‘llash. 5.5. Qonunchilik va subsidiya mexanizmlarini kuchaytirish. Fermer xo‘jaliklarga sug‘orish tarmoqlarini rekonstruksiya qilish uchun yordam berish, stipendiyalar va grantlar tizimini kengaytirish. 5.6. Axborot tizimiva raqamlashtirishni joriy etish. Geoportallar, GAT asosli monitoring, yer fondi ma’lumotlarining ochiq bazalarini yaratish. 6. Xulosa. 2025 yilgacha yangilangan statistika ma’lumotlari ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekiston Respublikasi, ayniqsa Qashqadaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi yerlarining degradatsiyasi va ulardan samarali foydalanish masalasi hozir ham dolzarbligicha qolmoqda. Sug‘oriladigan yerlarga, yaylov va o‘rmonlarga oid potensial ma’lumotlari, investitsiya rejalari va demografik kontekst — barchasi degradatsiyaga qarshi strategiyalarni mustaxkamlash uchun muhim asosdir. Amaliy choralarni vaqtida va ilmiy asosda amalga oshirish orqali yer resurslarining barqarorligi va mahsuldorligini saqlash mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich. (2023) Qishloq xo‘jaligi yerlaridan foydalanishni degradatsiyaga qarshi tadbirlar asosida tashkil etish. GOLDEN BRAIN.16, June 311-315 bet. 2. Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich. (2025) Ko‘chmas mulk obyektlari kadastrlarining axborot resurslari yaratish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL. VOLUME 2 | ISSUE 3 | 2025. 126-130 bet. 3. Abdiraxmatov Nuriddin Abdiraxmatovich. (2024) Chiziqli inshootlar kadastrlari turlari va obyektlari. RESEARCH AND EDUCATION. October. 198-201 bet. 4. G‘.N.Aliqulov, M.M.Aralov, N.A.Abdiraxmatov, Z.Qilichev. “Yer va bino inshootlar xatlovi” O‘quv qo‘llanma. Qarshi, 2022. -172 bet. 5. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Kadastr agentligi hisobotlari (2023–2024).