TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI MARKETINGNI QO'LLASHNING XORIJ TAJRIBASI

2025 №5 2025 №6№11 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 1283 sahifa. 2025-yil, noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. MUNDARIJA YASHIL TRANSPORT SIYOSATINING BARQAROR RIVOJLANISH VA TARMOQLARARO INTEGRATSIYADAGI OʻRNI .........................................................................................................................................................21 Rahmonov Rasul Neʼmatovich BANK AKTIVLARI VA PASSIVLARINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ....................................................34 Safarov Sanjar Ravshan o‘g‘li O‘ZBEKISTONNING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI ......................................38 Madraximova Irodaxon Sherzodbek qizi HUDUDIY XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA MENEJMENT SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA MODELI .............................................................................................43 Maxmudova Nozimaxon Baxriddinxonovna DAVLATNING BUDJET SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI ............................50 A.A. Ismailov DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGINING MEXANIZMINI SAMARALI TASHKILLASHTIRISHDA MOLIYAVIY MANBALARNI SHAKLLANTIRISHNI YO‘NALISHLARI ...........................................................................56 Mansurov Mansur Alisherovich ANTIKRIZISLI BOSHQARUV TIZIMLARIDA RANGLI SIGNAL MEXANIZMLARINING FUNKSIYALARI .................................................................................................................................................................................61 Aliqulov Aziz Haydarjonovich XODIMLARNI MOTIVATSIYALASHNING XALQARO MODELLARINI O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA QO‘LLASH IMKONIYATLARI .................................................................................................................66 Yormamatov Qodirjon Juraqulovich RAQAMLI IQTISODIYOT OMILLARI VA ULARNING QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINING SAMARADORLIGIGA TA’SIRI ......................................................................................................................................................71 Yaxshiyev Shahzod Sherali o‘g‘li ОLIY TА’LIM MUASSASALARI VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI BO‘YICHA XОRIJ TАJRIBАLАRI ....................................................................................................................................................................................78 Haqqulov Fazliddin Faxriddinovich YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHDA RIVOJLANGAN VA RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ...........................................................................................................................................................................................84 Aripov Abdulaziz Sakijonovich YASHIL ENERGETIKA RIVOJLANISHINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI EKONOMETRIK BAHOLASH .........................................................................................................................................................................................89 Bobokulova Muhabbat Mahammadiyeva ELEKTRON TO‘LOVLAR VA POS TIZIMLARI — KICHIK BIZNESDA SAMARASI VA XAVFLARI .....................93 To‘lqinov Dilshodxo‘ja Olim o‘g‘li MINTAQADA RAQAMLI IQTISODIYOTNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLI YO‘NALISHLARI ...............................................................................................................................................................................98 Yusubov In’omjon Ikram o‘g‘li SOLIQ SIYOSATINI RAQAMLI BOSHQARISH ORQALI BUDJET DAROMADLARINI BARQARORLASHTIRISH STRATEGIYASI ............................................................................................................................103 Xodjimatov Xamidullo Mamirjonovich OZIQ-OVQAT TOVARLARI B2B BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ...............................................................................................................................108 Hayitboyeva Ullijon Bobonazar qizi FARMASEVTIKA SANOATIDA INVESTITSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BAHOLASH ........................113 Yaqubov Timurbek G‘anibekovich SHAXSNI OVOZI ASOSIDA IDENTIFIKATSIYALASH VA AUTENTIFIKATSIYALASH ALGORITMLARI .......123 Ozoda Sabirova Shermaxamatovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL IQTISODIYOT — BARQAROR RIVOJLANISH GENERATORI .......................................................................129 Berdibekova Dilfuza Xoldorbekovna CHET EL MEHMONXONA TARMOQLARINING BRENDING STRATEGIYALARINI O‘RGANISH ....................133 Ergashev Oybek Mamarasul o‘g‘li MILLIY IQTISODIYOTDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARINI TAKOMILLASHTIRISH .................................144 Arzikulov Otabek Ali o‘g‘li TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................152 Ismailov Akmal Maxsudovich, Abilqosimova Shaxlo Sodiq qizi MEHMONXONALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA XODIMLARNING O‘RNI VA AHAMIYATI ............158 Abduxamidov Sarvar Adxamovich, Normurodov Tal’at Normurod o‘g‘li KОRXОNАLАRDА HR TIZIMINI TАKОMILLАSHTIRISH YО‘NАLISHLАRI ...........................................................163 Aminova Shaxnoza Aziz qizi JAHON IQTISODIYOTIDA OZIQ-OVQAT XAFSIZLIK RO‘LI ...........................................................................................168 Abdusamatov Barkamol Rustamjon o‘g‘li ТУРИСТИЧЕСКИЕ РЕСУРСЫ КАРАКАЛПАКСТАНА И СУЩЕСТВУЮЩАЯ ИНФРАСТРУКТУРА ..........174 Хошимова Камилла Навфал қизи DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK MEXANIZMLARI: REKREATSION TURIZM SOHASIDA QO‘LLASH TAJRIBASI VA ISTIQBOLLARI ..................................................................................................................................................184 Najmitdinov G‘ayratbek Sharifovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA VIRTUAL TA’LIM PLATFORMALARI: TEXNIK VA PEDAGOGIK TALABLAR, TIZIMLI TAHLIL VA IQTISODIY JIHATLAR ............................................................................................... 189 Turayeva Adiba Ikramovna ICHKI AUDIT TIZIMI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI .......................................................................193 Nuridinova Barchinoy Xusniddin qizi MINTAQA IQTISODIYOTIDA SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI ......................................................................................................................... 199 Xaitbaev Jasurbek Otaxanovich MINTAQANING EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI ..............204 Raimboyeva Mashhura Davronbek qizi SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ...........................................................................................................................................210 Jobborov Anvar Egamberdiyevich ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ................................................................................................................................................................................ 217 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULKINI SOLIQQA TORTISH MASALALARI ................................................. 222 Mamadjanov Shuxrat Jalolidinovich ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ...........................................................225 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................................................................................229 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi PAXTA-TO‘QIMACHILIK SANOATINI MODERNIZATSIYA QILISH YO‘NALISHLARI: TAHLIL VA TAKLIFLAR ..............................................................................................................................................................233 Abdullayev Hamidulla Abdug‘ani o‘g‘li WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ...........................................................238 Abdullaev Erkinjon Azamovich YASHIL IQTISODIYOTNI SHAKLLANTIRISHDA YASHIL MOLIYALASHTIRISHNING NAZARIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................................................... 245 Xalikov S. X. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. QISHLOQ XOʻJALIGI MAHSULOTLARI BOZORIDA KORXONALAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ......................................................................245 Xudayberganov Jasur Baxodirovich WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ........................................................................................251 Abdullaev Erkinjon Azamovich NATIJAVIYLIKKA YO‘NALTIRILGAN BUDJETLASHTIRISH JARAYONINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ..............................................................257 Allakuliyev Akmal Baltayevich SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................................261 Jobborov Anvar Egamberdiyevich TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA BOSHQARUV TIZIMINI RESURSLARNI OPTIMALLASHTIRISH ORQALI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................. 268 Avulchayeva Feruza Jurakuziyevna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................... 272 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi ZAMONAVIY ISH JOYLARINI SHAKLLANTIRISHDА AYOLLARNING ROLI .........................................................276 Tulyaganova Aziza ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ........................................................................................................................... 281 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li TURIZM MARKETINGINING NAZARIY ASOSLARI, ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ......................................................................................................................286 Xamidov Otabek Bakidjanovich KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING IQTISODIY KOʻRSATKICHLAR TIZIMINI STATISTIK BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................290 Arzikulov Otabek Ali oʻgʻli ЭКОЛОГАМ ПОЧЕТ И УВАЖЕНИЕ ....................................................................................................................................298 Максудова Шахиста DEBITOR VA KREDITOR QARZDORLIKNING MOHIYATI VA ULARNING O‘ZGARISH TENDENTSIYALARI ...................................................................................................................304 Jo‘raev Farruxbek Muxiddin o‘g‘li OʻZBEKISTONDA ISLOMIY MOLIYALASHTIRISH XIZMATLARI BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI...................................................................................................................307 Inomjonov Islomjon Ilxomjon oʻgʻli ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ..........................................................311 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna МОБИЛЬНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК СРЕДСТВО ФОРМИРОВАНИЯ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ ИНЖЕНЕРОВ .....................................................................................................................315 Хурамова Фарангиз Учкун кизи ЦИФРОВИЗАЦИЯ НАЛОГОВ И АКЦИЗНАЯ РЕФОРМА УЗБЕКИСТАНА В ВТО ...........................................319 Дамир Рустамович Абдулов BANK TIZIMIDAGI ISLOHOTLAR SHAROITIDA LIKVIDLILIK RISKINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ...........................................................................................................................................324 Alimov Baxtiyor Murodovich BANK AUDITINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI ...... 335 Narziyev Xayotjon Azamatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH MASALALARI .............343 Abdimuminova Saodat Taxirjonovna TOʻQIMACHILIK SANOAT MAXSULOTLARI EKSPORT FAOLIYATI TAHLILI VA BRENDDA LIDERLIK TUSHUNCHALARI ........................................................................................................................................................................352 Abdulazizova Xushnoza Nayabovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. ИНСТИТУЦИОНАЛЬНО-ПРАВОВЫЕ МОДЕЛИ УПРАВЛЕНИЯ ОТХОДАМИ НА ОСНОВЕ ОПЫТА РАЗВИТЫХ СТРАН И ВОЗМОЖНОСТИ ИХ АДАПТАЦИИ В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА .........................357 Д. Мейлиева O‘ZBEKISTON AUDITORLIK TIZIMIDA KASBDOSHLAR TOMONIDAN BAHOLASH (PEER REVIEW) TIZIMINI JORIY ETISH ISTIQBOLLARI ...............................................................................................................................361 Parpiyev Jaxongir Ilxomjonovich ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И БОЛЬШИЕ ДАННЫЕ (BIG DATA) В УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЯХ .................................................................................................................................................................................... 366 Шарипов Бахтиёр Михлибаевич O‘ZBEKISTONDA SUVGA BO‘LGAN TALABNI VAQTLI QATORLAR ORQALI TAHLIL QILISH ......................375 Sarvar Mamasoliyev BOSHQARUV VA NAZORAT MAQSADLARIDA XARAJATLAR HISOBINI TASHKIL ETISH ..............................383 Isomuxamedov Akbarjon Boxodir o‘g‘li MINTAQALAR BARQAROR RIVOJLANISHINI TA’MINLASHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI ..........................389 Salomat NOROVA O‘ZBEKISTON TURIZM BREND BOZORINING HOZIRGI HOLATI VA TENDENSIYALARI ...............................394 Zufarov Akmal Gulamiddinovich INNOVATSION IQTISODIYOTDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI SAMARADORLIGINI OSHIRISH METODOLOGIYASI .................................................................................................................................................404 Qodirov Baxodirjon Tursunovich O‘ZBEKISTON SOLIQ TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISHDA YAGONA INTERAKTIV DAVLAT XIZMATLARI PORTALINING O‘RNI VA AHAMIYATI ......................................................................................................408 Dehqonov G‘ayratjon Raximovich OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA INNOVATSION HAMDA TIJORATLASHTIRISH MASALALARI ................414 Inoyatov Mardonbek Mo‘min o‘g‘li OLIY IQTISODIY TA’LIM ORQALI EKO-INNOVATSIYALAR VA “YASHIL” INVESTITSIYALARNI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMLARI: SIYOSIY VA INSTITUTSIONAL DOIRALAR ........................................418 Xasanova Zarina Maxamadalievna XODIMLAR MALAKASINI OSHIRISH — ZAMON TALABI ............................................................................................427 Narzullaev Oybek Narzullaevich BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISHDA JURNAL-ORDER SHAKLINING AHAMIYATI ....................................433 Axmedjanov Abdufato KENDALL VA SPEARMAN TARTIBIY KORRELYATSIYA KOEFFITSIYENTLARI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOT INDIKATORLARINING STATISTIK O‘ZARO TA’SIRINI MODELLASHTIRISH ..........................437 Muradov Rustamjon Sobitxonovich ИНТЕНСИВНЫЕ И ЭКСТЕНСИВНЫЕ ОГРАНИЧЕНИЯ В РЕГУЛИРОВАНИИ СПРОСА ..............................442 Аминджанова Румейса Батыровна, Камилова Наргиза Абдукахоровна ИНКЛЮЗИВНЫЙ ПОДХОД В ТУРИЗМЕ: ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ И УЗБЕКСКАЯ ПРАКТИКА ...............445 Азимова Шахло Таировна AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XAQARO STANDARTLARIGA O‘TISHNING HOLATI VA TAHLILI .........................................................................................................................................450 Bayjanov Sarsengaliy Xalmuratovich UZUM EKSPORT QILUVCHI KOMPANIYALARDA YASHIL O‘TISH JARAYONINI QO‘LLAB-QUVVATLASH UCHUN EKO-MARKETING VA AYLANMA IQTISODIYOT TAMOYILLARINI INTEGRATSIYALASH ...............................................................................................................................454 Usmonova Diyora Mahmud qizi UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA XARAJATLAR SMETASI VA SHTATLAR JADVALINING TAHLILI: OPTIMALLASHTIRISH VA SAMARADORLIKNING YANGICHA USULLARI (NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA) ......................................................................................................................................................................................461 Umarov Avzaljon Yodgorali o‘g‘li INVESTITSIYALARNING KIRIB KELISHIGA TO‘SQINLIK QILUVCHI MUAMMOLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI ............................................................................................................................................................................467 Alimova Dilafro‘z Tohir qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. FARMATSEVTIKA KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOT SHAKLLARINI TAKOMILLASHTIRISH VA INVESTORLAR UCHUN AXBOROT OCHIQLIGINI TA’MINLASH .........................................................................470 Turdikulova Gulshad Nurmamatovna ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNING SHAFFOFLIGINI OSHIRISHDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINING AHAMIYATI ............................. 477 Uztemirov Alisher Aktam o‘g‘li INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA SANOAT TARMOQLARI RAQOBATBARDOSHLIGINI TAʼMINLASHGA YO‘NALTIRILGAN BANDLIK TUZILMASINI OPTIMALLASHTIRISH .....................................482 Tursunov Bekmuxammad Omonovich XORIJ TAJRIBALARIDA SOLIQ BAZASINI ANIQLASH TARTIBI METODOLOGIYASINING MAVJUD METODLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI ..................................................................................................................489 Xalikchayeva Sadokat Ilxomjonovna IQTISODIY XAVFSIZLIKNING KONSEPTUAL ASOSLARI VA UNING MAMLAKAT IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI ........................................................................................................................................................496 Ramatillaev M.R. TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI SUG‘URTALASH VA DIVERSIFIKATSIYA QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH .......................................................................................................................502 Eshboyev Shahobiddin Anorqul o‘g‘li TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI RAQOBATNI BAHOLASH VA KUCHAYTIRISHNING ZAMONAVIY METODOLOGIYASI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI ......................................................................................506 Qulmetov Mansurbek Ro‘zmatovich XALQARO REYTING TASHKILOTLARINING OLIY TA’LIM MUASSASALARIGA TA’SIRI VA MAVJUD PLATFORMALAR .......................................................................................................................................................................... 515 O‘rozboyev Xayrulla Murodboy o‘g‘li TALABALAR MOTIVATSIYASINING MEXANIZMLARI: LOYIHA ASOSIDAGI TA’LIM TEXNOLOGIYALARIDA...............................................................................................................................................................523 Kasimova (Mulladjanova) Nasiba Azimdjanovna ISH KUCHIDAN SAMARALI FOYDALANISH VA NORASMIY BANDLIKNI SOYADAN CHIQARISH BOʻYICHA TAKLIFLAR ISHLAB CHIQISH ...........................................................................................................................531 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Maxkamova Shaxlo Yulchiyevna, Absamatov Baxrom Danakulovich KASBIY TA’LIM MAZMUNIDA TA’LIM VA ISHLAB CHIQARISH INTEGRATSIYASINI RAG‘BATLANTIRISH ORQALI O‘RTA BO‘G‘IN KADRLAR TAYYORLASHNING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................................................538 Tojiyev Sirojiddin Sayriddinovich O‘ZBEKISTONDA TURIZM INFRATUZILMASINI BOSHQARISH TIZIMINING TURLARI VA SHAKLLARI .............................................................................................................................................................................. 542 Muminova Mavjuda Sharifovna SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNI STRATEGIK BOSHQARISH SAMARADORLIGI MASALALARI .................................................................................................................................................................................547 Kadirhodjayeva Nilufar Rahmatullayevna MHXSGA MUVOFIQ ASOSIY VOSITALAR HISOBINI TASHKIL ETISH MASALALARI ........................................552 Aliyev Sherzod Abdixomidovich ФАКТОРЫ ЭФФЕКТИВНОГО РАЗВИТИЯ ПРОИЗВОДСТВЕННОГО ПОТЕНЦИАЛА ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ .................................................................................................................................558 Аллаева Г.Ж. YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA INVESTITSION MUHITNI YAXSHILASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................564 Irisqulova Munisa Akmal qizi TASHABBUSLI BUDJET JARAYONLARI DOIRASIDA 2024-YILDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR TAHLILI ............................................................................................................................................................................................569 Xamidov Xabibullo Xikmatulla oʻgʻli MINTAQA SANOATIDA AHOLI JON BOSHIGA YAQQ O‘ZGARISHINING DINAMIK TAHLILI ..........................574 Nabiyev G‘ulom Abdisalomovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. OʻZBEKISTONDA ELEKTRON PULGA OʻTISH ISTIQBOLLARI, KORRUPSIYA VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA KUTILAYOTGAN SAMARADORLIK ............................................... 1195 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Abdiyev Mansur Musurmonovich KICHIK BIZNЕS TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINI IQTISODIY XAVFSIZLIGI MASALALARI .................... 1202 Anafiyayev Abdurashid Mamasidiqovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI HISOBINI AVTOMATLASHTIRISH ........................................................................................................................................................... 1206 Xusinov Ibragim Ismoilovich ЭВОЛЮЦИЯ ТОРГОВОЙ ПОЛИТИКИ ТУРЦИИ В КОНТЕКСТЕ ИНТЕГРАЦИИ В ГЛОБАЛЬНЫЕ ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ЦЕПОЧКИ .......................................................................................................................................... 1210 Солиев Абдумаджид Джабборович MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTI DIREKTORINING MOLIYAVIY SAVODXONLIGI: NAZARIYA VA AMALIYOTI..................................................................................................................................................... 1215 Abdullayeva Nafisa Shavkatovna, Boymuradov Normurod Abdusodikovich TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIGA MOLIYAVIY HIMOYA XIZMATLARI KOʻRSATISHNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YOʻLLARI ...................................................................................................................... 1220 Gʻaniyeva Nozima Alijon qizi ОЦЕНКА ПОТЕНЦИАЛА КЛАСТЕРИЗАЦИИ КОКОНОПЕРЕРАБАТЫВАЮЩИХ ПРЕДПРИЯТИЙ НА ШЕЛКОВОМ ОТРАСЛИ УЗБЕКИСТАНА................................................................................................................. 1225 Ходжиматов Равшанбек Расулжанович XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA ISH BILAN BANDLIK SHAKLLANISHINING XORIJ TAJRIBASI ............ 1231 Abdusaidov Akmal Abduvaliyevich TEMIR YO‘L TRANSPORTI KORXONALARIDA MOLIYAVIY-IQTISODIY BOSHQARUV SAMARADORLIGINI OSHIRISH UCHUN KONTROLLING VOSITALARINI JORIY ETISH ............................... 1236 Kayumov Zafarbek Odil o‘g‘li BANK HR JARAYONLARIDA SUN’IY INTELLEKTNI QO‘LLASH IMKONIYATLARI .......................................... 1243 D. DJabbarova MEHNAT BOZORIDA NORASMIY BANDLIKNI QISQARTIRISH MEXANIZMLARI .......................................... 1247 Mirzakarimova Muyassarxon Muminovna IJTIMOIY XIZMATLAR TIZIMIDA DAVLAT VA NODAVLAT SEKTORINING O‘ZARO ALOQASI HAMDA XORIJIY TAJRIBA TAHLILI .................................................................................................................................... 1251 Berdiyeva Nafisa Qahramonovna ПРИМЕНЕНИЕ КОНТРОЛЛИНГА В ОРГАНИЗАЦИОННО-ЭКОНОМИЧЕСКОЙ СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНИЯ ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНОГО ТРАНСПОРТА ......................................................................................... 1257 Каюмов Зафарбек Одил угли BILVOSITA SОLIQLAR HISOBINI TASHKIL ETISHDA SОLIQ NАZОRАTINING AHAMIYATI ...................... 1263 Djаlilоv Rаhmоnkul Hаmidоvich INVESTITSION FAOLIYATNING IQTISODIY MOHIYATI VA UNING SANOAT RIVOJLANISHIDAGI OʻRNI .............................................................................................................................................................................................. 1268 Yuldoshev Sobir Fayzullayevich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOTINING TRANSFORMATSIYASI SHAROITIDA AHOLI DAROMADLARINING TAQSIMOT TAHLILI..................................................................................................................... 1272 Bayxonov Baxodirjon Tursunbayevich TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI MARKETINGNI QO‘LLASHNING XORIJ TAJRIBASI ................................ 1277 Raxmatova Shaxnoza Rustamovna, Ochilova Dilnoza Ismoil qizi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1277 2025-yil, noyabr. № 11-son. TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI MARKETINGNI QO‘LLASHNING XORIJ TAJRIBASI Raxmatova Shaxnoza Rustamovna Navoiy Innovasiyalar Universiteti “Iqtisodiyot va axborot texnologiyalari” kafedrasi o‘qituvchisi [email protected] ORCID: 0009-0007-8632-8347 Annotatsiya. Mazkur maqola xorijiy tajribaga asoslangan holda tijorat banklarini raqamlashtirish, tijorat banklarida raqamli marketingni qo‘llashda chet et tajribasidan foydalanish samaradorligi, mamlakatimiz banklarining jahon kliring to'lov sistemasi doirasida hisob-kitoblarni o'tkazishning zamonaviy shartlariga moslashishi, iqtisodiy hisob-kitoblarni tahlil qilish, bank marketingini takomillashtirishni o'z ichiga oladi. Kalit soʻzlar: Iqtisodiyot, tijorat banklari, xo'jalik subyektlari, bank operatsiyalari, bank xizmatlari, mablag', bozor munosabatlari, bo'sh pul mablag'lari, ishlab chiqarish jarayoni, xalqaro bank amaliyoti. Abstract. This article includes digitization of commercial banks based on foreign experience, the effectiveness of using foreign experience in the application of digital marketing in commercial banks, adaptation of banks of our country to modern conditions for conducting calculations within the framework of the world clearing payment system, analysis of economic calculations, improvement of bank marketing. Key words: Economy, commercial banks, business entities, banking operations, banking services, funds, market relations, free cash, production process, international banking practice. Аннотация. Данная статья охватывает цифровизацию коммерческих банков на основе зарубежного опыта, эффективность использования зарубежного опыта в применении цифрового маркетинга в коммерческих банках, адаптацию банков нашей страны к современным условиям проведения расчётов в рамках мировой клиринговой платежной системы, анализ экономических расчётов, совершенствование. Ключевые слова: Экономика, коммерческие банки, хозяйствующие субъекты, банковские операции, банковские услуги, средства, рыночные отношения, свободные денежные средства, производственный процесс, международная банковская практика. Ochilova Dilnoza Ismoil qizi Navoiy Innovasiyalar Universiteti “Iqtisodiyot va axborot texnologiyalari” kafedrasi o‘qituvchisi [email protected] ORCID:0009-0006-3892-9044 IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1278 2025-yil, noyabr. № 11-son. KIRISH Bozor iqtisodiyoti sharoitida tijorat banklarining faoliyati foyda olishga yo‘naltirilgan bo‘lganligi sababli, bank foydasining iqtisodiy mohiyati yangicha ijtimoiy-iqtisodiy tus olib bormoqda. Chunki tijorat banklarining foydasi bankning marketing strategiyasining zamonaviy uslublarini qo‘llash va bank rivojlanishining asosiy manbasidir. Mamlakatimiz banklari tomonidan bank xizmatlarining rivojlanishida jahon tajribasidan foydalanish muhim omil bo‘lib hisoblanadi. Shu munosabat bilan quyidagi holatlarga ahamiyat berish lozim. Chet et tajribasidan foydalanish samaradorligi, mamlakatimiz banklarining jahon kliring to‘lov sistemasi doirasida hisob-kitoblarni o‘tkazish zamonaviy shartlariga moslashishi, mijozlarning tashqi iqtisodiy faoliyatiga xizmat ko‘rsatganda xatarlarni boshqarish, elektron bank xizmatlarini tashkil etishda Internetdan foydalanish, investitsion bank xizmatlarini rivojlantirish, xususan, korporativ moliya sohasida aktivlami ko‘paytirish va boshqarish. Mamlakatimiz banklariga chet el tajribasini bank va mijoz uchun maqbul shaklida ishlab chiqish, bosqichma-bosqich tartibda ularni am alga oshirish, har bir bosqichda xatarni ajratish va baholashni tatbiq etish lozim. Bu amaliyotlar strukturasini kompleks tahlil etish, kontragentlarning kredit, valuta va to‘lov xatarini hamda xarajatlarni kamaytirish imkoniyatini beradi. Bank xizmatlari jahon tajribasidan foydalanish, respublikamiz banklari uchun segmentatsiyalangan yondashishni qo‘llaganda va korporativ mijozlar bilan ishlashda, eksportga yo‘naltirilgan korporatsiyalarga va boshqa mijozlariga xizmat ko‘rsatishda moslashtirilgan holda zarur. Tajribani jalb etishning muvaffaqiyatli bo‘lishi bank xizmatlarining sifatiga bog‘liq va «bank xizmatlari - hisobraqamlari bo‘yicha aylanmalar - u bilan bog‘liq xizmatlar» tamoyiliga asoslangan. Jahon tajribasidan foydalanishda, tashqi iqtisodiy faoliyat xatarlarni boshqarish muhim omi! hisoblanadi, buning uchun xatarlar hisobkitobi jadvalini ishlab chiqish lozim MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI Tijorat banklarida marketing faoliyatini tahlil qilish mavzusi yuzasidan, horijlik bir qator iqtisodchilar, jumladan D.Aaker, F.Kotler, Armstrong , hamda MDH mamlakatlari olimlaridan O.Lavrushin, A.B.Tyutyunik, A.B.Turbanov va boshqalar tadqiqot olib borganlar. O‘zbekistonlik olimlar bugungi kunga qadar bank tizimida marketing faoliyatini takomillashtirish masalalari bo‘yicha Sh.Z.Abdullayeva, D.N.Allayorova, Z.B.Mustafayev va boshqa iqtisodchi olimlarning ilmiy izlanishlarida ham tadqiq etilgan [3]. Bank tizimida marketing faoliyatini takomillashtirish va tadqiq etishda bank marketing umuman marketing tushunchasiga aniqlik kiritish talab etiladi. Bank marketing mohiyatini ochib berishda xorijlik iqtisodchi olim Jan-Jak Lomben, bank marketingdegan so‘zning tarjimasi bozor bilan bog‘liq, degan ma’noni bildiradi. Lekin bu mohiyat e’tibori bilan olganda ancha keng, tushunchadir deb ta’riflab o‘tadi. E.A.Utkin tomonidan yozilgan “Банковский маркетинг” kitobida keltirilgan ma‘lumotlar, ya‘ni bank marketingiga berilgan ta‘riflar, uning tamoyil va maqsadlarini boshqa mualliflar tomonidan yozilgan kitoblarda ham ko‘rish mumkin[3]. I.T.Balabanovning “Банки и банковское дело” nomli kitobida bank marketingiga qisqacha to‘xtab o‘tilgan bo‘lib, unda bank marketingining nazariy tushunchalariga katta e‘tibor berilgan. Bundan tashqari marketing tadqiqotlari o‘z ichiga oluvchi faoliyatlar haqida ham tushunchalar berilgan [4]. V.E.Cherkasov va L.A.Plotisinalar muallifligi ostida nashr etilgan “Банковские операции: маркетинг, анализ, расчёты” kitobida bank xizmatlari bozori va uning tahlili to‘g‘risida tushunchalar berilgan [5]. Xizmatlar bozorida aniq banklarga tegishli ulushlarni aniqlash va ularni tahlil etish yo‘nalishlari ko‘rsatilgan. O.I.Lavrushin muallifligi ostida nashr etilgan “Управление деятельностью коммерческого банка” kitobida bank marketingi to‘g‘risida fikrlar yuritilgan [6]. Avvaliga, banklar marketingini bank xizmatlariga bo‘lgan talabni o‘rganish, mijozlarni jalb qilish va rag‘batlantirish maqsadida o‘rganishgan xolos. Banklarda marketing konsepsiyasi o‘tgan asrning 80-yillaridagina tashkil topib, u tijorat banklarini boshqarish uchun asosiy mezoni sifatida yuzaga keldi. Marketing strategiyasi birinchi navbatda banki o‘z mahsulotiga emas, balki mijozlarning aniq ehtiyojlariga qaratilishi zarurligini taqozo qiladi. Shuning uchun marketing bank xizmatlarini, mijozlarning manfaatlarini moliya bozorida to‘liq o‘rganish va ehtiyojlarining o‘zgarish tahlilini olib borishni nazarda tutadi. Bank marketingi rivojlanib borishi bilan ko‘plab iqtisodchilar tomonidan ushbu mavzuda kitoblar va maqolalar chop etila boshlandi. Bank marketingining mohiyati, uning rivojlanish bosqichlari, asosiy vazifalari va uning boshqa nazariy tushunchalari ko‘plab adabiyotlarda, kitoblarda keltirilib o‘tilgan. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqotning maqsadi bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashning xorij tajribasi o‘rganilib, ilmiy-nazariy takliflar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish hisoblanadi. Tadqiqotda me’yoriy-huquqiy hujjatlar, foydalanilgan adabiyotlar va internet ma’lumotlari rasmiyligi, undagi iqtisodchi olimlarning mavzuga oid ilmiy-nazariy qarashlarining qiyosiy va tanqidiy tahlili, ilg‘or xorij tajribasini o‘rganish va umumlashtirish natijalari bilan belgilandi. Mavzuni o‘rganish davomida umumiqtisodiy usullar bilan bir qatorda tizimli tahlil, u umumlashtirish, abstrakt-mantiqiy fikrlash kabi usullaridan foydalanilgan. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1279 2025-yil, noyabr. № 11-son. TAHLIL VA NATIJALAR Tijorat banklarini raqamlashtirish, xususan xorijiy tajribaga asoslangan holda, ko‘pgina tahlillarga asoslanadi. Xorijiy tajribaga ko‘ra tijorat banklarini raqamlashtirish quyidagi yo‘lga yo‘naltiriladi: 1. Moliyaviy ko‘rsatkichlar va hisob-kitoblar: Tijorat banklarining raqamlashtirishida eng muhim moliyaviy ko‘rsatkichlar ko‘rsatiladi. Bu ko‘rsatkichlar orasida daromad, tovar va xizmatlar chiqimi, daromad solingan foizlari, kredit va diqqat uchun rahbariyat xarajatlari, majburiy rezervlar kabi ko‘rsatkichlar kiradi. 2. Mablag‘larining faydali daromadi: Tijorat banklari qanday daromad olishlari, moliyaviy aktivlari, moliyaviy majburiy ballar, joriy balans va daromadmi hisoblashda maqsadlashgan balansni muhokama qiladi. Barcha mablag‘lar uchun foydali daromad hisob-kitoblari olib boriladi. 3. Kredit portfeli: Kreditlar, kredit portfeli va undagi talablar, kreditning konsentratsiyasi, daromad, foydalar va takchilliklar o‘rtasida munosib nisbatlar kengayadi. 4. Operatsion dastlabki qisqacha: Xaridorlarning tovar va xizmatlar uchun sotib olishlari, mablag‘lar o‘tkazishlari, amalga oshirishlari yoki mijozlar bilan amalga oshirilgan meroslar operativ darajalarida muvofiq raqamli ta’minotni kengaytiradi. 5. Hisob-kitob tizimi: Tijorat banklarining hisob-kitoblari, pul birligining raqamli tijorat, tijorat banklari balansi, foydali daromad va ko‘plab boshqa moliyaviy ma’lumotlar tizimini shakllantiradi. 6. Boshqa moliyaviy muammoni muhokama qilish: Xorijiy tajribaga asoslangan holda, boshqa moliyaviy muammolar, sifat va faoliyatdarlik darajalari shu jihatdan istiqbolli sharhlatiladi. Xorijiy tajribaga asoslangan holda tijorat banklarini raqamlashtirish moliyaviy, iqtisodiy hisob-kitoblarni tahlil qilish, moliyaviy mablag‘lar amalga oshirish, daromadning olinishi va boshqa moliyaviy operatsiyalarni takidlashni o‘z ichiga oladi.Bu jihatdan raqamlashtirish tijorat banklari uchun samarali moliyaviy va operatsion boshqaruvni yaratishda juda muhimdir. Xalqaro kapital bozorida bank xizmatlarini rivojlantirish uchun respublikamiz banklari kredit tarixini tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Shu o‘rinda ulaming ustivor vazifalari bo‘lib aksiyadorlik kapitaliga chet et investorlarini ma’lum darajadajalb et ish hisoblanadi. Bu arzon kreditlami olishga, xalqaro tajribadan foydalanish asosida bank xizmatlari va texnologiyalarini rivojlantirishga, mijozlami ko‘paytirishga va xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilashga yordam beradi. Bank tizimini rivojlantirish faqatgina kredit muassasalarning kapitalizatsiyasini orttirish bilan bog‘Jiq bo‘lmay, ishonchni ortishi va bank xizmatlari kapitalini rivojlanishi bilan birga olib borilishi lozim. Shuning uchun bank tizimini modernizatsiyalash maqsad va vazifalari mustahkam rivojlanishni ta’minlashdan iborat bo‘lishi kerak. Xizmat ko‘rsatishni differensiyalash va bozor segmentatsiyasi orqali mijozlarni jalb qilish yaxshi natijalar berib, yangi xizmatiarning sotuvidan foydani ta’minlasada, ular, ko‘pincha, qisqa davrda samaralidir. Chunki boshqa moliyaviy xizmat ko‘rsatuvchi firmalar tezlikda foydali bo‘lgan differensiyalash va segmentatsiyalash sohasida osonlik bilan har bir bank amaliyotlarini bajarishi mumkin va bu holatda raqobat yuzaga keladi hamda bank yangi xizmat ko‘rsatish g‘oyasini izlashi zarur bo‘ladi. Bozorda erishilgan afzallikni pasayishiga to‘sqinlik qiladigan yo‘lIardan biri, boshqa hech qaysi xizmat ko‘rsatuvchi firma foydalana olmaydigan esda qoladigan shiordan, savdo markasi yoki patentlangan nomdan foydalanishdir. Bu mijoz moliya muassasasining reklamasini ko‘rganda yoki mazkur bankka borganda bank uchun kerak bo‘lgan hissiyot va reaksiyani yuzaga keltiradi. Lekin, bu usullarning samaradorligi uzoqqa cho‘zilmaydi. Shu bois bank boshqaruvi doimiy ilgarilab borib, o‘zgarib turadigan sharoitda o‘z mijozlarining talablari bo‘yicha qadam tashlashi lozim. Shu bilan. birga mijozlarni tez-tez o‘rganib turish, mijozlar orasidan maslahatchi guruhlarni tashkil etish yoki mijozlar xohlagan vaqtlarida telefon qilib o‘zlarining shikoyat va takliflarini ayta olish imkoniyatini beruvchi bepul telefon aloqalarini tashkil etish kerakli usullardan bo‘lib qolaveradi. Respublikamiz tijorat banklari marketing faoliyati bo‘yicha o‘tkazilgan tahlil shuni ko‘rsatdiki, banklar tomonidan foydalanilayotgan bank marketingi modeli hozirchajuda oddiy bo‘lib, pul mablag‘larini bankka jalb qilish bo‘yicha bozorni jiddiy va chuqur o‘rganish bilan bog‘lanmagan: 1-jadval. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Tijorat banklari faoliyatidagi likvidlilik riski bo‘yicha o‘rnatilgan iqtisodiy me’yorlari Iqtisodiy me’yorning nomi Hisoblash metodikasi Me’yoriy darajasi Joriy likvidlilik koeffitsiyenti Likvidli aktivlar va yaqin o‘ttiz kun ichida qaytariladigan aktivlar Talab qilib olinadigan depozitlar va yaqin o‘ttiz kun ichida to‘lanadigan majburiyatlar min 0,30 Leverej koeffitsiyenti Birinchi darajali kapital Likvidli aktivlar-nomoddiy aktivlar min 0,06 IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1280 2025-yil, noyabr. № 11-son. CAMELS reyting tizimida tijorat banklarining bozor riskiga ta’sirchanligi bo‘yicha baholash 1 5 gacha 2 5 dan 15 gacha 3 15 dan 30 gacha 4 30 dan 50 gacha 5 50 dan yuqori Yuzaga kelgan bank tizimining rivojlanish yo‘li O‘zbekistonda bank kapitalining xususiyatlarini, ya’ni bank kapitalini jamlashning asosiy manbai budjet mablag‘lari sifatidagi arzon resurslar, markazlashgan ssudalar, hukumat rejalarini moliyalashtirishda ishtirok etishdan iborat ekanligini belgiladi. Lekin, bunga davlat banklarining ma’lum doirasigina kiraoladi. Agar Tashqi iqtisodiy faoliyat Milliy banki ixtisoslashtirilganligi va xizmatlami tatbiq etishga intilib jahon standartlariga javob bera oladigan marketing usullarini qo‘llashni boshlagan bo‘lsa, boshqa banklar o‘z ixtisoslaridan foydalanib, bank xizmatlari bozorida o‘z ulushlarini saqlab qolishga intildilar. Lekin, Respublika hukumati tomonidan qabul qilingan xususiy banklarni rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar o‘z natijalarini berdi va raqobatli muhitni rivojlantirishga imkon yaratdi. Raqobatga layoqatni saqlab qolish uchun, boshqa banklarda mavjud xizmatlar bo‘yicha raqobatbardosh shartlar taqdim etish yoki yangi bank xizmatlarini tatbiq etish lozim bo‘lib qoldi. Bank xizmatlari bozori miqdor va sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha barqarorlik an’anasiga ega. Mahalliy va chet el banklari, hamda banklar va nobank moliya muassasalari o‘rtasidagi raqobatning o‘sishi bank xizmatlari turini kengayishiga va foydani ko‘payishiga imkon berdi. Bundan tashqari, Respublika hukumati tomonidan moliyaviy sohani muayyan tartibdan chiqarish, bank menedjerlariga mijozlami jalb qilish uchun mustaqil yangi shakllarni ishlab chiqishga imkoniyat berdi. Marketingni boshqarishni tashkil etish va dastlabki rivojlanish davrida respublikamiz tijorat banklari marketingni boshqarish asosiy usullari bank xususiyatlarini va ixtisosini hisobga olmagan holda filial tarmoqlarini kengaytirish, xizmatlar standart to‘plamini taqdim etish, o‘rtacha tariflarga moslangan narxni shakllantirish strategiyasini am alga oshirishdan iborat bo‘ldi. Keyinchalik yirik banklarda filiallar tarmog‘ini kengaytirish sekinlashdi yoki umuman to‘xtadi, ba’zi banklarda filiallarni kamaytirish jarayoni yuz berdi. Ikkinchi tomondan marketing usullarini ustun tomonlari, kanallar va bank mahsulotlarini sot ish hajmini ko‘paytirishga mo‘ljallangan mini-banklarni ko‘paytirishga, «Bankmijoz» tizimini, plastik kartochkalarni rivojlantirishga, yangi bank xizmatlarini tatbiq etishga, vaqti-vaqti bilan bank mahsulotlariga bo‘lgan tarifni o‘zgartirishga majbur etdi. Yangi bank xizmatlarini taqdim etish, bank amalga oshirishgajazm etgan xatarli chora-tadbirlardan biri bo‘lib hisoblanadi. Bank ishida yangi bank xizmatlarining muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi ko‘pincha alohida bank nazoratidan tashqaridagi umumiy omillar bilan aniqlanadi, ayniqsa, bank faoliyatini tartibga solish yangi xizmat atrofida shafqatsiz to‘siqlar hamda iqtisodiy shartlar qo‘yishi, jurnladan foiz stavkalarini tebranishi yangi xizmat turlarining xarajat va daromadlari o‘rtasidagi nisbatni keskin va tubdan o‘zgartirib yuborishi mumkin. Bu holatda yangi bank amaliyotlarini amalga oshirish, yangi bank xizmatini yetarli rivojlantirish, ishlab chiqarish va marketing uchun kapitalning mavjud emasligi, yangi xizmatning tatbiq etilishida yuqori bank rahbariyatining yetarli ishtirok etmasligi, bozor yomon o‘rganilgan holda, bank marketing bo‘limi jamiyatning yangi xizmat turiga bo‘lgan talabini aniq belgihy olmaganligi, yomon xizmat ko‘rsatilganda, mijozlar yangi xizmat reklamasi va uning bajarilishi o‘rtasida muvofiqlik yo‘qIigini sezgan hollarda muvaffaqiyatsizlikka olib kelishi mumkin. Buni plastik kartochkalar misolida kuzatish mumkin, ya’ni naqd pul muomalasi bilan bog‘liq omillar terminallar va bankomatlardan foydalanishga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va ularning xarajatlarini qoplamadi. Yangi xizmatning bank uchun xatarini aniqlash muhim aharniyatga ega. Ko‘pchilik tijorat banklari amaliyotida ma’lum narhni shakllantirish usullari orasida raqobatga qarab narxni shakllantirish keng tarqalgan. Xarajatlar asosida narxni belgilash usuli asosan yirik tijorat banklari tomonidan qo‘llaniladi. Lekin, ko‘rsatilgan bank xizmatlari narxini xarajatlar asosida aniqlash, tijorat banklarida amaliyotlar turi bo‘yicha aniq xarajat va chiqimlar taqsimoti mavjud holdagina amalga oshirilishi mumkin. Oxirgi yillar davomida marketingning asosiy elementi asosan banklami universallashtirishga yo‘naltirilgan va bankning ixtisosi bo‘yicha mijozlarga standartlashtirilgan xizmatlar to‘plamini taqdim etgan banklar filial tarmog‘ini kengaytirmoqdalar. Kredit qo‘yilmalar bo‘yicha marketing bozorining yagona yo‘nalishi - yuqori foiz bilan mablag‘larni tez qaytarib olishga intilish bo‘lib qolmoqda. Qoidaga ko‘ra, banklar baholash va korxonalaming faoliyatini iqtisodiy tahlili, uning balansi tahlili, to‘lovga layoqatlilik, chiqarilayotgan mahsulotlar sifati, raqobat darajasi, reklama bilan bog‘liq umumqabul qilingan jahon usullarini qo‘llamaganlar. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1281 2025-yil, noyabr. № 11-son. Banklar marketing strategiyasining asosiy xususiyati ommaviy axborot vositalari orqali aholi qo‘yilmalari bo‘yicha yuqori foizlarni to‘lash haqida reklama qilish bo‘lib qoldi. Bunday reklamalarda bank o‘z moliyaviy holati haqida axborot bermaydi, aksincha faqatqo‘yilmalar bo‘yicha 3, 6, 12 oylik foizlar to‘lovi turidagi an’anaviy bank xizmatlari to‘plamini taklif etmoqdalar. Depozitlar hamda aktiv amaliyotlar bo‘yicha samarasiz marketing strategiyasi natijasida bank menedjmenti ham samarasiz bo‘lib qolishiga olib keldi, bu o‘z navbatida O‘zbekistondagi ba’zi bank faoliyatlarini tugatishga olib keldi (XIF bank, Karvonbank). Respublikada bank mahsuloti bo‘yicha (xususiyatlari, samarali foydalanish, ishonchlilik, rasmiylashtirish) bank aktiv amaliyotlar hajmini orttirishga bank rahbarlari tomonidan tijorat yondoshuv yetarli darajada mavjud emas. Banklar F.tahsulot xususiyati va rasmiylashtirilishiga, uning soddaligiga ahamiyat bermayaptilar. Banklar tomonidan mahsulotdan foydalanish bo‘yicha maslahatlar berilmaydi. Bundan tashqari, mahsulotlar hayotiy davri bo‘yicha balanslanmagan. 3-jadval. Tovarning har xil hayotiy davri fazasida marketing taktikasi Bozorga chiqish bosqichi O‘sish bosqichi Yetuklik bosqichi Chiqish bosqich Tovar Asosiy Nomenklaturasini kengaytirish Yangi tovarlarni bozorga kiritish Bozordan chiqish Baho Past, aksincha yuqori Narx oldingi fazadagiga nisbatan baland, yoinki uning yuqori darajasiga mos keladi Chegirma va narxga nisbatan texnik harakatlar Talab holatiga mos keladi Sotish Tovar tarqatish chegaralangan, bir segmentda konsentratsiyalangan Sotishni tez kengatirish, yangi segmentlarni topish Intensiv sotish Tovarni tanlab tarqatish Tovarni bozorga siljitish Ancha harakat talab etiladi Mumkin qadar maksimal harakat Foydaga mos ravishda harakatning kuchsizlanishi Tovarni bozordan chiqarish Servis Nazorat, mumkin qadar markazlashtirilgan nazorat Nazorat, mumkin qadar markazlashtirilmagan nazorat Servis markazi tomonidan olib borladigan nazorat Tovarni sotish uchun yangi imkoniyatlar yaratish maqsadida servisdan foydalanish Tarif siyosati bo‘yicha banklar o‘zlarining xarajatlari haqida aniq ma’lumotga ega emas. Ma’lum mijozlaming qiziqishiga qarab bozordagi baholar darajasi aniqlanadi. Shunga ko‘ra deklaratsiya qilingan depozit foiz stavkalari kreditlar berilayotgan amaldagi stavkalarga to‘g‘ri kelmaydi, bozorning mahsulot bahosiga sezgirligi tahlil etilmaydi. Hisobkitob amaliyotlari va kassa amaliyotlari bo‘yicha belgilangan stavkalar xarajatlar bilan bevosita bog‘lanmagan, natijada, xarajatlar ko‘paymoqda, xizmat ko‘rsatish bo‘yicha tariflar esa pasaymoqda. Buning oqibatida xizmatning rentabelligi pasaymoqda. Turli sabablarga ko‘ra qaytarilmaslik xatari darajasi yuqori bo‘lgan kreditlar berish amaliyoti mavjud. Banklar aniq maqsadli strategiyani qo‘llamayapti. Xizmat ko‘rsatish sifati bo‘yicha. Banklar mijozlarga xizmat ko‘rsatishjarayoni haqida aniq axborotga ega emas, eng muhim holatni, ya’ni qanday xodimga mijozlarga xizmat ko‘rsatish ishonib topshirilganligi va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha talablar qandayligini o‘rganilmayapti. Mijozlarga xizmat ko‘rsatilgan holatlarda banklar ko‘proq o‘zlariga nima kerakligi haqida o‘ylamoqdalar (hisobot uchun axborot, blankalar va boshqa bank hujjatlarini to‘ldirish, soliqlami o‘z vaqtida to‘lash va boshqa qonunchilik ijrosi bo‘yicha majburiy to‘lovlar va boshq.) va mijozlar bankdan nimalami istayotganliklariga umuman ahamiyat bermaydilar. Xizmat ko‘rsatish tamoyillari, ixtisoslashgan mahsulot sotuvchilar mavjud emas. Reklama bo‘yicha. Banklar reklamaning samaradorligi, ya’ni qaysi ommaviy axborot vositasi va qaysi reklama mijozlami ko‘paytirishga, xizmat ko‘rsatish hajmiga, imidjni yaxshilanishiga irnkon yaratishi haqida aniq axborotlarga ega emaslar. Reklama kompaniyasi va olinayotgan foyda o‘rtasida bog‘liqlik elementi mavjud emas, shunga muvofiq bank mahsulot xarajatlariga reklama chiqimlarini kirita olmaydi. Bank aktiv amaliyotlari va bank imidjini o‘sishi uchun zarur reklama axborotlarining o‘zi mavjud emas. Ko‘pincha ommaviy axborot vositalari xodimlarining o‘zi banklarga kelib, reklama kompaniyalarini o‘tkazadilar, banklarning esa reklamani samaradorligi va foydaliligini baholashga vaqtJari bo‘lmaydi. Sotish kanallari bo‘yicha. Ba’zi banklaming filial, mini-bank va kassa tarmoqlari kengaymoqda, ba’zi bir banklar esa tarmoqlarini qisqartirmoqdalar. Lekin kengaytirish sabablari har doim ham bank mahsulotlarini IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1282 2025-yil, noyabr. № 11-son. sotish ortganligi bilan bog‘liq emas. Bank mahsulotlari to‘plami bilan aniq ishlab chiqilgan dastur, geografik va tarkibiy tuzilmaviy sotish kanallari tashkil etishi lozim. Banklarda marketing faoliyatining qay tarzda shakllanishi bir qancha omillarga bog‘liq. Ular: -bankning qaysi sohada ixtisoslashganligi; - tijorat yoki davlatga tegishliligi; -ko‘rsatayotgan xizmat turlari; -iste’molchilarining xususiyatlari va boshqalar. Ulardan eng asosiysi - bu iste’molchilaming xususiyatIaridir. Hozirgi kunga kelib, bank marketingi tomonidan iste’molchilarning ehtiyojlarini qondirish maqsadida kreditlar berish, pul o‘tkazish operatsiyalarini bajarish, depozitlarga qabul qilish, sayyor banklar faoliyatini yo‘lga qo‘yish, minibanklarni tashkil qilish, plastik kartochkalar, kredit kartochkalar, cheklar, valuta almashtirish va h.k.lar bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish tashkil qilingan. Bank marketingini takomillashtirish bo‘yicha quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: - xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash va ularni universallashtirish; - xalqaro va mahalliy miqyosda pul ko‘chirish operatsiyalarini bajarish muddatlarini qisqartirish; minibanklar sonini ko‘paytirish; - plastik kartochkalardan foydalanishni ommaviylashtirish; - kredit kartochkalarni muomalaga kiritish va boshqalardir. XULOSA VA TAKLIFLAR Barcha mamlakatlar iqtisodiyotida banklar qon tomir vazifasini bajaradi. Ular jismoniy va yuridik shaxslarning bo‘sh turgan mablag‘larini saqlash, omonatga olish va unga foizlar to‘lash, kreditga berish va undan foizlar undirish, pul o‘tkazmalari bo‘yicha operatsiyalami amalga oshiradi. Bu jarayonni tizimli ravishda va optimal tarzda yo‘lga qo‘yishda bank marketingi asosiy rol o‘ynaydi. Bank xizmatlarining bozori qatnashadigan subyektlari va tovarining xususiyati bilan boshqa bozorlardan farqlanadi. Bo‘sh pul mablag‘lari mavjud bo‘lgan va ularni omonatga topshirmoqchi bo‘lgan yoki o‘z hisobkitob raqamiga ega bo‘lishga ehtiyoji bo‘lgan yoki pul mablag‘larini kredit asosida olishga ehtiyoji bo‘lgan yuridik va jismoniy shaxslar ushbu bozorning iste’molchilari hisoblanadi. Bank esa, xizmat ko‘rsatuvchi (ishlab chiqaruvchi) sifatida ishtirok etadi. Ushbu bozoming tovari-bu iste’molchilaming pul mablag‘lari sohasida paydo bo‘lgan ehtiyojlami qondirish maqsadida bank tomonidan ko‘rsatayotgan xizmatlaridir. Rivojlanayotgan mamlakatlar bank amaliyotida ham tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash sohasida banklardagi marketing tizimini rivojlantirish, banklarning kapitallashish darajasini oshirish va likvidliligini ta’minlash, tijorat banklari va aktivlarining rentabellik darajalarini oshirishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Fikrimizcha, tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash borasidagi ilg‘or xorij tajribasidan O‘zbekiston bank amaliyotida raqamli marketingdan foydalanish tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasining ―O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida‖gi Qonun. -T.: O‘zbekiston, 21dekabr 1995yil. 2. O‘zbekiston Respublikasining ―Banklar va bank faoliyati to‘g‘risidagi Qonun. -T.: O‘zbekiston, 25aprel 1996yil. 3. Abdullayeva Z. Bank ishi. –T.: ―Moliya‖, 2009. 304 b. B – 166. 4. O.A Ortiqov, I.Ya Qulliev, “Bank menejmenti va marketingi” fanidan o‘quv qo‘llanma.Toshkent.Toshkent moliya instituti, 2013 yil. 5. Mullajonov F.M. va boshqalar. O‘zbekiston Respublikasi bank tizimi. T.‖O‘zbekiston‖ 2011. 6. A.Taniyev, G‘.Porsayev. Internet marketing SamDU, Darslik 2020y. 7. A.Taniyev Innovatsion iqtisodiyot SamDU, Darslik 2020-yil 8. Measuring thye Information Sociyety Report. Volume 1. – Geneva: ITU, 9. Ковалев, М.М. Цифровая экономика – шанс для Беларуси / М.М. 10. Ковалев, Г.Г. Головенчик. – Минск: Изд. центр БГУ, 2018. – 328 с. 11. Основы цифровой экономики: учебное пособие / коллектив авторов; под ред. М.И. Столбова, э.А. Бренделевой. – М.: Научная библиотека, 2018. – 238 с.2017. – 156 p. 12. http://bitnovosti.com 13. http://digital-yeconomy.ru 14. http://www.ziyonet.uz. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 11 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027