66
INGLIZ TILIDAGI “FAMILY”- “OILA” QADRIYaT KONSEPTINING
LEKSIK-SEMANTIK TAHLILI
Nizamo a Saloma Usmano na,
O ien al uni e si e i, Tilla - 2 ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada “ amily-oila” gipe konsep i si a idagi qad iya
ushunchasi ilini, uning xususiya la i a ushbu qad iya ushunchasini ashkil
e u chi mezonla ini oʻ ganishga bagʻishlangan. Belgilangan azi ala ni hal qilish
uchun ling is ik ma e ialni ahlil qilish algo i mini ishlab chiqish za u boʻlib
uyuladi, bu esa ingliz ilidagi “ amily-oila” qad iya konsep ining amal qilishining
p agma-seman ik a ling omadaniy pa ame la ini oʻliq ushunishga imkon be adi.
Dominan qad iya la ni aniqlash maqsadida ame ikalik mualli la omonidan badiiy
adabiyo ma nla i asosida oila iy qad iya la ning il akilla ining p agma-seman ik,
kogni i -seman ik ahlili – “ amily-oila” konsep ining seman ik koʻlamini ashkil
e u chi asosiy mezonla ahlil qilindi.
Kali soʻzla : dwelling, salbiy munosaba , ijobiy munosaba , yashi in
munosaba , qad iya , ela ions, oila iy munosaba la , qa indoshlik munosaba la i,
child en, a zandla ga munosaba .
Abs ac . This a icle is de o ed o he s udy o he language o he concep o
alue as a hype concep “ amily”, i s ea u es and he c i e ia ha o m his concep
o alue. To sol e he speci ied asks, i is necessa y o de elop an algo i hm o
analyzing linguis ic ma e ial, which will allow us o ully unde s and he p agma ic-
seman ic and linguocul u al pa ame e s o he unc ioning o he concep o alue
“ amily” in he English language. In o de o iden i y dominan alues, Ame ican
au ho s conduc ed a p agma ic-seman ic, cogni i e-seman ic analysis o linguis ic
ep esen a i es o amily alues based on li e a y ex s - he main c i e ia ha o m
he seman ic scope o he concep o “ amily”.
Keywo ds: dwelling, nega i e a i ude, posi i e a i ude, hidden a i ude, alue,
ela ions, amily ela ions, kinship ela ions, child en, a i ude o child en.
“Family-oila” qad iya la i konsep ining izimlash i ish a uning konsep ual
sohasining asosiy xususiya la ini a si lash ka a ahamiya kasb e adi.
A algi maqolamizda biz b i an Ox o d Lea ne ʼs Dic iona y a amae ika
Me iam Webs e ʼs Dic iona y lugʻa la i aʼ i la ining ahlili “ amily-oila”
leksemasining asosiy/yad oli maʼnola ini aniqlash imkonini be di. Mazku
maqolada oila iy qad iya la a “ amily-oila” qad iya la i konsep ining ba cha
oʻplangan misolla ini ahlil qilish a ula ning leksik-seman ik asni ini koʻ sa ib
be ish ejalash i ilgan. Badiiy asa la ma nla idan oydalangan holda bunday ahlil
qilish uchun asos boʻlib, bi inchi na ba da, “ amily-oila” soʻzining maʼlum
kon eks la doi asida amalga oshi iladigan asosiy maʼnola i a shu bilan
oʻ ganilayo gan “ amily-oila” konsep ining mazmuni ochib be shga ha aka qildik.
67
Tadqiqo ma e iali si a ida u li seman ik a kibga ega boʻlgan ushbu
konsep ning qad iya -seman ik maydoni bilan bogʻliq “ amily-oila” yoki oila iy
qad iya la konsep ining obʼek i lashu i kon eks la i hisoblanadi.
“Family-oila” a boshqa konsep la ning leksik-seman ik, p agma-seman ik,
kogna i -mazmuniy a boshqa yoʻnalishla i boʻyicha ye a li da ajada ilmiy
adqiqo la olib bo ilmoqda. Masalan, us ilshunosla i N.N. Goncha o a,
Yu.A.Iksano a, V.I. K asik, M.M.Ko ale skiy, V.A.Maslo a, I.A.Zyuzina, D.G.
La iono a, N.Yu. Kazako a, Z.A. Axme jano a, V.B. Tyu in, N.V. Nago i sina,
A.N.P ibilo a, M.Yu.Romanyuk, M.V.Zimina kabi ilmiy adqiqo chila us, nemis,
ansuz, ingliz, ispan, edigey, a a a boshqa illa dagi maqolla da “ amily”-oila”
konsep ining u li yoʻnalishla ini oʻz ishla ida ochib be ganla .
Oʻzbek ilshunosligida ham konsep masalasiga doi u li ishla , yaʼni
Z.I.Salie a, A.M. Baza bae a, K.M. Amanullae a, Sh.Q. Shamsie a, N.B.
Kuldoshe a, D.K. Bax ono a, Z.R. Gulyamo a, Yu.T. Nosi o a boshqala ning
ilmiy adqiqo ishla i amalga oshi ilgan, u li konsep la , u li yoʻnalishla da adqiq
e ilgan. Bi oq aynan a “ amily”-oila” konsep i oʻzbek ling is ikasida alohida
adqiqo da ajasida oʻ ganilmagan.
Ushbu maqolada ye akchi adqiqo usulla i si a ida, aʼ i iy, qiyosiy, a si iy,
uzluksiz anlab olish usuli, konsep ual ahlil usuli, ling okul u ologik usul a lugʻa
aʼ i la ini ahlil qilish me odla i qoʻllanildi. P agma-seman ik a kogni i ahlil
uchun kon eks si a ida XX –XXI - as la da yozilgan quyidagi badiiy jan dagi
adabiyo la – Lo en Vaysbe ge ning “P ada kiygan iblis”, Daniel S ilning “Bax ”
(“Dadajon”), Nikolas Spa ksning “Soʻnggi qoʻshiq” kabila anlab olindi.
Lo en Vaysbe ge ning “P ada kiygan iblis”, Daniel S ilning “Bax ”
(“Dadajon”), Nikolas Spa ksning “Soʻnggi qoʻshiq” asa la da yozu chila oilaning
ahamiya i a oilaning bosh qah amonla hayo idagi oʻ ni kabi oila iy qad iya la
masalasini koʻ a adila .
“Family-oila” gipe konsep sining qad iya oi ala ining ling is ik as i la ini
oʻplash uchun ishla iladigan ba cha sanʼa asa la ining qah amonla i Ame ika il
madaniya i akilla i boʻlganligi sababli, ula ning oila iy qad iya la i boshqa xalqla
olamining qad iya manza asida aqdim e ilgan qad iya la dan sezila li da ajada a q
qilishi mumkin.
Ba cha oi ala ling is ik alqin shaklida aqdim e ilgan qad iya xususiya la i
a belgila i nuq ai naza idan koʻ ib chiqiladi.
A alo, “ amily-oila” leksemasining aʼ i iy ahlil na ijasida olingan asosiy
belgila ini aks e i u chi kon eks la ni koʻ ib chiqamiz.
Shunday qilib, bi inchi gu uhni amily ushunchasining dwelling maʼnosidagi
“muayyan munosaba la bilan bi lashgan odamla gu uhi omonidan umumiy
boʻlgan uy, xonadon, boshqa yashash joyi" si a ida i odalanishidagi misolla ashkil
e adi.
(1) I ook ou weeks o me o eel human again and ano he wo un il I began
o eel ha li ing a home was unbea able. Mom and Dad we e g ea , bu being
68
asked whe e I was going e e y ime I le he house—o whe e Iʼd been e e y ime
I e u ned—go old quickly
1
.
Ushbu misol (1) Lau en Vaysbe ge ning “P ada kiygan iblis” ki obidan olingan
boʻlib, qah amon ayol o asining uyini a k e ib, endi yaqin oʻ mishni eslaydi.
Kon eks dan biz bosh qah amonning “uy” haqidagi ushunchasi oilasi “Mom and
Dad” bilan bogʻliqligini bilib olamiz. Bi oq, “unbea able” si a doshi a “go old
quickly” ibo asi u ayli qah amonning uyga nisba an munosaba i juda salbiy
ekanligini ushunish mumkin, bu ushuna li, chunki balogʻa ga e gan koʻplab
odamla , shu oʻ inda qah amaon ayol ham uydan imkon qada ez oq chiqib ke ishga
a mus aqil ka ala hayo ini boshlashga in ilgan.
(2) She li ed in Pu chase, New Yo k, in a beau i ul house hey almos owned,
a e ou een yea s o s uggling wi h he mo gage. She had h ee child en, one
dog, he las hams e had inally died he yea be o e. And she had a husband she
lo ed
2
.
Daniel S ilning “Bax ” (“Dadajon”) asa idagi misolda (2) bu unlay boshqacha
manza ani kuza ish mumkin. Bizning oldimizda qa iyb 20 yildan be i u mush
qu gan qah amon ayol u adi. Bu misolda “uy” leksemasiga “beau i ul” deb ijobiy
baho be ilgan. “Fou een yea s o s uggling wi h he mo gage” soʻzla ida egalik
qilish uchun uzoq ku ilgan uyning qad iya i aniq i odalangan. Bundan ashqa i,
kon eks da biz “ amily-oila” leksemasining boshqa yad o maʼnola ini – “child en”,
“ ela ions” (“ h ee child en”, “a husband she lo ed”) ham kuza amiz.
(3) She wasnʼ jus isi ing he dad. Visi ing implied a weekend o wo, maybe
e en a week. She supposed she could li e wi h a isi . Bu o s ay un il la e Augus ?
P e y much he en i e summe ? Tha was banishmen …
3
.
Nikolas Spa ksning “Soʻnggi qoʻshiq” ki obidan olingan misol (3) ham
adqiqo uchun qiziqa lidi . Bu ye da onasi bilan aj ashgan o asining uyiga yozni
oʻ kazish uchun bo gan oʻsmi qiz qah amon haqida soʻz ke adi. Ushbu misolda
dwelling maʼnosi yashi in boʻlib, u qah amonning o asi bilan “qolishi” ke akligini
“banishmen ” ga isho a deb hisoblaydi. Bolala a o a oʻ asidagi yomon
munosaba la bil osi a aks e i ilgan, shuning uchun qah amonning o asi
yashaydigan joy ham salbiy baholanadi. Shunga qa amay, boshqa “child en”,
“ ela ions” kabi yad o iy maʼnola bilan oʻza o aʼsi kuza iladi.
Ikkinchi gu uh ela ions – oila iy munosaba la , yaqin munosaba la , qon
qa indoshlik munosaba la ini amalga oshi adigan misolla bilan i odalanadi.
(4) “… Ma iage is o women who a e looking o someone o suppo hem.
I wan o ake ca e o mysel , Oli e Wa son”.
(5) In he eigh een yea s heyʼd been ma ied, sheʼd become so dependen on
him. He ook ca e o all he li le p oblems in he li e, and mos o he big ones. I
was like li ing in a he me ically sealed wo ld, wi h Ollie always he e o p o ec
he
4
.
1
Weisbe ge L. The De il Wea s P ada.- 2003. (Электрон ресурс, мурожаат санаси 09.03.2025).
2
S eel D. Daddy.- DELL PUBLISHING, 2010. – URL: ile:///C:/Use s/Win/Downloads/s eel_danielle_daddy.pd
(Мурожаат санаси 09.03.2025)
3
Spa ks N.- The Las Song.- G ea B i ain: Sphe e, 2010. (Электрон ресурс, мурожаат санаси 09.03.2025).
4
S eel D. Daddy.- DELL PUBLISHING, 2010. – URL: ile:///C:/Use s/Win/Downloads/s eel_danielle_daddy.pd
(Мурожаат санаси 09.03.2025).
69
Misolla da (4, 5) qah amon u mushga chiqish sababla ini as i laydi. Bu nikoh
qah amonning ochilishiga yoʻl qoʻymaydi, chunki 20 yil da omida bu u mush uni
e iga qa am qilib qoʻyadi (“sheʼd become so dependen on him”) a buni “in a
he me ically sealed wo ld” aqqoslash asdiqlaydi. Bu ye da oila iy munosaba la
juda salbiy as i langan. Ikki bi -bi iga zid hola , yaʼni asa dagi hola da boʻlgani
kabi nikoh ha doim boshqa oila aʼzosini qoʻllab-qu a lash bilan bogʻliq, lekin
qah amon ayol e kinlikni/mus aqillikni o zu qiladi.
(6) Okay, she wasnʼ he wo s mom. She eally wasnʼ . And when she was
eeling gene ous, Ronnie migh e en admi ha she was p e y good as a as moms
wen .< …> and Ronnie wished o he hund ed h ime ha sheʼd been bo n in May
ins ead o Augus . Tha was when sheʼd u n eigh een, and he mom wouldnʼ be
able o o ce he o do any hing. Legally, sheʼd be old enough o make he own
decisions…
1
Misolda (6) bizga oila iy a qa indoshlik munosaba la i aqdim e iladi. Bu
ye da biz bolala a ula ning o a-onala i oʻ asidagi ushunmo chilik asosidagi
a lodla oʻqnashu ini kuza ishimiz mumkin, asosiy qah amon nazo a dan
cha chagan “ o o ce” (bosim oʻ kazish) a e kinlikka, mus aqillikka “old enough
o make he own decision” in ilish gʻoyasi aniq i odalangan.
Yuqo ida ahlil qilingan misolida (1) biz a lodla oʻqnashu ini, o a-
onala ning haddan ashqa i nazo a ini ham kuza amiz: Mom and Dad we e g ea ,
bu being asked whe e I was going e e y ime I le he house—o whe e Iʼd been
e e y ime I e u ned—go old quickly.
Shunday qilib, uch a misoldan oydalanib, biz ikki u dagi – qa indoshlik a
yaqin munosaba la ni ahlil qildik. Shula dan kelib chiqqan holda biz bu
munosaba la ni koʻpincha salbiy baholash mumkin, degan xulosaga kelishimiz
mumkin, lekin ula da ijobiy hola la (qoʻllab-qu a lash, nazo a ) ham ma jud.
Uchinchi gu uhga asosiy “child en”- a zandla maʼnosini i odalo chi
misolla ki adi.
Daniel S ilning “Bax ” (“Dadajon”) asa ida a zandla ma zusi aniq
koʻ sa ilgan boʻlib, bosh qah amon a qah amon ayolning a zandla ga boʻlgan
munosaba i juda a q qiladi.
(7) “Is ha wha Oli e eels oo?” She didnʼ answe o a long momen . She
didnʼ wan o ell him ha Ollie had always wan ed mo e child en.He was doing
well, ad ancing apidly in he i m, and e en i hey had been s a ing, he wouldnʼ
ha e le he ge an abo ion. He jus wouldnʼ . I was hei baby. Thei s. And long
be o e he baby came, he lo ed i
2
.
Misolla (7, 8) bosh qah amonning a zandla iga boʻlgan meh i koʻ sa ilib,
bunday meh uning xo inida boʻlmaydi. Alba a, bu misol eal hayo da ez- ez
uch amaydi, lekin, ayniqsa, u mush oʻ oqla oʻ asida englik ma jud boʻlgan
Ame ika men ali e ida bunday hola kam boʻlsada ma jud. Bundan ashqa i, “I was
hei baby. Thei s” jumlala ida egalik olmoshining ak o lanishi na aqa bosh
1
Spa ks N.- The Las Song.- G ea B i ain: Sphe e, 2010. . (Электрон ресурс, мурожаат санаси 09.03.2025).
2
S eel D. Daddy.- DELL PUBLISHING, 2010. – URL: ile:///C:/Use s/Win/Downloads/s eel_danielle_daddy.pd
(Мурожаат санаси 09.03.2025).
70
qah amon uchun a zandla ning muhimligini bildi adi, balki a zandla u uchun
oila iy hayo ining bi qismi hisoblanadi.
(8) <…> he walked a ound he house, ca ying him in his a ms, while Sa ah
collapsed in a chai wi h a sigh and a glass o wine, wonde ing how she was going
o su i e i . Mo he hood was de ini ely no he s ong sui , and he apa men was
so small, i was d i ing he c azy
1
.
Misolda (9) koʻ inib u ibdiki, “collapse”, “su i e” eʼlla ida onalik bosh
qah amon uchun ka a qu onch olib kelmaydi shuningdek, “d i e oneʼs c azy”
ibo asi mazku kon eks da keskin muhi ini ya a adi.
“Soʻnggi qoʻshiq” asa ida o alik meh ining quyidagi misolla da koʻ sa ishimiz
mumkin.
(9) He ell asleep almos immedia ely bu woke an hou la e . Tip oeing
ou side again, he wen o check on he daugh e he lo ed mo e han li e i sel .
(10) S e e lo ed his child en mo e han li e i sel , bu mo e han ha , he knew
ha Jonah needed him, and once mo e, he was s uck by he ealiza ion ha he was
ailing as a a he
2
.
Misoldagi (10, 11) “mo e han li e i sel ” aqqoslash a zandla ni “hayo ning
oʻzidan koʻ a koʻp oq” se adigan qah amonning dunyoqa ashidagi qad -qimma ni
koʻ sa adi.
(11) E en hough i didnʼ wo k ou in he end he way you o I wan ed i o, I
see you and Jonah and I hink how lucky I am o ha e you as child en. In a li e ime
o mis akes, you wo a e he g ea es hings ha ha e e e happened o me”
3
.
Misoldagi (12) “lucky”, “ he g ea es ” ijobiy si a la i a zandla ga boʻlgan
muhabba ni namoyish e adi a ula ning hayo dagi ahamiya ini ushunishga imkon
be adi.
Leksik-seman ik ahlil ja ayonida “ amily-oila” leksemasining asosiy
maʼnola ining amalga oshi ilishi ham ijobiy, ham salbiy boʻlish belgila ini
aniqladik, bu esa oʻz oʻ nida, maʼlum kon eks doi asida oʻzini namoyon qilu chi
“ amily-oila” leksemasi a kibidagi baholo chi komponen ning ma judligini
koʻ sa adi.
Demak, “ amily-oila” leksemasining aʼ i iy ahlili na ijasida ochilgan oʻzak
maʼnola i badiiy asa ma nla ida kel i ilgan lisoniy as i la bilan ham asdiqlanadi.
Asosiy maʼnola bi xil kon eks da paydo boʻlishi, oʻza o aʼsi qilishi yoki bi -bi ini
oʻldi ishi, boshqa qad iya la ni inko e ishi yoki maʼlum bi baholash komponen i
ma judligi sababli us unlik qilu chi asosiy qah amonla olami manza asida qad iya
si a ida ishlashi mumkin. Shuning uchun asosiy qad iya la ni “ amily-oila”
konsep ining qad iya -seman ik koʻlamining asosiy a kibiy qismla i si a ida koʻ ish
mumkin.
Shunday qilib, dwelling maʼnosini amalga oshi ish doi asida biz “home”ni
“ amily-oila”ning qad iya konsep i bilan bogʻliq a kibiy komponen si a ida aj a ib
koʻ sa ishimiz mumkin, ela ions maʼnosi e -xo in yoki oila iy munosaba la –
1
S eel D. Daddy.- DELL PUBLISHING, 2010. – URL: ile:///C:/Use s/Win/Downloads/s eel_danielle_daddy.pd
(Мурожаат санаси 09.03.2025).
2
Spa ks N.- The Las Song.- G ea B i ain: Sphe e, 2010. (Электрон ресурс, мурожаат санаси 09.03.2025).
3
Ўша ерда.
71
ela i es oʻ asidagi munosaba la da i odalanadi, child en maʼnosi ham “ amily-
oila” qad iya konsep ining a kibiy elemen i si a ida qa alishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. S eel D. Daddy.- DELL PUBLISHING, 2010. – URL:
ile:///C:/Use s/Win/Downloads/s eel_danielle_daddy.pd (Mu ojaa sanasi
09.03.2025).
2. Spa ks N.- The Las Song.- G ea B i ain: Sphe e, 2010. (Elek on esu s,
mu ojaa sanasi 09.03.2025).
3. Weisbe ge L. The De il Wea s P ada.- 2003. (Elek on esu s, mu ojaa
sanasi 09.03.2025).
