BIRLASHGAN MILLATLAR TASHKILOTI TIZIMIDA O'ZBEKISTON: ERISHILGAN MUVAFFAQIYATLAR VA KELAJAKDAGI VAZIFALAR

300 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc BIRLASHGAN MILLATLAR TASHKILOTI TIZIMIDA O'ZBEKISTON: ERISHILGAN MUVAFFAQIYATLAR VA KELAJAKDAGI VAZIFALAR Abdurazzoqova Robiya Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Niyozova Sevara Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17736072 Annotatsiya: Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasining Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimidagi faoliyatining asosiy yo'nalishlari, erishilgan muvaffaqiyatlar va kelajakdagi ustuvor vazifalarini kompleks tahlil qilishga bag'ishlangan. Maqolada O'zbekistonning BMTga a'zo bo'lishining tarixiy ahamiyati, xalqaro maydonda olg'a surilgan tashabbuslar, shuningdek, Barqaror Rivojlanish Maqsadlari doirasida amalga oshirilayotgan islohotlar yoritilgan. Markaziy Osiyoda tinchlik va barqarorlikni ta'minlash, Aral dengizi muammosini hal etish, inson huquqlari sohasidagi yutuqlar, iqtisodiy hamkorlikning dolzarb masalalari alohida o'rganilgan. Tadqiqot natijalari O'zbekistonning BMT tizimidagi kelajakdagi faoliyatining istiqbolli yo'nalishlarini belgilashga yo'naltirilgan. Kalit So’zlar: O'zbekiston diplomatiyasi, Barqaror rivojlanish maqsadlari, Markaziy Osiyo mintaqaviy hamkorligi, Aral dengizi muammosi, xalqaro tashkilotlar, Tinchlik va xavfsizlik, Inson huquqlari, BMT loyihalari, Xalqaro hamkorlik, BMT Nizomi, BMT Bosh Assambleyasi, Barqaror rivojlanish hamkorlik doirasi, BMT ixtisoslashtirilgan agentliklari, Raqamlashtirish va innovatsiyalar, Yashil iqtisodiyot, Madaniy meros, Xalqaro huquq. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) 1945-yil 24-oktyabr sanasida rasman tashkil etilgan. Ushbu sana BMT Nizomi (asosiy hujjati) BMTga a'zo bo'lgan va doimiy a'zoligini saqlab qolgan beshta davlat—Xitoy, Fransiya, Sovet Ittifoqi (hozirgi Rossiya), Buyuk Britaniya va AQSh hamda boshqa ko'plab davlatlar tomonidan ratifikatsiya qilinganligi munosabati bilan tan olingan. Tashkilotning nomzod sifatidagi tug'ilishi Ikkinchi Jahon Urushi davrida, 1942-yil 1yanvarda bo'lib o'tdi. O'shanda urushda ittifoqchi bo'lgan 26 davlat "Birlashgan Millatlar Deklaratsiyasi"ni imzolab, o'z kuchlarini birlashtirishga va'da berishdi. "Birlashgan Millatlar" atamasi o'sha paytdagi AQSh prezidenti Franklin Ruzvelt tomonidan taklif qilingan. Tashkilotning aniq shakllanishi va Nizomining ishlab chiqilishi 1945-yil 25-apreldan 26iyungacha AQShning San-Fransisko shahrida bo'lib o'tgan konferensiyada amalga oshirildi. Ushbu tadbirda dunyoning 50 davlati ishtirok etdi va BMT Nizomini yakunlab, imzoladilar. BMTga asos solinishining asosiy sababi Ikkinchi Jahon Urushining dahshatli vayronagarchiliklari va fojialaridan keyin kelajakda xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash, millatlar o'rtasida do'stona munosabatlarni rivojlantirish, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va gumanitar muammolarni hal qilishda hamkorlik qilish va inson huquqlari va asosiy erkinliklar hurmatini rag'batlantirish uchun barqaror xalqaro tashkilot yaratish zarurati edi. Uning to'g'ridan-to'g'ri predessori bo'lgan va samarasiz deb topilgan Millatlar Ligasining muvaffaqiyatsizligi ham yangi va samarali tashkilotning shakllanishiga turtki bo'ldi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimida O'zbekistonning faol ishtiroki 1992-yildan boshlanib, bugungi kunga qadar muhim muvaffaqiyatlarga erishdi. O'zbekiston BMTning asosiy organlari va ixtisoslashtirilgan tashkilotlarida faol ishtirok etib kelmoqda. 301 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc O'zbekiston BMTning Tinchlikparvarlik Faoliyati bo'yicha Komissiyasiga a'zo bo'lgan birinchi Markaziy Osiyo davlatidir. Bu O'zbekistonning xalqaro tinchlik va xavfsizlik masalalaridagi mavqeini mustahkamlagan. 2018-2020 yillarda BMT Inson Huquqlari Kengashiga a'zo bo'lish O'zbekistonning inson huquqlari sohasidagi yutuqlarini xalqaro miqyosda tan olinishini ta'minladi. Barqaror rivojlanish sohasida O'zbekiston BMTning 2030-yilgacha Barqaror Rivojlanish Sohasidagi Maqsadlarini amalga oshirish bo'yicha izchil siyosat olib bormoqda. Ayniqsa, "Hech qanday och qolmaslik", "Sog'lom turmush tarzi va farovonlik", "Izlashlar va innovatsiyalar" kabi maqsadlarni amalga oshirishda sezilarli yutuqlarga erishildi. O'zbekiston BMTning Orol dengizi muammosini hal qilishdagi sa'y-harakatlarida faol ishtirok etadi. BMT Bosh Assambleyasining Orol hududiga aloqada bo'lgan maxsus sessiyalari va rezolyutsiyalari O'zbekiston tashabbusi bilan qabul qilindi. Bu muammoning xalqaro miqyosda tan olinishiga va yechim topishga yordam berdi. Madaniy hamkorlik sohasida O'zbekistonning Boshqash, Samarqand, Xiva kazi tarixiy shaharlari UNESCOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. BMTning Madaniy tashkiloti - UNESCO bilan hamkorlikda o'zbek madaniy merosini saqlash va rivojlantirish bo'yicha ko'plab loyihalar amalga oshirilmoqda. Kelajakdagi vazifalar qatoriga BMT Tashkilotining Barqaror Rivojlanish bo'yicha 2030yilgacha Maqsadlariga erishishda faolroq ishtirok etish, Iqlim o'zgarishi bo'yicha Parij kelishuvining amalga oshirilishi, raqamli iqtisodiyot va sun'iy intellekt sohasida yangi hamkorlik yo'nalishlarini ishlab chiqish kiradi. O'zbekiston BMTning kelajakdagi islohotlarida ham faol ishtirok etishi kutilmoqda. Bu tashkilotning samaradorligini oshirish, qaror qabul qilish jarayonlariga teng huquqli ishtirok etish va mintaqaviy muammolarni hal qilishda BMTning rolini kuchaytirishni o'z ichiga oladi. BMT va O'zbekiston o'rtasidagi hamkorlik nafaqat ikki tomonlama, balki mintaqaviy va global ahamiyatga ega. O'zbekiston BMT tizimida o'zining mustaqil va faol siyosatini olib borishda davom etmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) xalqaro tinchlik, xavfsizlik va hamkorlikni ta'minlash maqsadida 1945-yilda tashkil etilgan global tashkilotdir. Uning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash Inson huquqlari va asosiy erkinliklarni himoya qilish Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishni rag'batlantirish Xalqaro huquqni rivojlantirish va qo'llash. BMTga a'zo davlatlar quyidagi afzalliklarga ega bo'ladilar: Siyosiy va diplomatik manfaatlar: BMTga a'zolik davlatlarga global siyosatda ovoz berish huquqini beradi Xalqaro nufuz va tan olinishni oshiradi Boshqa davlatlar bilan muloqot va muzokaralar uchun platforma yaratadi Iqtisodiy va moliyaviy manfaatlar: BMTning rivojlanish dasturlari va loyihalaridan foydalanish imkoniyati Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg'armasi kabi ixtisoslashtirilgan tashkilotlardan moliyaviy yordam Texnik va texnologik yordam olish imkoniyati Xavfsizlik manfaatlari: BMTning tinchlikparvarlik missiyalari va sanksiyalar tizimidan foydalanish Kollektiv xavfsizlikni ta'minlash Mintaqaviy nizolarni hal qilishda vositachilik xizmatlaridan foydalanish Ijtimoiy va madaniy manfaatlar: Ta'lim, sog'liqni saqlash va madaniyat sohasidagi BMT dasturlaridan foydalanish UNESCO, UNICEF, WHO kabi ixtisoslashtirilgan tashkilotlarning resurslaridan foydalanish Xalqaro tajriba va bilim almashish 302 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Huquqiy manfaatlar: Xalqaro huquqni shakllantirishda ishtirok etish Xalqaro sud va tribunalardan foydalanish Davlat suverenitetini himoya qilish BMTga a'zo davlatlar shuningdek, quyidagi imkoniyatlarga ega: Global muammolarni hal qilishda ishtirok etish O'z mintaqasining manfaatlarini himoya qilish Xalqaro me'yorlar va standartlarni belgilashda ishtirok etish Inson huquqlari va demokratik qadriyatlarni himoya qilish Atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishiga qarshi kurashish BMT tizimi davlatlarga nafaqat manfaatlar, balki ma'lum majburiyatlarni ham yuklaydi. A'zo davlatlar BMT Nizomini qabul qilishlari, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashga hissa qo'shishlari, inson huquqlari va asosiy erkinliklarni hurmat qilishlari shart. Birinchidan va eng muhimi, BMT xalqaro munosabatlarning asosiy platformasi hisoblanadi. Bu erda kichik yoki katta, boy yoki kambag'al barcha davlatlar teng huquqli hisoblanadi va ularning ovozlari teng e'tiborga olinadi. Bu kichik davlatlarga global siyosatda o'z ovozlarini eshitish imkoniyatini beradi. Ikkinchidan, BMT xalqaro qonun va normalarni belgilovchi asosiy tashkilotdir. A'zo davlatlar xalqaro qonunlarni shakllantirishda bevosita ishtirok etishlari mumkin, bu esa ularning milliy manfaatlarini himoya qilish imkoniyatini beradi. Uchinchidan, BMT xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashning asosiy mexanizmidir. Tinchlikparvarlik operatsiyalari, diplomatik vositachilik va sanksiyalar ko'pincha BMT mandati asosida amalga oshiriladi. Bu davlatlarga tashqi tahdidlarga qarshi kollektiv himoya ta'minlaydi. To'rtinchidan, BMT inson huquqlari, demokratiya va asosiy erkinliklarning asosiy himoyachisidir. Bu tashkilot inson huquqlari buzilishlarini monitoring qiladi va davlatlarga o'z fuqarolarining huquqlarini himoya qilishda yordam beradi. Beshinchidan, BMT global iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning asosiy tashkilotchisidir. Rivojlanayotgan davlatlar BMT orqali moliyaviy yordam, texnik yordam va texnologiyalarga kirish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Oltinchidan, BMT insonparvarlik yordamining asosiy tashkilotchisidir. Tabiiy ofatlar, qurolli mojarolar va boshqa favqulodda vaziyatlarda BMT va uning agentliklari eng yirik yordam ko'rsatuvchi tashkilot hisoblanadi. Yettinchidan, BMT atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanishning asosiy tashkilotchisidir. Iqlim o'zgarishi, biologik xilma-xillikning yo'qolishi va boshqa ekologik muammolar global miqyosda BMT rahbarligida hal qilinadi. Sakkizinchinidan, BMT madaniyat, ta'lim, sog'liqni saqlash va boshqa sohalarda xalqaro standartlarni belgilovchi tashkilotdir. UNESCO, WHO, UNICEF kabi ixtisoslashtirilgan tashkilotlar o'z sohalarida global standartlarni belgilaydilar. To'qqizinchinidan, BMTga a'zolik davlatlarga xalqaro miqyosda tan olinish va legitimlik beradi. BMTga a'zo bo'lmagan davlat xalqaro hamjamiyatda to'liq huquqli a'zo sifatida qaralmasligi mumkin. O'ninchidan, BMT davlatlar uchun xalqaro hamkorlik va ishonch qurishning eng samarali platformasidir. Muntazam ravishda o'tkaziladigan BMT Bosh Assambleyasi va boshqa yig'ilishlar davlatlar o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri aloqalar o'rnatish imkoniyatini beradi. Bu sabablar tufayli BMTga a'zolik zamonaviz davlatning mavjudligi va xalqaro faoliyati uchun mutlaqo zarur shartga aylangan. O'zbekiston 1992-yil 2-mart kuni Birlashgan Millatlar Tashkilotiga to'liq huquqli a'zo bo'ldi. Bu qadam mamlakatning xalqaro hamjamiyatga integratsiyasining eng muhim boshlang'ich nuqtasi bo'lib, undan keyingi barcha yutuqlarning asosini qo'ydi. 303 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Bu a'zolik O'zbekistonni olib keldigan muvaffaqiyatlarni bir necha yo'nalishda ko'rish mumkin. Birinchidan, bu xalqaro maydonda ishonch va obro'. Mustaqilligining dastlabki kunlaridanoq O'zbekiston dunyoning eng nufuzli va keng qamrovli tashkilotiga a'zo bo'lish orqali o'zining suveren huquqlarini, hududiy yaxlitligini va do'stona tashqi siyosatini butun dunyoga e'lon qildi. Bu unga global siyosatda o'z o'rnini egallash, o'z manfaatlarini himoya qilish va o'z pozitsiyalarini yetkazish uchun keng platforma yaratib berdi. Ikkinchidan, bu iqtisodiy va texnik hamkorlik. BMT tizimidagi turli tashkilotlar—Jahon Banki, Xalqaro Valyuta Jamg'armasi, Iqtisodiyot va Taraqqiyot Bo'yicha BMT Kengashi va boshqalar—bilan hamkorlik orqali O'zbekiston iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish, transport, qishloq xo'jaligi, energetika sohalarida zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, shuningdek, makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda keng imkoniyatlarga ega bo'ldi. Ko'plab loyiha va dasturlar mamlakatimizning iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat qildi. Uchinchidan, bu ijtimoiy sohada yordam. BMTning Bolalar Jamg'armasi (UNICEF), Aholi Jamg'armasi (UNFPA) va Sog'liqni Saqlash Tashkiloti (WHO) kabi ixtisoslashtirilgan agentliklari bilan hamkorlik ta'lim, sog'liqni saqlash, onalar va bolalar salomatligi, oila salomatligi kabi sohalarda qimmatli tajriba, mutaxassislar va moliyaviy qo'llab-quvvatlashni olib keldi. Bu milliy dasturlarni ishlab chiqish va ularni amalga oshirishda muhim rol o'ynadi. To'rtinchidan, bu mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlik. O'zbekiston BMT shaffofligi va platformasidan foydalanib, o'zining mintaqaviy tashabbuslarini, xususan, Afg'oniston tinchlik jarayoni, Orol dengizi muammosi, terrorizm va ekstremizmga qarshi kurashish kabi global muammolar bo'yicha o'z pozitsiyasini dunyo hamjamiyatiga muvaffaqiyatli yetkazdi. "Markaziy Osiyoda tinchlik va farovonlik uchun hamkorlik mintaqaviy markazi" tashabbusi BMT tomonidan qo'llab-quvvatlandi va mintaqaviy ahamiyatga ega bo'ldi. Umuman olganda, BMTga a'zolik O'zbekiston uchun nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan ham sezilarli imkoniyatlar eshigini ochdi. Bu mamlakatimizning xalqaro munosabatlardagi ishtirokini chuqurlashtirdi, uning global vaznini oshirdi va mustaqil davlat sifatida rivojlanishiga kuchli turtki bo'ldi. Bu o'zaro manfaatli hamkorlikning yorqin namunasi hisoblanadi. O'zbekiston BMT bilan hamkorlikni yanada chuqurlashtirish va yangi bosqichga ko'tarish maqsadida bir qator ustuvor vazifalarni belgilab olgan. Ushbu rejalar mamlakatning ichki rivojlanish strategiyasi va BMTning 2030-yilgacha bo'lgan Barqaror Rivojlanish Maqsadlari bilan uzviy bog'liq. Birinchidan, Barqaror Rivojlanish Maqsadlariga erishish doirasida aniq va o'lchanadigan natijalarga qaratilgan ishlar olib borilmoqda. Bunga iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, qashshoqlikni qisqartirish, sifati ta'lim va sog'liqni saqlash xizmatlarini hamma uchun qulay qilish kiradi. BMT tashkilotlari bilan birgalikda "yashil iqtisodiyot"ga o'tish, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va ekologik barqarorlikni ta'minlash bo'yicha amaliy loyihalarni amalga oshirish rejalashtirilgan. Ikkinchidan, Aral dengizi muammosini hal etish bo'yicha hamkorlikni kuchaytirish. Bu nafaqat ekologik, balki ijtimoiy-iqtisodiy inqirozdir. O'zbekiston BMT platformasida ushbu muammoni dunyo miqyosida ko'tarib, xalqaro hamjamiyatning e'tiborini tortish va mintaqada yashovchi aholining farovonligini oshirish, shuningdek, voha infratuzilmasini modernizatsiya qilish uchun texnik va moliyaviy yordamni jalb qilishni davom ettirmoqda. Uchinchidan, innovatsion rivojlanish va raqamlashtirish. BMTning tegishli tashkilotlari, masalan, BMTning Taraqqiyot Dasturi (UNDP) va Xalqaro Telekommunikasyon Ittifoqi (ITU) bilan hamkorlikda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, "aqlli shaharlar" konsepsiyasini joriy etish va aholining raqam savodxonligini oshirish bo'yicha dasturlarni amalga oshirish ko'zda tutilgan. 304 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc To'rtinchidan, yoshlar siyosati va ularning ishtirokini kengaytirish. O'zbekiston BMTning yoshlar masalalari bo'yicha agentliklari bilan birgalikda yoshlarning bilim va ko'nikmalarini oshirish, ularga ta'lim va ish o'rinlari yaratish, shuningdek, ularning qaror qabul qilish jarayonlarida faol ishtirokini ta'minlashga qaratilgan tizimli ishlarni olib borishni maqsad qilgan. Beshinchidan, madaniyat va turizm sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish. BMTning Madaniyat Tashkiloti (UNESCO) bilan yaqin hamkorlikda O'zbekistonning noyob madaniy meros obyektlarini qayta tiklash, ularni dunyo miqyosida targ'ib qilish va barqaror turizmni rivojlantirish rejalashtirilgan. Bu nafaqat mamlakat imijini yaxshilash, balki iqtisodiyotga bevosita hissa qo'shish imkonini beradi. Oxir oqibat, O'zbekistonning BMT tizimidagi faolligini oshirish. Mamlakat BMTning turli organlari va ixtisoslashtirilgan agentliklarida o'z vakillarini faol ishtirok ettirish, xalqaro normalar va standartlarni shakllantirishda o'z ta'sirini oshirish, shuningdek, kelajakda BMTning yetakchi organlariga nomzodlarni qo'yish kabi maqsadlarni ko'zlaydi. Bu O'zbekistonning global vaznini yanada oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. O‘zbekiston Respublikasining “Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomini tan olish to‘g‘risida”gi Qonuni. – T.: 1992. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Birlashgan Millatlar Tashkiloti Tizimi bilan hamkorlikni chuqurlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. – T.: 2021-yil 24-may, PF6236-son. 3. Birlashgan Millatlar Tashkiloti. O‘zbekiston va BMT: Barqaror Rivojlanish Hamkorlik Doirasi (UNSDCF) 2021-2025. – T.: 2020. 4. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi. – San-Fransisko: 1945. 5. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi Ishlar Vazirligi. O‘zbekistonning BMTdagi faoliyati: 30 yillik yutuqlar. – T.: 2022. 6. United Nations Development Programme (UNDP). Country Programme Document for Uzbekistan 2021-2025. – New York: 2020. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning BMT Bosh Assambleyasining 72sessiyasidagi nutqi. – Nyu-York: 2017-yil 19-sentyabr. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning BMT Bosh Assambleyasining 75sessiyasidagi nutqi. – Nyu-York: 2020-yil 23-sentyabr. 9. “O‘zbekiston – 2030” Strategiyasi. – T.: 2023. 10. Birlashgan Millatlar Tashkiloti. Barqaror Rivojlanish Maqsadlari: Hisobot 2022. O‘zbekiston. – T.: 2022. 11. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki. BMT tizimidagi moliyaviy institutlar bilan hamkorlik hisoboti. – T.: 2023. 12. United Nations in Uzbekistan. “Aral Sea Region: Building Resilience through Innovation” Programme Document. – T.: 2021.