Ondernemingsrasionalisasie: Vernuwer of vernietiger van u werkerskorps

Claassen, P.; Backe , W. A icle Onde nemings asionalisasie: Ve nuwe o e nie ige an u we ke sko ps Sou h A ican Jou nal o Business Managemen P o ided in Coope a ion wi h: Uni e si y o S ellenbosch Business School (USB), Bell ille, Sou h A ica Sugges ed Ci a ion: Claassen, P.; Backe , W. (1989) : Onde nemings asionalisasie: Ve nuwe o e nie ige an u we ke sko ps, Sou h A ican Jou nal o Business Managemen , ISSN 2078-5976, A ican Online Scien i ic In o ma ion Sys ems (AOSIS), Cape Town, Vol. 20, Iss. 3, pp. 134-143, h ps://doi.o g/10.4102/sajbm. 20i3.953 This Ve sion is a ailable a : h ps://hdl.handle.ne /10419/218029 S anda d-Nu zungsbedingungen: Die Dokumen e au EconS o dü en zu eigenen wissenscha lichen Zwecken und zum P i a geb auch gespeiche und kopie we den. Sie dü en die Dokumen e nich ü ö en liche ode komme zielle Zwecke e iel äl igen, ö en lich auss ellen, ö en lich zugänglich machen, e eiben ode ande wei ig nu zen. So e n die Ve asse die Dokumen e un e Open-Con en -Lizenzen (insbesonde e CC-Lizenzen) zu Ve ügung ges ell haben soll en, gel en abweichend on diesen Nu zungsbedingungen die in de do genann en Lizenz gewäh en Nu zungs ech e. Te ms o use: Documen s in EconS o may be sa ed and copied o you pe sonal and schola ly pu poses. You a e no o copy documen s o public o comme cial pu poses, o exhibi he documen s publicly, o make hem publicly a ailable on he in e ne , o o dis ibu e o o he wise use he documen s in public. I he documen s ha e been made a ailable unde an Open Con en Licence (especially C ea i e Commons Licences), you may exe cise u he usage igh s as speci ied in he indica ed licence. h ps://c ea i ecommons.o g/licenses/by/4.0/ 134 S.-A .Tydsk .Bed y sl.1989,20(3) Onde nemings asionalisasie: Ve nuwe o e nie ige an u we ke sko ps P. Claassen Posbus 1091, Johannesbu g, 2000 Republiek an Suid-A ika W. Backe * Depa emen Bed y sielkunde, Randse A ikaanse Uni e si ei , Posbus 524, Johannesbu g, 2000 Republiek an Suid-A ika Aan aa 20 Maa 1989 The a ionaliza ion o companies: Renewe o des oye o he wo k- o ce. The a ionaliza ion o companies in he Wes e n wo ld has become almos an in eg a ed pa o mode n managemen s a egies. The downsizing synd ome has p o en o be he a ou i e choice o many. Change, so many s udies ha e p o en, enhances esis ance among employees. Change as expe ienced du ing he downsizing p ocess, whe e e enchmen o ms an inhe en pa o he s a egy c ea es i s own ange o ea s and expec a ions amongs employees. This s udy analyses he expe iences o employees du ing he phases o des uc i e change. The hypo hesis he s udy es ed was ha signi ican ly mo e employees will a e he expe ience as ex emely nega i e and ha he main issue a s ake is job secu i y. I was ound ha al hough a signi ican p opo ion o he employees hough ha d a ic change was neccessa y, hey we e bi e ly unhappy wi h he way managemen in oduced he change. I was also ound ha a he cen e o unhappiness, h ea s o job secu i y caused he mos damage. Fu he mo e, i was p o en ha du ing change, a well-planned, p e-p og ammed exe cise, wi h a de ini e beginning and end ime c ea es signi ican ly lesse s ess and ea amongs employees han du ing a uns uc u ed almos open ended p ocess. Die asionalise ing an onde nemings in die Wes e se we eld he ampe 'n gei'n eg ee de dee! an mode ne bes uu s a egie gewo d. Die e sk alingsind oom, so blyk di , is die gewilds c kcusc ondc bes uu .Di is deu baie s udies bewys, da e ande ing ecn o andc o m an wee s and onde wc kneme s kweek. Ve andc ing, soos di deu lee wo d ydens c sk aling en waa pe soneel e minde ing inhe en aan die p oses is, skep sy eie uniekc eeks cse en e wag ings onde we kneme s. Hie dic s udie analisee die onde indinge an we kncme s ydens ases an des uk iewc c andc ing. Die hipo ese wa ge oe s is, is da bcduidend mee wc kneme s die p oses as ui c s ncga ie sal e aa en da die g oo s e ak o wa nega iwi ci bci'n loed we kscku i ci bcd ciging sal wees. Daa is bc ind da alhoewel 'n beduidende aan al an die we kncme s aangedui hc da e ande ing in hul o ganisasies noodsaaklik was, was hulle c sel dc yd bi e ongelukkig oo die wysc waa op e ande ing in die o ganisasie ocgcpas is. Daa is ook be ind da die hoo oo saak i ongelukkigheid we kseku i ei bed eiging was. Ve olgens is daa s a is ics beduidcnde bewys da gocdbcplande, goedges uk u ee de e andc ingspogings me 'n duidelike begin en 'n einde baie minde s ess en ongelukkigheid e oo saak as pogings wa onbeplan, ad hoc en ampe ydloos an aa d is. lnleiding 'We ained ha d, bu i seemed ha e e y ime we we e beginning o o m up in o eams we would be eo ganised. I was o lea n la e in li e ha we end o mee any new si ua ion by eo ganising, and a wonde ul me hod i can be o c ea ing he illusion o p og ess, while p oducing con usion, ine iciency and demo alisa ion' -Caius Pe onius AD69. Onde nemings asionalisasie he 'n modegie gewo d. Onde nemings wa skynbaa die pyne an one ek iwi ei oel, o in 'n sel geskep e milieu an onde gang lee , loods g aag hie die egniek om hul onde nemings op die e nuwingspad e plaas. Pe onius hie bo noem di die illusie an oo ui gang. Wa is hie die p oses by name an onde nemings asionalisasie en hoe belee we kneme s hie die d as iese ing yping an bes uu ? Die sk ywe s he oo 'n bes ek an d ie jaa 'n diepgaande s udie oo die mannek agbes uu skompo- nen an onde nemings asionalisasie geloods, en die esul a e hie an wo d hie onde besp eek. Ondememings asionalisasie: 'n De inisie Onde nemings asionalisasie is daa die p oses waa deu 'n ondememing poog om i enige kombinasie an edes sy hulpb onne en/o p osesse so e he s uk u ee , da die doelwi wa oo sp ui ui die edes i die s ap, geop imalisee wo d. Die doelwi kan e sk aling o e g o ing an ak iwi ei e wees, maa he as einddoel 'n esul aa wa die pe sepsie laa da die p oses sukses olle e nuwing meegeb ing he . Di is 'n in e ensie an e ande ing me e nuwing o oo lewing as einddoel. Die asionalisasiep oses kan an gedeel elike o o ale aa d wees. Tydens laasgenoemde p oses bes aan die geneigdheid by bes uu om alle p osesse en sis eme e e nuwe. 'n Rasionalisasiekoo s, wa 'n begees e de d y k ag i e nuwing as oedingsb on he , is dan ipe end an bes uu de s se ged ag. Rasionalisasie is ui e s kompleks in o ale o maa . Di sp eek alle bed y sp osesse gelyk ydig aan i die mannek agbes uu de kan di 'n klimaks in be oepse a ing wees. Hie die a ikel okus p ime op die we kneme se a ings ydens so 'n p oses. P obleems elling Geen om a ende s udie oo die e a ings an we kneme s ydens onde nemings asionalisasie kon deu die sk ywe s opgespoo wo d nie. Rasionalisasie he 'n modegie gewo d en og, soos e moed deu die sk ywe s, wo d bi e min aandag geskenk aan die e wag inge en ese an we kneme s ydens die p oses. Ene syds omda bes uu nie die ui koms an we kneme s as 'n p ime e oo weging nodig ag nie en S.A .J.Bus.Mgm .1989,20(3) ande syds omda hulle nie wee hoe we kneme s gaan o kan eagee nie en dus nie in hul de ailbeplanning daa oo oo siening maak nie. Die s udie is onde neem om die eo ie an asionalisasie anui 'n mannek agbes uu spe spek ie e o mulee en in aanslui ing daa by is me ings in die p ak yk onde neem om as e s el hoe we kneme s die p osesse an des uk iewe e ande ing deu lee . Na o singsme odiek Ten einde as e s el hoe we kneme s asionalisasie belee en opsig e an hul e edenheid en on e edenheid me die p oses is 'n aelys aan 350 oesighoue s en middelbes uu de s in e skeie onde nemings gegee i ol ooiing. Die aelys he uim e gehad i 'n blo e 'Ja' o 'Nee' an woo d, asook 'n uim e i e duideliking waa om die esponden e ede o on e ede ges em is. Die aelys he die olgende aspek e gedek: - o we kneme s bes uu se ge oel dee! oo nodigheid i asionalisasie; - bes uu se han e ing an die saak aldus hulle pe sepsie; - p oduk iwi ei ydens die p oses; - kommunikasie ydens die p oses; - o ganisasies uk u e ing; - aan aa baa heid en opsig e an die ydsduu an die p oses; -pe soonlike e a ings en opsig e an onseke heid, konsul asie en meelewing, gesinsonge ie , ens.; - pe soneel e minde ing en die impak daa an; -gesondheidsge olge; - akunielidmaa skapoo weging; - a beidsomse ; en - algemene ind ukke. Die sk ywe s se be indinge is da asionalisasie deu 'n s a is ies beduidcndc pe sen asie we kneme s as ui e s auma ies belce wo d. Mee as 70% an die esponden c was, alhoewel hulle me bes uu saamges em he oo die nodigheid an asionalisasie, oo 'n wye eeks an dimcnsies on e ede me di wa hulle deu lee he . 'n Rada model wa die ma e an on e edenheid eenoo e edenheid en opsig e an die onde genoemde ak o e ui beeld, is ui die esul a e saamges el. Rada model oo 22 dimensies en opsig e an pe soneel se e a ings an die p oses Die model wo d anui die nega iewe en posi iewe e band aangebied, me ande woo de elke as se waa de e eenwoo dig die kumula iewe nega iewe o posi iewe esponse wa e k y is i die be okke aag o g oepe ings an ae, waa an oepassing. Die as- waa de is deu gaans 100 en is ui ged uk as 'n pe sen asie (%). Die sy e in hakies e eenwoo dig die nomme o besk ywing an die as olgens die indeks. Die dimensies hie in ui gebeeld is soos olg: 1. die nodigheid i asionalisasie al dan nie; 2. is die pe soneel gekonsul ee ; 135 3. is die me odiek wa oegepas is, goed; 4. was bes uu se han e ing goed; 5. wo d lojali ei en e oue behou; 6. was kommunikasie me pe soneel goed; 7. was beplanning goed; 8. was kommunikasie geloo waa dig; 9. was ge ug e olop; 10. was o ganisasies uk u e ing goed; 11. was die yds e loop aan aa baa ; 12. he p oduk iwi ei an we ke s gcdaal; 13. was bes uu sensi ie i p oduk iwi ei ; 14. was we kneme s baie onseke ; 15. sal we ke s inansieel skade ly; 16. was we kneme s bang i we k e lies; 17. glo we kneme s mense gaan a gedank wo d; 18. he pe soneel e minde ing 'n nega iewe o posi iewe beeld gelaa ; 19. he we kneme s bedanking oo weeg; 20. he we kneme s di oo weeg om by 'n akunie aan e slui ; 21. was we kneme s onbillik behandel; 22. is we kneme s se gesondheid bei"n loed. Die 'Ja' en 'Nee' an woo de is s a is ies ge oe s i beduidende e skille ussen die posi ie •e en nega iewe e a ings deu die esponden e. Die Chi-kwad aa oe s soos besk y deu Malik & Mullen (1975: 299) is geb uik. Die olgende esul aa he ge ealisee : 25 an woo de he s a is ics beduidend gedisk iminee by X20_ 95 me K = 1 en abelwaa de = 3,8416. Slegs in ie ge alle is onbeduidende e skille NEGATIEWE VERBAND , ... ... (17) .... POSITIEWE VERBAND 1111 .. (17) .. .. .. 1131 - ,11, 1121 m, "' 100 a, ,oo •• .. .. 1131 * 11 J 1121 ... . ... (7) .... • - (7) .. • .. Flguw 1 Rada p o iel: On e edenheid eenoo e edenhcid 136 aange eken. Die ig ing an e skil was hoo saaklik nega ie me slegs ie ae wa na die posi iewe kan disk iminee . Die ie posi iewe an woo de is en opsig- e an oo weging an akunielidmaa skap, gesondheids- ge olge, onbillikheid en die nodigheid i asionalisasie al dan nie, aange eken. S a is ies gesp oke kan daa dus aan aa wo d da we kneme s asionalisasie oo wegend nega ie belee . Kemge olg ekkings ui die ee s e ase an die s udie Di blyk aso die simp ome wa asionalisasie oo ui loop deu we kneme s waa geneem wo d. Waa skynlik is hulle waa nemings oo loeisels an die klimaa wa op daa die s adium in die o ganisasie hee s. We kneme s e olk eg e die simp ome ande s as bes uu en heg hul eie unieke edes aan die noodsaaklikheid i die s ap. Die sk ywe s se waa neming is da daa wee ui eenlopende we elde an gedag es on s aan -'n bes uu spe spek ie en 'n we kneme pe spek ie . Reeds oo die aankondiging an asionalisasie is daa dus inhe en e kon lik in die p oses opgeslui . Bes uu kan moon lik ande s appe doen as di wa ge edelik deu we kneme s e wag wo d. We kneme s dis ansiee hulle an die p oses omda hulle die ge oel belee da hulle belange sekonde is in die nuwe bes el. Hulle wo d nie insp aak gegun nie en e aa dus nie eienaa skap nie. Ve olgens on s aan die ind uk by hulle da die o ganisasie 'n ig ing o see al kos di ook die loopbane an menige we kneme s. Die sk ywe s se be inding ondom kommunikasiebe- hoe es by we kneme s ydens en ne oo asionalisasie is da p ime e kommunikasiebehoe es sen ee ondom die ui koms an die indi idu in die nuwe bes el. Die we kneme wil wee waa hy s aan. 'n Algehele sekonde e belang oo hoe die onde neming gaan ui sien na asionalisasie is aanwesig. In eendeel, die sk ywe s se a leiding is da onseke heid oo die indi idu se eie bes el 'n baie s e k il e is wa sy e moe om aandag e skenk aan nuwe eise an die 'nuu gemaak e' o ganisasie, heel- emal aan as. Hy o sy hoo nie die boodskap oo da we kseke heid e seke is nie. Ge ug e sp eiding oo hee s die kommunikasie e ein en die in o mele kommunikasiekanaal wo d 'n baie k ag ige medium wa sel s die o mele kommunikasiepoging oo hee s. 'n Hal mas kommunikasiepoging deu bes uu wo d eeds oeg heel emal e swelg deu ge ug e. Die ge ug e, so blyk di , okus p ime ondom we k e lies, pe soneel- e minde ingsp aa jies en pe soneelon w ig ing. Weens die baie e ande ing in planne om on oo siene oms andighede, ind we kneme s kommunikasie ongeloo waa dig. Bes uu hou, aldus hulle, nie by hulle belo es nie. Ve ouensb euk is dus die kwessie. P oduk iwi ei , aldus die pe sepsie an die oo g o e mee de heid we kneme s, daal baie ske p ydens asionalisasie. Di wo d oegesk y aan hulle ees i we k e lies, on w ig ing weens massa he on plooiings en ele ande asionalisasieaksies. Daa is 'n beduidende S.-A . Tydsk .Bed y sl.1989,20(3) endens wa daa op dui da p oduk iwi ei wee g oo liks he s el sod a we kseku i ei he s el is. Hoe !ange die ase ussen die asionalisasie-a kondiging en die 'he aans elling' an die indi idu, hoe lae daal sy p oduk iwi ei . Hayes & Nu man (1981) bewee da onde sulke oms andighede o 75% an die we kneme se psigiese ene gie aangewend wo d om onseke heid e be eg. Hy kanalisee dus sy e moe ee de na oo lewing as na p oduksie ydens ases an we k e lies ees. Rasionalisasie is by ui s ek 'n paging wa sulke oms andighede kweek. Die mee de heid we kneme s is oo uig da hulle lojali ei jeens, en hulle e oue in die onde neming geweldig daal ydens asionalisasie. Die sk ywe s se opinies is da di e oo saak wo d deu die geweldige ma e an loopbaan e o ming wa indi idue moe deu lee . Hulle hele spek um an be oeps e wag ings, wa by sommige oo lojale diens ydpe ke an win ig en mee ja e opgebou is, wo d ewe skielik heel emal e ande . Hulle e wag ings ealisee (al is di slegs hulle eie waa nemings) nie mee nie, hulle bou illusies oo we k e lies en beskou bes uu , wa die oo saak i die dilemma is waa in die o ganisasie e kee , as on eg e dig om sulke nuwe eise e s el. Daa is e al baie e wysing na die ei da bes uu sko y kom e wyl die 'onskuldige' we ke die p ys be aal. Die alle oo hee sende ede i on e edenheid, aldus die opinie an die sk ywe s, is die hele kwessie an we kseku i ei sbed eiging. Die ees wo d ge oed deu pe soneel e minde ings ( di is ampe ona skeidbaa dee) an des uk iewe asionalisasie, he sy di nodig o onnodig is), en oo d ewe beklem oning an p es asie e wyl die olle an pe soneel nog heel emal onduidelik is. Die sk ywe s he in 58% an die ge alle opge eken da we kneme s )ange as 12 maande gewag he i hulle be es iging an hulle he aans ellings en duidelikheid oo hulle nuwe pas e. Te wyl hulle gewag he op olduidelikheid is hulle sel i 'n pe iode an o ag maande 'ge e o isee ' me 'we k ha de o loop' d eigemen e. 'n Mens kan nie ha d we k as jy bed eig oe) nie, nog minde as jy wee jy gaan de ini ie 'n ol e ande ing deu lee , nog minde as jy 'n s e k e moede he jy gaan jou we k e loo en glad nie as jy nie wee wa jou nuwe pos behels nie! In hie die s udie he 68% an die esponden e aangedui da hulle bedanking baie s e k oo weeg he ; die mees e kon di eg e nie en ui oe b ing nie omda die swak ekonomie hulle nie kon akkommodee nie, o omda hulle 'n lewenslange belegging in diensja e be , o omda hulle 'n gespesialisee de be oep olg wa nie bui e hul onde nemings maklik beskikbaa is nie. Di blyk i die sk ywe s aso die ees i we k e lies en die s imulasie an ge ug e daa oo , baie we kneme s o i asionele gedag egange dwing. Hulle Iewe in 'n sel geskep e illusie da hulle ook hulle we k sal e loo , maa hoop e sel de yd di gebeu nie. Hulle is dus ig ingloos omda hulle nie wee o hulle nuwe we k moe soek nie en o hulle bes uu me hul loopbane moe e ou nie. S.A .J .Bus.Mgm .1989,20(3) GESTRUKTUREERDE RASIONALISASIE 1111 100 (17) 100 ONGESTRUKTUREERDE (22) 100 C11 100 (2) 100 100 100 (13) 100 (11) (12) RASIONALISASIE ': "' 100 (2) 100 (1111 100 (17} 100 (161 100 100 100 (13) 100 (11) (12) Ill 100 (7) 100 Ill 100 17) 100 18) 100 Figuu 2 Rada p o icl: Ncga iwi ci e aa ydens gcs uk u- ee de en onges uk u ee de asionalisasies Suksesse an e skillende bes uu sbenade ings Deu die esponse an esponden e e e gelyk ussen ondememings waa asionalisasie in s eng ges uk u- ee de o maa plaas ind eenoo ondememings waa asionalisasie op 'n mee losse basis han ee wo d en die p oses ampe ydloos is, he die sk ywe s be ind da on e edenheid ydens albei pogings hoog y ie , maa da die on e edenheid by we kneme s waa pogings onges uk u ee d is baie mee in ens belee wo d. Onde s aande ada model beeld hie die be indinge baie duidelik ui . Diesel de ak o e soos i die ee s e model is e sp ake. Le op die baie duidelike ko elasie ussen die oo koms an die p o iele me die een p o iel wa heelwa g o e in uim e is. P o iel an 'n on e ede asionalisasiemeelewe Vanui bogenoemde he die sk ywe s be ind da die p o iel an 'n on e ede asionalisasiemeelewe soos olg geske s kan wo d. - Sy we kseku i ei wo d bed eig. Di gebeu hoo saaklik weens die Jang e myn an a handeling an die p oses, sonde pe soonlike inlig ing beskik- baa en weens die indukse ing an pe soneel e min- de ingsp og amme. Hy is dus onseke an homsel en 'n oekoms ige we k. Smi h (1982: 33) noem hie die ees i e ande ing waa in we k e lies p ominen is ' he g ea immobilise '. 137 -Hy is oningelig o nog e ge hal ingelig, oo p ime sy eie posisie en e aa dus kommunikasie as swak. Di gebeu as ge olg an e skeie ak o e soos: -geb ek aan de ailbeplanning akende mannek ag - oesighoue s wa slegs opwaa s kommunikee weens eie onseke heid -ge ug e Weens sy hal ingelig e oms andighede isualisee hy i homsel 'n ui koms; weens die bed eiging hie bo is di hoo saaklik 'n isie an we k e lies. -Hy e aa geb ek aan eienaa skap, omda hy weens ondememingsg oo e en sy s a us, geen insp aak gegun is in die p oses nie. Ui e aa d he elkeen sy eie emuwingsgedag es. Wannee di nie klop me wa bes uu in asee nie en die bed eiging begin ho n aan as, eagee hy nega ie . -Hy is belangeloos, laag gemo i ee en e aa die wano de an he s uk u e ing as 'n ing eep op sy e moe om e p odusee . Die lae p oduk iwi ei wo d oegedig aan n geb ek aan olduidelikheid, e b okkeling an g oepskohesie, spanning oo 'n nuwe we k, pe soneel e minde ing en ele mee . Sy psigiese ene gie is gekanalisee na oo lewing ee de as p oduksie. -Hy belee lae e oue in bes uu en sy lojali ei daal omda sy e wag ings an oee e ande , nuwe eise ges el wo d sonde e seke ing an we k en pe soneel e minde ing homsel o sy makke s ondom ho n bed eig. Di wo d e e ge deu ge ug e sp eiding, swak kommunikasie en die ang e myn an onseke heid, omda die p oses kompleks is en moeilik implemen ee . -Hy e aa die beplanning en he s uk u e ingsp oses as swak, suiwe omda daa nie i sy de ailbelange oo siening gemaak is nie. - Sy ego wo d a ge akel weens die ongelyke in ase ing an die p oses, me ande woo de sy makke s kan oee as hy be es iging k y an aans ellings. Di laa 'n ge oel an minde waa digheid. -Hy kan glo da hy 'n onde gemiddelde p es ee de is en sy kanse op indiensneming as swak ag. Di is nie noodwendig so nie. Indien slegs die ee s e pun en opsig e an we kseku i ei geldig is en ge asili ee wo d deu swak a waa se kommunikasie, dan is die sk ywe s oo uig da on e edenheid oo al die ande ak o e heen e aa sal wo d. Vanui die ee s e ase an die s udie kom die sk ywe s dan o die ge olg ekking da asionalisasie, al is di i 'n e myn, 'n e odee de is an lojali ei , e oue en pe spek ie in die we k en da hie die ge oel hoo saaklik e oo saak wo d omda die we kneme asionalisasie belee as 'n poging om sy we kslewe e emie ig. Ui e aa d weens die absolu e e bin enis an enige mens me sy be oepsloopbaan sal asionalisasie as 'n e eu aksie op sy lewens eg belee wo d. Ve a! waa pe soneel e minde ing inhe en aan die p oses is. Laasgenoemde is ampe 'n ou oma iese oo loeisel an die emuwingsaksie. We kneme s e aa ook e al die nega iwi ei omda hulle oel bes uu he die 138 ondememing na wano de gelei, maa nou be aal die 'onskuldige' we kneme die p ys. We kseku i ei sbed eiging Bogenoemde waa nemings is pnme a gelei ui oopeinde ae. Ten einde die sk ywe s se moon like subjek iwi ei om 'n we klike ko ek e a leiding e maak, ui e skakel, is 'n e de e aelys on wikkel wa we kseku i ei spesi iek ydens asionalisasie mee . Die aelys is anui d ie on e benade : 1. He zbe g se k i iese insiden me ode is geb uik om e bepaal wa e ak o in die onde nemings asionalisa- siemeelewe se hie a gie an mo i ee de s en higiene ak o e die g oo s e ma e an e edenheid en on e edenheid e oo saak he . 2. Wa e posisie we kseku i ei beklee in e me an 13 e skillende ak o e wa ui die eo ie en opsig e an die mens en sy e bin enis me sy we k ge1den i isee is. 3. 'n Wye eeks ae en opsig e an die indi idu se behoe e aan we kseku i ei en die ma e an bed eiging wa deu lee is. Die oe s is wee eens in onde nemings gedoen waa ges uk u ee de en onges uk u ee de me odiek ge olg is. 'n Baie in e essan e esul aa he hie ui oo ge loei. Ten opsig e an die k i iese insiden e is be ind da al die onde nemings waa s eekp oewe ge ek is aan higieneskok lei. Di is 'n oes and waa een o mee higiene ak o e p ominen ui plek in die no male p o iel 1s en waa sommige mo i ee de s ook as ak o e oo kom wa die indi idu o on e edenheid s em. 'n Absolu e komme wekkende neiging en opsig e an S.-A .Tydsk .Bed y sl.1989,20(3) on e edenheid me we kseku i ei kom oo . So eel as 32% esponden e was on e ede me we kseku i ei in die ges uk u ee de p oses (ses maande na a handeling) en 63% he diesel de neiging in die onges uk u ee de p oses ge oon. Di is bcduidend hoe as die 3 - 4% wa no maalweg deu He zbe g in sy s udies ge ind is. Ten einde absolu e objek iwi ei e e k y oo die in e p e asie an die k i iese insiden e, is die an woo de ona hanklik deu die sk ywe s gee aluee . 'n In e beoo delaa soo eenkoms is daa na ui gewe k olgens die me ode an Sco & We heime (1962: 195- 196) om e bepaal in wa e ma e die esul a e s a is ies beduidend diesel de geklassi isee is. Die esul aa wo d in Tabe 1 ui eengesi . Die in e beoo delaa soo eenkoms en opsig e an ak o 1 (e kenning) is b . soos olg be eken: CLAASSEN Oo een- Nie oo - s emmend cens cmmcnd B Oo cen- 11 s 16 A s cmmend C K Nie oo ecn- 6 186 192 E s cmmend R 17 191 208 Pe = { (17 + 161208 }2 + { 2 } { (191 + 192y208 }2 { 2 7 } 0,00062 + 0,8475 = 0,853 Po = 11 + 186 Tabel 1 Kodi ise~ingsma iks en opsig e an 13 He zbe g ak o e. Te edenheids- en on e edenhe1ds esponse gekombinee P.CLAASSEN il) -0 il) B ..:.: .c bl) A il) :0 C bl) -0 C ... e bl) C 0 -0 K C ·c: 0 ·o "' .... il) il) E ~ - ·a ·i;; il) ~ ~ ~ ·o E C e -0 "' Oil E .&:, 0 "' .2 - ·o ... ·c: "' "' ·c: il) "' 0 ·i;; ,a ..:,,: ..:.: i ::I ..II: il) 0 ;,, ,a il) ... ;,,.. ... ... -::I R ... ... ... il) "ii i:: il) Q.. il) il) ... ,a ..:.: Ill Q., 0 cc Cl) > :E ~ ~ il) - il) Q., Cl) Cl) E kenning 11 0 0 1 0 0 0 0 0 0 2 16 P es asie 1 19 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 20 G oei 0 0 4 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 6 Be o de ing 1 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 4 Sala is 0 0 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 3 Toesig 1 0 0 0 0 35 0 2 0 0 0 0 39 Ve an woo delik 0 0 0 0 0 5 1 0 0 0 0 2 9 Mpy beleid 0 2 0 2 0 1 0 22 0 0 1 0 0 28 We ksoms andighede 0 2 1 0 0 0 0 1 0 0 2 9 We k sel 2 0 3 0 0 4 3 0 3 8 2 0 0 25 Pe s. lewe 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 S a us 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Seku i ei 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 48 49 17 22 11 6 3 41 8 25 4 10 3 2 55 208 S.A .J.Bus.Mgm .1989,20(3) Tabel 2 lndeks an oo eenkoms ussen beoo delaa s Fak o E kenning P es asie G oei Be o de ing Sala is Toesig Ve an woo delikheid Maa skappybeleid We ksoms andighede We k sel Pe soonlike lewe S a us Seku i ei Po= 11 + 186 208 = 0,947 Po-Pe 1 - Pe = 947 -853 0,64 0.89 0,69 0,60 1,0 0,86 0,60 0,80 0,40 0,40 Nie be eken Nie be e ken 0,87 1 - 853 = 0,639 Sco & We heime (1962: 195-196) Die indeks an oo eenkoms (Tabel 2) be hie ui oo ge loei. ONTEVREDE TEVREDE 50% HIGl~NEFAKTORE MOTIVEERDERS 50% WEAK SELF PAESTASIE ERKENNING VERANTWOORD. . -GAOEI . -BEVORDERING . ... SEKURITEIT TOESIG EN YEAH. MPY-BELEID WERKSOMSTAND. SALARIS . ~ STATUS Figuu 3 He zbe gp o iel en opsig e an k i iese insiden e 139 Die boons e g ens an hie die indeks = 1. 'n Indeks an O implisee geen oo eenkoms ussen die beoo delaa s nie me ande woo de die esul aa kan aan kans oegesk y wo d. Die ma e an oo eenkoms kan as be edigend beskou wo d omda ag ui die el be ekende ak o e hoe o gelyk aan 0,6 is. Beduidende in e p e asie e skille is slegs ussen wee ak o e naamlik we k sel en we ksoms andighede e k y. Die esul aa i die o ale populasie is skema ies in Figuu 3 oo ges el. Wa die ak o ango de be e , be we kseku i ei in albei ge alle die hoogs e p ominensie e k y. Vee ig pe sen an die esponden e be we kseku i ei ee s e geplaas in hul ango de. Die ak o wa die weede bes e ge aa be was e an woo delikheid me 15%. 'n Ve de e 25% esponden e be we kseku i ei as weede en de de belang iks e in hul behoe ehie a gie geplaas. We kseku i ei , aldus die opinies an die sk ywe s, he ydens asionalisasie 'n baie hoe aansien en na mening wo d di e oo saak deu die hoe ma e an we k e lies ees wa oo die ydpe k an asionalisasie op hulle a ge o see wo d. Die e skynsel is so eel mee be ekenis ol omda die me ing en opsig e an we kseku i ei geneem is ses maande nada die ges uk u ee de asionalisasies a gehandel was. Die onges uk u ee de p osesse was s eeds aan die gang. Ten opsig e an die seku i ei sbehoe e an seku i ei sbed eiging spesi iek. is sowa 32 ae aan we kneme s ge a. Die we kneme moes 'n pun op 'n ie pun skaal en opsig e an sy ge oel oo die saak oeken op elke aag. Die an woo de is by wyse an die Ho elling T2- oe s e we k soos besk y in Mo ison (1976: 128-141). Die egniek e gelyk 'n ek o an gemiddeldes me 'n ek o an gemiddeldes oo 'n hele g oepe ing ae, ussen e skillende populasies. 'n P- waa de an 0,05 o kleine oon 'n beduidende e skil in e a ings ussen populasies. Die oe s be baie duidelik ge oon da die behoe e na seku i ei baie g oo is, maa da die populasies waa die s eekp oe ge ek is geen e skil in seku i ei sbehoe e openbaa nie. 'n P-waa de an 0,56 be ge ealisee . Wa die seku i ei sbed eiging be e , is 'n ui e s beduidende e skil be es ig me 'n P- waa de an 0,00001. Die be inding is da we kneme s in onges uk u ee de si ua ies s a is ies gesp oke sowa 10 000 kee mee bed eig oel as we ke s waa mee ges uk u ee de pogings me spesi ieke ydsg ense geloods wo d . Die be indinge wo d skema ies in ada o maa oo ges el in Figuu 4. Die p o iele is ge ek suiwe ana die kumula iewe ekwensies en opsig e an pun e wa esponden e aan ae oegeken he . Le op die duidelike e skil in bed eiging en die duidelike oo eenkoms in behoe e. Di e s e k die s a is iese be indinge. Die olledige s a is iese esul aa i die Ho elling T2- oe s is in Tabe 3 ui eengesi . Tabel 4 is 'n ipiese s a is iese esul aa en opsig e an 'n enkele aag b . 'Oink u da we kseku i ei i u as indi idu 'n oo e eis e is, oo da u in s aa is o op imale p oduk iwi ei ?' 140 S.-A .Tydsk .Bed y sl.1989,20(3) SEKURITEITSBEHOEFTE SEKURITEITSBEDREIGING MPYA VEKTOR MPV A VIKTOR VAN HO! .--- ---llOREIGING VAN LAE .--- -. __ IEHOEFTE 3. TOTALE POPULASIE --- 4 F'iguu 4 Rada p o iel: Ho elling 'F- esul a e Tabel 3 Ho elling 7'l oe s esul aa .o. . seku i ei s- bed eiging en -behoe e Seku i ei sbehoe e Seku i ei sbed eiging Mahalanobis D2 = 0,2521 Mahalanobis D2 = 4,7050 Ho elling T2 = 6,0839 Ho elling 7'1- = 113,5578 F-waa de = 0,8313 F-waa de = 5,5316 G ade an yheid = 7,183 G ade an yheid = 18,121 P-waa de = 0,5631 P-waa de = 0,00001 L.W. 'n P-waa de an kleine o gelyk aan 0,05 dui 'n beduidende e skil aan ussen die populasies waa die s eekp oe ge ek is Al die an woo de ui enkel ae is in ek o e geg oepee en hie die ek o e is me mekaa e gelyk ussen maa skappye om e sien o die e skillende populasies e skillende oekennings gemaak he . Die populasies is ewekansig saamges el en wo d as e eenwoo digend beskou. Bo en behalwe die be indinge en opsig e an die behoe e aan seku i ei en die bed eiging wa e aa wo d kon die sk ywe s ook duidelik ass el da we kneme s nie sosee e ande ing ees nie, maa ee de die we kseku i ei sbed eigingskomponen daa an. 'n Baie s e k e moede bes aan dan ook da .. MPYB 3 Tabel 4 S a is iese oe s esul aa en opsig e an 'n enkele aag P-waa de MpyA MpyB T (ona hanklik) 0, 1118 Mediaan 3,0183 3,3226 T (geg oepee ) 0,1577 S d a wyk 1,0970 0,8713 F ( i a iansies) SFM 0,1051 0,1565 Le ene 1,75 en 0,1877 N 109 31 Maks 4 4 Min indien we kseku i ei be es ig kan wo d, e ande ing gemaklike en mee ge edelik aan aa wo d. S eun i die onde neming se asioneel i e ande ing olg dan bykans ou oma ies. Negen ig pe sen an die esponden e he ook aangedui da hulle ha de we k ydens ases an seku i ei seke heid as onseke heid. Daa bes aan aldus die opinie an die sk ywe s nie 'n beg ip soos 'heal hy insecu i y' nie en bes uu de s wa we kseku i ei a akel in die hoop da mense ha de sa we k ou ee na mening an die sk ywe s. Aanbe elings ui die s udie Die sk ywe s wil hulle in die a ikel slegs bepe k o aanbe elings en opsig e an die ol an die S.A .J.Bus.Mgm .1989,20(3) mannek agbes uu de ydens en na asionalisasie. Die aanbe elings olg op die be indinge en opsig e an we kneme s se e a ings en behoe es asook die ak uali ei en om ang an die asionalisasiep oses wa mannek agbes uu be e . Aanbe elings .o. . die ol an mannek agbes uu - de s ydens asionalisasie Di is 'n k i ieke ol; die belang iks e an alma) en een wa sel s bokan die ol an die bed y sekonomiese eise an en i asionalisasie ui oon. To ing on e al. (1985: 10) se da 'pe sonnel specialis s o en eel ha i is di icul o demons a e hei depa men s i al con ibu ion o he en e p ises e iciency and success. In his, hey a e cons an ly ying o inc ease he powe and au ho i y o he pe sonnel depa men wi hin he o ganisa ion.' Die sk ywe s se, di is 'n e eis e da di ydens asionalisasie gebeu . Di is essensieel. Die sk ywe s be eel aan da mannek agp ak isyns die olgende aspek e deeglik onde die knie k y en einde hulle olle e kan ols aan wannee asionalisasie eali ei wo d: 1. Mannek agbes uu de s moe kennis d a an en wee op wa e on e asionalisasie hulle be oep gaan aak. Daa is bykans nie een ak iwi ei an mannek agbes uu wa nie aange aak wo d nie. Di gaan nie al yd oo dinge eg doen nie, maa ook om die eg e ding e doen ... daa moe isie gegene ee wo d oo wa e eise ges el gaan wo d . . . 'i will become he link be ween d eam and ac ion' (Naisbu , 1985: 40) . . . en on hou al die ak iwi ei e a gelyk ydig aandag. 2. Bese die we klike ge oel wa u we kneme s gaan belee . Di is die o an die Mannek agbes uu de om beslui e an ui oe ende bes uu so e ig da di die minimum hoe eelheid we kseku i ei bed eiging en gepaa dgaande p oduk iwi ei s e lies e oo saak. Di kan alleenlik geskied as asionalisasie se in loed op die gewone we ksmens by ui nemendheid e s aan en bese wo d. Smi h (1982: 33) se da ' he majo challenge became inding ways o e ocus he ene gy o he emaining s a owa ds achie emen o he o ganisa ion's goals and objec i es.' Die sk ywe s s eun di en oile. 3. K y die onde neming se mannek agbeleid sodanig in o de da -pe soneel e minde ing deeglik omsk ywe, onde - handel en ge es ig is; - e goedingsbes uu so omsk y is da di ook die sogenaamde pe soneel e minde ingsloon omsk y ; -he on plooiings, e plasings en skommelinge innig en akku aa han ee kan wo d; -a beids eg deeglik deu ap is; en -'n asionalisasiep osedu e moe me akunies beding wo d. 4. Mannek agp ak isyns moe die implikasies an alle asionalise ings egnieke op die o ganisasie e s aan. Di kan e hoed da egnicke gekies wo d wa oo 'n paa jaa wee een die o ganisasie gaan boeme ang. 5. Hou die e bin enis me akunies op 'n oop en 141 we klike e ouensbasis. Indien eenkan ing in die s yd an asionalisasie ana die on sodanig wo d da die p oses e aag wo d, wo d die auma i we kneme en o ganisasie 'n onsmaaklike belewenis. 6. Rasionalisasie moe spoedig, e ek ie en ei lik eenmalig wees. Onges uk u ee de in e ensies wa ampe ydloos aak is oneindig skadelik i die onde neming. Mannek agp ak isyns moe hulle hoo bes uu Ian gs hie die weg kan op oed en lei. 7. 'n Nougese e e aluasie an die onde neming se a beidsomse moe gedoen wo d en die e ensie an die onde neming se op pe soneel moe ak ie bes uu wo d. On hou da asionalisasie nie so een oudig is as om ne die e ui e sny nie. Di e odee die o ganisasie se mo eel en o see amp e 'n i asionele bedankingspa oon. 8. Die aanbe eling wa die sk ywe s as die belang iks e ag, is da Mannek agbes uu de s nie moe oelaa da hulle o ganisasies se mannek agkomplemen bui e e houding g oo wo d in bloei ydpe ke nie. Mannek agbeplanning waa elke pos oo die lang e myn ge eg e dig wo d is 'n absolu e oo e eis e. Mannek agbes uu de s kan nie oelaa da we kneme s slago e s an misleidende oms andighede wo d nie. As daa slegs we k i 'n bepaalde e myn is, moe die we ke i slegs so 'n e myn gekon ak ee wo d; as die onde neming ho n 'n be oepslewe aanbied moe di op die basis wees da me alle be ekende isiko's in ag geneem, di 'n olleng e be oepslewe moe wo d. 9. Pe soneelp ak is~,,,. "T oe die gedag e by akunies laa on kiem da daai 1.i. ,de oo Ione en mee oo we kseku i ei gep aa moe wo d. Miskien kan daa dan an 'n s e k on oo 'n loons uk uu onde handel wo d wa die o ganisasie in s aa s e om we k e skep en di le waa bo g. Me die minimum lak an lone wa al hoe deu we gewing asgepen wo d en akunies se e nie igende loons a egiee aak we kskepping i Suid-A ikaanse bed ywe 'n g o e en g o e kopsee . 10. Moenie oelaa da u b uikba e s elsels e ande wo d e wille an e ande ing om die asionalisasiekoo s e ede e s e nie. Rasionalisasie kan oo belaai en oo gekomplisee d aak deu e ~el e gou e p obee egmaak. Mannek agbes ui.. de s moe daa een waak. 11. Doen k ea iewe op olgbeplanning. Rasionalisasie- egnieke soos desen alisasie en seke e he s uk u e- ings egnieke waa ops uk u e e g oo e eis baie bes uu po ensiaal. Indien hulle nie beskikbaa is nie, gaan die o ganisasie sy p og am nie e ek ie deu oe nie. Swan (1874: 4) se da ' he objec i e o succession planning is o ensu e ha sui ably quali ied and expe ienced people will be a ailable o ill acancies as hey a ise as a esul o eo ien a ion!' 12. Kommunikee een oudig en e ek ie me u we kneme s. Kiechell (1986: 86) se da 'you ha e o sha e lo s o in o ma ion wi h employees i you hope o elici hei commi men ... commi men means high p oduc i i y, low u no e and a be e change o a oiding co po a e dea h.'