Full text
T T 229 ¿ ȱLAȱEVALUACIÓNȱCRITERIALȱȱSERȱUNȱPROCEDIMIENTOȱFIABLEȱȱDEȱ DIAGNÓSTICOȱYȱDETECCIONȱDEȱLASȱDIFICULTADESȱDEȱAPRENDIZAJEȱDELȱ CÁLCULO?ȱ ȱ AntonioȱCoronadoȱHijón.ȱ FacultadȱdeȱPsicología,ȱUNED.ȱȱ ȱ ȱ RESUMENȱ Paraȱlaȱdetecciónȱyȱevaluaciónȱdeȱlasȱdificultadesȱespecíficasȱdeȱaprendizaje,ȱelȱusoȱ exclusivoȱdeȱtestȱnoȱrepresentaȱ ȱ laȱopiniónȱmásȱrepresentadaȱenȱlasȱinvestigacionesȱ actualesȱsobreȱlaȱcuestiónȱ(Ortiz,ȱ2004).ȱEstaȱdetecciónȱseȱjustificaȱmejorȱenȱestilosȱdeȱ evaluaciónȱvariadosȱqueȱcontemplenȱpruebasȱdeȱdiagnósticoȱcriterial,ȱpruebasȱbasadasȱ enȱcontenidosȱcurriculares,ȱanálisisȱdeȱlosȱerroresȱmedianteȱobservaciónȱsistematizadaȱ yȱprocedimientosȱalternativosȱdeȱidentificaciónȱcriterial,ȱcontrastadosȱyȱvalidadosȱenȱ losȱresultadosȱdeȱlaȱinvestigaciónȱ(OSERS,ȱ2006).ȱȱ Esteȱestudioȱdefiendeȱyȱjustificaȱ ȱ experimentalmenteȱlaȱmetodologíaȱobservacionalȱ sistematizada,ȱcomoȱprocedimientoȱfiableȱparaȱlaȱevaluaciónȱdeȱlasȱdificultadesȱdeȱ aprendizajeȱenȱelȱcálculo,ȱmostrandoȱlosȱresultadosȱpositivosȱdeȱfiabilidad,ȱencontradosȱ enȱlaȱaplicaciónȱdeȱunaȱrúbricaȱdeȱanálisisȱoȱlistaȱdeȱcontrol.ȱ ȱ PALABRASȱCLAVEȱ Evaluaciónȱdeȱlasȱdificultadesȱdeȱaprendizajeȱenȱelȱcálculo,ȱobservaciónȱsistematizada,ȱ ȱ INTRODUCCIÓNȱ Elȱpresenteȱestudioȱseȱenmarcaȱdentroȱdelȱcontextoȱdeȱlasȱdificultadesȱenȱelȱaprendizajeȱ deȱlasȱmatemáticasȱ(DAM)ȱy,ȱmásȱconcretamente,ȱenȱunaȱdeȱlasȱdificultadesȱmenosȱ investigadasȱ(Orrantía,ȱ2000),ȱlasȱdificultadesȱparaȱoperarȱconȱlosȱnúmerosȱyȱcalcular.ȱȱ Desdeȱelȱpuntoȱdeȱvistaȱdeȱlaȱintervenciónȱpsicopedagógica,ȱresultaȱimprescindibleȱ realizarȱunaȱevaluaciónȱcriterialȱqueȱnosȱinformeȱacercaȱdeȱlosȱerroresȱyȱproblemasȱ concretosȱdeȱcadaȱsujetoȱenȱelȱaprendizajeȱmatemático,ȱconocimientosȱqueȱconstituyenȱ elȱprerrequisitoȱbásicoȱparaȱlaȱpuestaȱenȱmarchaȱdeȱprogramasȱfuncionalesȱdeȱ reeducaciónȱoȱremediaciónȱ(GonzálezȬȱPiendaȱyȱGonzálezȬȱPumariega,ȱ1998;ȱBlancoȱyȱ Bermejo,ȱ2008;ȱCoronado,ȱ2008,ȱ2010).ȱȱ Laȱopciónȱdeȱdetecciónȱcriterialȱhaȱsidoȱrecogidaȱ ȱ enȱlaȱLeyȱnorteamericanaȱIDEA,ȱ enmarcadaȱenȱelȱmodeloȱdeȱdetecciónȱeȱintervención,ȱ“respuestaȱaȱlaȱintervención”ȱ
II I TI T I 230 ( ȱLaȱleyȱIDEAȱ Ȭȱ TheȱIndividualsȱwithȱDisabilitiesȱEducationȱActȱ(2004),ȱ ȱ aunȱ manteniendoȱlaȱmismaȱconceptualizaciónȱdeȱlasȱDAȱ ȱ deȱanterioresȱlegislaciones,ȱsíȱ varíaȱconsiderablementeȱlasȱindicacionesȱqueȱregulanȱelȱprocesoȱdeȱidentificación,ȱ asumiendoȱȱcomoȱcriterioȱpreferenteȱlaȱrespuestaȱaȱlaȱintervenciónȱyȱnoȱasumiendoȱlaȱ exclusividadȱdelȱusoȱdelȱCIȱparaȱlaȱidentificaciónȱdelȱalumnadoȱconȱDAȱ(IDEA,ȱ2004).ȱ ComoȱseñalanȱGonzálezȬȱPiendaȱyȱGonzálezȬȱPumariegaȱ(1998),ȱparaȱelȱesclarecimientoȱ deȱlosȱmecanismosȱsubyacentesȱaȱlosȱerroresȱsistemáticos,ȱelȱdiagnósticoȱyȱlaȱ evaluaciónȱdebenȱdirigirseȱhaciaȱlasȱdificultadesȱdelȱqueȱaprende,ȱutilizandoȱ instrumentosȱdeȱobservaciónȱyȱvaloración,ȱválidosȱyȱfiables,ȱparaȱlaȱidentificaciónȱyȱ valoraciónȱdeȱsuȱrelevanciaȱenȱlasȱdificultadesȱconcretasȱdeȱaprendizaje.ȱ Enȱesteȱcontextoȱseȱjustificaȱlaȱelaboraciónȱyȱestudioȱdeȱfiabilidadȱdeȱunaȱrúbricaȱdeȱ análisisȱoȱlistaȱdeȱcontrolȱparaȱdetectarȱdificultadesȱprocedimentalesȱespecíficas,ȱenȱelȱ aprendizajeȱdelȱcálculoȱaritmético.ȱ MÉTODOȱȱ Participantesȱ Ochoȱobservadoresȱasignadosȱmedianteȱmuestreoȱaleatorioȱsimpleȱentreȱestudiantesȱdeȱ 5ºȱPedagogíaȱyȱPsicopedagogíaȱqueȱmedianteȱunȱmuestreoȱaleatorioȱporȱ conglomerados,ȱobservanȱ920ȱindicadoresȱdeȱDACȱenȱ46ȱsujetosȱdeȱ4ºȱdeȱPrimariaȱdeȱ unȱcolegioȱdeȱSevilla,ȱyȱotrosȱochoȱobservadoresȱtambiénȱasignadosȱmedianteȱmuestreoȱ aleatorioȱsimpleȱentreȱestudiantesȱdeȱ5ºȱPedagogíaȱyȱPsicopedagogía,ȱqueȱmedianteȱunȱ muestreoȱaleatorioȱporȱconglomerados,ȱobservanȱ960ȱindicadoresȱdeȱDACȱenȱ48ȱsujetosȱ deȱ1ºȱESOȱdeȱunȱIESȱȱdeȱSevilla.ȱ Instrumentoȱ Unaȱrúbricaȱdeȱanálisisȱoȱlistaȱdeȱcontrolȱparaȱdetectarȱdificultadesȱprocedimentalesȱ específicas,ȱenȱelȱaprendizajeȱdelȱcálculoȱaritmético.ȱ Seȱtrataȱdeȱunȱinstrumento,ȱnoȱnormativo,ȱdiseñadoȱparaȱunaȱevaluaciónȱcriterialȱqueȱ faciliteȱunȱdiagnósticoȱorientadorȱyȱformativo,ȱprevioȱaȱlaȱintervención,ȱbasadoȱenȱelȱ análisisȱdeȱlosȱerroresȱespecíficosȱqueȱcometeȱelȱsujetoȱ ȱ enȱlasȱáreasȱdefinidas,ȱparaȱ posibilitarȱunaȱremediaciónȱcontextualizada.ȱ Constaȱdeȱ20ȱindicadoresȱclasificadosȱyȱsubdivididosȱsiguiendoȱunȱsistemaȱdeȱ categorías,ȱenȱcuatroȱrúbricasȱdeȱanálisisȱreferentesȱaȱlasȱcategoríasȱdeȱsuma,ȱresta,ȱ multiplicaciónȱyȱdivisión.ȱ Losȱdestinatariosȱsonȱ ȱ pedagogos,ȱpsicopedagogos,ȱpsicólogosȱdeȱlaȱeducaciónȱyȱ profesoradoȱdeȱmatemáticas.ȱ Tareaȱȱ Laȱtareaȱseȱencuadraȱdentroȱdeȱlaȱobservaciónȱsistematizada,ȱenȱlaȱqueȱelȱobservadorȱ tieneȱdeterminadoȱpreviamenteȱlasȱcategoríasȱaȱobservar,ȱlosȱdatosȱqueȱ ȱ interesanȱ
T T 231 r r!r ȱseȱindicanȱconȱantelaciónȱyȱesȱunaȱobservaciónȱcuantificable.ȱDeȱestaȱformaȱseȱ facilitaȱconsiderablementeȱlaȱobservaciónȱyȱseȱposibilitaȱqueȱdistintosȱobservadoresȱ prestenȱatenciónȱaȱlasȱmismasȱrealizacionesȱy,ȱporȱtanto,ȱsusȱobservacionesȱpuedanȱser,ȱ ademásȱdeȱcuantificables,ȱdirectamenteȱcomparablesȱ(Padilla,ȱ2002).ȱȱ Procedimientoȱȱ MetodologíaȱObservacionalȱSistematizadaȱmedianteȱlaȱutilizaciónȱsecuenciadaȱdeȱlasȱ metodologíasȱcualitativaȱyȱcuantitativaȱ ȱ (Anguera,ȱ2004),ȱenȱlaȱqueȱseȱespecificaȱconȱ antelaciónȱlasȱcategoríasȱaȱobservar,ȱlasȱproduccionesȱqueȱinteresaȱregistrarȱseȱdefinenȱ previamente,ȱseȱutilizaȱunȱinstrumentoȱdeȱregistroȱyȱfinalmenteȱseȱmidenȱdeȱmaneraȱ cuantitativa.ȱ Estaȱmetodologíaȱ ȱ observacionalȱesȱsusceptibleȱdeȱcomprobacionesȱdeȱvalidezȱyȱ fiabilidad.ȱ RESULTADOSȱ Seȱevaluóȱlaȱprecisiónȱdeȱlaȱrúbricaȱdeȱanálisisȱmedianteȱlaȱrealizaciónȱdeȱunȱanálisisȱdeȱ fiabilidad.ȱSegúnȱGeorgeȱyȱMalleryȱ(1995),ȱelȱAlfaȱdeȱCronbach;ȱenȱelȱintervaloȱ0,8Ȭ0,9ȱ seȱpuedeȱcalificarȱcomoȱdeȱunȱnivelȱdeȱfiabilidadȱbueno.ȱEseȱhaȱsidoȱelȱintervaloȱ encontradoȱeȱenȱlosȱdatosȱdelȱgrupoȱdeȱ4ºȱdeȱPrimariaȱconȱunȱíndiceȱdeȱ0’904ȱ ȱ yȱdeȱ 0’865ȱparaȱ1ºESOȱ Enȱcuantoȱaȱlaȱfiabilidadȱdeȱlaȱobservaciónȱyȱvaloraciónȱinterjueces,ȱseȱestimóȱlaȱ concordanciaȱentreȱlosȱobservadoresȱmedianteȱelȱestadísticoȱKappaȱdeȱFleissȱ(1969),ȱaȱ travésȱdeȱlaȱimplementaciónȱdeȱunaȱnuevaȱsintaxisȱenȱelȱprogramaȱestadísticoȱSPSSȱ 18.0.ȱ Elȱgradoȱdeȱconcordanciaȱdeȱlasȱvaloracionesȱrealizadasȱporȱlosȱdosȱgruposȱdeȱjuecesȱ sobreȱlasȱpuntuacionesȱdeȱlosȱrespectivosȱgruposȱdeȱalumnado,ȱseȱhaȱsituadoȱenȱunȱ nivelȱmoderado,ȱporȱencimaȱdeȱaceptable,ȱsegúnȱLandisȱyȱKochȱ(1977).ȱEnȱcuantoȱaȱlasȱ 920ȱrespuestasȱaritméticasȱvaloradasȱenȱelȱgrupoȱdeȱalumnadoȱdeȱ4ºȱdeȱPrimariaȱ(20ȱ indicadoresȱxȱ46ȱsujetos),ȱelȱíndiceȱKappaȱdeȱFleissȱobtenidoȱhaȱsidoȱdelȱ0´5363.ȱEnȱ relaciónȱaȱlasȱotrasȱ960ȱrespuestasȱobservadasȱenȱelȱgrupoȱdeȱ1ºȱdeȱESOȱ(20ȱindicadoresȱ xȱ48ȱsujetos),ȱelȱíndiceȱresultanteȱhaȱsidoȱdelȱ0´4429.ȱ DISCUSIÓNȱȱ Losȱinstrumentosȱutilizadosȱenȱlasȱcienciasȱsocialesȱseȱconsideranȱfiablesȱsi,ȱȱ independientementeȱdeȱquiénȱlosȱadministre,ȱseȱobtienenȱresultadosȱsimilares.ȱ ȱLaȱprecisiónȱdeȱunȱprocedimientoȱ ȱ seȱveȱafectadaȱporȱdosȱfactoresȱfundamentales:ȱlaȱ variaciónȱproducidaȱporȱelȱinstrumentoȱyȱlaȱvariaciónȱdelȱexaminador.ȱ LosȱresultadosȱobtenidosȱconȱelȱestadísticoȱAlfaȱdeȱCronbach,ȱqueȱesȱelȱindicadorȱmásȱ utilizadoȱparaȱelȱprimerȱtipoȱdeȱanálisis,ȱsitúanȱalȱinstrumentoȱenȱunȱnivelȱdeȱfiabilidadȱ buenoȱ(GeorgeȱyȱMallery,ȱ1995).ȱ
II I TI T I 232 E" ȱgradoȱdeȱconcordanciaȱdeȱlasȱobservacionesȱoȱevaluaciones,ȱrealizadasȱporȱlosȱdosȱ gruposȱdeȱobservadores,ȱaveriguadoȱmedianteȱelȱíndiceȱKappaȱdeȱFleissȱ(1969),ȱseȱsitúaȱ enȱunȱnivelȱmoderado,ȱporȱencimaȱdeȱaceptable,ȱsegúnȱLandisȱyȱKochȱ(1977).ȱ Conȱtodosȱestosȱdatosȱpodemosȱconfirmarȱlaȱhipótesisȱinicialȱdeȱqueȱlaȱmetodologíaȱ observacionalȱsistematizada,ȱpuedeȱserȱunȱprocedimientoȱfiableȱparaȱlaȱevaluaciónȱdeȱ lasȱdificultadesȱdeȱaprendizajeȱenȱelȱcálculo.ȱ Porȱtanto,ȱunaȱrúbricaȱdeȱanálisisȱoȱlistaȱdeȱcontrol,ȱesȱunȱinstrumentoȱdeȱevaluaciónȱ criterial,ȱqueȱelaboradoȱbajoȱlosȱcriteriosȱcientíficosȱdeȱlaȱobservaciónȱsistematizada,ȱ puedeȱutilizarseȱcomplementariamenteȱaȱotrasȱpruebasȱcriterialesȱy/oȱnormativasȱyȱ tieneȱlasȱventajasȱdeȱsuȱfácilȱutilizaciónȱyȱaplicaciónȱaȱtareasȱenȱcontextosȱnaturales,ȱ ejerciciosȱdeȱclase,ȱexámenes,ȱetc.,ȱsiendoȱsuȱusoȱgeneralizableȱnoȱsoloȱaȱpersonalȱ especializadoȱenȱdiagnósticoȱpsicopedagógicoȱsinoȱademás,ȱalȱprofesoradoȱ.ȱ ȱ REFERENCIAS.ȱȱ Anguera,ȱM.T.ȱ(2004).ȱPosiciónȱdeȱlaȱmetodologíaȱobservacionalȱenȱelȱdebateȱentreȱlasȱopcionesȱ metodológicasȱcualitativaȱyȱcuantitativa.ȱ¿Enfrentamiento,ȱcomplementariedad,ȱ integración?ȱPsicologiaȱemȱRevistaȱ(BeloȱHorizonte,ȱBrasil),ȱ10ȱ(15),ȱ13Ȭ27.ȱ Blanco,ȱM.ȱyȱBermejo,ȱV.ȱ(2008).ȱ¿Nosȱpermiteȱlaȱevaluaciónȱcriterialȱporȱciclosȱlaȱdetecciónȱ precozȱdeȱlasȱdificultadesȱdeȱaprendizajeȱenȱmatemáticas?ȱEnȱJ.ȱA.ȱGonzálezȬPiendaȱyȱ J.C.ȱNúñezȱ(Coords.),ȱPsicologíaȱyȱEducación:ȱUnȱlugarȱdeȱencuentroȱ(pp.ȱ1943Ȭ1948).ȱ Oviedo:ȱEdiuno.ȱ Coronado,ȱA.ȱ(2008).ȱDificultadesȱdeȱaprendizajeȱdeȱlasȱmatemáticas:ȱconceptosȱbásicosȱyȱ diagnóstico.ȱRevistaȱdeȱHumanidadesȱnºȱ15.ȱȱ Coronado,ȱA.ȱ(2010).ȱEvaluaciónȱcriterialȱdeȱlasȱdificultadesȱdeȱaprendizajeȱenȱelȱcálculo.ȱUnȱ análisisȱdeȱcasoȱenȱevaluaciónȱinicialȱenȱlaȱESO.ȱUNO.ȱRevistaȱdeȱDidácticaȱdeȱlasȱ Matemáticas,ȱ54,ȱ88Ȭȱ102.ȱ Fleiss,ȱJ.L.;ȱCohen,ȱJ.ȱYȱEveritt,ȱB.S.(1969).ȱLargeȱsampleȱstandardȱerrorsȱofȱkappaȱandȱweightedȱ kappa.ȱPsycologicalȱbulletin,ȱ72,ȱ232Ȭ327ȱ George,ȱD.ȱyȱMallery,ȱP.ȱ(1995).ȱSPSS/PC+ȱStepȱbyȱstep.ȱAȱsimpleȱguideȱandȱreference.ȱ WadsworthȱPublishing,ȱBelmont.ȱ GonzálezȬPienda,ȱJ.ȱA.ȱyȱGonzálezȬȱPumariega,ȱS.,ȱEvaluaciónȱeȱintervenciónȱenȱlasȱdificultadesȱ deȱaprendizajeȱdeȱlasȱmatemáticas.ȱEnȱGonzálezȱPienda,ȱJ.ȱA.ȱyȱNuñezȱPérez,ȱJ.C.ȱ(1998).ȱ DificultadesȱdeȱAprendizajeȱEscolar.ȱMadrid:ȱPirámideȱ IDEAȱ(2004).ȱIndividualsȱwithȱDisabilitiesȱEducationȱImprovementȱActȱPub.ȱL.ȱ108Ȭ466.ȱ Landis,ȱJ.R.,ȱKoch,ȱG.G.ȱ(1977).ȱTheȱmeasurementȱofȱobserverȱagreementȱforȱcategoricalȱdata.ȱ Biometricsȱ33,ȱ159Ȭ174ȱ Orrantía,ȱJȱ(2000).ȱLasȱdificultadesȱenȱalȱaprendizajeȱdelȱcálculoȱdesdeȱelȱpuntoȱdeȱvistaȱ cognitivo.ȱPremiosȱnacionalesȱdeȱinvestigaciónȱeȱinnovaciónȱeducativa,ȱNº.ȱ1,ȱȱpágs.ȱ75Ȭ 102ȱ Ortiz,ȱM.R.,ȱ(2004).ȱManualȱdeȱDificultadesȱdeȱAprendizaje.ȱMadrid:ȱPirámide.ȱ OSERSȱ(2006)ȱOfficeȱofȱSpecialȱEducationȱandȱRehabilitativeȱServices;ȱOverviewȱInformation;ȱ NationalȱInstituteȱonȱDisabilityȱandȱRehabilitationȱResearchȱ(NIDRR)ȱ Padilla,ȱMªȱT.ȱ(2002).ȱTécnicasȱeȱinstrumentosȱparaȱelȱdiagnósticoȱyȱlaȱevaluaciónȱeducativa.ȱ Madrid:ȱEd.ȱCCSȱ ȱ