Ulpiani liber singularis regularum ; Pauli libri quinque sententiarum ; fragmenta minora

COLLECTIO LIBROIt`'M IVRIS .1NTEIVSTINIANI IN VSVM SCHOLARVM EDIDERVNT PAVLV S KRVEGER THEODORVS MOMMSEN GVILELMVS STVDEMVND TOMVS ALTER BEROLINI APVD WEIDMANNOS MDCCCLXXVIII BEROLINI APVD WEIDMANNOS  ;^1^' ,"." ► ^V^^, • }^,^r ^i ‘°" ^ ^ 8 MDCCCLXXVIII VLPIANI LIBER SINGYLÁRIS REGYLÂRY1 PAYLI LIBRI QYINQYE SENTENTIÂ1WI4 FRÂGMENT 1IINOR SAF;CVLOkYbI P. CTE. N. SF.CVFDI ET TFdt7'II EDIDIT PAVLVS KRVEGER ^red^p • Iuris Anteiustiniani sylloga quam hic tomus complectitur continuari uolui Gaianarum Institutionum editionem anno proximo a Guilelmo Studemund mecum curatam : absoluetur autem tota collectio librorum iuris Anteiustiniani tertio qui quam proxime fieri poterit edetur tomo , quo Vaticana fragmenta et Collatio a Theodoro Mommsen recensita. Consultado et Codicum Gregoriani et Hermogeniani reliquiae et Appendices Legis Romanae Wisigothorum a me recognitae continebuntur. De condicione fragmentorum quae hoc tomo exhibentur cum exposuerimus in praefationibus uel adnotationibus quae singulis praemissae uel adnexae sunt, hoc loco pauca in uniuersum praemonenda sunt. Hanc collectionem quamquam scholarum usui destinauimus, tamen plena supellectile critica instruximus neque delectu uariarum lectionum contenti fuimus nisi in fragmentis ex aliis libris petitis , quorum criticae editiones uel extant, uelut Digestorum Iustinianorum, uel in tertio tomo exhibebuntur. ceterum tam ex his collectionibus quam ex Iustiniana compilatione excerpta iuris antiqui in hoc secundo torno non repetiuimus nisi ad Pauli sententias et Vlpiani librum regularum redintegrandos, ut omnibus horum operum, quae et ipsa seorsim tradita sunt, fragmentis compositis genuina eorum forma aliquo modo recuperaretur. In contextu editionis inclinatis litteris ea expressa sunt, in quibus uel a tradita lectione recedendum erat uel lectio ipsa propter mutilam contextus condicionem supplendi officium postulabat, id est in eis opusculis, quae uno codice solo seruata sunt. atque quo facilius in his lectionis hiatibus codicis condicio ex ipsa editione cognosceretur, singulorum codicis uersuum fines linea 1, paginarum fines lineis 11 non secus atque in Gai editione indicauimus , et ubi hiatum satis V I certa coniectura explere nobis non contigit, singulis litteris quae perierunt stellulas substituimus, maiores hiatus, qui quot litteris constiterint certo statui' non potest, lineis  expressimus. contra aliis stellulis, quae supra lineam quam dicunt collocata sunt, eas Pauli sententias quae in Legem Romanam Wisigothorum receptae non sunt, et ea Vlpiani regularum fragmenta, quae in epitoma Vaticana non extant, inclusimus, uelut in pagina 46 uersus 5 sqq. In adnotatione critica codices ad textum constituendum adhibiti singulis litteris inclinatis et post codicum lectiones collocatis indicad sunt : quae quid in quoque scriptore significent, in praefationibus unicuique opusculo praemissis explicatum est. ceterum nota C, si quod opus uno codice solo traditum est, ad hunc significandurn usi sumus, uelut in VIpiani regulis et in fragmentis de iure fisci. litterulis a b codicum notis postpositis distinguuntur codicis scripturae primitiva (u. g. C a ) et emendata (C b ) . silentio praetermisimus eas codicum lectiones, quae uel in orthographicis uel in uerborum diuisione a nostro contextu recedunt : ac ne in discrepantibus quidem lectionibus exscribendis eam uerborum diuisionem quae librariis placuit mutare dubitauimus, sicubi hoc modo facilius demonstrari posse uidebatur, quibus uerbis uel litteris discrepantia efficeretur. Praeterea passim his scripturae compendiis usi sumus : Cod. = Codex Iustinianus Coll. = Collatio legum Mosaicarum et Romanarum. Coll. p est eiusdem codex Berolinensis, olim Pithoei, Coll. w codex Vindobonensis, Coll. v codex Vercellensis Cons. = Consultatío ueteris iureconsulti Dig. = Digesta lustiniani F = Digestorum codex Florentinus Gai. = Gai Institutiones Paul. = Pauli sententiae Vat. = Vaticana fragmenta Vlp. = Vlpiani liber singularis regularum In hoc tomo perficierido diligentissimam opem , ut solet amicis, mihi tulit Guilelmus Studemund. Regimonti die x m. Iulii 1878 Paulus Krueger I^r ; ^L1Ui,L.^fi VLPIANI LIBER SINGVLARIS REGVLARVM l i ;i'I 1 ^' ' ^^,üat;l ';., x ,^ ^ 4y .^ ,,^ ,  , 1 H^I I , h 1^ ' ^ 1 i irli il ' ^i ^ ^ak I'^ ^^t â TTÍ , á 7:b^^CVI i^ 1 '1ki i , -'!^ilt^i b :'( .1, • ;I i l .w I' ipla p tim 1 .¿0^ IIÍ ',Nilo disr/ ^Iaelerml^±i `^: l x Gaiaua 111 11pialar ;,^i '1oia desidel k (rii)ipe^pra^ a 0 f^l1 1 iiiga is re I \ PRAEFATIO EDITORIS Anno 1549 Iohannes Tilius titulos ex corpore Vlpiani uno codice solo usus Parisiis edidit. qui codex postquam a. 1576 a Cuiacio Parisiis denuo examinatus est, eius memoria periit , donec F. C. de Savigny eum in bibliotheca Vaticana inuestigauit 1 ) . atque leguntur in codice Vaticano reg. 1128 , qui saeculo X in Gallia exaratus est , tituli ex corpore Vlpiani Legi Romanae Wisigothorum adiecti. apographum codicis Vaticani ab Henrico Brunn fideliter confectum. typis mandauit Eduardus Boecking 2 ) . • Pertinere hos titulos ad Vlpiani librum singularem regularum ex Collatione 6 , 2 (= Vlp. 5 , 6. 7) et Digestis Iustinianis 22, 5, 17 (= Vlp. 20, 6) constat. presse autem secutum esse Vlpianum in libro singulari regularum componendo Gaianarum Institutionum ordinem docet materiae ab Vlpiano tractatae dispositio , nisi quod pauca iuris capita a Gaio praetermissa diuersis locis inseruit 3 ) . quae cum ita sint, ex Gaiana dispositione certa coniectura colligitur regularum Vlpianarum non solum initium periisse, sed ea quoque omnia desiderari , de quibus Gaius inde a 3, 53 egit : eamque coniecturam insuper confirmant fragmenta V1piana in Vaticano codice omissa et e Collatione Digestisue ad finem nostrae editionis restituta, quae Gaianis 3, 224. 225. 1) Codicem Vaticanum eundem esse atque illum quo Tilius est contra C. E. Heimbachii dubitationes optime defendit. Ioh. Vahlen in praefatione , quam editioni ab ipso Bonnae 4 856 curatae praemisit, p. X sqq. 2) Vlpiani liber sing. regularum. Codicis Vaticani exemplum cur.. Ed. Boecking. Lipsiae 1855. 3) Cf. tabula a Boeckingio quartae Vlpiani editioni (1855) adíecta (p. 492 sqq.). 4, 2 -5 respondent. nec tamen in bis tantum labem contraxit liber regularum, sed passim intra ipsos qui in codice Vaticano extant titulas argumenti conexus hiat 1 ), ut magis excerpta ex Vlpiani regulis quam ipsas regulas tenere uideamur. quod si quaeritur, quo tempore haec Epitome facta sit, cogitare non licet de eis temporibus, quibus Legi Romanae Wisigothorum et appendices ex genuinis iuris Romani fontibus compilatae accesserunt 2 ) et alia additamenta, quae ex Theodosiano Codice , Nouellis , Pauli sententiis petita et in ipsum Legis contextum recepta sunt. uix enim illa saecula nouicia aut Latinos curabant aut eos qui dediticiorum numero sunt aut alía nec pauca Epitomae Vaticanae capita. itaque consideratis tam eis quae omissa sunt quam eis quae remanserunt Mommsen 3 ) probabiliter coniecit Epitomen non multo post a. 320 (Cod. Theod. 8, 16, 1) eo consilio confectam esse, ut ea sola excerperentur, quae usui forensi inseruire posse uiderentur, omitterentur autem diuisiones iuris, quas ut apud Gaium ita in Regulis olim extitisse Dig. 44, 7, 25 ostendunt, neque minus e a quae in desuetudinem uenissent. Epitomator id unum uidetur egisse, ut opus Vlpianum in breuius redigeret : nam quod Lachmann ad 26, 1 uocem gentiliciorum in Collatione traditam ab epitomatore . in ingenuorum mutatam esse censuit , quasi Vlpian us illam eodem sensu atque hanc usurpare potuisset , id mihi non persuasit. ea autem , quae re uera in Epitoma Vaticana mutata sunt, non epitomatoris manum produnt, sed librariorum neglegentiae uel fraudibus accepto ferenda sunt : nonnulla sane menda inde orta sunt • quod notae iuris, quibus usi sunt librarii uel ipsius archetypi uel unius alteriusue ex eis exemplis quae ex hoc derivata sunt, a posterioris temporis librariis aut male explicatae 4 ) aut omis1) In hisce hiatibus detegendis post Boeckingii et Mommseni curas diligentissimam operam collocauit Vahlen in editione supra laudata. 2) Cf. Lex Romana Wisig. ed. Haenel p. 452-455. 3) Vlpiani fragmenta ed. Boecking. 1855. p. 114 sqq. Ita constanter scribitur ius Quiritium pro iure Quiritium et ascia pro Aelia Sentia : praeterea cf. 6, 1. 20 (institutus pro itero) 6, 6 (re cera pro rei uxoriae) 7, 4 (condignis pro condicionas et ciuitas reddatur pro ciuitas Romana datur) 8, 4. 22, 32 (data et dantur pro dumtaxat) 14, 25 (tunc pro testamento) 20, 6. 24, 28 (praetoriani pro populi Romani). simili errori tribuerim, quod bis (20, 14. 28, 4) pro secundum legitur aducrsus. ;P ';11x1 Cti;' {.^!i t . r iUíl rt^ LsJ { ^^r riLl{ ; :J^ú^ iúat ,. ^ ^ y i l ' ^ ¡f idUl p ü { 4 ^ris iu `^ ^`^ ua ,.  tur ^;ro^eris, úu ^lüus c^ di ' ^P^la ^PilfP ^^ t Vr (roIDep P^jb i, r ^s u eMi ^ ^0 ^ la m Siie^1 i/ ?^ ^ o !eQi Á ' d ^ c^11, 111 9  vlp. 2. 3 tam testamento quam codicillis testamento confirmatis potest, ut tamen eodem modo adimatur, quo et data esta [III DE L ATINIS] Latini ius Quiritium consequuntur his modis: beneficio principali, liberis , iteratione , militia , naue , aedificio, pi5 strino: praeterea ex senatus consulto +uulgo quae sit ter enixa. Beneficio principali Latinus ciuitatem Romanam ac3 cipit, si ab imperatore ius Quiritium impetrauerit. Liberis ius Quiritium consequitur Latinus, qui minor triginta annorum manumissionis .tempore fuit. nam lege Iunia cautum 1 o est, ut si ciuem Romanam uel Latinam uxorem duxerit, testatione interposita, quod liberorum quaerendorum causa uxorem duxerit, postea filio filiaue nato nataue et anniculo facto possit apud praetorem uel praesidem prouinciae causam probare et fieri ciuis Romanus tam ipse quam filius filiaue 15 eius et uxor, scilicet si et ipsa Latina sit : nam si uxor ciuis Romana sit, partus quoque ciuis Romanus est ex senatus 4 consulto, quod auctore diuo Hadriano factum est. Iteratione fit ciuis Romanus, qui post Latinitatem quam acceperat, maior triginta annorum iterum iuste manumissus est ab eo , cu2o ius ex jure Quiritium seruus fuit. sed huic concessum est ex senatus consulto etiam liberis ius Quiritium consequi. 5 Militia ius Quiritium accipit Latinus, si inter uigiles Romae sex annis militauerit, ex lege Visellia. praeterea ex senatus consulto concessum est ei , ut, si triennio inter uigiles mili25 6 tauerit , ius Quiritium consequatur. Naue Latinus ciuitatem Romanam accipit, si non minorem quam decem milium modiorum nauem fabricauerit et Ilomam sex annis frumentum portauerit, ex edicto diui Claudii. 1 tam] tatem C 4 latinius quiritium C ji 5 pristino C 11 6 ex] et C II uulgo quaesit te re nexa C: uulgo quaesitum enixa Lachman.n, uulgo quaesitos tres enixa Boecking, mulier quae sit ter enixa Hei-mbach : alii nomen senatus consulti in uulgo latere putant  41 ciue C N 13 duxit C  anecullo C  14 causa C  15 ciuem romanum C, ciues romani Lachmann II 18 diui atriani C  19 postquam latinitatem acceperat ser. II 21 ex ius C II 22 ex] ut ex C b (manus altera), u * ex C a  liben C  23 si om C  24 uisillia C  praeterea] p o stea Faber recte, cf. Gai. 1, 52 b ii 26 naui C  ciuitate romana C  27 minore C  milia C  23 roma C Vlp.4.5  40  [IV DE HIS QVI SYI IVRIS SYNT] 1  Sui iuris sunt familiarum suarum principes, id est pater 2 familiae itemque mater familiae. Qlii matre quidem certa, patre autem incerto nati sunt, spurii appellantur. [V DE HIS QVI IN POTESTATE SYNT]  5 1   In potestate sunt liberi parentum ex iusto matrimonio nati. 9 Iustum matrimonium est, si inter eos qui nuptias contrahunt conubium sit , et tam masculus pubes quam femina potens sit, et utrique consentiant, si sui iuris sunt, aut etiarn 1 0 3 parentes eorum, si in potestate sunt. Conubium est uxoris 4 iure ducendae facultas. Conubium habent ciues Romani cum ciuibus Romanis : cum Latinis autem et peregrinis ita , si 5 6 concessum sit. Cum seruis nullum est conubium. Inter parentes et liberos infinite cuiuscumque gradus sint conubium 15 non est. inter cognatos autem ex transuerso gradu olim quidem usque ad quartum gradum matrimonia contrahi non poterant : nunc autem etiam ex tertio gradu licet uxorem ducere , sed tantum fratris filiam , non etiarn sororis filian/ aut amitam uel materteram, quamuis eodem gradu sint. eam, 20 quae nouerca uel priuigna uel nurus uel socrus nostra fuit, 7 uxorem ducere non possumus. Si quis eam quam non licet uxorem duxerit , incestum matrimonium contrahit : ideoque liberi in potestate eius non fiunt , sed quasi uulgo concepti spurii sunt.  25 8 Conubio interueniente liberi semper patrem sequuntur : non interueniente conubio matris condicioni accedunt , excepto eo qui ex peregrino et ciue Romana peregrinus nascitur, quoniam lex Minicia ex alterutro peregrino natum dete9 rioris parentis condicionen sequi iubet. Ex ciue Romano et 30 3 certa om. C  5 §§ 6. 7 ex titulo de nuptiis excerpsit Coll., cf. praef. p. 3  6 ex] et C 8 iusto C 9 tam a masculos C  12 conubium ** habent Ca  15 infinite om. Coll. sit Coll., om. C  18 etiam om. Coll. II 19 tantum Coll., tamen C  fratres C a filia non C filia C, om. Coll.  aut amita uel matertera C, nec amitam nec materteram (-ra Coll. w Coll. v ) Coll.  2 0 sint Coll., sit C  eam quae Coll., eademque uxore C  21 norus Ca, quae nurus Coll. II nostra om. Coll.  22 uxorem Coll., om. C (cf. ad u. 20)  24 eis Coll.  conconcepti C a 25 sperei Ca, spurei C b (1 26 conubium ** interuenienterri C  27 conditione C  28 eo] eum C  29 quoniam * (non odo) lex C a  minicia Gai. 1, 78, mensia C  nato deteriores parentes conditione C a G^  i: 1, he ' I x p^ IN, 11  vlp. 5. 6 Latina Latinus nascitur et ex libero et ancilla seruus, quoniam, cum his casibus conubia non sint, partus sequitur ma4 0 trem. In bis, qui iure contracto matrimonio nascuntur, conceptionis tempus spectatur: in his autem , qui non legitime concipiuntur, editionis. ueluti si ancilla conceperit, deinde s manumissa pariat, liberum parit: ñam quoniam non legitime concepit, cum editionis tempore libera sit, partus quoque liber est. [vI D E DOTIBYS1  1 2  Dos aut datur aut dicitur aut promittitur. Dotem dicere 4 o potest mulier quae nuptura est et debitor mulieris, si iussu eius dicat : item parens mulieris uirilis sexus per uirilem sexum cognatione iunctus , uelut pater auus paternus. dare promittere dotem omnes possunt.  3  Dos aut profecticia dicitur, id est quam pater mulieris 4 5 dedit, aut aduenticia, id est ea quae a quouis alio data est. 4 Mortua in matrimonio mullere dos a patre profecta ad patrem reuertitur, quintis in singulos liberos in infinitum relictis penes uirurn. quod si pater non sit, apud maritum r e5 manet: Aduenticia autem dos semper penes maritum re20 manet, praeterquam si is qui dedit, ut sibi redderetur, stipulatus fuera: quae dos specialiter recepticia dicitur.  6  Diuortio facto , si quidem sui iuris sit mulier , ipsa habet rei uxoria.e actionem , id est dotis repetitionem. quod si in potestate patris sit , pater adiuncta filiae persona habet 25 actionem rei uxoriae : nec interest, aduenticia sit dos an 7 profecticia. Post diuortium defuncta muliere heredi eius actio non aliter datur , quam si moram in dote mulieri reddenda maritus fecerit.  8  Dos si pondere numero mensura contineatur , annua bi30 ma trima die redditur, nisi si ut praesens reddatur conuenerit. reliquae dotes statim redduntur.  9  Retentiones ex dote fiunt aut propter liberos aut propter 2 sequi C JJ 3 matrimonium C 4 tempus spectatur Tilius, tempore exceptatur C JJ 10 pro*mittitur C a JJ 4 2 item Aleander , institutus C (permutatis notis) JJ 15 aut] autem C JJ 17 post muliere in C nihil erasum , sed propter membranae uitium uacuum spatium relictum est JJ 22 fuit C JJ 24 rei uxoriae Faber,  C JJ actione C iJ id est d. rep. del. Faber JJ 25 adiunctae C  26 rei uxoriae Cuiacius, re uera C (notis permutatis) II 27 mulierem C JJ 30 numerum C Ji 34 trima) trima  a (sic uacuo spatio ante a relicto) C II die reddetur C JJ si am. C a JJ 33 retenteones C a O aut propter liberos Tilius, om. C i^. 1.14 Vlp. 6. 7  12 mores aut propter impensas aut propter res donatas aut pro10 pter res amotas. Propter liberos retentio fit, si culpa mulieris aut patris cuius in potestate est diuortium factum sit : tune enim singulorum liberorum nomine sextae retinentur ex dote , non plures tamen quam tres. sextae in retentione 5 11 sunt, non in petitione. Dos, quae semel funeta est, amplius fungi non potest, nisi aliud matrimonium sit. 12   Morum nomine grauiorum quidem sexta retinetur, leuiorum autem octaua. grauiores mores sunt adulterio tan13 tum, leuiores omnes reliqui. Mariti mores puniuntur in ea -i o quidem dote , quae a die reddi debet , ita ut propter maiores mores praesentem dotem reddat, propter minores senum mensum die. in ea autem, quae praesens reddi solet, tantum ex fructibus íubetur reddere, quantum in illa dote quae triennio redditur repraesentatio facit.  45 14.  lmpensarum speeies sunt tres : aut enim necessariae di15 cuntur aut utiles aut uoluptuosae. Necessariae sunt impensae , quibus non factis dos deterior futura est , uelut si quis 16 ruinosas aedes refecerit. Vtiles sunt, quibus non factis quidem deteri'or dos non fuerit , factis autem fructuosior effecta 2o 17 est, ueluti si uineta et oliueta fecerit. Voluptuosae sunt, quibus neque omissis deterior dos lieret neque factis fructuosior effecta est : quod euenit in uiridiariis et picturis similibusque rebus. [VII DE IVRE DONATION VM INTER  ET VYOREM1  25 1 Inter uirum et uxorem donatio non ualet nisi certis ex causis , id est mortis causa , diuortii causa , serui manumittendi gratia. hoc amplius principalibus constitutionibus concessum est mulieri in hoc donare uiro suo , ut is ab imperatore lato clauo uel equo publico similiue honore honoretur.  30 2   Si maritus diuortii causa res amouerit , rerum quoque amotarum actione tenebitur. 3  Si maritus pro muliere se obligauerit uel in rem eius 6 dos sqq.] haec uerba quid sibi uelint et quomodo cum retentione propter liberos concessa cohaereant, non intellegitur  7 alium C 11 8 sexta retinetur Cuiacius, sexte retinentur C 11 9 grauioris ** (uel *) moris C a i; adulterio C, adulterium Boecking 11 11 a] annua bima trima Cuiacius ; ut om. C 11 44 quae triennio Flugo, quadriennio C 11 45 repraesentatio Cuiacius, repensatio C 11 46 repensarum C 11 22 fructior C  23 quod] quae C 11 31 maritus C, mulier Mommsen 11 mouerit C b (manta secunda), moue*** uel moue**** Ca 13  VIp. 7. 8 impenderit, diuortio facto eo nomine cauere ,sibi solet stipulatione tribunicia. 4 . In potestate parentum sunt etiam hi liberi,' quorum causa probata est, per errorem contracto matrimonio inter disparis condicionis personas: nam seu ciuis Romanus fati5 nam aut peregrinara uel eam quae dediticiorum numero est quasi ciuem Romanam per ignorantiam uxorem duxerit, sine ciuis Romana per errorem peregrino uel el qui dediticiorum numero est quasi ciui Romano aut etiam quasi Latino ex lege Aelia Sentia nupta fuerit, causa probata ciuitas Romana da10 tur tamo liberis quam parentibus praeter eos qui dediticiorum numero sunt, et ex eo fiunt in potestate parentum liberi. [VIII DE ADOPTIONIBVS] 1  Non tantum naturales liberi in potestate parentum sunt, 2 sed etiam adoptiui. Adoptio fit aut per populum aut per 15 praetorem uel praesidem prouinciae. illa adoptio , quae per 3 populum fit , specialiter adrogatio dicitur. Per populum qui sui iuris sunt adrogantur: per praetorem autem filii familiae 4 . a parentibus dantur in adoptionem. Adrogatio Romae dumtaxat lit, adoptio autem etiam in prouinciis apud praesides. 20 5 Per praetorem uel praesidem prouinciae adoptari tam masculi quam feminae , et tam puberes quam impuberes possunt : per populurn uero Romanum feminae non adrogantur : pupilli antea quidem non poterant adrogari , nunc autem 6 possunt ex constitutione diui Antonini. Hi qui generare non 25 possunt, uelut spado, utroque modo possunt adoptare. idem 7 iuris est in persona caelibis. Item is qui filium non habet in 8 locum nepotis adoptare potest. Si pater familiae adrogandum se dederit , liberi quoque. eius quasi nepotes in potestate fiunt adrogatoris. Feminae uero neutro modo possunt ad30 optare, quoniam nec naturales liberos in potestate habent. 1 solent C (( 5 dispares condignis personarum C 6 numerum C (( 7 ciuem romanam Boecking, orn. C (( 9 numerum C quasi ciui romano Hollweg, o9n. C (( 10 aelia sentia] ascia C (( romana datur Boecking, reddatur C (( 42 numerum C (( 19 adoptione C dumtaxat Lachma.nn, data C (cf. 22, 5'2) i( 20 prouincia C (( 23 feminae C a , feminae quidem C b (manus secunda?) (( arrogant C (( 24 antea Tilius, autem C (( 26 modo potest C Vlp. 9-11 14 [IX DE BIS QVI IN MANV SVNT] Farreo conuenitur in manum certis uerbis et testibus X praesentibus et sollemni sacrificio facto , in quo panis quoque farreus adhibetur. # QVI IN POTESTATE MANCIPIOVE SVNT QVEMADMODVM E0 IVRE 5 LIBERENTYR] 1  Liberi parentum potestate liberantur emancipatione, id est si , posteaquam mancipati fuerint, manumissi sint. sed filius quidem ter mancipatus ter manumissus sui iuris fit : id enim lex duodecim tabularum iubet his uerbis : si PATER FI— 10 LIVM TER VENVM DABIT, FILIVS A PATRE LIBER ESTO. ceterl autem liberi praeter filium tam masculi quam feminae una manci-  2 patione manumissioneque sui iuris fiunt. Morte patris filius  H ` - `^  et filia sui iuris fiunt.: morte autem aui nepotes ita demum  ^ :^^ sui iuris fiunt, si post modem aui in potestate patris futuri  15  ;;r  • non sunt, uelut si moriente auo pater eorum aut iam decessit  r ^^ aut de potestate dimissus est : nam si mortis aui tempore  pater eorum in potestate eius sit, mortuo auo in patris sui  'r^  3 potestate fiunt. Si patri uel filio agua et igni interdictum sit,  `'a  patria potestas tollitur, quia peregrinus fit is , cui agua et  20  W^l igni interdictum est : neque autem peregrinus ciuem Roma-  :lu num neque ciuis Romanus peregrinum in potestate habere  1 potest. Si pater ab hostibus captus sit, quamuis seruus ha-  _. ^l stium fiat, Lamen cum reuersus fuerit, omnia pristina iura Ziol recipit jure postliminü. sed quamdju apud hostes est, patria 25 potestas in filio eius interim pendebit, et cum reuersus fuerit ab hostibus, in potestate filium habebit : si uero ibi deces-• ^ '^  serit, sui iuris filius erit. filius quoque si captus fuerit ab  ''it^'i^ hostibus, similiter propter ius postliminii patria potestas in-  ''t!1s1  5 terim pendebit. In potestate parentum esse desinunt et hi,  30  :7.MÑilot qui {lamines Diales inaugurantur et quae uirgines Vestae ca-  `r^ l ( piuntur. ,:,1111i1 `; , " 1 duo ,IVm 1 pro qui requiritur quae  conuenitur C, conuenit uxor Hugo ( 3 panes quoque farreos C (( 9 id enim Tidius, idem C (( 11 dauit C 16  ^ iam] etiam C  24 neque C, ne*que C a (( 31 diva(is Ca [XI DE TVTELIS] 1  Tutores constituuntur tau masculis quam feminis. sed rnasculis quidem impuberibus dumtaxat propter aetatis infir35 15  Vip. 4 4 mitatem, feminis autem tam impuberibus quam puberibus, et propter sexus infirmitatem et propter forensium rerurn ignorantiam.  2  Tutores aut legitimi sunt aut senatus consultis constituti aut moribus introducti.  •  5 3 Legitimi tutores sunt , qui ex lege aliqua descendunt : per eminentiam autem legitimi dicuntur, qui ex lege duodecim tabularum introducuntur , seu palam , quales sunt ^ agnati, seu per consequentiam, quales sunt patroni. Agnati sunt a patre cognati uirilis sexus per uirilem sexum deseen4 o dentes eiusdem familiae , ueluti patrui , fratres , filii fratris, 5 patrueles. Qui liberum caput mancipatum sibi uel a parente uel a coemptionatore manumisit, per similitudinem patroni 6 tutor efficitur , qui fiduciarius tutor appellatur. Legitimi tu7 tores alii tutelam in iure cedere possunt. Is, cui tutela in 15 iure cessa est, cessicius tutor appellatur. qui siue mortuus fuerit siue capite minutus siue alii tutelam in.iure cesserit, redit ad legitimum tutorem tutela. sed et si legitimus decesserit aut capite minutus fuerit, cessicia quoque tutela ex8 tinguitur. Quantum ad agnatos pertinet, hodie céssicia tu20 tela non procedit, quoniam permissum erat in iure cedere tutelam feminarum tantum , non etiam niasculorum , feminarum autem legitimas tutelas lex Claudia sustulit excepta tutela patronorum.  9 1 0  Legitima tutela capitis deminutione amittitur. Capitis 25 11 minutionis species sunt tres, maxima, media , minima. Maxima capitis deminutio est, per quam et ciuitas et libertas amittitur : ueluti cum incensus aliquis uenierit, aut quod mulier alieno seruo se iunxerit denuntiante domino et an1 cilla facta fuera ex senatus consulto Claudiano. Media ca30 pitis deminutio dicitur, per quam sola ciuitate amissa libertas retinetur : quod fit in eo cui agua et igni interdicitur. 13 Minima capitis deminutio est, per quam et ciuitate et libertate salua status dumtaxat hominis mutatur : quod fit adoptione et in manum conuentione.  35 1 tam om. C(( 3 ignoratia C i 1 4 senatis C a ? (( 6 qui orn. C (J 8 pa1am Vahlen, perpalam C 11 9 agniti C agniti C 11 11 patrui post fratris collocat Charondas (i 12 patruelis C 1( 13 quoemptianatore C 11 15 alii tutela C 11 4 6 concessa C(( cessicus C II 47 tutela C 1 in iure cesserit Roeder, processerit C 11 20 cessia C  22 tutela C 1( 23 sustinet C (( 28 uenerit C (( aut mulier, quod alieno s. s. i., dei  nuntiante domino eius ancilla Huschke 1( 35 manu conditione C Vip. 1 4  1 .6, — 4 ^ 4 4  Testame n to quoque nominatim tutores dati confirmantur eadem lege duodecim tabularum , his uerbis : VTI LEG ASSIT SVPER PECVNIA TVTELAVE SVAE REI, ITA IVS ESTO : qui tutores da15 tiui appellantur. Dari testamento tutores possunt liberis qui 16 in potestate sunt. Testamento tutores dari possunt lii, cum s quibus testamenti faciendi ius est , praeter Latinum Iunianum : nam Latinus habet quidem testamenti factionem , sed 17 tamen tutor dari non potest : id enim lex Iunia prohibet. Si capite deminutus fuerit tutor testamento datus, non amittit tutelam: sed si abdicauerit se tutela, desinit esse tutor : ab4 0 dicare autem est dicere nolle se tutorem esse. in iure cedere autem tutelam testamento datus non potest : nam et legitimus in jure cedere potest, abdicare se non potest. 18  Lex Afilia iubet mulieribus pupillisue non habentibus tutores dari a praetore et maiore parte tribunorum plebis, 4 5 quos tutores Atilianos appellamus. sed quia lex Atilia Romae tantum locum habet, lege Iulia et Titia prospectum est, ut in prouinciis quoque similiter a praesidibus earum deatur tu19 tores. Lex lunia tutorem fieri .iubet Latinae uel Latini impuberis eum, cuius etiam ante manumissionem ex jure Qui20 20 ritium fuit. Ex lege Iulia de maritandis ordinibus tutor datur a praetore urbis ei mulieri uirginiue , quam ex hac ipsa lege nubere oportet. ad dotem dandam dicendam promittendamue, si legitimum tutorem pupillum habeat. sed postea senatus censuit, ut etiam in prouinciis quoque similiter a 25 21 praesidibus earum ex eadem causa tutores dentur. Praeterea etiam in locum muti furiosiue tutoris alterum dandum esse 22 tutorem ad dotem constituendam senatus eensuit. Item ex senatus consulto tutor datur mulieri ei , cuius tutor abest, praeterquam si patronus sit qui ahest : nam in locum patroni 30 absentis alter peti non potest nisi ad hereditatem adeundam et nuptias contrahendas. idemque permisit in pupillo patroni 23 filio. Hoc amplius senatus censuit , ut, si tutor pupilli pupillaeue suspectus a tutela submotus fuerit, uel etiam iusta de causa excusatus, in locum eius tutor alius detur.  35 24  Moribus tutor datur mulieri pupilloue , qui cum tutore suo lege aut legitimo iudicio agere uult, ut auctore eo agat 2 legem C 11 3 pecuniam tutelabae C 11 dauiti C 11 7 factione C 1 12 tutela C 11 4 8 prouincia C 11 49 tutore C 11 latinis inpuberibus C 20 ex iure Tilius, qui ius C 11 22 urbano Schilling  25 prouintia C 31 aliter C b 11 35 detur om. C ir I 11‘i  17  —  V1p. 44. 42 (ipse enim tutor in rem suam auctor fieri non potest) , qui praetorius t u tor dicitur, quia a praetore urbis dari consueuit.  25  Pupillorum pupillarumque tutores et negotia gerunt et auctoritatem interponunt : mulierum autem tutores auctorita26 tem dumtaxat interponunt. Si plures sunt tutores, omnes 5 in omni re debent auctoritatem accommodare praeter eos qui testamento dati sunt : nam ex his uel unius auctoritas sufficit.  27  Tutoris auctoritas necessaria est mulieribus quidem in his rebus : si lege aut legitimo iudicio agant, si se obligent, si ciuile negotium gerant, si libertae suae permittant in con1 0 tubernio alieni serui morari, si rem mancipii alienent. pupillis autem hoc amplius etiam in rerum nec mancipii alienatione tutoris auctoritate opus est.  28  Liberantur tutela masculi quidem pubertate. puberem autem Cassiani quidem eum esse dicunt, qui habitu corporis 45 pubes apparet, id est qui generare possit : Proculeiani autem eum, qui quattuordecim annos expleuit: uerum Priscus eum puherem esse , in quem utrumque concurrit et habitus corporis et nurnerus annorum. feminae autem tutela liberantur....  20 [YII DE CvRATORIBVS1  1  Curat:or es aut legitimi sunt, id est qui ex lege duodecim tabularum dantur, aut honorarii , id est qui a praetore con2 stituuntur. Lex duodecim tabularum furiosum itemque prodigum , cui bonis interdictum est, in curatione iubet esse 25 3 agnatorum. A praetore constituitur curator, quem ipse praetor uoluerit, libertinis prodigis itemque ingenuis, qui ex testamento parentis heredes facti male dissipant bona : his enim ex lege curator dari non poterat, cum ingenuus quidem non ab intestato, sed ex testamento heres factus sit patri, 30 libertinus autem nullo modo patri heres fieri possit, qui nec patrem habuisse uidetur , cum seruilis cognatio nulla sit. Praeterea dat curatorem ei etiam , qui nuper pubes factus idonee negotia sua tueri non potest.  2 praetorianus C, cf. Gai. 1, 184  a om. C  urbano Schilling 6 auctoritate C  7 testamento Cuiacius, tunc C II 8 auctoritas * (est?) neo. C a  4 4 mancipia C  13 auctoritatem C 11 17 uerum] .neratius Hugo 11 eum] cum C 11 48 esse] esse putat Vahlen 11 20 sententiam ex Gajo 1, 194 expleas, cf. infra 29, 3 11 26 agnitorum C a 27 ingenuus C a I I 30 sit] si C  32 cognati C 2 Vlp. 13-46  18 [XIII DE CAELIBE ORBO ET SOLITARIO PATRE ] 4 Lege fulja prohibentur uxores ducere senatores graden] liberique eorum libertinas et quae ipsae quarumue pater materue artem ludicram fecerit , item corpore quaestum fa2 cientem. Ceteri autem ingenui prohibentur ducere lenam et 5 a lenone lenaue manumissam et in adulterio deprehensam et iudicio publico damnatam et quae artera. ludicranl fecerit : adicit Mauricianus et a senatu damnatam. [XIV DE POENA LEGIS IVLIAE ] Feminis lex Iulia a morte uiri anni trihuit uacationem. .^ o a diuortio sex mensura, lex autem Papia a morte uiri biennii. a repudio anni et sex mensura. [XV DE DECIIiIS j • 1   Vir et uxor inter se matrimonii nomine decilllam capere possunt. quod si ex alio matrimonio liberos superstites habe- ^ 5 ant , praeter decimam , quam inatrimonii nomine capiunt. 2 totidem decimas pro numero liberorum accipiunt. Iteni coiiinlunis filius filiaue post nominum diem amissus amissaue unan decimam adicit : duo autem post I1o97211a.UM die ra amissi 3 duas decimas adiciunt. Praeter decimam etiam usumfructum 20 tertiae partis bonoruin [eius] capere possunt , et quandoque 4 liberos habuerint, eiusdem partis proprietatem. Hoc aluplius mulier praeter decimam dotem caper°e potest legatam sibi. [XVI DE SOLIDI CAPACITATE INTER VIRVM ET VxOREM ] 1  Aliquando uir et uxor ini.er se solidum capere possunt: 25 uelut si uterque uel alteruter eorum nondum eius aetatis sint, a qua' lex liberos exigit; id est si uir minor annorum XXV sit aut uxor annorum XX minor : iteni si utrique lege .Papia finitos anuos in matrimonio excesserint , id est uir LX anuos , uxor L : item si cognati inter se coierint usque ad 30 sextum gradum : aut si uir absit, et donec abest et intra an4 cele C (( 4 item c. q. facientem delet et corpore q. fac. et post 5 ducere supplet Mommsen, cf. Dig.  , 2 , 43'. 44 pr. (J 6 lenaue] lenam C () adulterium deprehensa C  7 publicum damnata C arte C 11 8 a om. C a senatus C (( 4 4 menses C(( 12 menses C  15 matimonio C a ? II 19 nominum diem Merillius, nono die C  23 capere Schilling, ona. C (( 27 sunt aut. qua C (( 30 cogerunt C (( 34 absit rei publicae causa ahsit Gothofredus  abest et] abesset C ::1 :.r 25  v1p. 22 Latinitatem consequitur, quod non proficit ad hereditatem 9 capiendam. Alienos seruos heredes instituere possumus eos tantum , quorum cum dominis testamenti factionem habemus. 10 Communis seruus cum libertate recte quidem heres instituitur quasi proprius pro parte nostra : sine libertate autem 5 11 quasi alienus propter socii partem. Proprius seruus cum libertate heres institutus si quidem in eadem causa permanserit, ex testamento liber et heres fit , id est necessa1 2 rius. Quod si ab ipso testatore uiuente manumissus uel alienatus sit, suo arbitrio uel iussu emptoris hereditatem a o adire potest. sed si sine libertate sit institutus, omnino non 13 consistit institutio. Alienus seruus heres institutus si quidern in ea causa permanserit, iussu domini debet hereditatem adire. quod si uiuo testatore manumissus aut alienatus a domino fuerit, aut suo arbitrio aut iussu emptoris poterit 45 adire hereditatem. 14 Sui heredes instituendi sunt uel exheredandi: sui autem heredes sunt liberi , quos in potestate habemus, tam naturales quam adoptiui : item uxor , quae in manu est, et nurus, 15 quae in manu est filii, quem in potestate habemus. Postumi 20 quoque liberi , id est qui iu utero sunt , si tales sunt , ut nati in potestate riostra futuri sint, suorum heredum numero sunt. 16 Ex suis heredibus filius quidem neque heres institutus neque 1 7 nominatim exheredatus non patitur ualere testamentum. Re- . liquae uero personae liberorum , uelut filia nepos neptis , si 25 praeteritae sint, ualet testamentum, sed scriptis heredibus adcrescunt, suis quidem heredibus in partem uirilem, ex18 traneis autem in partem dimidiam. Postumi quoque liberi cuiuscumque sexus omissi , quod ualuit testamentum , agnr, 4 9 tione rumpunt. Eos qui in utero sunt, si nati sui heredes 30 nobis futuri sunt , possumus instituere heredes , si quidem post mortem nostram nascantur, ex iure ciuili, si uero uiuen20 tibus nobis, ex lege Iunia. Filius qui in potestate est, si non instituatur heres , nominatim exheredari debet : reliqui sui heredes utriusque sexus aut nominatim aut inter ceteros. 35 21 Postumus filius nominatim exheredandus est : filia postuma ceteraeque postumae ferninae uel nominatim uel inter cete1 latinitate C {{ 3 tantum Hugo, tatuen C{1 domini C ;; factione C {{ 5 propter partem nostrant Huschke {{ 22 numerum C J{ 24 nominati quo exher. C {{ 26 sed Cuiacius, om-. C {{ 29 agnitione rumpuntur C {i 33 iunia Schulting, iulia C Vip. 22  26 22 ros, durnmodo inter ceteros exheredatis aliquid legetur. Nepotes et pronepotes ceterique masculimpostumi praeter filium uel nominatim uel inter ceteros cum adiectione legati sunt exheredandi: sed tutius est tamen nominatim eos éxheredari; et id obseruatur magis.  5 23 Emancipatos 'iberos , quamuis iure ciuili neque heredes instituere neque exheredare necesse sit, tamen praetor iubet, si non instituantur heredes , exheredari, masculos omnes nominatim, feminas uel nominatim uel inter ceteros : alioquin contra tabulas bonorum possessionem eis pollicetur.  t o Inter necessarios heredes, id est sernos cum libertate heredes scriptos, et suos et necessari.os, id est liberos qui in potestate sunt, iure ciuili nihil interest : nam utrique etiam inuiti heredes sunt. sed iure praetorio suis et necessariis heredibus abstinere se a parentis hereditate permittitur, 15 necessariis autem tantum heredibus abstinendi potestas non datur.  - 25  Extraneus heres, si quidem cum cretione sit heres institutus, cernendo fit heres: si uero sine cretione, pro herede 26 gerendo. Pro herede gerit qui rebus hereditariis tamquam 20 dominus utitur, uelut qui auctionem rerum hereditaria rum 27 facit aut seruis hereditariis cibaria dat. Cretio est certorum dierum spatium , quod datur instituto heredi ad deliberandurn, utrum expediat ei adire hereditatem nec ne, uelut TITIVS HERES ESTO CERNITOQVE IN DIEBYS CF.NTVM PRQYIMIS , QVIBVS SCIERIS 25 28 POTERISQVE : NISI ITA CREVERIS. EXHERES ESTO. Cernere est uerba cretionis dicere ad hunc modum : QVOD 3IE IliEVIVS HEREDEM IN29 STITVIT, EAM HEREDITATEM ADEO CERNOQVE. Sine cretione heres institutus si constituerit nolle se heredem esse , statim ex30 cluditur ab hereditate et amplius eam adire non potest. Cum 30 cretione uero heres institutus sicut cernendo fit heres, ita non aliter excluditur , quam si intra diem cretionis non creuerit. ideoque etiamsi constituerit nolle se heredem esse, tamen si supersint dies cretionis, paenitentia actus cernendo heres fiera potest.  35 6 . mancipatos C 11 liberos bis Ca ¡; quamuis iure Schilling, qui in re C li 9 nominatim uel Marezoll, om. C: cf. Gai. 2, 135 11 1 2 suos sit nec. C 11 14 herede Ca 11 sunt] fiunt Boecking, cf. Gai. ?, 157 11 19 uero] ue C 11 21 auctionem Cuiacius, actionem C 11 22 cibariam C 11 24 expiat C 11 cítius C fi 27 quod me Meuius duce Gajo 2, 166 restítzcimus, cum id medius C 11 30 hereditatem C 1( 31 uero C b (manus altera), ir(?) *** o C a 1 1 34 penitentiam C at' ,^j 27   Vlp. 22. 23 3'I  Cretio aut uulgaris dicitur aut continua : uulgaris, in qua adiciuntur haec uerba QVIBVS SCIERIS POTERISQVE , continua, 32 in qua non adiciuntur. Ei , qui uulgarem cretionem habet, dies illi tantum computantur, quibus sciuit se heredem institutum esse et potuit cernere. el uero, qui continuam habet 5 cretionem , etiam illi dies computantur, quibus ignorauit se heredero institutum , aut sciuit quidem , sed non potuit cernere. 33  Heredes aut instituti dicuntur aut substituti. instituti, qui primo gradu scripti sunt, substituti, qui secundo gradu lo uel sequentibus heredes scripti sunt, uelut TITIVS HERES ESTO CERNITOQVE IN tIEBVS PROXIMIS CENTVM , QVIBVS SCIES POTERISQVE Q VODNI ITA CREVERIS, EXHERES ESTO. TVNC ME VIVS HERES. ESTO CERNITOQVE IN DIEBVS et reliqua. similiter et deinceps substitui potest.  15 34  Si sub imperfecta cretione heres institutus sit, id est non adiectis his uerbis : SI NON CREVERIS , EXHERES ESTO, sed si ita : SI NON CREVERIS, TVNC ME VIVS HERES ESTO, cernendo quidem superior inferiorem excludit , non cernendo autem , sed pro herede gerendo in partem admittit substitutum. sed postea 20 diuus Marcus constituit, ut et pro herede gerendo ex asse fiat heres. quod si neque creuerit neque pro herede gesserit, ipse excluditur et substitutus ex asse fit heres. [XXIII QVEMADMODVM TESTAMENTA RVMPVNTVRI ^  Testamentum iure factum infirmatur duobus modis , si 25 ruptum aut inritum factum sit. . ? Rumpitur testamentum mutatione , id est si postea aliud testamentum iure factum sit. item agnatione , id est si suus heres agnascatur , qui neque heres institutus neque ut opor3 tet exheredatus sit. Agnascitur suus heres aut agnascendo 30 aut adoptando aut in manum conueniendo aut in locum sui heredis succedendo, uelut nepos mortuo filio uel emancipato, aut manumissione, id est si filius ex prima secundaue mancipatione manumissus reuersus sit in patris potestatem. 1 aut] autem C JJ 4 tantum] dumtaxat Lachmann, dantur C 14 scit C JJ 9 instituti om. C JJ 11 scripti * sunt C a JJ uel totius C ti hered C a ? JJ 43 quodni om. C, ex Gaio 2, 174 suppl. Boecking JJ etheres C JJ medius C JJ 16 inperfectam eretionem C JJ 48 medius C JJ 22 si om. C a JJ 25 testamento iure facto C JJ 26 inirritum C JJ 33 secunda sequente uacuo spatio C a , secundabit C 6 (manus altera), idque in secundaue emendauit manus saec. XV/ 11 34 potesta te C • ^^1' r l 4'1 V1p. 23.24  ' 28 4  Inritum fit testamentum , si testator capite deminutus fuera, aut si iure facto testamento nemo extiterit heres. 5  Si is qui testamentum fecit ab hostibus captus sit, testamentum eius ualet, si quidem reuersus fuerit, iure postliminii, si uero ibi decesserit, ex lege Cornelia, quae perinde succes5 sionem eius confirmat, atque si in ciuitate decessisset. 6  Si septem signis testium signatum sit testamentum, licet iure ciuili ruptum uel inritum factum sit, praetor scriptis heredibus iuxta tabulas bonorum possessionern dat, si testator et ciuis Romanus et suae potestatis cum moreretur fuit : 4 o quam bonorum possessionem cum re, id est cum effectu habent, si nemo alius iure heres sit. 7  Liberis impuberibus in potestate manentibus tam natis quam postumis heredes substituere parentes possunt duplici modo: id est aut eo , quo extraneis , ut, si heredes non exti15 terint liberi , substitutus Iteres fiat, aut proprio iure , ut, si post mortem parentis heredes facti intra pubertatem deces8 serint . su;bstitutus heres fiat. Etiam exheredatis filiis sub9 stituere parentibus licet. Non aliter impuberi filio substituere quis hereden' potest, quarn si sibi quis heredem insti20 tuerit uel ipsum filium uel quemlibet alium. 9 0  Milites quomodocumque fecerint testamenta , ualent , id est etiam sine legitima obseruatione. nam principalibus constitutionibus permissum est illis , quomodocumque uellent, quomodocumque possent , testari. idque testamentum, quod 25 miles contra iuris regulam fecit, ita demum ualet, si uel in cástris mortuus sit uel post missionem intra annum. [XXIV DE LEGATIS] 1  Legatum est quod legis modo , id est imperatiue, testamento relinquitur. nam ea, quae precatiuo modo relinquun30 tur, fideicommissa uocantur. 2  Legamus autem quattuor modis : per uindicationem, per 3 damnationem, sinendi modo, per praeceptionem. Per uindicationem his uerbis legamus : DO LEGO , CANTO , SVAIITO , SIBI ,tp^f °`^4 .  ^ I 1:11i, 1 inirritum C 11 testor C 11 5 quae Cuiacius, neque C 11 9 possessione C (1 41 bonam C habet.ur C 11 45 quo Tilius, cum C11 16 ut. Hugo, id est C 11 47 pubertate C 11 18 exhereditates C 11 20 hedem C 11 quis] prius Lachmann (( instituheret C 22 commodocumque C 11 25 testamentum quod miles Tilius, testamento cum illis C 11 26 iure C 11 30 precatinio C a ? 11 34 sibi] siue C 29  Vlp. 24 1 HABETO. Per damnatlonem his uerbis : . HERES MEYS DAMNAS ESTO 5 PARE , DATO , FACITO HEREDEM MEVM DARE IVBEO. Sinendi modo ita : HERES MEVS DAMNAS ESTO SINERE L. TITIVM SVMERE ILLAM REM h SIBIQVE HABERE. Per praeceptionem sic : L. TITIVS ILLAM REM PRAECIPITO.  5 i Per uindicationem legari possunt res, quae utroque tempore ex jure Quiritium testatoris fuerunt, mortis et quo testamentum faciebat , praeterquam si pondere numero mensura contineantur : in his enim satis est, si uel monis dumtaxat S tempore fuerint ex jure Quiritium. Per damnationem omnes 1 o res legari possunt, etiam quae non sunt testatoris, dummodo 9 tales sint, quae dari possint : Liber horno aut res populi aut sacra aut religiosa nec per damnationem legari potest, quo10 niam dari non potest. Sinendi modo legari possunt res pro11 priae testatoris et heredis eius. Per, praeceptionem legari 15 possunt res, quae etiam per uindicationem. 1 1 a  Si ea res, quae non fuit utroque tempore testatoris ex jure Quiritium , per uindicationem legata sit, licet jure cir;tili non ualeat legatum, tamen senatus consulto Neroniano firmatur, quo cautum est, ut quod minus aptis uerbis legatum est, 20 perinde sit, ac si optimo jure legatum esset : optimum autem ius iegati per damnationem est. 1  Si duobus eadem res per uindicationem legata sit sine coniunctim , uelut TITIO ET SEIO HOMINEM STICH VM DO LEGO, sale disiunctim, uelut: TITIO HOMINE11I STIGHV.ií DO LEGO, SEIO EVN25 DEM HOMINEM DO LEGO, jure ciuili concursu partes fiebant, non concurrente altero pars eius alteri adcrescebat : sed post . le13 gem Papiam Poppaeam non capientis pars caduca fit. Si per damnationem eadem res duobus legata sit, si quidem coniunctim, singulis partes debentur et non capientis pars iure ci3o uili in hereditate remanebat, nunc autem caduca fit: quod si disiunctim , singulis solidum debetur. 14.  Optione autem legati per uindicationem data legatarii electio est, ueluti : HOMINEM OPTATO, ELEGITO. idemque est et si 7 iure] ius C ji quo Bluntschli, quomodo C  8 mensuram C 1 0 fuerint] testatoris fuerint Lachmann 11 iure] ius C 11 18 ius quir. C 11 20 aptis Victorius, pactis C 11 21 est C 23 siue] si uero C 24 stichum] istico C 11 siue . . . 25 lego onz. C, suppl. Hugo ante 23 legata sit, huic loco restituit Vahlen II 26 jure ciuili post 27 eius collocat et fiebant in fiunt mutat Huschke 11 27 currente C 11 post C, per Huschke  29 legati C h coniunctum C II 31 hereditatem C : 15 ^ #t •1i^^ . •Ij :o; .  .^ ,11 ^" Vip. 24 30 taCite  HOMINEM   HERES  HOMI - NEM DARE, heredis electio est, quem uelit dare. 15  Ante heredis institutionem legari non potest , quoniam 16 uis et potestas testamenti ab heredis institutione incipit. Post mortem heredis legari non potest, ne ab heredis herede le5 gari uideatur , quod iuris ciuilis ratio non patitur. in monis autem heredis tempus legari potest, uelut CVM HERES MORIETVR. 17 Poenae causa legari non potest. poenae autem causa legatur quod coercendi heredis causa relinquitur, ut faciat quid aut non faciat , non ut ad legatarium pertineat, ut puta hoc 10 modo : SI FILIAM TVAM IN MATRIMONIO TITIO COLLOCAVERIS, DECEM 111ILI A í C JEIO DATO. 18  Incertae personae legari non potest, ueluti QVICVMQVE FILIO MEO FILIAM SVAM IN MATRIMONIO COLLOCAVERIT, El HERES 1l1EVS TOT MILIA DATO. sub certa tamen demonstratione incertae per4 s sonae legari potest, uelut EX COGNATIS MEIS, QVI NVNC SVNT , QVI PRIMVS AD FVNVS MEVM VENERIT , El HERES MEYS ILL• VD DATO: 1 9 • Neque ex falsa sdemonstratione neque ex falsa causa legatum infirmatur. falsa demonstratio est uelut : TITIO FVNDVM, QVEM A TITIO EMI, DO LEGO , cum is fundus a Titio emptus non 2o sit. falsa causa est uelut : TITIO, QVONIAM NF,GOTIA MEA CViiAVIT, FVNDVM DO LEGO, ut negotia eius numquam Titius curass('t. 9 0  A legatario legari non potest. 21   Legatum ab eo tantum clari potest, qui heres inst,itzct•tcs est: ideoque filio familiae herede instituto uel seruo neque 25 4 tacite in litura scripsit C b (nzanus altera) : in sequentibus libr•arius ibi uacua spatia reliquit , ubi nos lineolas inseruimus , manus autem saec. XVI hiatus in C sic expleuit tacite legauerim titio hominem aut decem heres meus dato hominem dare. propius ad Vlpiani sententiam haec Lachmanni restitutio accedat: et si tacite data sit optio hoc modo TITIo HOMINEM DO LEGO. si uero per damnationem, uelut HERES MEVS DAMNAS ESTO HO:VEINEM DARE 11 2 quem Cuiacius, uacuo spatio relicto om. C, nisi X in C adscripsit manus saec. XVI II 3 herede institutione C (em.endauit manus saec. XVI)  4 uis Cannegieterus, om. C II institutionem C (emend. manus recens)  6 in] et C  7 moriet.ur La.chm-ann, moriatur C 9 causa om. C (I quid Cuiacius, quidem C 10 ad om. C legatarum C II 11 decem milia Tilius, decemi (decimi C b ) sequente uacuo spatio C : manus recens induxit litteras mi et uacuum spatium uerbo decem expleuit II 13 persona C II 14 filium meum C  heres meus Schulting, homini C (I 15 tot milia Tilius, tot mi sequente uacuo spatio C : manus Saeculi XVI tot mi induxit et centum substituit II incerta C a  4 7 primus Boecking, primo C  19 fundum] requiritur certi fundi designatio, quae fortasse in uoc. titio latet 22 ut C, cum Cuiacius 24 ab eo C, ei emendauit manus recens II heres institutus est Huschke : in C spatium uacuum, relictum est, quod manus saec. XVI uerbis extraneus est expleuit ;rl 31  Vlp. $4 22 a patre neque a domino legan potest. Heredi a semet ipso 23 legan non potest. Ei , qui in potestate manu mancipioue est scripti heredis , sub condicione legan potest, ut requiratur, quo tempore dies legati cedit, in potestate heredis non sit. 24 Ei , cuius in potestate manu mancipioue est heres scriptus, 5 legan [non] potest. 25  Sicut singulae res legan possunt, ita uniuersarum quoque summa legan potest, ut puta hoc modo : HERES MEYS cvM TITIO HEREDITATEM MEAM PARTITOP , DIYIDITO : quo casu dimidia pars bonorum legata uidetur. potest autem et alia pars, uelut 4 0 tertia uel quarta, legan. quae species partitio appellatur. 26  Vsusfructus legan potest iure ciuili earum rerum , quaruin salua substantia utendi fruendi potest esse facultas : et 27 tam singularum rerum quam plurium , item partis. Senatus consulto cautum est, ut, etiamsi earum rerum, quae in abusu 45 continentur , ut puta uini olei tritici , ususfructus legatus sit, legatario res tradantur, cautionibus interpositis de restituendis eis, cum ususfructus ad legatarium pertinere desierit. 28  Ciuitatibus omnibus , quae sub imperio populi Romani sunt, legan potest : idque a diuo Nerua introductum, postea 20 a senatu auctore Hadriano diligentius constitutum est. 29 Legatum, quod datum est, adimi potest uel eodem testamento uel codicillis testamento confirmatis, dum tamen eodem modo adim.atur, quo modo datum est. 30  Ad hereclem legatarii legata non aliter transeunt , nisi si 25 31 iam die legatorum cedente legatarius decesserit. Legatorum, quae pure uel in diem certum relicta sunt , dies cedit antiguo quidem iure ex monis testatoris tempore, per legem autem Papiam Poppaeam ex apertis tabulis testamenti, eorum uero, quae sub condicione relicta sunt, cum condicio extiterit. 30 3'9  Lex Falcidia iubet non plus quam dodrantem totius patrimonii legan , ut omni modo quadrans integer apud here33 dem remaneat. Legatorum perpe rarn solutorum repetitio. non est. ^ ip*so C a [; 4 legati C b (manus altera), liaa** C a non] ne ser. 6 non del. Cui,acius, cf. Gai. 2, 245 8 hoc Erb, ona. C 9 partito C 44 appellatur in uacuo spatio a C relicto suppl. manus saec. XVI 13 substantiam C  14 plurimum C 11 item Heise, id est C II patis C sinato C 11 13 guara C  19 populi romani Cuiacius, praetoriani C 26 legatorum] legatarium C 11 29 popeam (pompearn C a ) papeam C 32 legari* ut Ca Vip. 25  32  i ^ p ce ri ^  b a^ 'y [XXV DE FIDEICOMMISSIS]  l!^^^^^Q^ P 1  Fideicommissum est , quod non ciuilibus uerbis, sed  ''ilf beP  precatiue relinquitur nec ex rigore iuris ciuilis proficiscitur,  ^ «/Po;ili  2 sed ex uoluntate datur relinquentis. Verba fideicommissorum  I'0oD  in usu fere hace Sunt : FIDEI COMMITTO , PETO, VOLO DARI et si-  5  El'f, hlr 3 milia. Etiam nutu relinquere fideicommissum usu receptum  ''^i`il^ípl :^. i 4est. Fideicommissum relinquere possunt, qui testamentum  ,.^ p ^ r Ú^O' facere possunt , licet non fecerint. nam intestato quis mori-  ^ ,r "^ turus fideicornmissum relinquere potest Res per fideicom  ,1111 missum relinqui possunt, quae etiam per damnationem legari 1 o  ` oi1 6 possunt. Fideicommissa dari possunt his , quibus legan po-  ;,sTi^ ^ ' 7 test. Latini Iuniani fideicommissum capere possunt, licet le-  1)11.11 R gatum c a pere non possint. Fideicommissum et ante heredis  ,,^^¡iU'  institutionem et p os t mortem heredis et codicillis etiam non  ..' „ :^;^ d`^ confirmatis testamento dari potest, licet legan it^a non possit. 15  n11U, 9 Item Graece fideicommissum scriptum ualet licet legatum  10 Graece scriptum non ualeat. Filio qui in potestate est ser-  ^'^^^ ^  uoue heredibus institutis, seu his legatum sit, patris uel do-  ^''^^' ^ mini fidei committi potest, quamuis ab eo legan non possit. II Qui testamento heres institutus est, codicillis etiam non confirmatis rogari potest, lit hereditatem totam uel ex parte alii  restituat, quamuis directo heres institui ne quidem confirma-  -'<<'^ ^' 1 ^ Lis codicillis possit. Fideicommissa non per formularn petun2o  úF^^ de tur, ut legata , sed cognitio est Romae (vicien' (vicien'consulum aut  il,E^ c praetoris , qui fideicommissarius uocatur , in prouinciis uero 25  í^ PU  13 praesidum prouinciarum. Poenae causa uel incertae personae  úCl, ne quidem fideicornmissa dari possunt.  crl^, 1^  Is, qui rogatus est alii restituere hereditatem , lege qui-  ^^^  dem Falcidia locum non habente, quoniam non plus puta quam  ^,,,^^ dodrantem restituere rogatus est , ex Trebelliano senatus 30  ^ ^í  consulto restituit , ut ei et in eum dentur actiones , cui resti-  1^^^ tuta est hereditas : lege autem Falcidia interueniente , quoniam plus dodrante uel etiam totam hereditatem restituere  rogatus sit , ex Pegasiano senatus consulto restituit , ut de-  :. 1,11, ducta parte quarta ipsi, qui scriptus est heres , et in ipsum 35 3 iuris] jure C 11 5 uere C 11 6 usu Hugo, in usu C  fideicommisso C  8 nam] nam et C  44 lis quibus Tilius, hi qui C I) 44 codicelli C 11 15 ita legari Huschke,• ita orn. C 1; 24 ut Vahlen, uel ut C ji partem C  25 fideicommisso C II 26 praesidibus C(I causacausa V a 29 locum Tilius, om. C ji inter plus et puta uacuum spatium solito naaius reliquit C II 33 dodrantem C  • 34 sit C, est Huschke pecat.iano C fi 35 ipsi . . . heres et. in Hugo, ipse . . . heres in C 33  Vlp. 25. 26 actiones conseruentur , is autem qui recipit hereditatem 15 legatarii loco habeatur. Ex Pegasiano senatus consulto restituta hereditate commoda et incommoda hereditatis communicantur intér heredem et eum, cui reliquae partes restitutae sunt, interpositis stipulationibus ad éxemplum partis et pro 5 parte stipulationum. partis autem et pro parte stipulationes proprie dicuntur, quae de lucro et damno communicando solent interponi inter heredem et legatarium partiarium, id est 16 cum quo partitus est heres. Si heres damnosam hereditatem dicat , cogetur a praetore adire et restituere totam, ita ut ei 4 0 et in e2cm qui recipit hereditatem actiones dentur, proinde atque si ex Trebelliano senatus consulto restituta fuisset. idque ut ita fiat, Pegasiano senatus consulto cautum. 4 7   Si quis in fraudem tacitam fidem accommodauerit , ut non capienti fideicommissum restituat , nec quadrantem eum 15 deducere senatus censuit nec caducum uindicare ex eo testamento, si liberos habeat. q ^  Libertas dari potest per fideicommissum. [XXVI DE LEGITIMIS HEREDIBVS] lntestatorum Ingenuorum hereditates pertinent primum 20 ad suos heredes , id est liberos qui in potestate sunt ceterosq ue qui liberorum loco sunt : si sui heredes non sunt, ad consanguineos, id est fratres et sorores ex eodem patre : si nec hi sunt, ad reliquos agnatos proximos, id est cognatos uirilis sexus per mares descendentes eiusdem familiae. id 25 enim cautum est lege duodecim tabularum hac : SI INTESTATO !VIORITYR , CVI SVVS HERES NEC ESCIT , AGNATYS PROXIMVS FAMILIAM l a H A BETO. Si agnatus defuncti non sit, eadem lex duodecim `tabularunl gentiles ad hereditatem uocat his uerbis : SI AGNA26, 1. l a = Coll. 16, 4. 2 locum C  pecatiano C  6 parte] partes C parte] partes C 8 partiarum C  11 eum] eo C  13 pegatiano C  17 liberos Cb (manus altera), ******* C a 19 hereditatibus Coll.  20 ingenuorum C, gentiliciorum Coll.  pertinet C  22 qui Coll.P, qui in C Coll. w ¡I non sunt C, non sint Coll.  24 proximos id est cogn. onz. Coll.  25 id] his Coll.P 11 26 intestatus Coll. 11 27 cui suusl, cuius Coil.  escit Cuiacius, est Coll., uacuo spatio relicto om. C  familiae C, familiti Coll.P ¡I 28 habeatur Coil.  § l a onz. C, suppleuinaus ex Coll. Ii • eam— dem Coll.P, eandem Coll. w  29 uocant Coll.P, uocantur Coll. w II si gnatus Coll.P, sic natus Coll.w , I I m 1idpm V1p. 26  34  O l i ^^ d 1e ^ TVS NE C ESCIT, GENTILES FAMILIAM HABENTO.. nunc nec gentilicia  ^ *iura in usu sunt.  ^ 2  (¡I  Si defuneti sit filius , et ex altero filio mortuo iam nepos  ^rll Di l . unus uel etiam plures, ad omnes hereditas pertinet, non ut  . oil in capita diuidatur, sed in stirpes , id est ut filius solus me5  V^ , eI ÓI diam partem habeat et nepotes quotquot sunt alteram dimi^-  ,^e ^^o DUI diam : aequum est enim nepotes in patris sui locum succe-  k. I><' ,,pp^ ^ ^ dere et eam partem habere , quam pater eorum, si uiueret,  410l11 b11 habiturus esset.  i 3  Quamdiu suus heres speratur heres fieri posse , tamdiu lo  juibl ur '^ itílbu ^ tgl{II' locus . agnatis non est: uelut si uxor defuncti praegnans sit aut filius apud hostes sit.  ^ r^:dlD^, 4,Agnatorum hereditates diuiduntur in capita : uelut si sit  l^u^lhb ^ , fratris filius et alterius fratris duo pluresue liberi , quotquot  ^^^ ,^ sunt ab utraque parte personae , tot fiunt portiones, ut sin15 guli singulas capiant.  5 5  Si plures eodem gradu sint a ;nati , et quidam eorum  B t ^ >ll hereditatem ad se pertinere noluerint, uel antequam adierint  I c:I iti ,l ulü ü f decesserint , eorum pars adcrescit his qui adierunt. quod si  G u lt a Ia i ó l nemo eorum adierit, ad insequentem gradum ex lege here20 ditas non transmittitur , quoniam in legitimís hereditatibus  ^ ^ ^^I i l lr l m et successio non est. •^' b at ^ ^ lla i 6  Ad feminas ultra consanguineorum graduni legitima he-  ^ ^a l^ elib u ^ reditas non pertinet : itaque soror fratri sororiue legitima  irm r m a >t i^ l heres fit.  2 5  u al, ado[tlia 7  Ad liberos matris intestatae hereditas ex lege duodecim  ^mi, ^m a u ci tabularum non pertinebat, quia feminae suos heredes non  i» tc1 ^ ^ + habent : sed postea imperatorum Antonini; et Commodi ora-  ur ,r ^ a; tione in senatu recitata id actum est, ut sine in manum con-  ? no uentione matrum legitimae hereditates ad fijos pertineant, 30  rrd^,u,  8 exclusis consanguineis et reliquis agnatis. Intestati fui he-  ho^Qyit reditas ad matrem ex lege duodecim tabularum non pertinet :  I, lam t ut sed si ius liberorum habeat, ingenua trium, libertina quat-  ile l uü , tuor , legitima heres fit ex senatus consulto Tertulliano , si  'esl i u ^ ( tamen ei filio neque suus heres sit quiue inter suos heredes 35 ad bonorum possessionem a praetore uocatur , neque pater,  115 rjlo ;rai ,Ny......,,•,.,,,,  ^..,^.,.........^^.,.„.^,  .."_.,. ..,.,._,._ n  IiroiSt'o;0 1 nec escit Cuiacius, nescit codices  habento nunc Oiselius, heres hanc codices  3 defuncti Cuiacius, defunetus C  et om. C  5 stirpe C  7 loco C II 8 habete C Q 10 here fieri C a 13 sit frater C II 4 4 pluresuel C 11 47 sunt C  4 9 adierint C (I 23 gradu C{I 24 sororiuel C j, 26 matre C 1 I 28 imp. antoninus C  29 manu C 11 36 possessione C PRAEEATIO EPITORIS Pauli sententiarum hodie non supersunt nisi fragmenta e diuersis collectionibus petenda. atque fundamentuni quidem restitutionis est ea Epitome , quae Legis Romanae Wisigothorum partem efficit. haec Epitome in quibusdam Legis Romanae codicibus nonnullis sententiis ex integro Pauli opere depromptis aucta est. accedunt complura capita in Iustiniani Digesta et in Collationem recepta, pauciora in Consultatione et in Vaticanis fragmentis et in Appendicibus Legis Romanae Wisigothorum extant, nonnullae denique sententiae in Lege Romana Burgundionum citantur. Hos iuris libros qui compilauerunt Paulum uario modo tractauerunt. Collationis enim et Consultationis et Vaticanorum fragmentorum et Appendicum auctoribus Pauli uerba mutare in animo non fuit : Collationis tamen auct.orem , ubi plures sententias uno capite complecteretur, non ubique pristinum earum ordinem seruasse ex huius editionis titulis 5, 18 ( — Coll. 41, 3. 2. 4. 5) et 5, 20 (— Coll. 12, 4. Q. 3) apparet. contra in Digestis Pauli sententias non minus quam reliquos libros ueterum iure consultorum ab lustinianis interpolatos esse consentaneum est. quod denique ad Legem Romanam Wisig. attinet , quamquam huius compilatoribus a rege Alarico interpolandi facultas data non est, nihilo magis tamen eorum in tradendis sententiis fides dubitatione exempta est. qui praeterquam quod ad 1, 21, 1 0 ordinem sententiarum mutauerunt, a contextu earum manus non plane abstinuerunt , sed mutilando saltem eos aliquot sententias interdum pessum dedisse ad 1, 1, 2. 1, 4, 3. 1, 21, 1. 14 palam est. 1 ) quamobrem dubium est, utrum 1, 9, 2. 3, 6, 15, quae 1 ) Eandem fortasse ob causam in 1, 2, 1 uerbum finitum desideratur: contra librariorum potius socordia mutilatae uel corruptae sunt u. g. 2, 9, 1 extr. 2, 15. 1. i, ' [oil I .,o i Ds ;fili^ N I^ ui 1 l dl^¡¡rdÍü ,?14I " ^Prf 10 0C^ riussupe d lu ol D ODU 'i^;il Í STh^ ^ L ,o^ r ro d¡ esC ^ i y ^^ ^arrnsis I l :l^l?^f1IDll(U ^:,1' a rcu li [ ia^ il l'¡s i;ot i r:h rodires o i lla s s 11m 1 ^^^ibu¡o, 9uip. ^^^úesider^tl sy,;i/OS, ^ ^1 '^^I ^es l alcQ; '`^ ^ECic ^iti 1 ^u ^ autem 42 sententiae aliis uerbis apud Wisigothos, aliis in Digestis leguntur, a Wisigothis mutilatae an ab Iustinianis amplificatae sint : item e contrario dubium est, 4, 9, 3. 4 utrum ab Iustinianis in breue contractae an a Wisigothis uel ab antiquiore aliquo interprete , quem isti Paulo errore suo substituerint, dilatatae sint. quin etiam interpolationis labem Paulus Wisigothorum in 4, 19, 1 eo contraxit, quod actio de modo agri eis actionibus adnumerata est, quae infitiando in duplum crescunt : nisi forte hic error dudum ante Legem Romanam Wisig. conceptam natus et in hanc legem ex eo exemplo propagatus esse uidebitur, quod Wisigothi excerpserunt. hoc utique modo explicandum esse puto , quod cum alia et minora glossemata (u. g. 2, 17, 7) , tum semel 2, 31, 12 spuria sententia in Legem Romanam inrepserunt. Incertior quam sententiarum contextus fides rubricarum est , quae et in Lege Romana Wisigothorum extant et apud reliquos sententiarum auctores Digestis et Vaticanis fragmentis exceptis occurrunt 1 ) . nec tamen uerendum est, ne librorum in titulos diuisio non ab ipso Paulo profecta sit : immo tale opus, in quo secundum edicti perpetui ordinem iuris partes uulgo re ipsa inter se non conexae continuantur, non apte sine conspicuis argumentorum indicibus edi poterat et dudum tam in edicto ipso quam in edicti commentariis rubricae usu uenerant. atenim sunt rubricae , quae apud alios auctores aliter traduntur , u. g. 1 , 1. 1, 1 0. 1, 15. I , 8 . 4, 9. 5, 15. 5, 22. 2 ) : aliae ad singulas binasue sent.entias confictae sunt, quibus Paulum proprios titulos non praefixisse inde colligitur, quod sequuntur sententiae nullo titulo ab illis separatae, quae non ad rubricam illis praefixam , sed una cum illis ad proxime antecedentem rubricam quadrant, u. g. 2 , 17 , 4. 3, 4A, 6. 8. 3, 6, 17. 5, 6, 3. 5, 12, 5. 5, 16. aliae eo offendunt, quod ea materia, cui propria rubrica adsignata est, iam ampliore rubrica quae antecessit comprehensa est, u. g. 1; 2. 3. 2, 4. 5. 2, 6. 8 : aliae denique per se improbabiles sunt, uelut 1, 13A (cf. 4 , 1 3 s) 2, 13, 6. 4, 4. atque ut in his interpolationes supplementaque posterioris a etatis agnoscuntur, ita alibi genuinas rubricas intercidisse apparet, ueluti 1) Consultatio in c.. 3 solo omissa rubrica non citat nisi librum sententiarum. 2) Lex Rom. Wisig. cum reliquis auctoribus consentit in rubricis 1, 5. 1, 16. 1, 18. 2, 26. 43 ante 1, 7, 4. 2, 4 , 5 . 2, 5, 3. 2, 4 3, 4 . 3, 5, 12 a . 3, 5, 14. 5, 22, 2: praeterea Wisigothorum culpa effectum est, ut rubricae 2 , 30 et 5 , 10 , quae genuinae esse uidentur, in Lege Romana sententiis alieno prorsus argumento insignibus praemitterentur. quae cum ita sint neque pristina Pauli diuisio certo restitui possit , propter allegandi utilitatem eam librorum in titulos diuisionem , quae hucusque per editiones propagata est, retinuimus : rubricarum quae interciderunt sedem uacuo spatio indicauimus neque earum , quas editores proprio Marte restituerant, nisi numerum seruauimus. Quod ad fundamentum criticum attinet, quo haec editio nititur : Legis quidem Romanae Wisigothorum cum editio apparatu critico instructa non extet, ad hunc defectum remouendum ne illa quidem supellex critica sufficit, quam Haenel ad Arndtsii editionem congessit 1 ) , in qua tot errores commissi et tot lectiones ah Arndtsii textu uariantes omissae sunt, ut de fide eius supellectilis parum constet.. itaque ad hanc editionis partem nouum fundamentum iaciendum erat. et postquam Codicis Theodosiani Epitoma Wisigothica edoctus sum Legis Romanae codices in duas classes discedere, in quarum altera codex Monacensis D 2 (nobis M) saeculi fere VII et aetate et integritate primurn locum obtinet, in altera Parisiensis 4403 (nobis L) saeculi VIII uel IX, ad hos duos codices a me excussos 2 ) Pauli Wisigothici contextum fere restitui : apparet enim reliquos codices (nobis dett.) , ubi ab illis libris primariis discrepent, rarissime uerum Wisigothorum textum seruasse et uix ullam esse lectionem in his seruatam , quae non ex mendosa illorum lectione facili coniectura restitui potuerit. in adnotatione critica plenam codicum M et L discrepantiam non exhibui, quippe quae non in Pauli sed in Legis Romanae editione desideretur : adscripsi tamen uarias lectiones ad omnes eos locos, in quibus ab utriusque codicis traditione recessi et singulares alteriusutrius codicis lectiones eas , quae ueri aliqua specie niti uiderentur. Earum autem sententiarum , quae Epitomae ex integro 1) Varietas scripturae ex Paulli a Visigothis epitoinati codicibus : collegit Gustavus Haenel. Bonnae 4 834 (cf. Corpus iuris Romani Anteiustiniani Bonnense I p. 463 sqq.). 2) Codicem Parisiensem 4403 iam olim Henricus Degenkolb, qui tum Pauli editionem parabat , contulerat eamque collationem edendi consilio deposito ultro mihi obtulit: qua in codice denuo tractando optime adiutus sum. 44 Pauli libro in quibusdam codicibus interspersae sunt, plenum apparatum , quoad eum nancisci potui, congessi. quorum codicum princeps ille est, quem Cuiacio post annum 1579 ciuitas Vesontina dedit 1 ) : in hoc enim integri tituli 1, 6 A. 4 , 2 ' 4. 2, 21A. 2, 26. 2, 31 restituti extabant et praeterea sententia 5 , 33, 8 suppleta erat. cuius codicis lectiones, cum ipse codex periisse uideatur, ex Cuiacii Obseruationibus 24 e. 11 —13. 3. 4 5-19. 21. 22 , quae anno 4 585 prodierunt, uel potius, quoniam huno librum ipsum nancisci non potui, ex editione Cuiaciana a. 4 586 enotaui. in reliquis Epitomae supplementis edendis ancipitem editorúm fidem abicere licuit, cum hodie aut iidem codices, e quibus illi hauserunt, aut simillimi eademque auctoritate praediti supersint. horum autem sicubi plures idem supplementum praestant, non pluribus quam qui ad traditam lectionem eruendam sufficerent usus sum. quid autem singuli codices 2 ) ad haec supplementa contulerint, hoc loco quasi per indicem enumerabo. Extant igitur : titulus 2, 26 integer in Vaticano reg. 4050 3 ) . 1, 4 , 1. 3. 5. 1, 12, 5. 1, 13B, 3. 3, 4A, 6 in L et in Aurelianensi 207 (nobis A) , in hoc praeterea etiam 5, 4, 15. 5, 33, 8. 1, 1, 4. 1, 12, 5. 1, 13B, 3. 4, 6, 2 a in Eporediensi 35 (nobis E} et in Rosambino, in illo etiam 5, 33, 8. 4 , 7, 4. 5, 4, 4 5. 24 in Parisiensi 4 . 409 et in Vaticano reg. 4 048 et in Bernensi 263. 5, 4, 15 in Parisiensi S. Germani 366. 5, 4, 21 in Parisiensi 4410. 4, 12, 5 in Parisiensi 4412. 3, 4A, 6 in Parisiensi 4408. Dubium supplementum praestat Paris. 4405 inter 1, 13 B, 3 et 4 (p. 56, 14). praeterea ex Vaticano reg. 1128 ad 1, 21, 1 uocabulum ruinae additum recuperari potest. reliqua omnia, quae ab editoribus ex additamentis unius alteriusue codicis Legis Romanae uel ex Epitoma Aegidiana suppleta esse in huius editionis notis commemorabo, Pauli non sunt, sed ex glos- ...._.  ,,v  n ,. ,. .  ^...,., ,.,  ^ ^.  ^  ., 1) Cf. Baudi di Vesme ad Cod. Theod. 4, 4 4 , Haenel in praefatione ad Legem Rom. Wis. scripta p. XVII. LXXXIX. 2) Codices omnes saeculi IX uel X sunt: descripti sunt in Haenelii praefatione Legis Romanae editioni ab ipso curatae praemissa. 3) Cf. Degenkolb in Commentationibus philologis in honorem Th. Mommseni conscriptis 4 377 p. 646 sqq. 45 sematis interpretamentisue posterioribus enata sunt. ex codicibus supra laudatis ipse contuli L E Parisiensem 4409 Vatic. reg. 1050 : Bernensis collationem liberalitati Hermanni Hagen debeo, reliquorum lectiones ex Haenelii apparatu repetiui. Ad eas denique sententias, quas solae Appendices Legi Romanae Wisigothorum in nonnullis codicibus adnexae ex integro opere excerptas habent, curn has Appendices seorsum editurus sim, delectum uariarum lectionum dedi : eodemque modo reliquos sententiarum auctores adhibui. paucis locis ad ueram lectionem restituendam ueterem sententiarum interpretationem , quae Legis Romanae Wisig. partem facit , in suhsidium uocaui. Atque ut appareat, unde singulae sententiae restitutae sint, in adnotatione superiore, si qui praeter Legem Rom. Wisig. sententiarum auctores extant, eos laudabo, in contextu autem Pauli uerborum omnia , quae in Lege Rom, Wisig. omissa sunt, stellulis eircumsaepiam. Restat ut de titulo operis pauca praemoneamus. in Digestis Collatione Appendicibus Lege Romana Burgundionum ci– tantur Pauli sententiarum lib. I etc. , quocum Consultationi quoque conuenit, nisi quod haec semel (6, 6) sententiarurn receptaruna titulum laudat. in plerisque Legis Rom. Wis. codicibus libro I praemittitur hic titulus Pauli sententiarum : at in codice E et in Rosambino legitur iuli pauli sententiarum ad filium, quocum consentiunt inscriptio libri III in L aliorumque codicum inscriptiones, quas Haenel in editione Legis Ron]. Wis. p. 338 citat. hic titulus quin genuinus sit, duhitari uix potest. contra uocabulum receptarum, quod et ipsum teste Haenelio in nonnullis Legis Romanae codicibus redit, genuinum non esse fere omnes uiri docti hodie consentiunt et mih i quoque persuasum est. ^f = Monacensis D 2 L = Parisiensis 4403 A — Aurelianensis 207 E = Eporediensis 35 ^I f edeb ^^ (^ 4a ;^ ,+^ 0 11111 ;131 do i0^@ I °^a ,  ,9110v ^ ^'' 'Iu ;;j^ ^  eI r , ^^rlb u1 u o^ r,^^ I ^l¡I s bo,, fUD " '.^la ^ , ,l^ ^^40@f ole  91 ^. . 1 , iil l ^ pr,iesldl. i"{°^`IP;Il115^¡t. ^^d,,id„^ 111dN¡ UDi. ri u 0 1i1 p^  1ll ¡li ^,,, houore p , .a p f^^eareop eri ; hGoS pr o [131 dire '.üur^ Defa^iooer , ¡kf P peU]U le co;'llul ;,nribu^, quoe p c ualla priu¡le;io sfrm frumut¡i II^d 'fi^illUllj U V U II61, `^¡I¡! uei e ^^¡Ie^ ei :^ i â ir e e leri r e U '^ür i empor e f á c a ,fü^ir Ilfo^ore^ ^Iol eu^pore ua r a it, lulr e f[U Or di¡i defu^io m^ á^U!111ll1U `fi  procu ^ el tlltQ}15 u Íau ctus ^¡l, ip ^^^" ad iui uriare e ,? o `fcic ;alioui^ ; ^°mPlus ^.ur¡uue^  9ui f prello IVLII PAVII SENTENTIARVM AD I'ILIVM LIBLR PRIMVS ^IA] ¡ l  Consiliario . eo tempore quo adsidet negotia tractare in 5 *suum quidem auditorium nulo modo concessum est, in alie2 *num autem non prohibetur. Filii libertorum libertorumque *liberti paterni et patroni manumissoris domicilium aut ori3 *ginem sequuntur. Vidua mulier amissi mariti domicilium *retinet exemplo clarissimae personae per maritum factae : 4 0 *sed utrumque aliis interuenientibus nuptiis permutatur. 4 *Municipes sunt liberti et in eo loco , ubi ipsi • domicilium *sua uoluntate tulerunt, nec aliquod ex hoc origini patroni *faciunt praeíudicium et utrubique muneribus adstringuntur. 5 *Relegatus in eo loco , in quem relegatus est , interim neces45 6 *sarium domicilium habet. Senator ordine motus ad origi- *nalem patriam, nisi hoc specialiter impetrauerit, non resti7 *tuitur. Senatores et eorum filii filiaeque quoquo tempore *nati nataeue , itemque nepotes pronepotes et proneptes ex *filio origini eximuntur, licet muríicipalem retineant digni20 8 *tatem. Senatores, qui liberum commeatum , id est ubi ue- *lint morandi arbitrium impetrauerunt, domicilium in urbe 1A, 4= Dig. 4, 22, 5 II 4 A, 2-9 = Dig. 50, 4, 22 1 de titulo operis . cf. p. 45 II 5 consiliario Brencmann, consiliari F If 7 libertorumque Savigny , libertarumque F  13 contulerunt van de Water , cf. Dig. 50, 16, 239, 2 II 14 et F, sed scr. II puneribus F 16 § 6. 7 transposuit Montr ► asen II 49 it.em nepotes et neptes ex filio Momvtsen.  - II 47  Paul. 1, 1A 9 *retinent. Qui fenús exercent, omnibus patrimonii intri- *butionibus fungi debent , etsi possessionem non habeant. 10 *Honores et munera non ordinatione, sed potioribus quibus4 4 *que iniungenda sunt. Surdus et mutus si in totum non *audiant aut non loquantur, ab honoribus ciuilibus, non etiam 12 *a muneribus excusantur. Is, qui non sit decurio , duumuitratu .uel aliis honoribus fungi non potest, quia decurionum 43 *honoribus plebeii fungi prohibentur. Ad decurionatum fui *ita demum pater non consentit, si contrariam uoluntatem uel. *apud acta praesidis uel apud ipsum ordinem uel quo alio 4 o 14 *modo contestatus sit. Aestimationem honoris aut muneris in pecunia pro administratione offerentes audiendi non sunt. 15 *Qui pro honore pecuniam promisit, si soluere eam coepit, 16 *totam praestare operis inchoati exemplo cogendus est. Inui- *tus filius pro patre rem publicara saluam fore cauere non 45 17 *cogitur. Defensionem rei publicae amplius quam semel su18 *scipere nemo cogitur , nisi id fieri • necessitas postulet. Ab *his oneribus , quae possessionibus uel patrimonio indican4 9 `tur, nulla priuilegia praestant uacationem. Corpus mensu- *rarum frumenti iuxta annonam urbis habet uacationem : in 2o 20 *prouinciis non item. Angariorum praestatio et recipiendi *hospitis necessitas et militi et liberalium artium professori24 *bus inter cetera remissa sunt. Auctis post appellationem medio tempore facultat.ibus paupertatis obtentu non excu- *santur. Defensores rei publicae ab honoribus et muneribus 25 23 *eodenl tempore uacant. Legato, qui publicum negotium tui- *tus sit, intra t:empora uacationis praestituta rursum eiusdeni 24 *negotii defensio mandari non potest. Comites praesidum et *proconsulum procuratorumue Caesaris a muneribus _ uel ho25 *noribus et tutelis uacant. Legatus antequam officio legatio30 *nis functus sit, in rem suam nihil agere potest, exceptis his 26 *quae ad iniuriam cius uel damnum parata sunt. Si quis in *munere legationis, antequam ad patriam reuerteretur, deces- • *sit , sumptus qui proficiscenti sunt dati non restituuntur. 27 *Decuriones pretio uiliori frumentum, quod annona tempo35 1A, 9= Dig. 50, 4, 22, 7 1A, 4 0-4 3= Dig. 50, 2, 7 ''I 4 A, 14 —17 = Dig. 50, 4, 4 6 II 1A, 18-22 = Dig. 50, 5, 40 jj 1A, 23.24 = Dig. 50, 5, 12 1! 4A, 25. 26 = Dig. 50, 7, 11 II 4A, 27. 28 = Dig. 50, 8, 7 3 ordinationi F  4 iniungendae F  15 soluam F I¡ 19 mensorum Haloander II 20 habent F 11 24 idem F  33 reuertetur F 35 quod F, quam Cannegieter, cf. Dig. 48, 42, 3 pr. 50, 4; 8 Il ► 1{1 I ! Paul. 1, 4 A --4 s  48 28 *ralis est patriae suae, praestare non sunt cogendi. Nisi ad opus nouum pecunia specialiter legata sit, uetera ex hac re29 *ficienda sunt. Ad curatoris rei publicae officium spectat, ut 30 *dirutae domus a dominis extruantur. Domum sumptu pu- *blico extructam, si dominus ad tempus pecuniarn impensanr 5 *cum usuris restituere noluerit, iure eam res publica dis- *trahit. [I DE PACTIS ET CONVEPTTIS] 4  *De his rebus pacisci possumus, de quibus transigere 2 *licet : ex his enim pacti obligatio solummodo nascitur. In lo *bonae fidei contractibus pactum conuentum alio* pacto dissoluitur . *et* licet exceptionerri pariat , *replicatione tamen 3 *excluditur. Pacto conuento Aquiliana stipulatio subici solet. *sed consultius est huic poenam quoque subiungere, quia 'rescisso quoquo modo pacto poena ex stipulatu peti potest.' 45 ^ Neque contra leges neque contra bonos mores pacisci possuV rrius. *Pactum contra ius aut constitutiones aut senatus con5 *sulta interpositurn nihil momenti habet. De rebus litigiosis 5 a *et conuenire et transigere possumus.* Post rem iudicatam pactum , nisi donationis causa interponatur , seruari non po20 6 test. *Funetio dotis pacto mutari non potest , quia privata 7 *conuentio iuri publico nihil derogat. De criminibus prop- "ter infamiam nemo cum aduersario pacisci potest.* % rB ] 1  *Parentes naturales in ius uocare nemo potest : una est 25 *enim omnibus parentibus seruanda reuerentia. Ingratus 4A, 28 = Dig. 50, s, 7,1 11 4 A, 29. 30 _ Dig. 39, 2, 46  4, 1 extat in LA 11 4, 2Consultatio 4, 4 II 4, 3 (= Dig. 2, 1 5, 45) extat in LA (non in E) 11 1, 4 = Consultatio 4, 7. 7, 4  1, 4a = Consultatio 7, 5 11 1, 5 extat in LA 11 1, 5 a = Consultatio 4, 6. 7, 6 1, 6 = Consultatio 4, 3 11 4, 7 = Consultatio 4, 7 11 4B, 4= Dig. 2, 4, 6 11 4R, 2 = Dig. 37, 14, 49 3 spetat F 11 4 exiruantur F 11 5 pecniam F 11 6 eam delet Mommsen 11 8 conuentis Wisigothi cum Cons. 7, 6, conuentionibus uel transactionibus Cons. 4, 3, cf. Cons. 4, 7. 7, 4 11 10 solo modo L, solumodo E 11 nascitur om. E 11 § 2 dedimus ad Cons. : omne pactum posteriore pacto dissoluitur, licet pariat exceptionem Wisigothi 11 13 stipulatio LA, quidem stipulatio Dig. 11 14 poenam quoque LA, poenalem quoque stipulationem Dig. 11 15 quoquo modo LA, forte Dig. 11 ex om. La 11 stipulatu peti Dig., stipulatione peti A, stibolatio repeti L 11111 11, ^, NU ^ 49  Paul. I, 1B-3 libertus est , qui patrono obsequium non praestat , uel res *eius filiorumue tutelam administrare, detractat.* [II DE PROCYIiATORIBYS ET COGNITORIBVS] q .  Omnes infames , qui postulare prohibentur , cognitores 2 fieri non posse etiam uolentibus aduersariís. Femina in rem 5 3 suam cognitoriam operam suscipere non prohibetur. In rem suam cognitor procuratorue ille fieri potest , qui pro omnibus 4 postulat. Actio iudicati non solum in dominum aut domino, sed etiam heredi et in heredem datur.  [III DE PROCYRATORIBYSI  40 1   Mandari potest procuratio praesenti et nudis uerbis et per litteras et per nuntium et apud acta praesidis et magi2 stratus. Procurator aut ad litem aut ad omne negotium aut 3 ad partem negotii aut ad res administrandas datur. *Volun- *tarius procurator , qui se negotiis alienis offert , rem ratam 45 ^ 'domintum habiturum cauere debet. Cum quo agitur suo *nomine, si in rem actio est, pro praede litis et uindiciarum *aduersario satisdare cogitar aut iudicatum solui  si *in personam sit actio , d  in rem pro prae- *de litis et uindiciarum  . 20 5 }Actoris procurator non solum absentem defendere , sed et 6 "rem ratam dominum habiturum satisdare cogitur. Procura- `tor antequam  accipere 7 'iudicium  . Petitoris procurator rem *ratam dominum habiturum desiderante aduersario satis25 'ciare cogendus est , quia nemo in re aliena idoneus est sine 8 'satisdatione. Si satis non d . et procurator absentis , actio ei 9 *absentis nomine non datur. Actoris procurator non in rem *suam datus propter impensas quas in litem fecit potest de- *siderare ut sibi ex iudicatione satis fiat , si dominus litis 30 1 0 *soluendo non sit. Absens reus causas absentiae per procu- *ratorem reddere potest.* ante 2, 4 Huschke ins. Vat. 340 11 3, 3 = Consultatio 3, 6 II 3, 4 = Vat. 336 II 3, 5 = Cons. 3, 7 Vat. 336 II 3, 6 = Vat. 337 II 3, 7. 8 = Cons. 3, 8. 9  3, 9 = Dig. 3, 3, 30 II 3, 4 0 = Dig. 3, 3, 74  3 procur. et del. Cuiacius II 5 possunt edd.  44 praesenti] et praesenti et absenti Huschke II 30 iudicatione F i , iudicati actione F3 cum Graecis  34 causas entiae procuratorem F 4 Paul. I, 4. 5  50 ,  [IV DE PiEGOTIIS GESTIS]  ^  (1 4  Qui negotia aliena gerit , et bonam fidem et exactam di-  ip  ligentiam rebus eius pro quo interuenit praestare debet.  0UcU^i'  2 Tutor post finitam tutelam si in administratione duret, actione  ^^1 negotiorum gestorum pupillo uel curatori eius tenebitur. 5  ;l^ f n ``  2 1 *Litis contestatae ternpore quaeri so . let, an pupillus, cuius  ,;x^^ ^^^U^ *sine tutoris auctoritate negotia gesta sunt, locupletior sit ex p  ;^r'' R,,IIU ,+`,IP^ ,i ' 3 *ea re factus^, cuius patitur actionem.*  -  Si pecuniae quis ne  .^, lc ^jj gotium gerat, usuras quoque totius temporis praestare cogitur  ,;^i ^^ oi^ -' et periculum eorum nominum quibus collocauit agnoscere, ± o  ;hi, ^u si litis tempore soluendo non sint : hoc enim in bonae fidei.41' 11,`^'^^  4 iudiciis seruari conuenit. Mater, quae fliorum suorum• rebus  ,^^o^i'^  interuenit , actione negotiorum gestorum et ipsis et eoruni  :^^:^'^ ,^^ iiduIDti^ 5 tutóribus tenebitur. Filius familias uel seruus si negotium  ^;;i^ú i^tU alicuius gerant in ue1 patrem dominus dominumue seruo uel fili pecu o familias peculio tenus negotia actio 15 4 y ^^ ¡^ 6 dabitur. Si pater  ^^ ^^ ('''^^'etp^ 7 aliena agenda commiserit, in solidum tenebitur. Pater si donatas ad ministrauit , filio actione negotiorum gestorum tenebitur. Quí, cum tutor curatorue non esset, pro tutore uratoreue res pu20 pilli adultiue filii a res dministrau sine ulla it , exceptione actione negotiorum a se  gestorum mi emancipati 9 pro tutore curatoreue tenebitur.  *Actio negotiorum gesto-  :': :1' ''' '...1 11..1 .': .;1 :': -'1 :1 1^, ^^, al it t^ii ^ ^^u e 0 ^`rum illi datur, cuius interest hoc indicio experiri. Nec refert `directa quis an utili actione agat uel conueniatur , quia in al i d D e *extraordinariis iudiciis, ubi conceptio formularum non ob25  ^i;^^ ^i^ ^ *seruatur, haec subtilitas superuacua est, maxime cunr utra-  ü^ulur ^que tum. ^ctio eiusdem potestatis est eundemque liabet eflfec-  ^ ? ^ c ^^iu^müh U^i u^ r >i ly' ul ^aC jpS rap .l u^ i^rUllP i i r ^.^ d ( h =? i,if ^^,? 3 debet M, debebit L (( 9 totius temporis om. Dig. cogitur dett. cum Dig., cogetur ML (( 10 quibus . . . 12 conuenit] quae ipse contraxit : nisi fortuitis casibus debitores ita suas fortunas amiserunt, ut tempore , litis ex ea actione contestatae soluendó non essent Dig. (( 18 sine ulla exc. om. Dig. II 20 pro edd., si pro codices (( 30 per frardem dett. c clon, Cons., fraudem L, ipse fraude M (( 31 et . • . iudiciis om. Cons. : et in priu. et in extraordinarüs criminibus Dig. ,yU1 'ttli' "^^^ h,., h1 h rlo [V DE CALV1VI11IATORIBVSI 4  Calumniosus est qui sciens  q prudens ue per fraudem ne30 2 gotium alicui comparat. Et  privatis et in publicis iudiciis 4, 2 a —= g Dig. 3, 5, 36 pr. (( 4, 3 = Di . 3, 5, 36, 1 (( 4, 7 = Dig. 3, 5, 36, 2 (( 4, 9. 40 = Dig. 3, 5, 46 (( 5, 1 = Consultatio 6, 20 5, 2 = Cons. 6, 24 Dig. 48, 16, 3 57  Paul. I, 1 4. 1 5 [XIV DE VIA PV$LICA] 1 a   * Si in agrum uicini uiam publican' quis reiecerit , in *tantum in eum uiae receptae actio dabitur, quanti eius inter1 *est, cuius fundo iniuria inrogata est.* Qui uiam publican-) exarauit, ad munitionem eius solus compellitur.  5 [XV SI QVADRVPES DAMNVM INTVLERIT] • ^ Si quadrupes pauperiem fecerit damnumue dederit quidue depasta sit , in dominum actio datur , ut aut damni aestimationem subeat aut quadrupedem dedat : quod etiam lege Pel a solania de cane cauet.ur. * Si quis saeuum canem habens in 40 *plateis uel in uiis publicis in ligamen diurnis horis non re1 b *degerit, quidquid damni fecerit, a domino soluantur. Si *quis caballum quodue aliud animal habens scabidum ita ambulare permiserit, ut uicinorum gregibus permixtus *proprium inferat morbum, quidquid damni per eum datum 1 5 ^ *fuerit , similiter a domino sarciatur.* , Feram bestiam in ea parte, qua populo iter est, colligari praetor prohibet : et ideo, siue ab ipsa siue propter eam ab alio alteri damnum datum sit, pro modo admissi extra ordinem actio in dominum uel 3 custodem datur, maxime si ex eo horno perierit. Ei, qui in2o ritatu suo feram bestiam uel quamcumque aliam quadrupedem in se proritauerit eaque damnum dederit, llegue in eius 4 dominum neque in custodem actio datur. * In circulatores, *qui serpentes circumferunt et proponunt, si cui ob eorum 'metu7n damnum datum est , pro modo admissi actio da25 *bitur.* 14, l a . 1 = Dig. 43, 11, 3 11 1 5, l a . l b = Lex Ro971. Burg. 1 3 11 15, 4 = Dig. 47, 11, 11 2 in tantum Mommsen, tantum F 11 3 uiae reiectae dett. 11 5 exarauerit Dig. 11 6 damnum intulerit Wisigothi, pauperiem fecerit Lex Rom. Burg. 13 11 7 damnum uel codices 11 8 ut aut dett., ut ad L, aut M 11 9 quadrupem ML 1 1 dedat dett.?, cedat aut L, qui dat M 11 pesolania dett., pesolonia M, persolania L 11 10 carie] etiam de bipede hoc loco actum esse testatur Lex Rom. Burg. 13, 1 11 17 populo L, populus M 11 20 perierit ML, perierit uel fuerit laesus dett. f1 25 metu F Paul. 1, 16-19 [XVI FINIVM REGVNDORVM] In eum , qui per uim terminos deiecit uel amouit, extra ordinem animaduertitur. [XVII DE SERVITVTIBVS] 1  Viam iter actum aquae ductum , qui biennio usus non 5 est, amisisse uidetur: nec enim ea usucapi possunt, quae 2 non utendo amittuntur. Seruitus hauriendae aquae uel ducendae biennio ómissa intercidit et biennio usurpata recipitur. *Seruitus aquae ducendae uel hauriendae nisi ex capite *uel ex fonte constitui non potest : hodie tamen ex quocum1 o * que loco constitui solet.* [XVIII DE FAMILIAE HERCISCVNDAE] I  Arbiter familiae herciscundae plus quam semel dari non potest : et ideo de his, quae diuisa eo iudicio non sunt, com2 muni diuidundo arbiter postulatus partietur. * De omnibus 1 5 *rebus hereditariis iudex cognoscer e debet et celebrata diui3 *sione in semel de omnibus pronuntiet. Iudici familiae her- *ciscundae conuenit , ut ea , quae quis ex communi accepit, *aut ipsa aut aestimationem eorum repraesentet , ut inter co4 • *heredes diuidi possint. Iudex familiae herciscundae nec 20 Inter paucos coheredes , sed inter omnes dandus est : alio5 * quin inutiliter datur. Omnes res, quae sociorum sunt, com- *muni diuidundo iudicio inter eos separantur.* LXIX QVEMADMODVM ACTIONES PER INFITIATIONEM DVPLENTVR] 4  Quaedam actiones si a reo infitientur, duplantur, uelut 25 iudicati, depensi, legati per damnationem relicti, damni iniu1 6 = Collatio 13, 2 (( 17, 3 = Dig. 8, 3, 9 II 18, 2-5 = Appendix 1, 12-15 1 finium Coll. 13, 2, de finiuin Wisigothi (I 3 in quibusdam codicibus epitomae Aegidianae (Haenel p. 350) haec adduntur: fines terrae per (praeter codices) terminos regantur, ne dissipentur: ab utroque quinque pedum loco teneantur , quae ni fallor non ex Paulo , sed ex . Isidori Etymol. 5, 25, 11 descripta sunt p 6 enim] expectes tamen (I 8 omissa Sichardus, actio omissa codices II intercedit M, interdicitur L (I 10 ponte F (( 17 de Wisigothi cum Appendice 1, 12: cf. ad u. 1 (( in semel] cf. Dig. 18, 1, 35, 7 (I 19 aut ipsa A, ut ipsa reliqui codices (( 24 alioquin inutiliter Cuiacius, quin inutil. uel qui non util. codices 23 iudicio] in iudicio codices 58 59  Paul. 1, 1 9 -21 riarum legis Aquiliae , [item de modo agri, cum a uenditore 2 emptor deceptus est.] Ex his causis, quae infitiatione duplantur, pacto decidi non potest. [XX DE FIDEIVSSORE ET SPONSORE] Inter fideiussores ex edicto praetoris, si soluendo sint, 5 licet singuli in solidum teneantur, obligatio diuidetur. [xxA] *ln dardanarios propter falsum mensurarum modum ob *utilitatem popularis annonae pro modo admissi extra ordi- *nem uindicari placuit.* [XXI DE SEPVLCHRIS ET LVGENDIS] !   Ob incursum fluminis uel metum *ruinae* corpus iam perpetuae sepulturae traditum sollemnibus redditis sacrificiis 2 per noctem in alium locum transferri potest. Corpus in ciuitatem inferri non licet, ne funestentur sacra ciuitatis: et 15 3 qui contra ea fecerit, extra ordinem punitur. *Intra muros 'ciuitatis corpus sepulturae dari non potest uel ustrina fieri. 4 *Qui corpus perpetuae sepulturae traditum uel ad tempus 'alicui loco commendatum nudauerit et solis radiis ostendepiaculum committit: atque ideo, si honestior sit, in in20 5 *sulam, si humilior, in metallum dari solet. Qui sepulchrum *uioaauerint aut de sepulchro dliquid sustulerint , pro perso- *narum qualitate aut in metallum dantur aut in insulam de6 *portantur. Qui sepulchrum alienum effregerit uel aperuerit ^eoque mortuum suum alienumue intulerit , sepulchrum uio25 r lasse uidetur. Vendito fundo religiosa loca ad emptorem 8 'non transeunt nec in his ius inferre mortuum habet. Qui monumento inscriptos títulos eraserit uel statuam euerterit *uel quid ex eodem traxerit, lapidem columnamue sustulerit, 9 'sepulchrum uiolasse uidetur. In eo sarcophago uel solo, 20A = Dig. 48, 19, 37 {I 21, 3-9 suppletae sunt ex Vesontino (Cuiacii Obseru. 21, 13) 1 item . . . 2 est spuria esse docuit Rudorff Zeitschrift f'ür geschichtl. Rechtswissenschaft 15 p. 417 sqq., cf. 2, 17, 4  cum . . . 2 est M, cum uenditore L II 5 sint dett., sit L, species M  12 ruinae Vesontinus et Vaticanus reg. 1128, om. Wisigothi  13 redditis M, om. L  14 ciuitate ML  . 10 30 Paul. I, $1 II, 1   60 *ubi corpus iam depositum est , aliud corpus inferri non po- * test, et qui intulerit reus sepulchri uiolati postulari potest..' 10 Qui alienum mortuum sepelierit, si in funus eius aliquid impenderit, recipere id ab herede uel a patre uel a domino po4 I test. *Maritus id quod in funus uxoris impendit ex dote 5 12 *retinere potest. Neque iuxta monumentum neque supra *monumentum habitandi ius est: attactu enim conuersationis *humanae piaculum admittitur : et qui contra ea fecerit , pro *qualitate personae uel opere publico uel exilio multatur. 43 *Parentes et filii maiores sex annis auno lugeri possunt , mi1 a *nores mense: maritus decem ménsibus et cognati proximio- 'ris gradus octo. qui contra fecerit, infamium numero habeq 4 *tur.* Qui luget , abstinere debet a conuiuiis ornamentis 45 *purpura* et alba ueste. Quidquid in funus erogatur, inter 16 aes alienum primo loco deducitur. *Corpora animaduerso15 *rum quibuslibet petentihus ad sepulturam danda sunt.' ;ri ; ^^^ l^ , ,a Ili LIBER SECVNDVS LI' DE REBYS CREDITIS ET DE IYREIYRANDOÍ  ,.^^^° f9'll a  ^Praesidis prouinciae officiales, quia perpetui sunt, muI b ^`tuam prohib pecuniam dare et fenebrem exercere possunt. Prae20 *ses prouinciae mutuam pecuniam fenebrem sumere non ^ * etur. * In pecuniariis causis si alter ex litigatoribus iusiurandum deferat , audiendus est : hoc enim et compendio ,.:^JI â f^ifi i 2 litium et aequitatis ratione prouisum est. Deferre iusiurandum prior actor potest : contrarium autem de calumnia iusiu25 3 randum reo competit. Si, reus cum iurare uelit , actor illi ::^^,u(rd;lp pi .,_,-,_  ..,. _.,..,.. , ...  .1111151  21, 11-13 ex Vesontino suppletae sunt ( Cuiacii Obseru. 21, 13) 11  :., ‘11111s: 21, 46 =-- Dig. 48, 24, 3  1, 1 a . 1 b— Dig. 42, 1, 3 4  llf 3 § 10 hoc loco collocat Vesontinus , post § 15 collocant Wisigothi 11 4 ab M, hab eo L 11 10 sex] decem Huschke, cf. Vat. 324 minores mense] haec corrupta esse docent Vat. 321 : cum minores liberi tot mensibus elugentur, quot annorum decesserint, usque ad trimatum : minor trimo non lugetur, sed sublugetur: minor anuo neque lugetur neque sublugetur 43 et a conuiuiis et ornamentis L (I 14 purpura Vesontinus, ora. Wisigothi II 24 paragrapho 1 in Basileensi C III 1 subiunguntur in modem rubricae haec de dubiis rebus solum iurare debere et in modwm sententiae haec qui suspectus dicitur, cum nulla ueritas petitori in eo exprimitur, qui calumniam se pati dicit : quae ex interpretationibus §§ 4. 2 corrupta esse palamz est II 26 competa M, competet L ^ U6p 1ei1Ql -  61  Paul. I I , 4-- -4 necessitatem iurisiurandi remisit et hoc liquido appareat, actio in eum non datur. Heredi eius cum quo contractum est iusiurandum deferri non potest, quoniam contractum ignorare potest.  • 5  Si qui de debito quocumque modo confessus docetur, 5 ex ea re actio creditori non datur, sed ad solutionem compellitur. • [II DE PECVNIA CONSTITVTA] 1  Si id, quod mihi L. Titius debet, soluturum te consti2 tuas , teneris actione pecuniae constitutae. "Idem est et si 4 0 3 *ei qui bona fide mihi seruit constitutum fuerit. Si quis Muobus pecuniam constituerit TIBI AVT TITIO, etsi stricto dure *proprio actione pecuniae constitutae manet obligatus, etiamsi *Titio soluerit, tamen per exceptionem adiuuatur.* [III DE CONTRACTIBVS]  15 Stipulatio est uerborum conceptio , ad quam quis congrue interrogatus respondet : uelut sPONDES ? SPONDEO : DABIS? DABO : PROMITTIS ? PROMITTO : FIDEI TVAE ERIT? FIDEI MEAE ERIT : et tam pure guarra sub condicione concipi potest.  [IV DE COMMODATO ET DEPOSITO PIGNORE FIDYCIAVE]  20 1  Quidquid in rem commodatam ob morbum uel aliam ra2 tionem impensum est, a domino recipi potest. Sí facto incendio ruina naufragio aut quo alio simili casu res commodata amissa sit, non tenebitur eo nomine is cui commodata est, nisi forte, curn posset rem commodatam saluam facere, suam 25 3 praetulit. Seruus uel equus a latronibus uel in bello occisi, 2, 2 = Dig. 43, 5, 6 II 2, 3 — Dig. 13, 5, 30 5 si dett., ei ML 11 de debito M, debito L, debitum dett. 10 in Dig. praecedunt haec Vlpiani uerba: seruo quoque constitui posse constat et, si seruo constituatur domino solui uel ipso seruo , qualem.= qualem seruum domino adquirere obligationem II 43 propri actioni F II 48 fidei meae erit dett., om. ML II 20 fiduciaue M, fidutiae L, et fiducia Lex Ruin. Burg. 18, 4 II 25 possit ML g$6 equus Sichardus,. alias ecus codices II a latronibus . . . p. 62, 1 sunt scripsi , si a latr. uel in bello (bellum L) in (uel L) aliam causam commodati occisi sunt i ^^NUNp Paul. II, 4--7  62 si in aliam causam commodati sunt, actio commodati datur : custodia enim et diligentia rei commodatae praestanda est. Si rem aestimatam tibi dedero , ut ea distracta pretium ad me deferres, eaque. perierit : si quidem ego te rogaui, meo periculo perit: si tu de uendenda promisisti, tuo periculo s perit. [V DE PIGNORIBVS] 4   Creditor si simpliciter sibi pignus depositum distrahere uelit, ter ante denuntiare debitori suo debet, ut pignus luat, 2 ne a se distrahatur. Fetus uel partus eius rei quae pignori 40 data est pignoris iure non tenetur , nisi hoc inter contrahentes conuenerit. 3   Compensatio debiti ex pari specie et causa dispari admittitur : uelut si pecuniam tibi debeam et tu Inihi pecunian} debeas, aut frumentum aut cetera huiusmodi, licet ex diuerso 45 contractu, compensare uel deducere debes: si totum pelas. plus petendo causa cadis. [VI DE EXERCITORIBVS ET INSTITORIBVS] Filius familias si uoluntate patris nauem exerceat trem in solidu m ob ea quae salua receperit obligat. [VII AD LEGE111 RHODIAlYI] 1   Leuandae nauis gratia iactus cum mercium factus est, omnium intributione sarciatur, quod pro omnibus iactum est. codices: cf. Interpretatio si seruum uel equum uel quaecumque alia aliquis ab altéro ad usus tantummodo seruiendi cómmodata susceperit et eos ad pugnam uel ubi uitae periculum incurrant duxerit 5 de uendenda M, te uendenda L, defendenda dett. : si rem acceptam non rogante domino , sed promittente eo qui accepit, dum uelit uenumdare, perdiderit Interpretatio : fortasse si tu te uenditurum promisisti scr. 10 pignori] pigneris codices II 11 non tenetur L cuni Interpr., retinetur M (similiter ad 63, 2), continentur uel tenetur dett. ji 13 paris speciei et ex causa Iluschke  16 debes . . . petas . . . 17 cadis Cuiacius, debuit (debitum M) . . . petat . . . cadit codices I I 18 et institoribus del. Cuiacius  20 solido codices it 22 iactus commercium factus L, iactus (iactus^* M a ) conmercium factum M  23 sarciantur codices  iactum L, datum M 20 i;^^ I^ 5  63  Paul. II, 7-9 2 ( 3) Naue uel arbore ui tempestatis amissa uectores ad contribiltionem non tenentur, nisi ipsis arborem salutis causa eruen3 (2) tibus nauis salua sit. Iactu nauis leuata si perierit, extractis aliorum per urinatores mercibus eius quoque rationem haberi 4 placuit, qui merces salua naue iactauit. Leuandae nauis gr a5 tia merces in scapham transiectas atque ideo amissas intributione earum quae in naui saluae sunt refici conuenit: naue autem perdita conseruatae cum mercibus scaphae ratio non 5 habetur. Collatio intributionis ob iaétum salua .naue fieri debet.  4 0 [VIII DE INSTITORIBVS] 1 Sicut commoda sentimus ex actu praepositi institoris, ita et incommoda sentire debemus. et ideo qui seruum siue filium filiamue familias siue ancillam praeposuit negotio uel mercibus exercendis, eorum nomine in solidum conuenitur. 15 2 Si quis pecuniae fenerandae agroqbe colendo, condendis uendendisque frugibus praepositus est, ex eo nomine quod cum illo contractum est in solidum fundi dominus obligatur : nec 3 interest, seruus an liber sit. Quod cum discipulis eorum, qui officinis tabernis praesunt contractum est, in magistros 20 uel institores tabernae in solidum actio datur. [IX D E IN REl1 VERSO] 9   Seruus uel filius familias si acceptam pecuniam in rem patris uel domini uerterit , hoc modo: agrum puta colendo, domum fulciendo , mancipia uestiendo , mercando uel credi25 tori soluendo uel quid tale faciendo, de in rem uerso in solidum uel patrem uel dominum obligat: si tamen ob hanc cau2 sam pecunia data sit. *Filius' familias si in id acceperit 'mutuam pecuniam , ut eam pro sorore sua in dotem daret, 9, 2 = Dig. 14, 6, 17 2 non tenentur L, reteneantur M 1¡ 4 quoque eius codices 11 6 transiectas a. i. amissas Cuiacius, transiectae a. i. amissae codices 11 9 obiectum codices 11 13 qui edd., in eum qui codices 11 14 filiamuel ML  negotio dett., negotii M, negotium L  46 condendis confirmat Interpretatio, coemendis Cuiacius 11 20 magistris uel institoribus codices 2á colendo dett., colendum ML 11 27 uerba si tamen sqq. nescio quo modo corrupta esse docent Dig. 15, 3, 3 § 1. 5 § 3 l i^,^^ ^ * . pater chis de in rem uerso actione • tenebitur: ipsi enim *mortua in matrimonio puella repetitio dotis datur.*  ^! ^ ' ^^ l  ;i^ t [X DE SENATVS CONSULTO MACEDONIANO]  ^ ¡¡^>ll^ -,^,{^  ^ Qui filio familias contra int^erdictum amplissimi ordinis  "^ pecuniam mutuam erediderit, post mortem patris ex eo quod 5  ,00 ^ uiuo patre credidit eum eo agere non potest.  ,;^^ ^r1 , • o^ u ° ti r [XI AD SENATVS CONSVLTVM VELLF.IANVM]  • ^  In omni genere negotiorum et Obligationum tam pro ui-  f^^^iM1 ¡ila^^l '? rIS quam pro feminis intercedere mulieres prohibentúr. Mulier, quae pro tutoribus filiorum suorum indemnitatem pro4 0 3 misit, ad beneficium senatus consulti non pertinet. *Si ^decipiendi animo , uel eum sciret se non teneri, mulier pro ^aliquo intercesserit, exceptio ei senatus consulti non datur : *actionem enim, quae in dolum mulieris competit , amplissi15 {^ ^mus ordo non excludit. Procurator si mandatu mulieris pro ^alio intercesserit, exceptione senatus consulti Velleiani adiu- ^uatur, ne alias actio intercidat.* ^ ;^i i't'JÍIOf Í(f ^. ^wli± drbllQr [mi DE DEPOSITO] :^f;^O^FrdlUllir 1  *Deponere possumus apud alium id quod nostri iuris est  ^^^i;ibipi^cfr *uel alieni. Depositum est quasi diu positum. seruandum 20  i^uidgcid r 3 ^est, quod ad breue tempus custodiendum datur. Deponere  ^uidetur qui in metu ruinae incendii naufragii apud alium  vurbilimir ^ ^custodiae causa deponit. Deponere uidetur et is, qui su-  *spectam habens uel minus idoneam custodiam domus uel  `''^cc ¡am o *uim latronum timens apud aliquem rem custodiendam com25  "^Plori ^r,  5 ^modat.^ Si sacculum .uel argel.ltum signatum deposuero, et  ''^^uum;  is penes quem depositum fuit me inuito contrectauerit , et  ''ñi^leo ^uc 5 a depositi et furti actio mihi in eum competit. "Si ex permissu • 44, 3. 4 _ Dig. 46, 4, 30  42, 4 -4 = Collatio 40, 7,1-4 II 42, 5  •11'`.,11 = Collatio 10, 7, 5. Dig. 16, 3, 29 pr. 11 12, 5 a = Dig. 16, 3, 29, 1 10 pro, quod tuetur Interpretatio, del. Cuiacius secutus Cod. 4, 29, 6 pr. 5, 46, 2: fuerit fortasse pro negotiis pupillorum a se administrandis 11 23 deponit Coll.P, de deposito Coll. w , om. Coll. v 11 26 signatura -ML clon Interpret. et Dig., om. dett. cum Coll. : fuitne si sacculum signatum ? Paul. II, 9-12  64 65 Paul. II, 12. 13 *meo deposita pecunia is penes quem deposita est utatur, ut *in ceteris bonae fidei iudiciis usuras eius nomine praestare 6 *mihi cogitur. Ob res depositas dolus tantum praestari solet. 6 a *Latae culpae finis est non intellegere id quod omnes intelle7 *gunt.* In iudicio depositi ex mora et fructus ueniunt et 5 8 usurae rei depositae praestantur. *Si quis rem penes se de- *positam apud alium deposuerit , tam ipse directam , guau] is *qui apud eum deposuit utilem actionem depositi habere pos9 *sunt. Si pecuniam deposuero eaque uti tibi permisero, mu- *tua magis uidetur quam deposita , ac per hoc periculo tuo 40 10 *erit. Si rem apud te depositam uendideris eamque post- *quam redemeris perdideris, semel admisso dolo perpe– 9 i *tua depositi actione teneberis. Ex causa depositi lege duo- "decim tabulárum in duplum actio datur , edicto praetoris in 12 'simplum.* In causa depositi compensationi locus non est, 15 sed res ipsa reddendá est. [xIII' l  Debitor distractis fiduciis a creditore de superfluo ad- 'I a uersus eum habet actionem. *Si autem tardius superfluum *restituat creditor id quod apud eum depositum est, ex mora 20 "etiam usuras debitori hoc nomine praestare cogendus est. l b ^^^Cum debitor gratuita pecunia utatur, potest cr.editor de fruc- *tibus rei sibi pigneratae ad modum legitimum usuras red2 *nere.* Quidquid creditor per fiduciarium seruum quaesi3 uit, sortem debiti minuit. Debitor creditori uendere fiduciam 25 non potest : sed alii si uelit uend ere potest, ita ut ex pretio eiusdem pecuniam offerat creditori , atque ita remancipatam sibi rem emptori praestet. Si per suppositam personam creditor pignus suum inuito debitore comparauerit , emptio non uidetur et ideo quandoque lui potest : ex hoc enim causa pi30 12, 6= Collatio 10, 7, 6 {{ 12, 6 a = Dig. 50, 16, 223 {{ 12, 7-11 = Collati.o 10, 7, 7-11 II 13, l a = Dig. 1 3, 7, 7 II 13, 1 b = Dig. 20,2,8 5 et fructus] Coll., fructus codices II 6 praestantur Coll., postuiantur I, postulentur M II 7 direptam codices II 9 eaque uti Bluhnr-e, eam hanc quem (em. in que) Coll.P, eamque Coll. w Coll. v U promisero Coll." Coll.v, commissero Coll.r' I{ 41 postquam redemeris] redemeris postquam Coll.r, redem. eam postquam Coll. W , redem. eamque postquam Coll.v, redem. post eam Cuiacius II perpetua Colla', perpetuam Coll. p , perpetuo Coll. w II 17 rubricam de lege commissoria, quam codices ínter § 5 et 6 inseruni ; huic loco restituerunt edd. ^ r^ ,r1 p1 0m • [9 r Paul. II, 13. 4 4  66 5 gnoris uel fiduciae finiri non potest. Si inter creditorem et debitorem conuenerit, ut fiduciam sibi uendere non liceat, non soluente debitore creditor denuntiare ei sollemniter potest et distrahere : nec enim in tali conuentione fiduciae actia nasci potest.  5 [DE LEGE COMMISSORIA1 6   Si creditor rem fiduciae datain uni ex heredibus uel extraneo legauerit, aduersus omnes' heredes actio fiduciae com7 petit. Si creditor rem fiduciariarn fecerit meliorem , ob ea recuperanda quae impendit iudicio fiduciae debitorem habe8 bit obnoxium. Nouissimus creditor priorem oblata pecunia, quo possessio in eum transferatur, dimittere potest. sed et prior creditor secundum creditorem, si uoluerit, dimittere non prohibetur, quamquam ipse in pignore potior sit. 9   Seruus si mutuam pecuniam tempore seruitutis acce4 perit, ex ea obligatione post manumissionem conueniri non potest. [XIV DE VSVRIS] 1   Si pactum nudum de praestandis usuris interpositum sit, nullius est momenti : ex nudo enim pacto inter ciues Roma20 2 nos actio non nascitur. Vsurae supra centesimam solutae sor3 tem minuunt, consumpta sorte repeti possunt. Traiecticia pecunia propter periculum creditoris , quamdiu nauigat na= 4 uis, infinitas usuras recipere potest. Vsurae , quae centesi5 mam excedunt, per errorem solutae repeti possunt. Si quis 25 pignora debitoris citra auctoritatem iudicantis abduxerit, 5 5 uiolentiae crimen admittit. *Si tutor constitutus quos inue- *nerit debitores non conuenerit ac per hoc minus idonei effi- *ciantur, uel intra sex primos menses pupillares pecunias *non collocauerit , ipse in debitara pecuniam et in usuras 30 6 *eius pecuniae quam non fenerauit conuenitur*. Tutor in usuras non conuenitur, si pecuniam pupillarem ideo non col- • 4 4, 5 a = Dig. 26, 7, 15 .v.s ,.......,..-^.,.,_,.,,. ..............., _. ...ti...^.^^,,,..^".,.,...."...._......_  ,,...,.....,.,.,.,...,...,.^^^.,, 4 in] ex Cuiacius {{ 10 quae Sichardus, quod codices {{ 41 priorem L, ora. M {{ oblata pecunia quo Cuiacius, obligata pecunia a quo dett., obligatam pecuniam quo ML !{ 4 6 ex ora. MaL 73  Paul. 1I, 23-24 [XXIII DE DONATIONIBVS INTER VIRVM ET VXOREM] 1   Mortis causa donatio est, quae impendentis metu mortis fit, ut ortu ualetudinis peregrinationis nauigationis uel belli. 2 Manumissionis gratia inter uirum et uxorem donatio fauore libertatis recepta est, uel certe quod nema ex hoc fiat locu5 pletior : ideoque seruum Inanumittendi causa inuicem sibi 3 donare non prohibentur. Inter uirum et uxorem nec per in4 terpositam personam donatio fieri potest. Inter uirum et uxorem contemplatione donationis imaginaria uenditio contrahi 5 non potest. Superstite eo qui matrimonii tempore donaue4 0 rat, ante decedente cui fuerat donatum, id quod donatum est penes donatorem remanet. *quod si simul tam is cui donatum *est quam is qui donauit decesserit, quaestionis decidendae * gratia magis placuit ualere donationem, quod donator non su- *peruivat, qui rem condicere possit.* Quocumque tempore 15 contemplatione mortis inter uirum et uxorem donatio facta 7 est , morte secuta conualescit. quis uxori ea condicione *donauit , ut quod donauit in dotem accipiat, defuncto eo do- *natio conualescit.* [XXIIIA Ī  20 *Mulier si in rern uiri damnum dederit, pro tenore legis *Aquiliae conuenitur.' [XXiv DE LIBERIS AGNOSCENDISI 1  Si serua conceperit et postea manumissa pepererit, libe2 rum parit. Si libera conceperit et ancilla facta pepererit, 25 3 liberum parit : id enim fauor libertatis exposcit. Si ancilla conceperit et medio tempore manumissa sit, rursus facta an23, 5 = Dig. 34, 5, 8 (( 23, 7 = Dig. 24, 1, 59 (( 23A = Dig. 9,2,56 2 impendentis metu Huschke, inpendente metu M, inpendentis L (( 3 ortu dubitanter scripsi, ort M, est L II 5 uel Sichardus, uelut codices (( quod M, quidem L (( ex M, om. L (( 7 prohibentur dett., prohibitur M, prohibétur L (( 10 superstite sqq.] si inter uirum et uxorem donatio facta fuerit, priore defuncto cui donatum est ad eum res redit qui donauerit Dig., ubi sequuntur quae supra inde a u. 12 súppleuimus (( 13 donauit decesserit Studemund, donauerit F i( 18 defuncti F (( 25 parit] parit id enim fauor libertatis extorsit codices (ex u. 26) Paul. 1I, 24----25  74  je>^ ^apilesj ^ ^dP 11 101111 odere, -^6euder ► 1, ;;;Ite^ pQr^i ^,luliaee^ue r{;lOdO UlelD' ,00 ooD á ^ flh¡uat, ser i1/ pool, ;;r l u uccidil ^;puo¡r¡pla debet ilion ..,ldultero el i^ adulterir [xXIYA] 1 *Adoptare quis nepotis loco pot:est, etiam si firium non *habet. Eum quem quis adoptauit, emancipatum uel in *adoptionem datum iterum non potest adoptare.` [XXV QVEMADMODVM FILII SVI IVRIS EFFICIVNTVR]  25 1  Pater ab hostibus captus desinit habere filios in potestate : postliminio reuersus tam filios quam omnia sui iuris in potestatem recipit, ac si numquam ab hostibus captus sit. 2 Singulae mancipationes uel isdem uel aliis testibus fieri pos3 sunt , uel eodern die uel intermisso tempore. Emancipatio 30 24, 10 —= Dig. 25, 3, 4 II 24A = Dig. 1, 7, 37 2 non scripsi, non enim codices II 3 si post m. libertati factam Cuiacius, si per m. libertatis facta L, si m. libertati factam M II 7 quo omisso dett., omisso ML, quibus missis Sichardus secutus Interpretatio— nem, sed contra Dig. 25, 3, 1, 11 II 8 omnimodis codices II mulier esse codices II 11 suus Sichardus, suo codices II 18 perfocat F II 26 desinit. dett., desinet ?tl b L; desenet M a II 29 § 2 om. M N d c c cilla pepererit, liberum parit : media enim tempora libertati ^ prodesse, non nocere possunt. Ex ea muliere natus, quae ex causa fideicommissi manumitti debuit, si post moram liber5 tati factam nascatur, ingenuus nascitur. Si mulier diuortio facto grauidam se sciat, intra tricensimum diem uiro denun5 Liare debet uel patri eius , ut ad uentrem inspiciendum obseruandumque custodes mittant : t quo omisso partum mulieris 6 omnimodo coguntur agnoscere. Si praegnantem se esse mulier non denuntiauerit uel custodes uentris missos non admiserit, liberum est patri uel auo natum non alere. ceterum lo neglegentia matris, quo minus suus patri heres sit, obésse 7 non debet. Si mulier se ex uiro praegnantem neget, permit8 titur marito uentrem inspicere et uentri custodes dare. Venter inspicitur per quinque obstetrices, et quod maxima pars 9 earum denuntiauerit, pro uero habetur. Obstetricem , quae 45 partum alienum attulit, ut supponi possit , summo supplicio 1 0 adfici placuit. *Neeare uidetur non tantum is qui partum *praefocat, sed et is qui abicit et qui alimonia denegat et is *qui publicis locis misericordiae causa exponit, quam ipse *non habet.*  20 75  Paul. II, 25. 26 ^ etiam die feriato fieri potest. Apud magistratus municipales , si habeant legis actionem , emancipari et manumitti po5 test. Filius familias inuitus emancipari non cogitur. [xxvl DE ADVLTERIIS] 4  *Capite secundo legis Iuliae de adulteriis permittitur pa5 *tri tam adoptiuo quam naturali adulterum cum filia cuius- *cumque dignitatis domi suae uel generi sui deprehensum sua 2 *manu occidere. Filius familias pater si filiam in adulterio *deprehenderit, uerbis quidem legis prope est, ut non possit 3 *occidere : permitti tamen ei debet, ut occidat. Capite quinto 4o *legis Iuliae cauetur, ut adulterum deprehensum uiginti horas 4 *attestando uicinos retinere liceat. Maritus in adulterio de- *prehensos non alios quam infames et eos qui corpore quaes- *tum faciunt, seruos etiam, excepta uxore quam prohibetur. 5 *occidere potest. Maritum, qui uxorem deprehensam cum 15 *adultero occidit, quia hoc impatientia iusti doloris admisit, 6 *lenius puniri ptacuit. 0cciso adultero dimittere statim ma- *ritus debet uxorem atque ita triduo proximo profiteri , cum 7 *quo adultero et in quo loco uxorem deprehenderit.* Inuenta in adulterio uxore maritus ita demum adulterum occi20 26, 4-6 restilutae sunt ex Vesontino (Cuiacii Obseru. 24, 18) et Vaticano reg. 1050, in quo leguntur post § 17 praemissa unicuique sententiae uoce Interpretat.io : 26, 1. 2. 4-6 = Collatio 4, 42 11 26, 7. 8 = Collatio 4, 12, 6. 7 4 numerus tituli XXXVII apud Cuiacium Obseru. 21, 17 errore pro XXVII (computato scilicet titulo de modo 2, 17, 4) scriptus est 11 5 secundum legem Vatic. 11 6 cuicumque Vatio., cuiusque Coll. 11 7 sui Coll., om. Vesont. Vatic. 11 sua manu Coll., om. Vesont. Vatic. 11 8 filius] filia Vatic. 11 si in adulterio filia Vatic. 11 9 uerbis . . . est om. Vatic. ut non] uel Vatio. 11 10 permitti t. ei debet Vesont. Vatio., permittitur lamen etiam ei Coll. 11 capite Vatic. et Vesont. secundum Cuiacii editionem 4586, rursusque capite Vesont. secundum Cuiacii Obseru. 21, 48 11 11 horas Va.tic., horis Vesont. 11 42 adtestandos Vatic. 11 deprehensus Vatic. Coll. w Coll. 0 11 13 quae infamis Vatic. 11 14 seruus Vatio. 11 etiam Vesont., item Vatio., etiam et liberos Coll. 11 quam p. o. potest] non prohibitur occidere Vatic. 11 15 maritus Vatic. Coll., de Vesont. non constat 11 deprehensa Vatic. 11 46 adulterio Vatic. 11 47 lenius Vesont.? Coll. , leuius Vatio. 11 maritus statim dimittere Vatic. , de Vesont. non constat 11 19 inuenta in ad. uxore (inuentam ad. uxorem Coll: p ) maritus (-tum Coll. w ) ita demum adulterum maritus (-tum Coll.w) occidere potest si eum Coll., inuentam in ad. uxorem (-re L) maritus ita demum occidere potest, si adulterum Wisigothi di (' , Paul. II, 26. 27  76 8 dere potest, si eum domi suae deprehendat. Eum, qui in adulterio deprehensam uxorem non statim dimiserit , reum 9 lenocinii postulari placuit. *Serui uero tam mariti quam *uxoris in causa adulterii torqueri possunt , nec his libertas 10 * sub specie impunitatis data ualebit. Duos uno tempore 5 *uxoris adulteros accusari posse sciendum est : plures uero 41 * non posse. Cum his , quae publice mercibus uel tabernis 12 *exercendis procurant, adulterium fieri non placuit. Qui 13 *masculum liberum inuitum stuprauerit, capite punitur. Qui *uoluntate sua stuprum flagitiumque impurum patitur, di4 o *midia parte bonorum suorum multatur, nec testamentum ei 14 * ex maiore parte facere licet. Adulterii conuictas mulieres *dimidia parte dotis et tertia parte bonorum ac relegatione * in insulam placuit coerceri : adulteris uero uiris pari in in- *sulam relegatione .dimidiam bonorum partem auferri , dum15 45 * modo in diuersas insulas relegentur. Incesti poenam, quae * in uiro in insulam deportatio est, mulieri placuit remitti : *hactenus tamen , quatenus lege Iulia de adulteriis non ap1 6 *prehenditur. Ancillarum sane stuprum, nisi deteriores fiant, 17 *aut per eas ad dominara adfectet, citra noxam habetur.* In 20 causa adulterii dilatio postulata impertiri non potest. [XYVII DE EXCVSATIONIBVS TVTORVMl 4   Inimicitiae capitales, quas quis cum patre defuncto h abuit, a tutelis excusant, ne paterno inimico pupillus commit26, 8. 9 = Collatio 4, 12, 7. 8 II 26, 40-42 ex Vesontino et Vatic. reg. 4 050 restitutae sunt (in Vatic. singulis sententiis praemittitur interpretatio) : 26, 12 = Collatio 5, 2, 1 II 26, 13 = Collatio 5, 2, 2 : extat etiam in quodam exemplo editionis Cuiacii 4 566 a nescio quo adscripta (cf. Haubold Opuscula 2 p. 915) praemissis his ex Paulli lib. sent. tit. XXXVII (cf. ad 75, 4) lege Iulia adulterii II 26, 44 -4 6 ex Vesontino et Vaticano reg. 4 050 restitutae sunt (in Vaticano ante 16 adulterii et 18 adulteris et 20 incesti additur Interpretatio) II 26, 17 cf. 4', 12, 9 dimiserit Coll., dimisit Wisigothi II 5 specie] spe Pithoeus 6 uxores ad. accusare Vatic. II 7 taberne Vatic. II 9 struprauerit Vatic. II punitur Vesont., puniatur Vatic. Coll. w Coll. v , punietur Coll.r II 10 dimidiam partem codices II 43 dimid iam partem Vatic. II terciann partem Vatic. II ac rel. in insulam Vesont., in insule et rel. Vatie. II 44 in insule Vatic. II 46 relegantur Vatic. II quae in uiro in ins. dep. est Vesont., in ins. dep. uiro Vatio. II 18 adprehendit Vatic. II 19 sane om. Vatio. II 20 ad domini iniuriam adfectetur scr. II citra Vesont., ea tra Vatio. II 23 defuncto L b , defunctum L a , defunctorum M i!119 lutoris 111Palllat141 :::^1pL 77  Paul. II, 27-30 A 2 tatur. Ad curam eius , cuius quis tutelam administrauit, 3 inuitus uocari non potest. *Quinquaginta dierum spatium *tantummodo ad contestandas excusationum causas pertinet *peragendo enim negotio ex die nominationis continui quat4 *tuor menses constituti sunt. Post susceptam tutelam caecus 5 *aut surdus aut mutus aut furiosus aut ualetudinarius depo5 *nere tutelam potest. Paupertas , quae operi et oneri tutelae 6 *impar est , solet tribuere uacationem. Pro t  *ut est Latinus Iunianus  codicillis ad tes- *tamentum non pertinentibus  .41  4 0 [XXVIII DE POTIORIBVS NOMINANDIS1 1   Non recte potiorem uidetur nominare, qui causara nominati potioris non expresserit. Potior quis esse debet non so3 lum gradu generis, sed et substantia rei familiaris. *Amicos "appellare debemus non leui notitia coniunctos , sed quibus 13 *fuerint in iura cum patre familias honestis familiaritatis *quaesita rationibus.* [XXIX QVI POTIORES NOMINARE NON POSSVNT] Libertus , quem pater tutorem dedit , si minus idoneus dicatur, excusari quidem non potest, sed adiungi illi curator 20 potest. [XXX AD ORATIONEM DIVI SEVERI] Dolo tutoris curatorisue detecto in duplum eius pecuniae condemnatione conueniuntur, qua minorem fráudare uoluerunt.  25 [XXXAI *Postumo tutor datus non nato postumo neque tutelae, 'quia nullus pupillus est, neque negotiorum gestorum iudicio 27, 3 Vat. 172 = Dig. 27, 1, 38 11  28, 3 = Dig. 50, 11  27,  4. 16, 223, 5 4 = Dig. 27, 1, 40  11 11  30A = Dig. 27, 3, 27, 24 6 = 5 caecus] factus addit Mamasen 11 1 2 nominati dett. , nominatim L, deficit M 11 16 in iura . . . familiaritatis] uincula cum p. f. familiaritatis honestis Mommsen 11 18 potiores L, potior M 11 nominare dett., nominari ML 11 possunt L, possit M 11 28 est F 1 , est neque pro tutore quia nulla significatio est F2 'eí^l ^1P !il ;,; Ip ^:^^^cce ^, Paul. II; 30. 34  78 *tenetur, quia administrasse negotia eius qui natus non esset * non uidetur : et ideo utilis in eum actio dabitur.* [xxxf DE FvRTIS] 1 2   Fur est qui dolo malo rem alienam contrectat. Furtorum genera sunt quattuor : manifesti , nec manifesti , con5 cepti et oblati. manifestus fur est qui in faciendo deprehensus est et qui intra terminos eius loci , unde quid sustulerat, deprehensus est, uel antequam ad eum locum quo destinauerat peruenerit. nec manifestus fur est qui in faciendo quidem deprehensus non est, sed eum furtum fecisse negari non t o 3 potest. Concepti actione is tenetur, apud quem furtum quaesitum et inuentum est. oblati actione is tenetur , qui rem 4 furtivam alii obtulit, ne apud se inueniretur. Furti actione 5 is agere potest, cuius interest rem non perdidisse. Concepti is agere potest, qui rem concepit et inuenit. oblati is agere 15 6 potest, penes quem res concepta et inuenta est. Manifesti furti actio et nec manifesti et concepti et oblati heredi qui7 dem competit, sed in heredero non datur. Seruus , qui furtum fecerit damnumue dederit, nisi id pro sui quantitate 8 dominus sarcire sit paratus , noxae dedi potest. Si seruus 20 furtum fecerit, deinde manumissus sit aut alienatus, cum ipso manumisso uel emptore agi potest: noxa enim caput 9 • sequitur. Filius familias si furtum fecerit, deinde emancipetur, furti actio in eum datur, quia in omnibus noxa caput 10 sequitur. Non tantum qui furtum fecerit , sed etiam is, cuius ope aut consilio furtum factum fuerit , furti actione tenetur. 11 *Rei hereditariae, antequam ab herede possideatur , furtum 42 *fieri non potest.* [Qui meretricem libidinis causa rapuit 31. 1 -5 = Collatio 7, 5, 2-6 II 31, 7. 8 cf. Edictum Theoderici 11 7. 120 Lex Rom. Burgund. 1 5 11 3 1 , 11 ex Vesontino restituit Cuiacius Obseru. 21, 19 1 qui] quia F II 4 dolo malo om. Coll. 11 7 quid (sic dett., quis ML) sustulerat deprehensus Wisigothi, furatus est comprehensus Coll. 11 9 est fur Coll. 11 rapiendo Coll. 11 10 comprehensus Coll. 11 furtum om. Coll. 11 11 is om. Coll. 11 quaesitum . . . 12 est] est inuentum Coll. 11 14 cuius Coll., cui ML 11 concepti is] conceptiva autem Coll. 11 15 et] id est Huschke 11 is om. Coll. 11 46 et om. Coll., id est Huschke 11 18 qui M, si L 11 22 manumisso Cuiacius, manumissore codices 11 enini dett., arta,. ML 11 26 ope Cuiacius, opera codices 11 28 § 42 Pauli non esse uidit Cuiacius, cf. § 31 et Dig. 47, 2, 39 79  Paul. II, 34 1 3 et celauit, eum quoque furti actione teneri placuit.] Furti manifesti actio praeter quadrupli poenam ipsius rei persecu1 4 tionem genere uindicationis et condictionis continet. Furti concepti actio t aduersus eum qui obtulit tripli est poena et 15 ipsius rei repetitio. Furti quocumque 'genere condemnatus 5 4 6 famosus efficitur. Quaecumque in caupona uel in meritorio stabulo diuersorioue perierint, in exercitores eorum furti 17 actio competa. * Si res uendita ante traditionem subrepta *sit, emptor et uenditor furti agere possunt : utriusque enim 18 *interest rem tradi uel tradere. Si quid in naue rateue peri4 o 19 *erit, furti actio in exercitorem nauis datur.' Rem pignori datam debitor creditori subtrahendo furtum facit : quam si 20 et ipse similiter amiserit, suo nomine persequi potest. Pater uel dominus de ea re, quae filio familias uel seruo subrepta est, furti agere potest : interest enim ei deferri actionem, 45 2 4 qui de peculio conuenitur. Si rem , quam tibi commendaui, postea subripui , furti actio competere tibi non poterit : rei 22 enim nostrae furtum facere non possumus. *Qui furtum *quaesiturus est, antequam quaerat, debet dicere, quid quae23 *rat, et rem suo nomine et sua specie designare.* Si , cum furtum quis quaerit, damnum iniuriae dederit, actione legis 24(25)Aquiliae tenebitur. Siue seges per furtum siue quaelibet arbores caesae sint, in duplum eius rei nomine reus conuenitur. 25(24)0b indicium comprehendendi furis praemium promissum iure 26 debetur. * Si seruum communem quis furatus sit, socio quo27 * que actio furti dabitur. Qui pro derelicto rem iacentem *occupauit, furtum non committit, tametsi a domino non dere28 *linquendi animo relicta sit. ,Si seruus furtum fecerit cum do- * mino , praeter rei condictionem furti actio in dominum da29 *tur. Fullo et sarcinator, qui polienda uel sarcienda uesti30 *menta accepit . si forte his utatur, ex contrectatione eorum 31, 45 = Collatio 5, 5, 1 I{ 31, 17. 18 ex Vesontino restituit Cuiacius 1. c. {{ 31, 22. 26-28 ex Vesontino restituit Cuiacius 1. c. {{ 31, 29 —34 = Dig. 47, 2, 83 pr. § 1. 2 : Cuiacius eas hoc loco in Vesontino inuenit, attamen in restituendis eis non uidetur nisi Digestis usus esse 2 quadrup]i poenam praeter Huschke {{ 4 concepti] secundum ea quae sequuntur et Interpretationem expectes oblati : latius tamen mendum latere suadet ipsius rei repetitio, quae non potest ei competere, apud quem furtum con.ceptum est {{ 5 damnatus Con. {{ 27 non om. Vesontinus 28 relicta sit. duce Huschkio scripsimus, relictam Vesontinus 20 25 Paul. II, 31. 32  80 *furtum fecisse uidetur, quia non in eam causam ab eo ui30 *dentur accepta. Frugibus ex fundo subreptis tam colonus *quam dominus furti agere possunt , quia utriusque interest 31 *rem persequi. ` Qui ancillam non meretricem libidinis causa *subripuit, furti actione tenebitur, et si suppressit, poena 5 32 *legis Fabiae coercetur.* Qui tabulas cautionesue subripuit, in adscriptam summam furti actione tenebitur : nec interest, cancellatae nec ne sint, quia ex his debitum dissolutum in33 terest comprobari. *Qui seruo fugae consilium dedit, furti 34 *quidem actione non tenetur, sed serui corrupti. Res sub4 o *repta si in domini potestatem reuersa sit, cessat furti actio. 35 *Qui furandi animo conclaue effregit uel aperuit, sed nihil *abstulit, furti actione conueniri non potest, iniuriarum potest. 36 *Qui rem suam furatur, ita demum furti actione non tene37 *tur, si alteri ex hoc non noceatur.* Seruus, qui in fuga 4 5 est, a domino quidem possidetur , sed dominus furti actione eius nomine non tenetur, quia in potestate eum non habet. [XXXII DE OPERIS LIBERTORVM^  iptOQl. Egentem patronum libertus obligatione doni muneris et operarum solutus alere cogendus est pro modo facultatum 20. suarum.  ;,uiuo ,_irredil 31, 29-32 = Dig. 47, 2, 83, cf. ad p. 79 II 34, 33-36 Cuiacius  pilral 1. c. ex Vesontino restituit ^^ 31, 37 c f. Lex Rom. Burgund. 15  . , ¡d e ^^`u¡Gto^ 3 possit F a Cuiacius ^^ • 7 interest] refert Dig. II 8 cancellatae den. Gy;¡ looj cum Dig., cancancellatae M a , an cancellatae M b , hanc ancillate L quia dett. Dig., qua M, quae L II debitum magis solutum esse comprobari potest Dig. (I 44 furti actio] expectes condictio furtiva 81  Paul. III, 1 A-2 LIBER TERTIVS [IA] *Quotiens is , cui bonorum possessio ab altero postulata *est, furere coeperit, magis probatum ratum eum uideri ha- *buisse : rati enim habitio ad confirmationem prioris postu5 2 *lati pertinet. Si is, cui ignoranti petita est bonorum posses- *sio, decesserit, heres eius intra tempora petitionis ratam 'eam habere non potest.* [I DE CARBONIANO EDICTO] Si fratri puberi controuersia fiat , an pro parte impubea 0 ris differri causa debeat, uariatum est : sed magis est, ut differri non debeat. [II DE BONIS LIBERTI] (   In bonis liberti prior est patronus quam filius alterius patroni, itemque prior est filius patroni quam nepos alte15 2 rius patroni. Libertus duos patronos heredes instituit : alter eorum uiuo liberto moritur: is qui superest contra tabulas 3 testamenti bonorum possessionem recto postulat. Libertorum hereditas in capita , non in stirpes diuiditur : et ideo si unius patroni duo sint liberi et alterius quattuor, singuli 20 4 uiriles (id est aequales) portiones habebunt. Patronus uel patroni liberi ex parte dimidia heredes instituti aes alienum 5 liberti pro portionibus exsoluere coguntur. *Sicut testa- *mento facto decedente liberto potestas datur patrono uel *iibertatis causa imposita petere uel partis bonorum posses25 *sionem, ita et cum intestato decesserit, earum rerum electio 6 *ei manet. Liberto per obreptionem adrogato ius suum pa- *tronus non amittit.* 1A, 1= Dig. 37, 1, 16 11 1A, 2= Dig. 46, 8, 7 , 11 2, 5= Dig. 37, 14, 20 11 2, 6 = Dig. 38, 2, 49 4 uideri] expectes non uideri, cf. Dig. 29, 2, 48 11 10 si . . . impuberis} expectes si fratribus puberi et impuberi controuersia fiat, an pro parte puberis ( similiter Cuiacius) 11 16 duos patronos tuetur Interpretatio, requiritur fere qui duos patronos habuit, extraneos 6 ' i'j11 po á,mimpl d d ^ uli Paul. III, 3. 4 a  82 [III DE LEGE FABIANA] Ea, quae in fraudem patroni a liberto quoquo modo alienata sunt , Fabiana formula tam ab ipso patrono quam a liberis eius reuocantur. [IVA DE TESTAMENTIS] 1  Testamentum facere possunt masculi post impletum quar2 tum decimum annum, feminae post duodecimum. Spadones ea tempore testamentum facere possunt, quo plerique pu3 bescunt, id est annorum decem et octo. Filius familias , qui militauit, de castrensi peculio tam communi quam proprio iure testamentum facere potest. castrense enim peculiuln est quod in castris adquiritur uel quod proficiscenti ad militiam 4 datur. Caecus testamentum facere potest, quia accire potest adhibitos testes et audire sibi testimonium perhiben4a tes. *Qui manus amisit, testamentum facere potest, quamuis 15 5 *scribere non possit.* Furiosus tempore intermissi furoris 6 testamentum facere potest. *Et mulieri , quae luxuriose ui— 7 *uit, bonis interdici potest.* Moribus per praetorem bonis interdicitur hoc modo : QVANDO TIBI BONA PATERNA AVITAQVIl NEQVI— TIA TVA DISPERDIS LIBEROSQVE TVOS AD EGESTATEM PERDVCIS , OB 20 8 EAM REM TIBI EA RE COMMERCIOQVE INTERDICO. Qui ab hostibus captus est, testamentum quasi seruus facere non potest. sane ualet testamentum id quod ante captiuitatem factum est , si reuertatur, iure postliminii, aut si ibidem decedat, beneficio legis Corneliae , qua lege etiam legitimae tutelae heredita95 9 tesque firmantur. In insulam relegatus et in opus publicum ad tempus damnatus, quia retinent ciuitatém , testamentum 10 facere possunt et ex testamento capere. Plures quam septem 4A, 4 a = Dig. 28, 1, 4 0 il 4A, 6 extat in LA Paris. 4408 Dig. 27, 10, 15 pr.  4 lege] formula Schulting II 7 post duodecimum Montispessulanus  11,  H 84 et Vaticanus 4 023 addunt habet in libro tutore auctore, quod ex  ^^^ glossemate uenire etiam inde colligitur, quod illi codices alias non habent nisi Paulum Wisigothorum  14 enim] autem Sichardus 11 43 accire Cuiacius, scire ML, adscire dett.  17 post potest rubricara de eo cui moribus interdicitur ins. codices  .et Dig., ora. L, de A et Paris. non constat  qui L (I 18 bonis (ante intérdici) Cuiacius, moribus L, de A et Paris. non constat  20 tuos M, om. L p 21 ea re Sichardus, acre M, ora. L  § 8 rubricam item (item ora. L) de testamentis praemittunt codices 11 27 quia L, qui M 89  Paul. III, 6 33 mino proprietatis eum fructuarius in iure cesserit. Finitur ususfructus aut morte aut tempore : morte , cum usufructuarias moritur: tempore, quotiens ad certum tempus ususfruc34 tus legatur, uelut biennio aut triennio. Fundo uel seruo legato tam fundi instrumentum quam serui peculium ad lega5 35 tarium pertinet. Quaerendorum fructuum causa esse uidentur , qui opus rusticum faciunt , et monitores et uilici et saltuarii : item boues aratorii , aratra , bidentes et falces pu36 tatoriae : frumentum quoque ad sementem repositum. Fructuum cogendorum causa comparata instrumento cedunt, uelut 4 o corbes , aluei, falces rnessoriae et fenariae , item molae oliva37 riae. Conseruandorum fructuum causa comparata instrumento cedunt , uelut dolía , cupae , uehicula rustica , cibaria, pistores , asini , focariae : item ancillae quae uestimenta ru3 8 sticis faciunt, scutra quoque et sutor continebuntur. Vxores 45 eorum qui operantur magis est ut instrumento cedant. pecora quoque et pastores eorum stercorandi causa parata instru39 mento continentur. Ea autem, quae custodiae magis causa quod ad usus patris familias eo delata sunt, instrumenti no4.0 mine non continentur. Vxores uero eorum, qui mercedes 20 praestare consueuerant , neque instructionis neque instru44 menti appellatione continentur. Piscaturae uel uenationis instrumentum ita demum instrumento fundi continetur, si ex 42 his maxime fundi reditus cogantur. Fructus percepti instrumento fundi ita demum cedunt, si ibidem absumi a testatore 25 43 consueuerant. Fundo cum omni instrumento rustico et urbano et mancipiis quae ibi sunt legato semina quoque et ci44 baria debebuntur. Fundo cum omni instrumento rustico el urbano et mancipiis quae ibi sunt legato tam supellex quam aeramentum itemque argentum et uestes, quae ibi pater fa30 milias instruendi gratia habere solet , debebuntur : item ea mancipia, quae usui patris familias esse solent, itemque aues et pecora, quae instruendarum epularum gratia in fundo comparata sunt : exceptis his, quae ibi custodiae causa deposita sunt. Fundo legato ITA VT OPTIMVS MAXIMVSQVE EST retia apra35 ria et cetera uenationis instrumenta continebuntur: quae etiam ad instrumentum pertinent, si quaestus fundi ex maxima 5 tam fundi (fundum L) instrumentum (-to ML) guara] expectes nec f. i. nec, cf. Dig. 33, 8, 24. 33, 40, 14 11 15 scutra L, scodra M ^I 19 quod] quaeue scr., cf. Dig. 33, 7, 12, 15  22 piscatore L, piscatoris M  32 itemque M, item L Paul. III, 6  90 46 parte in uenationibus consistat. Fructus, qui solo cohaerebant mortis testatoris ternpore, ad legatarium pertinent: ante 47 percepti ad heredem. Fundo legato cum mancipiis et pecoribus et omni instrumento rustico et urbano peculium actoris ante testatorem defuncti, si ex eodem fundo fuerit, magis 5 48 placet ad legatarium pertinere. Actor uel colonus ex alio fundo. in eodem constitutus, qui cum omni instrumento legatus erat, ad legatarium non pertinet, nisi u eum ad ius eius 49 fundi testator uoluerit pertinere. Adiunctiones, quas fundo legato testator ex diuersis emptionibus applicauerat, legatalo 50 rio cedere placuit. Instructo praedio legato fabri ferrarii, item tignarii, putatores et qui instruendi fundi gratia ibidem 51 morabantur, legato cedunt. Instructo fundo legato libri quoque et bibliothecae quae in eodem fundo sunt legato continen52 tur. Seruos studendi gratia ex eodem fundo , qui cum man15 cipiis fuerat legatus, alio translatos ad legatarium placuit 53 pertinere. Fundo ita ut possederat legato mancipia tam urbana quam rustica, itemque argentum et uestes, quae eodem tempore in fundo comprehendentur, ad legatarium pertinent. 54 Pascualia, quae postea comparata ad fundum legatum testator 20 adiunxerat, si eius appellatione contineantur, ad legatarium 55 pertinent. Quidquid in eadem domo, quam instructam legauit pater familias, perpetuo instruendi gratia habuit, le56 gatario cedit. Instructa domo legata ea legato continentur, quibus domus munitior uel tuta ab incendio praestatur : tegu25 lae specularia et uela legato continebuntur : item aeramenta lecti culcitae puluini subsellia cathedrae mensae armaria delphicae pelues conchae aquimanalia candelabra lucernae 57 et similia quacumque materia expressa. Domo legata balneum eius, quod publice praebetur, nisi alias separetur, le30 58 gato cedit. Domo cum omni iure suo sicut instructa est legata urbana familiaitem artifices et uestiarii et zetarii et , 59 aquarii itidem domui seruientes legato cedunt. Omnibus quae in domo sunt legatis, cautiones debitorum rationesque _....,.,.-.N...,...,...^,. ^. ..............,-.,.,...,.,...,....,,,,...^.,.,.._  ,...,..,.,.^  ....., -.,.^,^.,,,.,....^. 5 fundo M, Qm. L II 7 eodem] eo scr. 11 4 2 et putatores qui Huschke II 15 seruus M, seruo L JJ 16 translatus ML b JJ 48 argentum L, agrum M jj 20 pascualia M, pascuaria L 11 23 instruendi L, instruendi se M ij 27 puluini M, puluine L jl 28 conchae dett., concaea L, orca. M 11 aquimanalia dett., aquimanulia M, aquaminilia L, aquiminalia alii: cf. Mommsen ad Dig. 33, 4 0, 3 pr. 1J 31 cedunt codices jj 32 ostiarii Cuiacius 11 33 itidem scripsi, et idem M, et eidem L 91 Paul. III, 6 60 seruorum legato cedunt. Monilibus legatis aurum uel argentum non debetur, nisi de his quoque manifeste sensisse testa61 torem possit ostendi. Instrumento cauponio legato ea debentur , quae cauponis usui parata sunt , uelut uasa , in quibus uinum defunditur : escaria quoque et poculariauasa debentur. s 62 sane ministri earum rerum legato non cedunt. Instrumento medici legato collyria et emplastra et apparatus omnis conficiendorum medicamentorum, itemque ferramenta legato ce63 dunt. Instrumento pictoris legato colores penicilli cauteria 674. et temperandorum colorum uasa debebuntur. Pistoris in10 strumento legato cribra asini molae et serui qui pistrinum exercent, item machinae , quibus farinae subiguntur, legato 65 cedunt. Instrumento balneatorio legato balneator ipse et scamna et hypopodia, fistulae, miliaria, epitonia, rotae aquariae, iumenta quoque quibus ligna deferuntur legato cedunt. 45 66 Instrumento piscatoris legato et retia et nassae et fuscinae et nauiculae , hami quoque et cetera eiusmodi usibus destinata 67 debentur. Supellectile legata capsae armaria, nisi solum librorum aut uestis ponendae gratia paratae sint , debebuntur, sed et buxina et cristallina et argentea et uitrea uasa tam esca20 68 ria quam pocularia , et uestis stratoria legato cedunt. Villis 69 uel agris separatim legatis alterum alteri cedit. Seruis DO LEGO legatis ancillae quoque debebuntur : non item serui legatis ancillis : sed ancillarum appellatione tam uirgines quam seruorum pueri continentur : his scilicet exceptis, qui fidu25 70 ciae dati sunt. Seruis amanuensibus legatis omnes qui ex conuersatione urbana et in ministerio fuerint debebuntur, nisi ex bis aliqui perpetuo ad opus rusticum transferantur. 71 Venatores serui uel aucupes an inter urbana ministeria con- ^ 4 monilibus dett., mouilibus M, mobilibus L 11 4 quae dett., quae in ML 11 5 pocularia Cuiacius, pocula L, pecula M, pocula et dett. ^1 9 pensulli Al, pinecelle L 11 14 hypodia codices 11 epitonia M, ytomia L 11 17 nauicula ML (1 18 capsae et arm. Sch,ulting 11 nisi Huschke, pon codices, cf. Dig. 33, 10, 3, 2 11 19 uestes L, uestium M ^ 20 buxina Bynkershoek, byssina codices 11 24 uestis M, uestes L 24 sed L, et M 11 sed tam ancillarum appellatione scr. : mate Interpres sententiam sic explicuit: ancillarum autem appellatione tam uirgines quam puberes uel impuberes accipiendae sunt 11 25 qui M, quae L 26 datae ML : fortasse dati dataeue scr. i1 post amanuensibus (adman. codices) intercidisse uidetur defenitio amanuensium, quam talia fere exceperint : ministeriis uero urbanis legatis non ei tantum serui qui intra urbem ministrauerunt, sed etiam si qui extra urbem ex conuersatione urbana in ministerio fuerint Paul. III, 6 92 tineantur, dubium remansit : et ideo, uoluntatis est quaestio. tamen si instruendarum cotidianarum epularum gratia baben- /2 tur, debentur. Muliones et institores inter urbana ministeria continentur : item opsonatores et uestiarii et cellararii et cubicularii et arcarii et coqui placentarii tonsores pistores lec5 73 ticarii. Pecoribus legatis quadrupedes omnes continentur, 74 quae gregatim pascuntur. Iumentis legatis boues non continentur : equis uero legatis equas quoque placuit contineri. ouibus autem legatis agni non continentur, nisi annuales sint. '75 76 Grege ouium legato arietes etiam continentur. Auibus lega4 0 tis anseres phasiani gallinae et auiaria debebuntur : an autem 77 phasianarii et pastores anserum, uoluntatis est quaestio. Dulcibus legatis sapa, defrutum, mulsum, dulce etiam uinum, pa]mae, caricae, uuae passae debebuntur. sed in hoc quoque uoluntatis est quaestio, quia et in specie pomorum com15 78 prehendi possunt. Frugibus legatis tam legumina quam hor79 deum et triticum continentur. Veste legata ea cedunt, quae ex lana et lino texta sunt : item serica et bombycina, quae tamen indutui uel operiéndi cingendi sternendi iniciendique causa parata sunt : pelles quoque indutoriae continebuntur. 20 80 Veste uirili legata ea tantummodo debentur, quae ad usum uirilem saluo pudore uirilitatis attinent. stragula quoque 81 huic legato cedunt. Muliebri ueste legata omnia quae ad 82 usum muliebrem spectant debebuntur. Lana legata, siue sucida siue Iota sit siue pectinata siue uersicoloria , legato 25 cedit : purpura uero aut stamen subtemenue hoc nomine non 83 continentur. Mundo muliebri legato ea cedunt, per quae mundior mulier lautiorque efficitur , uelut speculum conchae situli, item pyxides unguenta et uasa, in quibus ea sunt : item 84 sella balnearis et cetera huiusmodi. Ornamentis legatis ea 30 cedunt, per quae ornatior mulier efficitur, ueluti anuli eatenae reticuli et cetera, quibus collo uel capite uel manibus mulieres 85 ornantur. Argento legato massae tantummodo debebuntur : uasa enim, quae proprio nomine separantur, legato non ce86 dunt, quia nec lana legata uestimenta debentur. Vasis ar35 ^^ 1 f 1 ^ ^bea Pl ^^^ ,J 0 0 „^ io g lot a ,^^,1[ Illi Rt 511 ^ habentur debentur dett., his debentur M, habentur L II 3 in 5titutores codices II 4 cellarii M a , cellariarii L Il 5 placontarii ML 11 tonsores] t. et ML 11 lecticarii] lect. stabularii Sichardus il 4 3 de-- f ruto (defreto ML) mulso dulce etiam uino codices li 4 5 specie dett.,  1P^i^ N spe L, spem M II 49 indutui M, indui L II 26 subtemenue dett., sub-  y piNE k' P timen uel M, subtimine uel L II 29 pvxides L, bubrides M  ;''S f^ un ;''SP ^ ri! guentum codices  1111 9 "^ ^ e. a^ ^^ 1 I. ¡i 93  Paul. III, 6. 7 genteis legatis 'ea omnia continentur, quae capacitati alicui praeparata sunt, et ideo tam potoria quam escaria, item ministeria omnia debebuntur, ueluti urceoli lances patinae piperataria : cochlearia quoque itemque trullae calices scyphi 87 et his similia. Libris legatis tam chartae uolumina uel mem5branae et philyrae continentur: codices quoque debentur : librorum enim appellatione non uolumina chartarum, sed 88 scripturae modus qui certo fine concluditur aestimatur. Auro legato gemmae quoque inclusae itemque margaritae et smaragdi legato cedunt. sed magis est uoluntatis esse quaestio1C1 nem : + infectum enim aurum debebitur : factum enim orna89 mentorum genere contínetur. Vasis argenteis legatis em90 blemata quoque ex auro infixa legato cedunt. Argento potorio legató omnia quae ad poculorum speciem comparata sunt debebuntur, ueluti paterae calices scyphi urceoli oenophoria et 1591 conchae. Carruca cum iunctura legata mulae quoque legatae , non et mulio uidetur , propter cotidianam loquendi con9 a suetudinem. *Heres seruum proprium, quem testator lega- "uerat, manumittendo nihil agit, quia scientiae uel ignorantiae 91 b *eius nullam placuit admitti rationem. Libertus, qui in priore 2ik parte testamenti legatum acceperat et ingratus postea eadern *scriptura a testatore appellatus est , commutata uofuntate 92 *actionem ex testamento habere non potest." Prolatis codicillis uel alio testamento, quibus ademptum est legatum uci certe rescissum, perperam soluta repetuntur.  25- [VII DE MORTIS CAUSA DONATIONIBVS] Mortis causa donat qui ad bellum proficiscitur et qui nauigat, ea scilicet condicione, ut, si reuersus fuerit, sibi re2 stituatur, si perierit, penes eum remaneat cui donauit. Do- ... 6, 94 a — Dig. 40, 9, 28 ii 6, 94 b — Dig. 34, 4, 29 ^.,.,.,.,.:  ,. 2 potiora M, potatoria L II 3 patinae M, patene L ii peperataria M, piperatoria L II 4 cocliaria ML 1i 6 philyrae Cuiacius, phyllidae codices II 9 margaritae asmaragdi ML II 4 4 enim post factum delet Huschke : sed uidentur nonnulla intercidisse jj 15 enoferia L, enoferaria M 11 47 non] nec non L, orn. M: multo autem -non debetur Interpretatio {i 24 adempto est legato ML II 25 solutis ML io^ llulo . iJ; PIDpIUme 1151a11 uJ`üfitrc ^^i,lPfP bi ::i^, PfP10,1' Piuol fideic :^dPirommi^ I{PIPOomI llisi :;^ir^ res qu 'II sed lo! presta ^ fideipom ul sol ::I1peruiu ^Tlror fideic '' 11 sum,, ; ^ibu^um Paul, III, 7-1 0  94 p atio mortis causa cessante ualetudine et sequente sanitate, paénitentia etiam reuocatur: morte enim tantummodo conuaiescit. • [VIII AD LEGEM FALCIDIAM] 1  Exhausta legatis aut fideicommissis uel mortis causa do5 nationibus hereditate auxilio Falcidiae institutus heres qua- ^ drantem retinere potest. Quotiens de modo quartae retinendae quaeritur, propter periculum plus petendi officio iudicis omnibus aestimatis quarta facienda est, quae apud heredem remaneat, aut certe exigenda cautio a legatario, ut quod plus 4 0 3 dodrante perceperit restituat. Ea , quae mater uiva filio do3 a nauit, in'quartam non imputantur. *Aeris alieni loco dedu- *cuntur non solum pretia eorum quibus libertas data est et *eorum qui supplicio sunt adfecti , sed et eius quem praetor *propter indicium proditae mortis uel detectae eorum con4 ,, ^ *iurationis libertate donauit.* Ex mora praestandorum fideicommissorum uel legatorum fructus et usurae peti possunt : mora autem fieri uidetur, cum postulanti non datur. [zx] *Si nullae sint res hereditariae , in quas legatarii uel 20 *fideicommissarii mittantur, in rem quidem heredis mitti non possunt, sed per praetorem denegatas heredi actiones ipsi *persequantur.* [x] *In bonis curatoris priuilegium furiosi furiosaeue serua25 *tur : prodigus et omnes omnino, etiamsi in edicto non fit eo- *rum mentio, in bonis curatoris decreto priuilegium conse- *quuntur. * 8, 3 a = Dig. 35, 2, 39 II 9 = Dig. 36, 4, 4 0 11 40 = Dig. 27, 4 0, 15, 4 : huic autem loco haec sententia ideo restituta est , quia ueram eius sedem intra hunc librum ignoramus 1 sequente M, secuta dett., deficit L 11 7 quartae L, partis M ^l 8 iudicis L, iudicantis M 95 Paul. IV, 4 LIBER QVARTVS [I DE FIDEICOMMISSIS] 1  Ab uxore , cui uir dotem praelegauit, fideicommissum relinqui non potest, quia non ex lucrativa causa testamento 2 aliquid capit, sed proprium recipere uidetur. A postumo he5 3 rede instituto fideicommissum dari potest. Ab imperatore 4 herede instituto legatum et fideicommissum peti potest. A surdo uel muto, siue legatum acceperit siue heres institutus sit uel ab intestato successerit , fideicommissum relinquitur. 4 a *A patre uel domino relictum fideicommissum , si hereditas 4 o *ei non quaeratur, ab emancipato filio uel seruo manumisso *utilibus actionibus postulatur : penes eos enim quaesitae he5 *reditatis emolumentum remanet.* Qui fideicommissum relinquit, etiam cum eo loqui potest cui relinquit, uelut PETO, GAI SEI, CONTENTVS SIS ILLA RE, aut VOLO TIBI ILLYD PRAESTARI. 15 6 Fideicommittere his uerbis possumus ROGO, PETO, VOLO, MANDO, DEPRECOR ^ CYPIO , INIVNGO. DESIDERO quoque et IMPERO uerba utile faciunt fideicommissum. RELINQVO uero et COMMENDO € a nullam fideicommissi pariunt actionem. *n T utu etiam relin- *quitur fideicommissum, dummodo is nutu relinquat, qui et 20 *loqui potest, nisisuperueniens morbus ei impedimento sit.* 7 Tam nostras res quam alienas per fideicommissum relinquere possumus : sed nostrae statim alienae ,autem aestimatae aut , 8 redemptae praestantur. Si alienam rem tamquam suam testator per fideicommissum reliquerit, non relicturus, si alie25 nam scisset, ut solet legatum, ita inutile erit fideicommissum. 9 Testator superuiuens si eam rem quam reliquerat uendiderit, 10 extinguitur fideicommissum. Codicillis, qui testamento confirmati non sunt, adscriptum fideicommissum iure debetur. 44 Filio quibuscumque uerbis a patre fideicommissum relictum 30 iure debetur : sufficit enim inter coniunctas personas quibuscumque uerbis ut in donatione uoluntas expressa: et ideo 12 etiam PRIDIE QVAM MORIETYR recte relictum uidetur. In tempus emancipationis uel cvM SvI IYRIS ERIT fideicommissum re1, 4 a = Dig. 32, 4  4, 6 a = Dig. 32, 21 pr. 7 peti L, om. M  47 inpetro uerba utilia codices fi 31 sufficit M, sufficiet L Paul. 1V, 4 -3  96  ^ac lictum quocumque modo patria potestate liberato debetur. 13 Rogati inuicem sibi , si sine liberis decesserint, hereditatem restituere , altero decedente sine liberis hereditas ad eum peruenit qui superuixit : nec ex eo pacisci contra uoluntatem 4 ^ testatoris possunt. I-Ieres ante aditam hereditatem , legata5 rius antequam legatum accipiat, fideicommissum praestare 15 non possunt. Rem fideicommissam si heres uendiderit eamque sciens comparara , nihilo minus in possessionem eius fideicommissarius mitti iure desiderat. Quotiens libertis fideicommissum relinquitur, ad eos tantummodo placuit pertinere, -^ b qui manumissi sunt uel qui in eodem testamento libertatern ! i intra numerum legitimum consecuti sunt. Cui , ab herede fideicommissum non praestatur , non solum in res heredita18 8 rias, sed et in proprias heredis inducitur. lus omne fidei19 commissi non in uindicatione, sed in petitione consistit.  15 "deicommissum relictum et apud eum cui relictum est ex `causa lucrativa inuentum extingui placuit, nisi defunctus 20 *aestimationem quoque eius praestari uoluit. Columnis ae- *dium uel tignis per fideicommissum relictis ea tantummodo 'amplissimus ordo praestari uoluit nulla aestimationis facta 2 mentione, quae sine domus injuria auferri possunt.* [II DE SENATVS CONSVLTO TREBELLIANO] Senatus consulto Trebelliano prospectum est, ne solus heres omnibus hereditariis actionibus oneretur. et ideo quotiens hereditas ex causa fideicommissi restituitur, actiones eius in fideicommissarium transferuntur, quia unicuique damnosam esse fidem suam non oportet. [III DE SENATVS CONSVLTO PEGASIANO] 1 Inter heredem et fideicommissarium , cui ex Pegasiano hereditas restituitur, partis et pro parte stipulatio interponitur , ut heredi instituto pro quarta actiones , pro ceteris uero 2 portionibus fideicommissario competant. Totam hereditatem restituere rogatus si quartam retinere nolit, magis est, ut eam ex Trebelliano debeat restituere : tuno enim omnes actiones 1, 19. 20 — Dig. 32, 24, 1. 2 .....,... .......................^..,,...,...,.....,.,.,.,.  ^...,.,.,.,.,.,.,,,.,....`..^^^-, t., restituitur dett., restituetur ML II 26 eius M, eius non L 2 :1 97 Paul. IV, 3-5 3 in fideicommissarium dantur. Lex Falcidia itemque senatus consultum Pegasianum deducto omni aere alieno deorumque donis quartam residuae hereditatis ad heredem uoluit perti4 nere. Qui totam hereditatem restituit, cum quartam retinere ex Pegasiano debuisset, si non retineat, repetere eam non 5 potest. nec enim indebitum soluisse uidetur qui plenam fidem defuncto praestare maluit. [IV DE REPVDIANDA HEREDITATE] 1  Recusari hereditas non tantum uerbis , sed et re potest 2 et alio quouis indicio uoluntatis. Heres pér magistratus mu1 0 nicipales ex auctoritate praesidis fideicommissario postulante 3 hereditatem adire et restituere compellitur. Fideicommissarius si adfirmet heredem nolle adire hereditatem, absente eo interponi decretum et in possessionem mitti iure desiderat. Suspectam hereditatem adire compulsus omnia ex Tre15 belliano restituit. [V DE INOFFICIOSI QVERELLA] i  Inofficiosum dicitur testamentum , quod frustra liberis exheredatis non ex officio pietatis uidetur esse conscriptum. 2 Post factum a matre testamentum filius procreatus , non mu20 tata ab ea cum posset uoluntate, ad exemplum praeteriti in3 officiosi querellam recte instituit. Testamentum, in quo imperator heres scriptus est, inofficiosum argui potest : eum enim qui leges facit pari maiestate legibus obtemperare conuenit. Qui inofficiosul.n dicere non potest, hereditatem petere non $5 5 prohibetur. Ex asse heres institutus inofficiosum dicere non potest: nec interest, exhausta nec ne sit hereditas, cum apud eum quarta aut legis Falcidiae aut senatus consulti Pegasiani 6 beneficio sit remansura. Quartae portionis portio liberis dedueto aere alieno et funeris impensa praestanda est, ut ab 30 inofñciosi querella excludantur. libertates quoque eam por7 tionem minuere placet. Filius iudicio patris si minus quanta 4, 1 = Dig. 29, 2, 95 5 si non retineat del. Cuiacius II 1 9 conscriptum dett. , conscripta ML II 21 possit L, sit M  24 conuenit L, conueniet M 25 non ante potest del. Sichardus uix recte 11 32 placet M, placuit L 7 • • ^ lo Paul. IV, 5. 6  .  98  U^ (11! ^^^^ ri1 a d portione consecutus sit, ut quarta sibi a coheredibus citra in-  : fligiS 8 officiosi querellam impleatur ; iure desiderat. Pactio taus,h'^ ^ e ne de inofficioso testamento dicatur , querellam super iudicio  .k p14 m ^ y ' futuram non excludet: meritis e n im liberos guara pactioni-  i^^d ^oís f' ^^^ 9 bus adstringi placuit.  Rogatus hereditatem restituere etsi 5  '',l ^ ti i acs lt inofficiosi querellam instituerit, fideicommisso non fit iniuria :  ;', i,^iPpc^l fl quartam enim solummodo hereditatis amittit, quam beneficio  ,'I ^ •/i le,a1  1 0 senatus consulti habere potuisset. Heres institutus habens  ,,i'U^ s n,(ert. SubBtitutllm si de inofficioso dixerit neo obtinuerit, non id ad  J ^pU ^ fPfPP i fiscum, sed ad substitutum pertinebit.  a 0  ^Ip I ' ,^^ilsje^u a [vI  DE VICESIMA]  "^ q^lU ol '^ u^(ar ^  ^ cb ibi i  Tabulae testamenti aperiuntur hoc modo , ut testes uel  ?PJf J 1d d eIb maxima pars eorum adhibeatur, qui signauerint testamen  a ^uo tum: ita ut agnitis signis rupto lino aperi^tur et recitetur at-  ,ll^^^appell que ita describendi exempli fiat potestas ac deinde signo 4 5  .,^ Publico obsignatum in archiuum redigatur, ut, si guando exem-  2 plum eius interciderit, sit, unde peti possit. Testamenta in  ^^^ 1, municipiis colonüs oppidis praefectura uico castello conciliabulo facta in foro uel basilica praesentibus testibus uel hones-  ,131illour tis uiris inter horam secundam et • decimam diei aperiri reci20  j;Um ia' tanque debebunt, exemploque sublato ab isdem rursus [ma-  _feüa: 11: 11111 r111Q rill Eli e ill^p gistratibus] obsignari , quorum praesentia constat apertum.  2a *Qui aliter aut alibi, quam ubi lege praecipitur, testamentum  ^p^ekl *aperuerit recitaueritue , poena sestertiorum quinque milium  ^'^c6ifi^^ 3 ^tenetur.^ Testamentum lex statim post mortem testatoris 25 ^ ! ^ du aperiri uoluit. et ideo , quamuis sit rescriptis uariatum , ta- ^loisaa men a praesentibus intra triduum uel quinque dies apefie  ú,?e duoc riendae sunt tabulae : ab absentibus quoque intra eos dies,  se cum su eruenerint : nec enim o ortet tam heredibus et le-  , P  P  : ^^;lliuei, gatariis aut libertatibus quam necessario uectigali moram 3 0 ^i. ^^.^, ^ 9 ^ ^ 6, 2 a = extat in E et Rosambino 1 quartam ML (( 8 consulto ML (( 14 signis dett., signitis M, sigillis suis L (( 18 colonia codices (( 20 aperiri om. codices, suppl. • Rittershusius (( 27 magistratibus del., cf. Dig. 29, 3, 7 (( 22 quorum sgg.1 expectes fere in quorum praesentia aperta sunt p 23 qualiter codices (( legem percipitur Ros. (( 24 ue om. Ros. (( poenae E (^ 25 teneatur Ros. (( 28 ab om. ML •(( 29 tara Rittershusius, testamentum codices :; ^ • ^cj^ ..,.  ._......,....... r ..^..,.........,.^........._...r.......,.^ tp% i 5 auiae tam paternae quam maternaé frater et soror. Quinto gradu ueniunt supra quidem atauus atauia : infra adnepos 1, adneptis : ex obliquo fratris et sororis pronepos proneptis, fratris patruelis sororis patruelis amitini amitinae consobrini cónsobrinae filius filia , propius sobrino sobrina , id est pa5 trui magni amitae magnae auunculi magni materterae magnae filius filia. his adcrescunt propatruus proamita, hi sunt proani paterni frater et soror : proauunculus promatertera, hi sunt proauiae paternae maternaeque frater et soror pro6 auique materni. Sexto gradu ueniunt supra tritauus tritauia. 40 infra trinepos trineptis : ex obliquo fratris et sororis abnepos abneptis, fratris patruelis sororis patruelis, amitini amitinae, consobrini consobrinae, patrui magni amitae magnae auunculi magni materterae magnae nepos neptis , propioris sobrino filius filia , qui consobrini appellantur. quibus ex 15 latere adcrescunt propatrui proamitae proauunculi promaterterae filius filia : abpatruus abamita, hi sunt abaui paterni frater et soror : abauunculus abmatertera, hi sunt abauiae 7 paternae maternaeque frater et soror abanique materni. Septimo gradu qui sunt cognati recta linea supra infraque , pro20 priis nominibus non appellantur : sed ex transuersa linea continentur fratris sororisue adnepotes adneptes, consobrini 8 filii filiaeque. Successionis idcirco gradus septem constituti sunt, quia ulterius per rerum naturam nec nomina inueniri nec uita succedentibus prorogari potest.  25 111 . 105  •   Paul. IV, 11. 12 [XII DE MANVMISSIONIBYS] 9 Seruum communem unus ex dominis manumittendo Latinum facere non potest nec magis quam ciuem Romanum : cuius portio eo casu, quo, si proprius esset, ad ciuitatem Ro9 manan] perueniret, socio adcrescit. Mutus et surdus seruum 30 uindicta liberare non possunt : inter amicos tamen et per epistulam manumittere non prohibentur. ut autem ad iustam ^..,....r,^..  ,.,..,.  ..  .,.,.,......,.,.,.,...,.,.,._ti.,...r 11 — Lex Wisigothorum 4, 4 5 proprius sobrinus codices cum Lege Wisig.  14 proprioris (proprii L) sobrini ML cuna Lege Wisig.  15 consobrini] sobrini Contius, cf. Dig. 38, 10, 10, 17 (ed. Mommsen p. 359, 9)  II 17 adpa— truus (apatruus M a , adpatruos L) adamita codices cum Lege Wisig. 22 fratres sororesue (-que L) codices cuna Lege Wisig.  adnepotes adneptes M cum Lege Wisig., a,dnepos adneptis L 11 sobrini Contius (j 23 idcirco] autem idcirco Lex Wisig. fi 28 nec] non scr. 11 30. peruenerit ML 25 30 35 Paul. IV, 4 2-r-4 4  106  libertatem peruenire possit, condicione uenditionis excipi  {Ii^^i' .  ^ 3 potest. Tormentis apud praesidem subiectus et de nulla culpa  ^^^^h,oc  4 confessus ad iustam libertatem perduci potest. Fideicom-  Ri^^l^` ^ missa libertas data facto heredis non mutatur , si seruum,  i1l{^'^^  5 quem manumittere iussus est, uinxerit. Communem seruum  5  ;til, ^c^ ' unus ex sociis uinciendo futurae libertati non nocebit : inter  ;.,Al  pares enim sententia clementior seueriori praefertur : et certe'  ,^^ I ¡1ul1  humanae rationis est fauere miserioribus, prope et innocen-  ..,,Ic;i,l5 tes dicere , quos absolute Docentes pronuntiare non possunt.  "' 6 Debitor creditorue seruum pignoris uinciendo dediticium fa4 a .,idt ol^; 9n^^l^f cere non possunt : alter enim sine altero causam pignoris de-  !r' . , 7 teriorem facere non potest. Seruus furiosi domini uel pu-  ;.9u`^  pilli iussu uinctus dediticiorum numero non efficitur , quia  ,11, [  8 neque furiosus neque pupillus exacti consilii capax est. Non  FiI6111  tantum si ipse dominus uinciat, nocet libertati, sed et si uin-  15  ',,b11  ciri iubeat aut uincientis procuratoris actorisue factum com-  ^¡¡r^üü probet. quod si , antequam sciret uinctum , solutionis eius  r^¡ole causas approbauerit, libertati futura e uincula non nocebunt.  { ^ pUN 9 Caeco curator dari non potest , quia ipse sibi procuratorem instituere potest.  20 [XIII DE FIDEICOMMISSIS ' LIBERTATIBYS] 1  Ea condicione heres Instltutus SI LIBEROS svos EMANCIPAVERIT omnimodo eos emancipare cogendus est : pro condicione enim hoc loco emancipatio uidetur adscripta. Decedente eo , a quo fideicommissa libertas relicta est , heredes 3 eius eam praestare cogendi sunt. Decedens seruis suis libertateTn ita dedit : ILLVM ET ILLYM LIBEROS ESSE VOLO EOSQVE FILIIS MEIS TvTORES Do : impedítur fideicommissa libertas , quia pupilli sine tutoris auctoritate manumittere non possunt et habentibus tutores tutor dari non potest. sed interim uice absentium pupilli habebuntur, ut ex decreto amplissimi ordinis primum libertas ac deinde tutela competere possit. [XIV AD LEGEM FVFIAM CANINIAPII] 1   Nominatim serui testamento manumitti secundum legem Fufiam possunt. nominatim autem manumittere intellegitur 3 fideicommisso dett.  6 libertatis ML II 8 prope et scripsi, probet ML, probe dett.  43 iussu dett., iussum ML II 23 omnimodis codices  34 nominatim] non riisi nominatim scr. (similiter Huschke)  107  Paul. IV, 14 — V, 1 hOC modo STICAVS LIBER ESTO. eum autem dPSONATOREM, uel QVI EX ANCILLA ILLA NASCETVR LIBERVM ESSE VOLO , ex Orfitiano senatus consulto perinde libertas competit, ac si nominatim data sit : officiorum enim et artium appellatio nihil dé significatione nominum mutat : nisi forte plures sint, qui 5 eo officio designentur : tune enim nomen adiungendum est, 2 ut eluceat, de quo testator sensisse uideatur. Codicillis testamento confirmatis datae libertates cum his quae tabulis testamenti datae sunt concurrunt, et siue antecedant siue sequantur testamentum , nouissimo loco adhibentur , quia ex 1 o 3 testamento utraeque confirmantur. Quotiens numérus seruorum propter legem Fufiam Caniniam ineundus est, fugitiui quoque, quorum semper possessio animo retinetur, compu4 tandi sunt. I.ege Fufia Caninia cauetur , ut certus seruorum numerus testamento manumittatur. subductis igitur duobus 15 usque ad decem pars dimidia, a decem usque ad triginta pars tertia, a triginta usque ad centum pars quarta, a centum usque ad quingentos pars quinta. plures autem quam centum ex maiori numero seruorum manumitti non licet.  [xI vAl  20 Nec filio patroni inuito libertus natalibus suis restitui potest : quid enim interest ipsi patrono an filiis eius fiat iniuria? LIBER QVINTVS [I DE LIBERALI CANSA]  25 Qui contemplatione extremae necessitatis aut alimentorum gratia filios suos uendiderint, statui ingenuitatis eorum non praeiudicant : horno enim liber nullo pretio aestimatur. idem nec pignori ab his aut fiduciae dari possunt : ex quo facto sciens creditor deportatur. operae tamen eorum locari 30 14Á = Dig. 40, 11, 4 11 1, 1 u. 29 idem . . . 30 deportatur — Dig. 20, 3, 5 (u. i.) 2 nascetur Huschke, nascitur codices 11 10 adhibetur ML 11 17 a triginta otra. codices  11  28 praeiudicat codices 11 ' nullo ^, nulli dari (dar* M a ) nullo M  $9 idem . . . 30 deportatur] creditor, qui sciens filium familias a parente pignori accepit, relegatur Dig. 10 15 ,11lll Paul. V, 1. ,1 e  9 08 '2 possunt. Veritati et origini ingenuitatis manumissio quocum3 que modo facta non praeiudicat. Descriptio ingenuorum ex officio fisci inter fiscalem familiam facta ingenuitati non prae4 iudicat. Qui metu et impressione alicuius terroris apud acta praesidis seruum se esse mentitus est, postea statum suum 5 defendenti non praeiudicat. Post susceptum liberale iudicium si adsertor causam deseruerit, in alium adsertorem omne iudicium transferri placuit : in priorem uero, quod prodendae libertatis gratia factum est, extra ordinem uindicatur : non enim oportet susceptam status causam nulla cogente necessi6 tate destitui. *Cui necessitas probandi de ingenuitate sua 'non incumbit, ultro si ipse probare desideret, audiendus i *est. Qui de ingenuitate cognoscunt, de calumnia eius, qui *temere controuersiam mouit, ad modum exsilii possunt ferre 8 *sententiam. Tutores uel curatores pupillorum, quorum tu- "telam et res administrauerunt, postea status quaestionem 9 *facere non possunt. Maritus uxori eidemque libertae status *quaestionem inferre non prohibetur.* [I A ] *Locatio uectigalium, quae calor licitantis ultra modum so2o *litae conductionis inflauit, ita demum admittenda est, si fide- "iussores idoneos et cautionem is qui licitatione uicerit offerre 2 *paratus sit. Ad conducendum uectigal inuitus nemo compel- *litur et ideo impleto tempore conductionis elocanda sunt. 3 *Reliquatores uectigalium ad iterandam conductionem, ante25 "quam superiori conductioni satisfaciant, admittendi non sunt. 4 *Debitores fisci itemque rei publicae uectigalia conducere pro- *hibentur, ne ex alia causa eorum debita onerentur: nisi forte *tales fideiussores obtulerint , qui debitis eorum satisfacere 5 *parati sint. Socii uectigalium si separatim partes adminis30 *trent , alter ab altero minus idoneo in se portionem trans6 *ferri iure desiderat. Quod illicite publice privatimque ex- *actum est cum altero tanto passis iniuriam exsoluitur : per 1, 6-9 = Dig. 40, 12, 39 11 1A, 1-9 = Dig. 39, 4, 9 20 quae] quam Gebauer 11 calor F I , calore F 2 11 24 elocanda Fl, ea locanda F 2 J. 3 1 transferre iure h^, transferretur F a , transferretur e Fb 109 Paul.V, 4A.2' *uim uero extortum cum poena tripli restituitur : amplius ex- *tra ordinem plectuntur : alterum enim utilitas privatorum, 7 *alterum uigor publicae disciplinae postulat. Earum rerum *uectigal, quarum numquam praestitum est, praestari non *potest. quod si praestari consuetum indiligentia publicani 5• 8 *omiserat, alius exercere non prohibetur. Res exercitui pa9 *ratas praestationi uectigalium subici non placuit. Fiscus ab *omniurrl uectigalium praestationibus immunis est. merca- *Lores autem , qui de fundis fiscalibus mercan consuerunt, *nullam immunitatem soluendi publici uectigalis usurpare 40. 4 0 "possunt. Cotem ferro subigendo necessariam hostibus quo- *que uenumdari, ut ferrum et frumentum et sales, non sine 1 4 *periculo capitis licet. Agri publici, qui in perpetuum lo- *cantur, a curatore sine auctoritate principali reuocari non 4 2 *possunt. Dominus nauis si illicite aliquid in naue uel ipse 1s *uel uectores imposuerint, nauis quoque fisco uindicatur. *quod si absente domino [id] a magistro uel gubernatore aut *proreta nautaue aliquo id factum sit, ipsi quidem capite puni- *untur commissis mercibus, nauis autem domino restituitur. 13 *Illicitarum mercium persecutio heredem quoque adfligit. 20 4 .i• *Eam rem, quae commisso uindicata est, dominas emere non *prohibetur uel per se uel per alios quibus hoc Inandauerit. 15 'Qui maximos fructus ex redemptione uectigalium conse- *quuntur, si postea tanto locari non possunt, ipsi ea priori- *bus pensionibus suscipere colnpelluntur.*  25. [II DE YSVCAPIONE] Possessionem adquirimus et animo et corpore : animo utique nostro, corpore uel nostro uel alieno. sed nudo animo adipisci quidem possessionem non possumus, retinere tamen nudo animo possumus , sicut in saltibus hibernis aestiuisque 30, contingit. Per liberas personas, quae in potestate nostra non sunt, adquiri nobis nihil potest. sed per proc ū ratorem adquiri nobis possessionem ponse utilitatis causa receptum est. 44, 6-9 = Dig. 34, 4, 9  4 A, 10-15 = Dig. 39, 4, 41 4 praestari] postulara Mommsen  44 quoque hostibus Momomsen 17 id del. Monam.sen I! 20 adfligit F', adfcit F 2 22 per (pre F i ) se] per nos uel per se F-' 10" P Ñr^ Pau1: V, 2. 3  110 absente autem domino comparata non aliter ei , quam si rata 3 sit, quaeritur. Longi autem temporis praescriptio inter praesentes continui decennii spatio, inter absentes uicennii com- ^ prehenditur. Viginti annorum praescriptio etiam aduersus ' rem publicam prodest ei, qui iustum initium possessionis ha5 buit nec medio tempore interpellatus est. actio -Lamen quanti eius interest aduersus eos rei publicae datur, qui ea negotia 5 defendere neglexerunt. Si post motam intra tempora quaestionem res ad nouum dominum emptione transierit, nec is per uiginti annos fuerit inquietatus , auelli ei possessionem 4 0 non oportet. [III DE HIS QVAE PER TVRBAñ'I FIVNT] 4 In eos, qui per turbam seditionemue damnum alicui dederint dandumue curauerint, si quidem res pecuniaria est, aestimatione dupli sarcitur : quod si ex hoc corpori alicuius, 15 2 uitae membrisue noceatur, extra ordinem uindicatur. Quidquid ex incendio ruina naufragio nauique expugnata raptum susceptum suppressumue erit , eo auno in quadruplum eius rei, quam quis suppresserit celauerit rapuerit, conuenitur, 3 postea in simplum. Hi qui aedes alienas uillasue expilaue20 rint effregerint éxpugnauerint, si quidem id turba cum telis coacta fecerint, capite puniuntur. telorum autem appellatione omnia, ex quibus salúti hominis noceri possit, acci4 piuntur. Receptores adgressorum itemque latronum eadem poena adficiuntur, qua ipsi latrones : sublatis enim suscepto25 5 ribus grassantium cupido conquiescit. Fures uel raptores balnearum plerumque in metallum aut in opus publicum damnantur : nam nonnumquam pro frequentia admissorum iu6 dicantis sententia temperatur. Incendiarii , qui consulto v.l.^  .....^....  .  ^..^^.........^v....- w ...^,^,...,.....^..,....,vv,..,.^^n^^,.,....._ 3, 3= Dig. 4 8, 6, 11 pr. § 1 _.w - w-.,..... ..............^. 4 quam si ei fortasse ser. 11 rata M, grata L 11 2 quaeritur dett., quaerere L, inaerere 31 11 3 spatium ML 11 4 uiginti] decem uel uig. Huschke 11 5 prodesse codices 11 9 is M, ipse L 11 14 dandumue dett. , damnum M, iniuriamue L b , iniuriamueue L a 1 1 16 membrisue dett., membrisque ML 11 20 postea L, postea uero M 11 alienas Dig., aliquas ML, aliquas alienas dett. 11 . uillasque codices, aut uillas Dig. 2i si quid in turba cum telis fecerint Dig. 1 1 23 saluti h. noceri possit (nocere possunt L) ML, singuli homines noceri (noccre F) possunt Dig. 1I 28 nam M, om. L Paul. V, 3. 4 incendium inferunt , summo supplicio adficiuntur. quod si. p i er incuriam ignis euaserit, dupli compendio dalnnum eiusmodi sarciri placuit. [IV DE INIVRIIS] 1  Iniuriam patimur . aut in corpus aut extra corpus : in cor5 pus uerberibus et illatione stupri , extra corpus conuiciis et famosis libellis, quod ex adfectu uniuscuiusque patientis et 2 facientis aestimatur. Furiosus itemque infans adfectu doli et captu contumeliae carent : idcirco iniuriarum agi cum bis 3 non potest. Si liberis qui in potestate sunt aut uxori fiat 1 o iniuria, nostra interest uindicare : ideoque per nos actio inferri potest, si modo is qui fecit in injurian nostram id fecisse 4 doceatur. Corpori injuria infertur , cum quis pulsatur cui2re stuprum infertur aut de stupro interpellatur. quae res extra ordinem.uindicatur, ita ut pulsatio pudoris poena capitis uin15 5 dicetur. Sollicitatores alienarum nuptiarum itemque matrimoniorum interpellatores et si effectu sceleris potiri non possint, propter uoluntatem perniciosae libidinis extra ordinem 6 puniuntur. Iniuriarum actio aut lege aut more aut mixto iure introducta est. lege duodecim tabularum de famosis car20 7 minibus, membris ruptis et ossibus fractis. Moribus, quotiens factum pro qualitate sui arbitrio iudicis aestimatur, con8 gruentis poenae supplicio uindicatur. Mixto iure actio iniuriarum ex lege Cornelia constituitur, quotiens quis pulsatur, uel cuius domus introitur ab his , qui uulgo directarii appei25 lantur. in quos extra ordinem animaduertitur , ita ut prius ingruentis consilium pro modo commentae fraudis poena uin9 dicetur exilii aut metalli aut operis publici. Iniuriarum ciuiliter damnatus eiusque aestimationem inferre iussus famo1 0 sus efficitur. Atrox injuria aestimatur aut loco aut tempore 30 4, 5 = Dig. 47, 11, 1 pr. 2 per incuriam L, incuria eorum M  dupli M, duplo L  3 sarcire ML II 6 et M, aut L (I 11 per M, plenius per L ji 12 in om. codices  13 cuiue Cuiacius, cuique codices  aut de stupro interpellatur fortasse ex § 4 4 addita sunt  17 possint L, possit M, possunt Dig.  22 congruentis] aut congr. Huschke  25 domus] domus ui Huschke : uidentur tamen plura aut hoc loco aut post introitur intercidisse II g 6 prius ingruentes M: furis inruentis scr. (similiter HZhschke) 27 comment.ae dett., conmenti M, committente L 111 Paul. V, 4 112 aut persona : loco, quotiens in publico inrogatur : tempore, quotiens interdiu : persona, quotiens senatori uel equiti Romano decurioniue uel alias spectatae auctoritatis uiro : et si plebeius uel humili loco natus senatori uel equiti Romano, decurioni uel magistratui uel aedili uel iudici , quilibet ho5 11 rum, uel si his omnibus plebeius. Qui per calumniam iniuriae actionem instituit , extra ordinem punitur : omnes enim calumniatores exilii uel insulae relegatione aut ordinis amis12 sione puniri placuit. Iniuriarum non nisi praesentes accusare possunt : crimen enim, quod uindictáe aut calumniae iu4o 13 dicium expectat, per alios intendi non potest. Fit iniuria contra bonos mores, ueluti si quis fimo corrupto aliquem perfuderit, caeno, luto oblinierit, aguas spurcauerit, fistulas lacus quidue aliud in iniuriam publicam contaminauerit : in 14 quos grauiter animaduerti solet. Qui puero praetextato stu15 prum aliudue flagitium abducto ab eo uel corrupto comite persuaserit, mulierem puellamue interpellauerit, quidue pudicitiae corrumpendae gratia fecerit , donum praebuerit pretiumue, quo id persuadeat, dederit, perfecto flagitio capite punitur, imperfecto in insulam deportatur : corrupti comites 20 15 summo supplicio adficiuntur. *Qui carmen famosum in in- *iuriam alicuius uel alia quaelibet cantica, quo agnosci possit, *composuerit, ex auctoritate amplissimi ordinis in insulam *deportatur : interest enim publicae disciplinae opinionem 16 *uniuscuiusque a turpi carminis infamia uindicare.* Psalte25 4, 13. 14 = Dig. 47, 11, 1, 1. 2 II 4, 15 extat in A Paris. 4409 Paris. S. Germani 366 Vaticano reg. 1048 Bernensi 263 : in Germ. praemittitur Interpr. 1 publicum codices II 3 ue om. codices uiro et si . . . 6 plebeius] corrupta haec fortasse sic restituenda sunt uiro plebeius uel humili loco natus iniuriam facit uel magistratui uel aedili uel iudici quilibet (similiter Huschke, cf. Gai. 3, 225)  10 quod uind. aut dett., quod uind. per M, aut uind. aut L  13 aguas purgauerit codices, anuas spurgaúerit Dig.  fistulas Dig., fistulain codices 11 14 in ini. M, ad ini. Dig., ini. L 11 15 praetextato om. Dig.  16 aliudue flagitium om. Dig. II 17 mulierem] aut m. Dig.  pudicitiae corrumpendae] impudicitiae Dig. II 19 id] is Dig.  punitur capite Dig.  21 carnem Bern.  famosam Bern. a  in iniuriarum A, iniuriarum Bern. II 22 qualibet Bern. 25 a Germ.?, om. reliqui infamiam Bern. 11 post uindicare codices addunt carmen facit non tantum qui satiras et epigrammata (sytiras sed epygrammas Bern.), sed illegitimam (sed uel legit. codices) insectandi alicuius causam (causa Bern.) quidue aliud alio genere componit. de ratione et de personarum dignitate nihil (et desperatione nil A Vat., et ;1, ^: ,^ Jml 113  Paul. V, 4. 5A rium, quod uulgo canticum dicitur, in alterius infamiam compositum et publice cantatum tam in eos qui hoc cantauerint guara in eos qui composuerint, extra ordinem uindicatur : eo acrius , si personae dignitas ab hac iniuria defendenda sit. 17 In eos auctores , qui famosos libellos in contumeliam alterius 5 proposuerint, extra ordinem usque ad relegationem insulae 18 uindicatur. Conuicium iudici ab appellatoribus fieri non 19 oportet : alioquin infamia notantur. Maledictum itemque conuicium publice factum ad iniuriae uindictam reuocatur. MO quo facto c$ndemnatus infamis efficitur. Non tantum is, qui 10 maledictum aut conuicium ingesserit, iniuriarum conuictus famosus efficitur , sed et is, cuius ope consilioue factum esse 21 dicitur. *Conuicium contra bonos mores fieri.uidetur, si ob- *scaeno nomine aut inferiore parte corporis nudatus aliquis finsectatus sit. quod factum contemplatione morum et causa 45 *publicae honestatis uindictam extraordinariae ultionis ex22 *pectat.* Seruus, qui iniuriam aut contumeliam fecerit, si quidem atrocem , in métallum damnatur , si uero leuem, flagellis caesus sub poena uinculorum temporalium domino restituitur.  20 NTA DE EFFECTV SENTENTIARVhI ET FINIBVS LITIVM] 1 Res iudicatae uidentur ab his , qui imperium potestatemque habent uel qui ex auctoritate eorum inter partes dantur, itemque a magistratibus municipalibus usque ad summam, qua ius dicere possunt, itemque ab his, qui ab imperatore extra ordinem petuntur. ex compromisso autem iudex sumptus rem iudicatam non facit : sed si póena inter eos promissum sit, poena re in iudicium deducía ex stipulatu , .^,........,,,....,,,,.....,.,.,.,, r ...,. r ,,.,,.-...,.,.,^.,,,-..............,......,,._._,.^...,.,...,.._,^.._.,... 4, 18 = Dig. 47, 1 0, 42 11 4, 24 extat in Parisiensibus 4409. 4440 Vaticano reg. 1048 Bernensi 263 disperatione dialectione nil Bern.) cauetur, quoniam omnimodo deformanda est (est om. A) eius persona, contra quem uenimus. sed in hoc modus (modo A Bern.) quidam et ratio adhibenda est: aestimatio enim etiam hoc modo laeditur (legitur A Vat.), quae Cuiacius non Pauli sed Interpretis esse uidit 4 defendenda M, uindicanda L 11 6 usque L b , quoque M, incertus L a  13 obscine Bern. 11 44 inferiori Paris. 4409 1f 24 a magistratibus municipalibus Cuiacius, magistratus municipales codices  27 si sub poena inter eos compromissum sit scr. 11 28 re in Huschke, rei in M, rem L  deducta L, deductae M 25 r 1?141 .1  ^^^t)!t Paul. V, 5A 114 ,ti1.11°? ::iofS °I ja;u)lí /l' ;.,,r.,36 u( Tr ^dflP áfÍi) pOSSf :;JÍS°ia ^G :^mo) iur ü1SPSI, SI .1 - 11°IPS io ,:,^ si ipcp ^^ eliam ?fui coldi : ^üudiois a) ) f SPd Pt j ÍI ; Si taml rluS bOC Íi ^'rbus recu 2 peti potest. Confessi debitores pro iudicatis habentur, ideoque ex die confessionis tempora solutioni praestituta compu3 tantur. Confiteri quis in iudicio non tantum sua uoce , sed et litteris et quocumque modo potest: conuinci autem non 4 nisi scriptura aut teslibus potest. Eorum, qui de debito con5 5 fessi sunt, pignora capi et distrahi possunt. Ea, quae altera 5 (6) parte absente decernuntur, uim rerum iudicatarum non ob5a( 6a) tinent. *De unoquoque negotio praesentibus omnibus, quos *causa con tingit, iudicari oportet : aliter enim iudicatum tantum 5 b ^ inter praesentes tenet. Qui apud fiscum causannefendere 10 *[saepius conuenti] neglexerint, rebus iudicatis subiciendi sunt. *quod eo apparet, si •saepe conuenti praesentiam suam facere 6 (7) *noluerint.' Trinis litterís uel edictis aut uno pro omnibus dato aut trina denuntiatione conuentus nisi ad iudicem , ad quem sibi denuntiatum est aut cuius litteris uel edicto con45 uentus est, uenerit, quasi in contumacem dicta sententia auctoritatem rerum iudicatarum obtinet : quin immo nec appel6 a lari ab ea potest. Ab ea sententia, quae aduersus contumaces lata est , neque appellari neque in duplum reuocari potest. 7 (5) *Confessionem suam reus in duplum reuocare non potest.* 20 8 Res olim iudicata post longum silentium in iudicium deduci non potest nec eo nomine in duplum reuocari. longum autem tempus exemplo longae praescriptionis decennii inter prae9 sentes , inter absentes uicennii computatur. In causa capitali absens nemo damnatur neque absens per alium accusare 25 10 aut accusari potest. Falsis instrumentis religione iudicis circumducta, si iam dicta sententia prius de crimine admisso 11 constiterit , eius ' causae instauratio iure deposcitur. Ratio *calculi saepius se patitur supputari atque ideo potest quo- *cumque tempore retractari, si non longo tempore euanescat.* 30 5A, 5 a . 5 b = Dig. 42, 1, 47 11 5A, 6. 6 a . 7 = Appendix 2, 8 -1 0 II 5A, 11 — Appendix 1, 1 6 2 solutioni Cuiacius, solutionis codices  5 de M, om. L II 11 saepius conuenti del. Mommsen 15 edictis Appendix 11 18 ea potest Sichardus, eo potest codices (Wisig. et Appendix) 11 1 9 lata Appendix, data ML 11 24 inter M, et inter L 11 computatur L, om. M 1! 25 accusare aut M, om. L II 26 religione dett., religio ML 11 27 iam dicta L, indicta M ^^^n; L ^, c 121  Paul. V, 12 3 *ficiose agere circa defuncti uindictam conuenit.* Si pater uel dominus id testamentum , quo filius eius uel seruus heredes instituti sunt aut legatum acceperunt , falsum redar4 guant nec obtineant, fisco locus est. Aetati eius, qui accusat testamentum , si non obtineat ,. succurri solet in id quod ita 5 amisit : maxime si tutoris aut curatoris consilio actio instituta ía sit. *Minor uiginti quinque annis omissam allegationem per 5 *in intégrum restitutionis auxilium repetere potest.* In ea prouincia, ex qua quis originem ducit, officium fiscale administrare prohibetur, ne aut gratiosus aut calumniosus apud ^ 0 6 suos esse uideatur. Quotiens sine auctoritate iudicati officiales alicuius bona occupant uel describunt uel sub obseruatione esse faciunt, adito procuratore iniuria submouetur et rei huius auctores ad praefectos praetorio puniendi mittun7 tur. Litem in perniciem privatorum fisco donari non opor1 5 8 tet nec ab eodem donatam suscipi. Imperatorem litis causa heredem institui inuidiosum est : nec enim calumniandi fa9 cultatem ex principali maiestate capi oportet. Ex nuda pollicitatione nulla actio nascitur : ideoque eius bona, qui se heredem imperatorem facturum esse iactauerat, a fisco occupari 20 9 a non possunt. *Ex imperfecto testamento legata uel fidei- *commissa imperatorem uindicare inuerecundum est: decet *enim tantae maiestati eas seruare leges , quibus ipse solutus 9 b *esse uidetur. . Quod si ea bona , ex quibus imperator heres *institutus est, soluendo non sint, re perspecta consulitur im25 *perator : heredis enim instituti in adeundis uel repudiandis 10 *huiusmodi hereditatibus uoluntas explorando est.* Priuilegium fisci est inter omnes creditores primum locum reti4 ^ nere. Quicumque a fisco conuenitur, non ex indice et exemplo alicuius scripturae, sed ex authentico conueniendus est, 30 et ita, si contractus fides possit ostendi : ceterum calumniosam scripturam uim iustae petitionis in iudicio obtinere non con12 uenit. Eius bona, qui falsam monetam percussisse dicitur, 12, 4 a = Dig. 4, 4, 36, quae rectius fortasse titulo 5, 5A restituitur 12, 8 = Dig. 28, 5, 92  ij  12, 9 inde a u. 19 eius = Dig. 28, 1, 31 fi 12, 9 a = Dig. 32, 23 II 1 2, 9 b = Dig. 1, 1 9, 2  1 2, 41 = Dig. 22, 4, 2 8 ante § 5 codices rubricam de fisci aduocato inserunt  14 praefecto M, praefectus L II 16 donata codices II 17 nec calumnia Dig. 19 imperat. fact. heredem Dig.  31 et ita Dig. secundum Graecos, ita Dig. F, et codices Wisigothi 11 32 iustae pet. om. Dig. 111UPI Paul. V, 42  122 fisco uindicantur. quod si serui ignorante domino id fecisse dicantur, ipsi quidem summo supplicio adficiuntur, domino tamen nihil aufertur, quia peiorem domini causam serui fa13 cere, nisi forte scierit, omnino non possunt. *Ex his bonis, *quae ad fiscum delata sunt , instrumenta uel chirographa ^ , *acta etiam ad ius privatorum pertinentia restitui postulanti1 4 *bus conuenit. Neque instrumenta neque acta a quoquam 15 *aduersus fiscum edi oportet. Ipse autem fiscus actorum suo- *rum exempla hac condicione edit, ut is, cui describendi fit *potestas , aduersus se uel rem publicam his actis ne utatur : 4 0 *de quo cauere compellitur, ut, si usus is contra interdictum 16 *fuerit, causa cadat. Quotiens apud fiscum agitur , actorum *potestas postulanda est, ut merito his uti liceat, eaque manu *commentariensis adnotanda sunt. quod si ea aliter profe1 7 *rantur , is qui ita protulerit causa cadit. Quotiens iterum 45 *apud fiscum eadem causa tractatur, priorum actorum, quo- *rum usus non fuerat postulatus, ex officio recitatio iure pos18 *cetur. Qui pro alio a fisco conuentus debitum exsoluit, non *inique postulat persecutionem bonorum eius pro quo soluit: 19 *in quo etiam adiuuari per officium solet. Fiscalibus debito- *ribus petentibus ad comparandam pecuniam dilationem ne- *gari non placuit. cuius rei aestimatio ita arbitrio iudican- *tis conceditur , ut in maioribus summis non plus quam tres *menses, in minoribus uero non plus quam duo prorogentur : *prolixioris autem temporis spatium ab imperatore postulan25 20 *dum est. Si principalis rei bona ad fiscum deuoluta sint, *fideiussores liberantur : nisi forte . %minus idonei sint et in 21 *reliquum non exsolutae quantitatis accesserint. Si plus ser- *uatum est ex bonis debitoris a fisco distractis, iure ac merito 22 *restitui postulatur. Conductor ex fundo fiscali nihil trans30 *ferre potest nec cupressi materiam uendere uel olivae non *substitutas aliis ceterasque arbores pomiferas caedere : et 23 *facta eius rei aestimatione in quadruplum conuenitur. Mi- *noribus uiginti quinque annis neque fundus neque uecti- *galia locanda sunt, ne aduersus ea beneficio aetatis utantur.* 35 4 2, 43-23 = Dig. 49, 44, 45, 4-14  .,.,.,,,.,..^  .....,.,,..,.,^..,.,.,...,..,,.,  ., ti•.,.,  4 0 ne Mommsen, onz. F  27 minus idonei sint et] minus idoneo Mommsen  33 eius P 2 , eis Fl 20 p UI' 111 123  Paul. V, 43 -4 5 [XIII DE DELATORIBVS] Omnes omnino deferre alterum et causam pecuniariam fisco nuntiare prohibentur : nec refert,, mares istud an feminae faciant , serui an ingenui an libertini , an suos an extra2 neos deferant : omni enim modo puniuntur. Serui fiscales, 5 qui causam domino prodere ac nuntiare contendunt, deferre non uidentur. subornati sane reum prodere coguntur, ne qui quod per se non potest per alium deferat. perinde au3 tem subornatores ac delatores puniuntur. Damnati serui, siue post sententiam siue ante sententiam dominorum faciro nora confessi sint, nullo modo audiuntur, nisi forte reos deferant maiestatis. [XIV DE QVAESTIONIBVS HABENDIS] 1   In criminibus eruendis quaestio quidem adhibetur : sed non statim a tormentis incipiendum est, ideoque prius argu15 mentis quaerendum , et si suspicione aliqua reus urgueatur, adhibitis tormentis de sociis et sceleribus suis confiteri compellitur. Vnius facinoris plurimi rei ita audiendi sunt, ut ab eo primum incipiatur, qui timidior et tenerae aetatis esse 3 uideatur. *Reus euidentioribus argumentis oppressus repeti 20 *in quaestionem potest, maxime si in tormenta animum cor4 'pusque durauerit. In ea causa, in qua nullis reus argumen- *tis urguebatur, tormenta non facile adhibenda sunt: sed in- *standum accusatori , ut id quod intendat comprobet atque 5 *conuincat. Testes torquendi non sunt conuincendi menda25 'cii aut ueritatis gratia, nisi cum facto interuenisse dicuntur.* [XV DE TESTIBVS] i Suspectos gratiae testes, et eos uel ma g ime, quos accusator de domo produxerit uel uitae humilitas infamarit, interrogari non placuit : in teste enim et uitae qualitas spectari 30 14, 2-5 = Dig. 48, 18, 48 pr. §§ 4-3 II 15, 4 = Collatio 9, 3, 1: ex parte = Dig. 22, 5, 24 16 urgeatur M, arguatur L  19. et] est uel Dig.  aetatis uidetur Dig. 27 testibus] testibus et de (de om. 9, 3) quaestionibus Coll. 8, 3. 9, 3: cf. ad p. 425, 40 (I 28 gratiae om. Coll. II 29 eduxit Coll, p , deduxit Coll. w Coll. o ,) interrogari dett. Coll. Dig., interrogatus ML II 30 testibus Coll. Paul. V, 4 5. 16 g ¡ ,4  2 debet et dignitas. In adfinem uel cognatum inuiti testes in-  .+' 3 terrogari non possunt. Aduersus se inuicem parentes et li-  1 beri, itemque liberti nec uolentes ad testimonium admittendi  qil  sunt , quia rei uerae testimonium necéssitudo personarum  ct 4 plerumque corrumpit. Testes, cum de fide tabularum nihil 5  5 dicitur, aduersus scripturam interrogari non possunt. Qui  1 falso uel uarie testimonia dixerunt uel u _ trique parti prodi-  ^^?  derunt , aut in exilium aguntur aut in insulam relegantur  11 6 aut curia submouentur. In re pecuniaria tormenta, nisi cum  (lo de rebus hereditariis quaeritur, non adhibentur : alias autem  4 0  11 iureiurando aut testibus explicantur.  0I 11'4 [XVI DE SERVORVM QVAF.STIONIBVSI  41p 1  Seruum de facto in se interrogari posse ratio aequitatis  !'il  ostendit : nec enim obesse ei debet, qui per seruum aliquid  iva 2 sine cautione commodat uel deponit. Iudex tutelaris item-  4 5  ;rcri que centumuiri, si aliter de rebus hereditariis uel de fide  !i.)°1 generis instrui non possunt, poterunt de seruis hereditariis  ^i ^ 3 habere quaestionem. Serui alieni in alterius caput non nisi  ^ singuli torqueri possunt. et hoc inuito domino non est per-  'cr¡r mittendum , nisi delator, cuius interest quod intendit pro-  20  =li^; bare , pretia eorum quanti dominus taxauerit inferre sit pa-  ^ia 4ratus, uel certe deterioris facti serui subire taxationem. Seruo  ^,^^, qui ultro aliquid de domino confitetur, fides non accommo- •1191i datur : nec enim oportet in rebus dubiis salutem dominorum  '1111 5 seruorum arbitrio committi. Serui in caput domini neque a 25  'qu e praeside neque a procuratore , ñeque in pecuniariis guara in  6 capitalibus causis interrogan possunt. Communis seruus in  ,^°^  7 caput alterius ex dominis torqueri non potest. Qui seruum  r^ol ideo comparauit , ne in se torqueretur , restituto pretio pote-  i°o ( 8 rit interrogad. Seruus in caput eius domini, a quo distractus 30 est cuique aliquando seruiuit , in memoriam prioris dominii  .v 4 5, 2. 3 = Collatio 9, 3, 2. 3 11 15, 5 = Collatio 8, 3 Dig. 22, 5, 4 6 (I 16, 2= Dig. 48, 18, 18, 4 (( 16, 4 Dig. 48, 18, 18, 5 jj 16, 8-8b = Dig. 48, 18, 18, 6-8 124 Ic, ,.. ,!'"^^Ih  3 nec dett. cum Coll., nisi M, om. L 11 6 diciturl fortasse obicitur  ^^dp scr. 13 facto] facto suo Cuiacius cum Interpretatione 11 45 comrnodat uel Studemund, commodatum codices (( 22 seruo dett. cum Dig. seruus ML 11 24 neque Dig. 1( in rebus dubiis om. Dig. (( 28 potest M, opotet L a , oportet L b (j qui] si quis Schulting ^^re 125  Paul. V, 16 8 a interrogari non potest. *Seruus nec si a domino ad tormenta 8 b *offeratur , interrogandus est. Sane quotiens quaeritur , an *serui in caput domini interrogandi sint, prius de eorum do9 *minio oportet inquiri..* Si seruus ad hoc fuerit manumissus, ne torqueatur, quaestio de eo nihilo minus haberi potest. 5 1 0 Quaestioni eius latronis, quem quis obtulit, cum de eo confitetur, fidem accommodari non conuenit: nisi id forte uelandae conscientiae suae gratia, quam cum reo habuit, fecisse doceatur. 11  Neque accusator per alium accusare neque reus per ali1 o um defendi patest, nisi ingratum libertum patronus accuset ^ 1 a aut rei absentia defendatur. *. . . alü propter suspicionem ca- *lumniae, ut illi qui falsum testimonium subornati dixerunt.* 12 Si pecunia data iudici reus absolutus esse dicatur idque in eum fuerit comprobatum, ea poena danmatur, qua reus dam15 13 nari potuisset. In conuictum reum, siue torqueri possit siue 14 non possit , pro modo admissi sceleris statuendum est. Reis suis edere crimina accusatores cogendi sunt : scire enim 15 oportet, quibus sint criminibus responsuri. *Gogniturum de *criminibus praesidem oportet ante diem palam facere custo2o *dias se auditurum, ne hi, qui defendendi sunt, subitis accu- 'satorum criminibus opprimantur : quamuis defensionem quo- *cumque tempore postulante reo negari non oportet, adeo ut 16 *propterea et differantur et proferantur custodiae. Custodiae *non solum pro tribunali, sed et de plano audiri possunt at25 17 *que damnari. In pecuniariis causis omnibus dilatio singulis *causis plus semel tribui non potest : in capitalibus autem *reo tres dilationes, accusatori duae dari possunt : sed utrum- *que causa cognita.* 16, •1 l a = Dig. 48, 2, 9  II  16, 15. 16 — Dig. 4 8, 48, 1 8, 9. 1 0 II 16, 17 = Dig. 2, 12, 10 10 inde a § 11 expectes rubr°icam de accusationibus: cum tamen lustiniani §§ 15. 16 titulo de quaestionibus subdiderint , Paulus titulos Wisigothorum 14-16 uidetur unico titulo de quaestionibus habendis complexus esse 12 § 11 a in Dig. 48, 2, 8 his ccntinuatur : prohibentur accusare alii propter sexum uel aetatem rel. p 14 si pecunia data iudici L, si postea data a iudici M  postulanti lklommsen  26 omnisF o .a 1 ^.Nn ''+u i^s Paul. V, 47-49  126 [XVII DE ABOLITIONIBVS] 4 (2)  Post abolitionem publicam a delatore suo reus intra tri- ( 3) censirnum diem repeti potest, postea non potest. Summa supplicia sunt crux crematio decollatio : mediocrium autem delictorum poenae sunt metallum ludus deportatio : minimae s relegatio exilium opus publicum uincula. sane qui ad gladium dantur, intra annum consumendi sunt. [XVIII DE ABACTORIBVS] 4  Abactores sunt, qui unum equum, duas equas totidemque boues uel capras decem aut porcos quinque abegerint. 1 o quidquid uero intra hunc numerum fuerit ablatum, in poena furti pro qualitate eius aut in duplum aut in triplum conuenitur, uel fustibus caesus in opus publicum unjas anni datur 2 aut sub poena uinculorum domino restituetur. *Atroces pe- *corum abactores plerumque ad gladium uel in metallum, 15 *nonnumquam autem in opus publicum dantur. atroces au- *tem sunt, qui equos et greges ouiuin de stabulo uel de pas- *cuis abigunt, uel si id saepius aut ferro conducta manu fa3 *ciunt.* Si ea pecora , de quibus quis litigat , abegerit, ad forum remittendus est atque ita conuictus in duplum uel in 20 4 triplum furis more damnatur. *Qui bouem uel equum er- *rantem quodue aliud pecus abduxerit, furem magis eum *guara abactorem constitui placuit.* [XIX DE SACRILEGIS] Qui noctu manu facta praedandi ac depopulandi gratia 25 templum inrumpunt, bestiis obiciuntur : si uero per diem leue aliquid de templo abstulerint, uel deportantur honestiores uel humiliores in metallum damnantur. 18, 4= Collatio 41, 3  II  18, 2 = Collatio 14, 2  1i  48, 3. 4 14, 4. 5 2 editiones in fronte tituli 47 uice § 4 ex Epitoma Aegidiana hoc glossema addunt : abolitio est deletio obliuio uel extinctio accusationis l^ 4 sunt L, hae sunt M 11 8 abigeatoribus Coll. 11, 2 11 9 duas] uel duas Coll. 11 10 aut om. Coll. 11 41 in poena Wisigothi, inponat Coll., in poenam Cuiacius 11 13 uel] aut Coll. 11 18 ferro] a ferro codices, ferro aut Faber 11 19 litigauerat Coll. p Coll. w , litigauerit Coll.Y 127 Paul. V, 19A-20 S iQl ra lri. [XIXA] *Rei sepulchrorum uiolatorum , si corpora ipsa extraxe- *rint uel ossa eruerint , humilioris quidem fortunae summo *supplicio adficiuntur, honestiores in insulam deportantur : *alias autem relegantur aut in metallum damnantur.* Id 5 [XX DE INCENDIARIIS] 1  *Incendiarii, qui quid in oppido praedandi causa faciunt, 2 *capite puniuntur. Qui casam aut uillam inimicitiarum gras lohdem-  *tia incenderunt , humiliores in metallum aut in opus publia >>e;erim, ¡;,  3 *cura damnantur, honestiores in insulam relegantur. For40 ± la peal  'tuita incendia , quae casu uenti ferente uel incuria ignem 1111 codue-  *supponentis ad usque uicini agros euadunt, si ex eo seges ivaidalur  *uel uinea uel olivae uel fructiferae arbores concrementur, 'roces y-  4 *datum damnum aestimatione sarciatur. Commissum uero malla, r  *seruorum, si domino uideatur, noxae deditione sarcitur. 15 'OS fi-  5 *Messium sane per dolum incensores, uinearum olivarumue I de II-  *aut in metallum humiliores damnantur , aut honestiores in manujk  6 *insulam relegantur.* Qui noctu frugiferas arbores manu ;eril, 11  facta ceciderint , ad tempus plerumque in opus publicum L11 ual ¡u  damnantur aut honestiores damnum sarcire coguntur uel cu20 er  ria submouentur uel relegantur. 12 is eum [XXI DE VATICINATORIBVS ET MATHEMATICIS] 1   Vaticinatores , qui se deo plenos adsimulant, idcirco ciuitate expelli placuit, ne humana credulitate publici mores ad spem alicuius rei corrumperentur, uel certe ex eo popu25 lares animi turbarentur. ideoque primum fustibus caesi ciuitate pelluntur: perseuerantes autem in uincula publica coniciuntur aut in insulam deportantur uel certe relegantur. ^ Qui nonas sectas uel ratione incognitas religiones inducunt, ...,.,...,.,...,.,..._._^-.,.....,.,...  ^.....,-.. 19A = Dig. 47, 12, 11 11 20, 1-5 (= Collatio 12, 4. 2. 3) in Vesontino inuenit et inde ordinem quem sequimur restituit Cuiacius Obseru. 21, 21 p^r9 ^ 0` ^ •  3 humiliores F II  7 incendiarii qui quid] incendia qui (si qui e ^ )  8 ca pite Vesont. facile ca pite Coll.  II  11 ferente Huschke) scr.  II  P Vesont.,  P^ o¡,  o l eu ta, fuerint Coll  hi Coll ^ Vfurentis Coll. W Coll. v  II  I Í3 oliva Coll.P, o gl C ice`  Vesont.  1 G per dolum Vesont. c erdum Colt p e Coll. o , perdunt Coll ^ w ulj 0 ^o  ^  I!  P  , P 9 sectas L, et usu M Paul. V, 24-22  ---r128 ex quibus animi hominum moueantur, honestiores deportan3 tur, humiliores capite puniuntur. Qui de salute principis uel surnma rei publicae mathematicos hariolos haruspices uaticinatores consulit , cum eo qui responderit capite punitur. 4 Non tantum diuinatione quis , sed ipsa scientia eiusque li5 bris melius fecerit abstinere. quod si serui de salute dominorum consuluerint , summo supplicio , id est cruce , adficiuntur : consulti autem si responsa dederint , aut in metallum damnantur aut in insulam relegantur.  551 ^41K^i [XXIA]  4 O .  '110 ,I 4  *Si quis aliquid ex metallo principis uel ex moneta sacra  .,;Jau 2 *furatus sit, poena metalli et exilii punitur. Transfugae ad *hostes uel consiliorum nostrorum renuntiatores aut uiui exu- *runtur aut furcae suspenduntur.* JI1 [XXII DE SEDITIOSIS]  15 Auctores seditionis et tumultus uel concitatores populi  'J`l pro qualitate dignitatis aut in crucem tolluntur aut bestiis P q ^ obiciuntur aut in insulam deportantur. :11d :11 ^' IC ^:^,i 24A — Dig. 48, 49, 38 pr. § 4  11  22, 4  Dig. 48, 49, 38, 9 11 22, 2 extat in Gromaticorum codicibus (Lachmann I p. 270) 1 deportantur M, exilio dep. L 11 5 non . . . 6 abstinere aut in fi ne § 4 aut ante § 3 collocanda sunt 11 7 cruci codices 1 j 8 consulti] sed cons. codices 11 9 relegantur] deportantur Buchardus 11 4 0 Paulus ea quae hoc et sequenti titulo continentur fortasse rubrica de poenis (c f. ad u. 49) complexus est 11 16 uel concitatores populi] populo concitato Dig. i1 47 crucem] furcam Dig. 11 49 Gromaticorum codices praemittunt Pauli sententiarum libro V titulo de poenis 11 arbores uel codices cum Gromatic. (arbores uel finales Grom. Erfurt.) 11 20 id om. Grom. 1^ 21 damnabuntur Grom. 11 22 aut exulare (-ri ML b ) cog. om. Grom. 2  Qui terminos effodiunt uel exarant arboresue terminales euertunt, si quidem id serui sua sponte fecerint, in metallum 20 damnantur : humiliores in opus publicum, honestiores in insulam amissa tertia parte bonorum relegantur aut exulare 3 coguntur. Ciues Romani, qui se Iudaico ritu uel seruos suos circumcidi patiuntur, bonis ademptis in insulam perpetuo 4 relegantur: medici capite puniuntur. Iudaei si alienae na25 tionis comparatos seruos circumciderint, aut deportantur aut Pes pr¡d^Toril^ >sp¡ ees P ' s 11,0 ^¡ fe punif al i . pop[úí 6es(iis 129  Paul. y , 22. 23 5 capite puniuntur. *Qui nondum uiripotentes uirgines cor- *rumpunt, humiliores in metallum damnantur, honestiores in 6 *insulam relegantur aut in exilium mittuntur. Qui se suis *nummis redemptum non probauerit , libertatem petere non *potest : amplius eidem domino sub poena uinculorum red5 *ditur, uel, si ipse dominus malit, in metallum damnatur.* [XXIII AD LEGEM CORNELIAM DE SICARIIS ET VENEFICIS] 7   Lex Cornelia poenam deportationis infligit ei qui hominem occiderit eiusue rei causa furtiue faciendi cum telo fuerit, et qui uenenum hominis necandi causa habuerit uendi- -t o derit parauerit, falsum testimonium dixerit, quo quis periret, mortisue causam praestiterit. quae omnia facinora in honestiores poena capitis uindicari placuit , humiliores uero 2 in crucem tolluntur aut bestiis obiciuntur.  `Homicida est *qui aliquo genere teli hominem occidit mortisue causam 15 3 *praestitit.* Qui hominem occiderit, aliquando absoluitur, et qui non occidit, ut homicida damnatur: consiliurn enim uniuscuiusque, non factum puniendum est. ideoque qui, cum uellet occidere, id casu aliquo perpetrare non potuit, ut homicida punitur : et is, qui casu iactu teli hominem impru20 í denter occidit, absoluitur. *Quod si in rixa percussus homo 'perierit , quoniam ictus quoque ipsos contra unumquemque 'contemplari oportet, ideo humiliores in ludum aut in me- *tallum damnantur , honestiores dimidia parte bonorum mul5 - "tati relegantur. Causa mortis idonea non uidetur, cum cae25 *sus horno post aliquot dies officiurn diurnae uitae retinens *decessit, nisi forte fuerit ad necem caesus aut letaliter uul6 *neratus. Seruus si plagis defecerit, nisi id dolo fiat, domi22, 5. 6 = Dig. 48, 19, 38, 3. 4  Ji  23, 4 _ Collatio 1, 2. 8, 4 li 23, 2 .— Collatio 1, 4 Ji 23, 3 — Collatio 1, 7, 1  JJ 23, 4 = Collatio 4 , 7 , 2 Dig. 48 , 8 , 17 (u. i.)  II  23 , 5 = Collatio 2 , 7  11  23 , 6 Collatio 3, 2 9 eius uel ML, eiusque Colt. 0 41 falsurnue Coli. 42 causam Coll., causas ML JJ quae Coli., oh quae ML Ji 13 uero] uero aut Coll. 11 14 subiciuntur Coll. (J 16 occidit Coll. JJ 18 qui ML, si Coll. w Cotl.•, om. Coll. p JJ 19 id onz. Coll. JJ $0 puniatur Coll. JJ iactu onz. Coll. II 21 occidit] ferierit Col!. quod si . . . 25 relegantur] si in rixa percussus horno perierit, ictus uniuscuiusque in hoc collectorum contemplari oportet Dig. JJ 22 perierit Dig., ferierit Coll. v , fuerit Coll.P Coll.w fr 9 F ^ j d I Paul. V, 23  130 *nus homicidii reus non potest postulari : modum enim casti7 *gandi et in seruorum coercitione placuit temperari. Qui *telum tutandae salutis causa gerit, non uidetur hominis *occidendi causa portare. teli autem appellatione non 'tantum ferrum continetur, . sed omne quod nocendi causa :; 8 *portatum est.* Qui latronem caedem sibi inferentem uel talias quemlibet stupro occiderit, puniri non placuit : alius enim uitam, alias pudorem publico facinore defenderunt. 9 *Si quis furem nocturnum uel diurnum, cum se telo defende- 'ret, occiderit, hac quidem lege non tenetur : sed melius fe4 o *cerit, si eum comprehensum transmittendum ad praesidetY) 1 0 (4 4)*magistratibus obtulerit.* Mandatores caedis perinde ut ho41 (10)micidae puniuntur. Iudex., qui in caput fortunasque hominis pecuniam acceperit, in insulam bonis ademptis deportatur. 12 Si putator, ex arbore cum ramum deiceret, non proclama4:i uit, ut uitaretur, atque ita praeteriens eiusdem ictu perierit, 13 etsi in legem non incurrit, in metailum datur. Qui hominem inuitum libidinis aut promercii causa castrauit castrandumue curauit, siuc-is seruus siue liber sit, capite punietur, hone4 4 stiores publicatis bonis in insulam deportantur. Qui abor2o tionis aut amatorium poculum dant, etsi id dolo non faciant, tamen quia mali exempli res est, humiliores in metallum, honestiores in insulam amissa parte bonorum relegantur : quod si ex hoc mulier aut horno perierit, summo supplicio 45 adficiuntur. Qui sacra impia nocturnaue, ut quem obcan25 tarent defigerent obligarent, fecerint faciendaue curauerint, 16 aut cruci suffiguntur aut bestiis obiciuntur. Qui hominern immolauerint exue eius sanguine litauerint, fanum templumue polluerint , bestiis obiciuntur, uel si honestiores sint , capite 47 puniuntur. Magicae artis conscios summo supplicio adfici 30 placuit, id est bestiis obici aut cruci suffigi. ipsi autem magi 4 8 uiui exuruntur. Libros magicae artis apud se neminem ha23, 7 = Collatio 4 , 4 3 et usque ad u. 4 portare = Dig. 48, 6, 4 4 , 2 ;' 23, 9 = Collatio 7, 2  23, 44 = Dig. 48, 19, 38, 5 3 salutis] sal. suae Dig.  II gerit Coll.w Coll. n , ageret Coll.}', gerunt Dig.  uideatur Coll., uidentur Dig. (I 7 alias queml. ;quaml. L) stupro] expectes alium quemlibet stupro se petentem ¡I 9 defendere codices  15 deiecerit codices  19 punietur M, puniuntur L I I 21 id om. Dig.  22 quia Dig., om. codices II 24 ex hoc] eo Dig.  26 defigerent dett., defecerent M, deficerint L  obligarent M, obligarint L II 98 immolauerit codices  litauerint M, letauerit L  32 exurantur L ,;^1a1 137  Paul. V, 35-37 [XXXV DE REDDENDIS CAYSIS APPELLATIONVñI] 1   Meritum appellationis causae capitalis et ipsam rationem status non nisi per nosmet ipsos prosequi possumus : nemo 2 enim absens aut duci in seruitutem potest aut damnari. Moratorias appellationes et eas, quae ab exsecutoribus et confes5 3 sis fiunt, recipi non placuit. Eum qui ap . pellat cum conuicio ipsius iudicis appellare non oportet : ideoque ita factum arbitrio principis uindicatur. [XXXVI POST PROVOCATIONEM QVID OBSERVANDVM EST] 1   Quotiens possessor appellat, fructus medii temporis de4 o poni conuenit. quod si petitor prouocet, fructus in causa depositi esse non possunt nec recte eorum nomine satisdatio 2 postulatur. Si propter praedia urbana uel mancipia appeli !i ;;,.  letur , pensiones eorum uel mercedes , uecturae etiam , si de naui agatur, deponi solent.  4 5 [XXXVII DE MERITIS APPELLATIONVM] ^.^ Omnimodo ponendum est, ut, quotiens iniusta appellatio pronuntiatur, sumptus, quos dum sequeretur aduersarius impendit, reddere cogatur, non simplos, sed quadruplos. 17 poniendum uel pun:endum codices FRAGMENTA MINORA SAECVLORVNI P. CHR. N. SECVNDI E7' TERTII .,,, I PI CQGi il ^iá ,,,m lai ,III 11 ` ik ;lI , M. VALERII PROBI DE NOTIS IVRIS FRAGMENTA In Probi opusculo de notis iuris edendo Mommsenianam editionem alteram secuti sumus, quae partem facit Grammaticorum Latinorum ab II. Keilio collectorum (Lipsiae uol. IV 1864 p. :, > 71 sqq.) . pendet autem crisis in Probo restituendo exercenda, ut Mommsen perspexit, ex duobus subsidiorum generibus : quorum alterum ipsis eis codicibus efficitur, quorum qui hodie periit archetypus Probi de notis opus plus minusue integrum continuerat. ex his codicibus Mommseniana editio duobus potissimum nititur saeculo XV exeunte gel XVI incipiente conscriptis : Ambrosiano J 415 sup. et Romano Chigiano I. VI. 204, qui Probi collectionem in fine mutilam tradunt. alterum subsidiorum genus primus et detexit et adhibuit Mommsen : qui cum additamenta, quibus in codice Einsidlensi 326 saec. X notarum sylloge quae uulgo Papiani dicitur aucta est, ex Probo sumpta esse intellexisset , hunc codicem non solum ad emendandas eas partes Probi operis, quas supra dicti codices complectuntur adhibuit , sed etiam eas Probi notas, quae in Einsidlensibus additamentis solis inueniuntur et ex integriore eis qui hodie extant Probi codice auctorem Einsidlensis collectionis hausisse demonstrant, collecta supplementi modo addidit. quo supplemento ut recte utamur, tenendum est Einsidlensis collect.ionis auctorem Probi notaspassim in binas uel ternas discerpsisse et secundum litterarum ordinem, quem tota collectio Einsidlensis cum Papiano sequitur, Papianis notis inseruisse. ita u. g. notae Probi 3, 1 4 S • . Q. S. S . E . Q . N . 1 . S • R• E . H . L . N . R . si quid sacri sancti est, quod non iure sit rogatum, eius hac lege nihil rogatur in Einsidlensi haéc _tria fragmenta extant, sub littera S: S . Q . S • S . E . si quis sacri sancti est, sub littera Q: Q . S. ^IB -N. 411 4.1 Vrob. 4 . 2  142 S • E . quid sacris sancti est, item sub littera Q : Q . N . I . S • R• quod non jure sit rogatum. quamobrem Mommsen spreto ordine . in codice Einsidlensi obseruato ea quae inter se cognata esse uiderentur iuxta posuit : isque Mommseni ordo in bac editióne a nobis retentus est. A = Ambrosianus J 115 sup. saec. XV—XVI R = Romanus Chigianus I. VI. 204 saec. XV—XVI E = Einsidlensis 326 saec. X VALERII PROBI [DE IVRIS NOTARVltI1 Est etiam circa perscribendas uel paucioribus litteris notandas uoces studium necessarium. quod partim pro uoluntate cuiusque fit, partim pro usu publico et obseruatione s communi. namque apud ueteres cum usus notarum nulius esset , propter scribendi dif ficultatem , maxime in senatu qui scribendo aderant, ut celeriter dicta comprehenderent, quaeclam uerba atque nomina ex communi consensu primis litteris notabant, et singulae litterae quid significarent, in promptu 40 erat. quod in praenominibus legibus publicis pontificumque monumentis et in iuris ciuilis libris etiam nunc manet. ad quas notationes publicas accedit etiam studiosorum uoluntas. 'sed unusquisque familiares sibi notas pro uoluntate quas signa1°it, comprehendere infinitum est: publicae sane tenendae, 4 s quae in monumentis plurimis et in historiarum libris sacrisque publicis réperiuntur, ut P . Publius : C• Gaius :M• Marcus : CN• Gnaeus : Q . Quintus : DW • Manius: TITiberius: CL . Claudius: SP . Spurius : SEX• Sextus : SER . Seruius : OP• Opiter : A . Y . C . ab urbe condita : P . R . E' post reges ex20 actos : P. C . patres conscripti : S . P . Q . R . senatus populuusque Romanus : EQ • R . eques Romanus : V . R• urbs Roma : C . R. ciuis Romanus: COL• coloniae uel coloni : MVN . muni2 de A a , om. A b R : titulum de iuris notarum suppositum esse probauit Mommsen in Grammaticis Latinis 4 p. 268 (i 7 propter] postea propter Mommsen difficultatem Mommsen, facultatem codices 1( 11 in -dett., non in AR (( 42 ciuilis dett., ciuilibus AR II 4 4 sed Mommsen, et AR quas signarit Mommsen, signaret quas codices 17 c . dett., ^• AR (( 18 (`rN• codices (( iw• manius Mommsen, nA • macunius (macuuius dett.) codices p 22 roma] romana codices (( 23 colone uel AR 143  Prob. 2. 3 cipia uel municipes: N . L . nominis Latini: L . C . Latini colonarii : S• N. L . socii nominis Latini: et similia. secundum haec curiarum nomina, tribuum, comitiorum, sacerdotiorum, potestatum, magistratuum, praefecturarum, sacrorum, ludorum, rerum urbanarum, rerum militarium, collegiorum, des curiarum, fastorum, numerorum, mensurarum, [iuris ciuilis] et similium ceterorum notationes proprias habent. LITTERAE SINGYLARES IN IVRE CIVILI DE LEGIBVS ET PLEBISCITIS : 3 1 P . I . R . P . Q . I . S. I . F• P. R . E . A . D . P . populum jure rogauit populusque iure sciuit in foro pro rostris ex ante 10 diem pridie 2 E. H. O. L . N . R. eius hac f omnibus lege nihilum rogaLur 3 S . R. L. R. I . C. Q . O . R . E . siremps lex res ius causaque omnium rerum esto 4 S. N. L. socii nominis Latini  45 5 L . P. C . R . Latini prisci ciues Romani 6 M. E. M . D . D. E. municipibus eius municipii dare dauanas esto 7 C. E. C . colonis eius coloniae 8 Q . E. R . F . E . D . quod eius recte factum esse dicetur  20 9 L . I. D . A . C . lex lulia de adulteriis cohercendis 10 V. D. P. R. L . P. unde de plano recte legi possit 11 A. A. A. F . F . aere argento auro blando feriando 12 I• N. Q . Q . iustis nuptiis quaesitos quaesitas 13 S•Q•S•S•E•Q•N•I•S•R•E•H•L•N•R• si quid sacri 25 sancti est , quod non iure sit rogatum, eius hac lege nihil rogatur 14 V. P. R . ueteri possessori redditum 15 V. A . ueterano adsignatum 16 Y . F• usus fructus  30 17 S• C• senatus consultuln 18 P. S. plebi scitum 1 municipes E,.municeps AR  colonari i codices : cf. TZp. 49, y ^^ 6 iuris ciuilis del. Mommsen  8 post plebiscitis desiderari e: de senatus consultis monuit Mommsen II 10 sciuit edd., suscepit codices ¡;. 41 pride A 11  1 3 siremps Cuiacius, si rern codices II res dett. , rex EAR  ius E, eius AR  16 ciues romani Marcanoua, ciues romanorum E, ciuis romanus AR II 17 municipibus edd., munic ► pis AR, m unicipes E  23 feriundo dett., fertundo A, ferrando R (j 24 quaesitas E, quesitus AR  '31. 32 s. c• P • s• senatus consultum pichi scitum codices ._‘.: á Yi",t W. Prob. 8. 4  ^--- 144 19 Q. D. E. R. F . P. D . E . R . V . 1• C. quid de ea re fieri placeret, de ea re uniuersi ita censuerunt 20 Q. F. E. q uod factum est  ';i1 21 1• S. F. in senatu fuerunt  ¡1 22 D. C. S. de consilii sententia 23 S. Q . M. D . E . R• A . P . P . V . L . O . E . COS• PR. TR• PL .  ,p Q. N . S . Q . E . V• A . P . P . V . F . Q . 8 . N . T. COS. PR. TR• PL . Q. D. E . Q . E . V . A . P . P . V. F. si quid t mee de ea re ad populum plebemue lato opus est, cos. praetores tribuni plebis qui nunc sunt, quod eis uidebitur, ad pó10 pulum plebemue ferant: quod si non tulerint , cos. praetores tribuni plebis qui deinceps erunt, quod eis uidebitur, ad populum plebemue ferant 24 S . F . S . sine fraude sua 4  IN LEGIS ACTIONIBYS HAEC :  15 1 A . T . M . D . O . aio te mihi dare oportere 2 Q. N. T. S• Q. P. guando negas, te sacramento quingenario prouoco 3 Q. N. Q. A. N. Q. N. quando neque ais neque negas 4 E. I. M. C . V . ex iure manum consertum uocauit  20 5 S . N . S . Q. si negat, sacramento quaerito 6 S . S . C . S . D. E. T. Y. secundum suam causam sicut dixi ecce tibi uindicta 7 Q . I . I. T. C. P. A . F . A . guando in iure te conspicio, postulo, anne far auctor  25 8 T. PR. I. A. V . P . V . D . te praetor.iudicem arbitrumue postulo uti des 9 1 . D. T. S. P. in diem tertium siue perendinum 10 A. L . A . arbitrum liti aestimandae  11 Q• B• F• quare bonum factum  30 1 D . E • et infra de ea ER, E • D • et ea de A 11 quid dett., quod EAR 11 2 placere codices 11 3. 4 Q• F . E . I• s . F • quod factum est in senatu fuerunt codices 11 5 consiliis A II 7 Q• s . N• . . . 8 v• F • om. codices 11 8 mee AR, me dett. f 1 9 plebemue lato dett., plebum ualeto AR 11 consules praetores dett., conspreto AR 11 10 eis dett., eius AR 11 11 plebemue dett., plebis AR 11 cos . Mommsen, eos codices 11 12 tribui A a il 4 5 actionibus Marcanoua, sanctionibus AR 11 19 N• Q • A . Marcanoua, N• A. AR 11 ais] agis A a II 25 anne non una littera notari posse Mommsenus monuit 11 26 te praetor Mommsen, té pi- - cor E altero loco, f) - t . E altero loco, temptor AR 11 28 T • om. A a 11 29 arbitrum A, arbitrium R 11 30 raotam 44 ad eclicta pertinere et post p. 145, 1 restituendam esse recte censuit Huschke, cf. Brissonius Form. 3, 4 11 quere A :9 145  Prob. 5 IN EDICTIS PERPETVIS HAEC : 1 1 . D . P . E . iure dicundo praeerit 2 I • D . Ciuris dicundi causa 3 Q . R . F . E . V . quod recte factum esse uidebitur 4 V . B . A . ui ri boni arbitratu  5 5 D . M . F . V• C• dolo malo fraudisue causa 6 1D . iudicium dabo re;  7 I . D . iurisdictio Q . E . R , • E• TP . I . R . D• T• Q• P . D• T• D . D•P•F• quanti ea res erit, tantae pecuniae iudicium recuperato10 rium dabo testibusque publice dumtaxat decem denuntiandi potestatem faciam 9 Q• S. S• S . quae supra scripta sunt 10 I . C . E . V . iusta causa esse uidebitur 11 N• K . C . non calumniae causa  1 5 12 C . C. consilium cepit uel causa cognita 13 F . C . fraudare creditores uel fiduciae causa uel fideicommissum 14 P . C• [patres conscripti uel] pactum conuentum uel pecunia ':.  constituta 15 C. V. centuria úiri [uel clarissimi uiri] 16 S . T. A. sine tutoris auctoritate 17 T. Atutore auctore 18 F. E. D. factum esse dicetur ^  . 19 H . S . haec sic [uel hora secunda]  t15 20 Q. A. M• quemadmoduní 21 Q. M• quo modo uel quo magis 22 P. P. L . V . pro praede litis uindiciarum 23 I. S . iudicatum solui 24 B. E. E . P. P . V• Q. •I bona ex edicto possideri proscribi 30 uenirique iubebo 2 jure Marcanoua, iuri AR 11 4 uideturA a fi 7 .8 i• D • I . D • iudicium dabo iurisdictio codices 12 faciam edd., facít EA, fiat R II 19 patres conscripti uel delet Huschke II 21 uel clarissimi uiri delet Huschke II 25 uel hora secunda delet Huschke 11 28 pro predi litis uindicarium AR, prope delicius uindicarium E .  • 29 iudicatum edd., iudicium codices 11 solui AR, soluit E II 30 v• Q • i• ER, y. Q • P . P . A bona . . . 31 iubebo restituit Mommsen ex E, ubi separatae inueniuntur notae . P • P• po ssideri proscribi et v• Q . t uenirique iubebo : bona ex e A, bonarunieR 5 10 Prob. Eins.  -- 146 Excerpta Probiana ex codice Einsidlensi 526 (= C) collecta 1 1. E. iudex esto 2 R. S. reciperatores sunto 3 E . R• A . ea res agitur 4 Q. D . R . A . qua de re agitur 5 N. N . Numerius Negidius 6 0 . E . R . ob eam rem 7 0 . 0 . oportet opon ebit 8 0 . E . F . B. oporte b it ex fide bona  4 o 9 M . A . E . melius aequius erit 10 S• D • E•R•Q• D• A•sideeare qua deagitur 11 S• P. si parret 12 S . N . P . A . si non parret, absoluito 13 T. M• D. F. O . te mihi dare facere oportere 14 D. M . F. dolo malo fecisti 15 D• VM . T . doloue malo tuo 16 D. V . M. doloue malo 17 M• T . F. E . malo tuo fa ctum est 18 N. R . non restituetur  20 19 0C . ope consilio 20 V. R. urbis Romae / 21 R. R . E. P . Romae recte experiri possit 22 M. C . F• municipio colonia fora 23 D. D . decreto decurionum  Zb 24 M . P. D . maiorem partem diei 25 P. P. D . pro parte dimidia 26 SS . S . supra scripti sunt 27 Q. 1. S . S . quae infra scripta sunt 28 L. E . lege egisse 29 L. A. E. lege actum est 30 R• R. recte recipitur 31 M . M. P . manu mancipio potestate 32 E. 1. Q. ex iure Quiritium <......^.,...,.,.,,...^,...,...r^ ,.,.,.... ..,...^,.. ,.._.....^., ^ ...............................^.,..,.., 4 sunt C ((. 5 agatur Huschke, cf. Gai. 4, 434 (( 9 cf. Inst. 3, 29, 2 40 E . ] F . C (1 ex] et C (( 44 cf. Cic. de off. 3, 45, 61 II 42 s • o• E • R. Q . O .• A • C (( 13 si] sine C (j 14 parre C ((, 18 dolo uel male C 24 ore concilio C(( 23 recte Mommsen, recee C.(I 24 municipio colonia foro Mommsen ad legem Rubriam 2, 2. 56 , cf. lex Julia munic. u. 84. 85, municipii fores C f( 26 cf. Dig. 50, 16, 2, 4 I( 30 lege Monvmsen, legem C 15 30