scieee Science in your language
[en] (orig)

Colonial architecture in Panama City. Analysis of the heritage value of its monastic buildings

Abstract

The Historic District of Panama City was inscribed on the World Heritage List in 1997 for representing an exceptional example of 17th century colonial urban planning in the Americas. This article focuses on the specific analysis of the deteriorated monastic typology, highlighting its historical role as an articulating piece of the original urban layout designed in 1673 after the transfer from Panamá Viejo to the current location and which continues today. Our methodology consisted of reviewing the different stages of each of these buildings, extracting common events, and identifying the examples of the greatest value loss, with the aim of enhancing and highlighting their historical footprint. This study includes approaches from urbanism, architectural history, and heritage preservation that allows us to discuss possible tools, either for protection or adaptative reuse, to avoid the deterioration of such important historical heritage.

Read accessible full text

Colonial architecture in Panama City. Analysis of the heritage value of its monastic buildings

Author: Cubero Hernández, Antonio; Arroyo Duarte, Silvia
Publisher: MDPI
Year: 2020
DOI: 10.3390/designs4040057
Source: https://idus.us.es/bitstreams/2e494969-118e-448c-ad22-f25c6ab4eb40/download
A icle
Colonial A chi ec u e in Panama Ci y. Analysis o he
He i age Value o I s Monas ic Buildings
An onio Cube o He nández 1,* and Sil ia A oyo Dua e 2
1Depa men o U banis ic and Land Managemen , Highe Technical School o A chi ec u e,
Uni e si y o Se ille, 41004 Se illa, Spain
2
Depa amen o de A e, Facul ad de A qui ec u a y Diseño, Uni e sidad de Panam
á
, Panama Ci y, Panama;
[email p o ec ed]
*Co espondence: a.cube [email p o ec ed]
Recei ed: 17 No embe 2020; Accep ed: 18 Decembe 2020; Published: 21 Decembe 2020


Abs ac :
The His o ic Dis ic o Panama Ci y was insc ibed on he Wo ld He i age Lis in 1997
o ep esen ing an excep ional example o 17 h cen u y colonial u ban planning in he Ame icas.
This a icle ocuses on he speci ic analysis o he de e io a ed monas ic ypology, highligh ing
i s his o ical ole as an a icula ing piece o he o iginal u ban layou designed in 1673 a e he
ans e om Panam
á
Viejo o he cu en loca ion and which con inues oday. Ou me hodology
consis ed o e iewing he di e en s ages o each o hese buildings, ex ac ing common e en s,
and iden i ying he examples o he g ea es alue loss, wi h he aim o enhancing and highligh ing
hei his o ical oo p in . This s udy includes app oaches om u banism, a chi ec u al his o y,
and he i age p ese a ion ha allows us o discuss possible ools, ei he o p o ec ion o adap a i e
euse, o a oid he de e io a ion o such impo an his o ical he i age.
Keywo ds: Panama; monas ic buildings; Wo ld He i age; his o ical dis ic ; colonial a chi ec u e
1. In oduc ion
The Republic o Panama is in he cen e o he Ame ican con inen , connec ing No h Ame ica and
Sou h Ame ica. Cooke and S
á
nchez [
1
] (p. 3) explain ha i se es as a b idge o co ido be ween hese
g ea masses and in luenced he sp ead o people, ag icul u e, and echnology, which i con inues o
do o his day. The i s se lemen o he ci y in mode n imes is known oday as he a chaeological si e
o Panam
á
Viejo. I was he i s ci y ounded in 1519 by he Spanish in he Ame ican Paci ic, nea an
indigenous ishing illage. Today, i is an a chaeological si e in he middle o a g owing mode n ci y.
In 1671, Hen y Mo gan and his pi a es a acked he ci y by land, a i ing om he A lan ic. Tha place
was bu ned, des oyed, abandoned, and used as a qua y o he cons uc ion o he new se lemen o
he wes , known oday as he His o ic Dis ic o Panama Ci y, he case s udy o his a icle.
Acco ding o i s “Re ospec i e S a emen o Uni e sal Value” [
2
], he ci y mo ed nea he Anc
ó
n
Hill looking o highe quali y esou ces in 1673. I was s a egically loca ed in a peninsula ha was
easie o de end and “close o he islands ha we e used as he po and nea he mou h o a i e ha
e en ually became he en ance o he Panama Canal” [2] (p. 2).
Today, he His o ic Dis ic o Panam
á
is a “unique blend o 19 h and ea ly 20 h cen u y a chi ec u e
inspi ed by la e colonial, Ca ibbean, Gul Coas , F ench, and eclec ic bu mos ly Neo-Renaissance
s yles. In he 19 h and ea ly 20 h cen u ies, building s yles e ol ed signi ican ly, bu spa ial p inciples
we e undamen ally p ese ed” [2] (p. 3).
Designs 2020,4, 57; doi:10.3390/designs4040057 www.mdpi.com/jou nal/designs
Designs 2020,4, 57 2 o 18
The His o ic Dis ic has a egula layou wi h ec angula blocks, no o equal size, a cen al
plaza, and he emains o I alian design o i ica ions ha ep esen “an excep ional and p obably
unique example o 17 h cen u y colonial own planning in he Ame icas” [
2
] (p. 3). These ele an
ea u es a e he angible e ec o he T ansis hmian ou e ha c osses om he A lan ic o he Paci ic,
ha e en ually de eloped in o a ail oad and hen he Panama Canal.
2. Panamanian Monas ic Buildings
Fo cen u ies, colonial eligious a chi ec u e has played an impo an ole in he con igu a ion
o he u ban layou o Eu opean ci ies. This was in ensi ied du ing he coun e - e o ma ion pe iod,
especially in Spanish ci ies, ha saw he g ow h o eligious o de s since he middle ages and hei
s eng hening h ough he 17 h cen u y. By ha ime, he con en s had an eno mous p esence in he
cen e o he ci ies, occupying he in e io o he walled enclosu es [
3
] (pp. 1–3). The same happened
in La in Ame ica [4] (p. 13) and Panama.
In his s udy, we will ocus on he Panamanian colonial eligious a chi ec u e and i s e olu ion
h oughou i s mo e han i e cen u ies o his o y. I is con enien o jus i y he choice o eligious
ypology as a case s udy in con as o he o he wo main colonial a chi ec u e ypologies ha
ha e su i ed o his day: ci il and mili a y [
5
] (p. 87). This is based on his ypology’s unique o
ou s anding alues o monumen ali y and scale wi hin he u ban oo p in and how hey a ec he
unde s anding o he he i age o he His o ic Dis ic o Panama, decla ed Wo ld He i age by UNESCO
in 1997 [
6
]. Mos o he eligious buildings ha ha e su i ed o his day ha e he highes p o ec ion
bo h na ionally (Na ional His o ic Monumen ) and in e na ionally, which p o es he impo ance o he
conse a ion o hese buildings.
On he o he hand, he ole ha eligious communi ies played in Panamanian socie y is highly
ele an om a ious pe spec i es. As small ci ies wi hin he ci y, hey we e s a egically loca ed
bo h in Panam
á
Viejo nea he main squa e and in he His o ic Dis ic , p o ec ed by he wall. He e,
hey se ed as a poin o con ol and de ense, as hey a e also s uc u es p o ec ed by pe ime e
ences [
7
] (pp. 72–73). In addi ion o hei own ecclesias ical and o a o ial use, hey welcomed he mos
needy, gene a ed wo k in hei ga dens, ki chens, and s ables, and om an in ellec ual pe spec i e,
hey we e he p ecu so s o science and educa ion, ounding he i s uni e si y in he coun y.
Today, only i e chu ches (including he Ca hed al) emain wi hin wha was he in amu al
enclosu e. In ha o iginal o ma ion o he ci y, he impac o eligious a chi ec u e on he u ban layou
was much g ea e , since hey we e monas ic complexes made up o clois e s and o cha ds, which ha e
de e io a ed and in some cases en i ely o pa ially disappea ed, while some emain in a dilapida ed
s a e. The ede ini ion o ha u ban oo p in and i s connec ions wi h he p esen will gi e us clues
abou he he i age gains and losses o hese his o ic complexes.
3. P e-Exis ences in he Ci y o PanamáViejo (1519–1671)
As a s a ing poin , we mus a el o he ea ly 16 h cen u y, in he middle o he Spanish
coloniza ion o Ame ica, when he i s conque o s a i ed a he Is hmus o Panama. This conques
was cha ac e ized no only as mili a y, bu also eligious—linked o e angeliza ion o ca echiza ion—
es ablishing language and poli ical ins i u ions. All his in ol ed he cons uc ion o chu ches, con en s,
and monas e ies in each o he colonies.
In Panama, he i s eligious communi y o ake oo was he F anciscans, wi h he ounding o
hei modes monas e y in San a Ma
í
a la An igua del Da i
é
n, he i s colony ounded in Panamanian
e i o y in 1510 by Vasco N
ú
ñez de Balboa. He e, he i s diocese o bo h he is hmus and he
con inen was c ea ed and he i s ca hed al was buil a he eques o he Spanish C own in 1513 [
5
]
(pp. 149–151). Howe e , i did no las long, since he ci y o Panam
á
Viejo was ounded in 1519,
assuming he ans e o all ins i u ions—including he Episcopal— o he new ci y.
Designs 2020,4, 57 3 o 18
Recen esea ch [
8
] p esen s a hypo hesis abou wha he i s layou o Panam
á
Viejo could ha e
been. I is easy o imagine o deduce ha he i s hing ha was d a ed was he main squa e, which is
comple ely eccen ic. As he objec i e o Panam
á
Viejo was o be a po ci y looking o a connec ion
wi h he Paci ic Ocean, o he sou h o he squa e, he ci y was designed wi h he po o he no heas
and a hill o he sou heas . The e, hey en isioned he cons uc ion o he ound y house and he
o ess. Space o g ow h was le owa ds he no h— o a lagoon—and he wes . One o he i s
con en s, Nues a Seño a de la Me ced, was buil owa ds he wes s a ing in 1522 and i s pe manen
cons uc ion in 1540.
The e o e, i is en i ely possible ha he i s sec ion o he Panamanian u ban layou was o med
by a ec angle om he main squa e o he La Me ced, h ough Calle de la Ca e a— he i s s ee
unning sou h o no h, d awn wes –eas and pa allel o he coas o he Paci ic Ocean. I is possible
ha he eas e n bounda y o he ec angle was he p imi i e San o Domingo. These p e-exis ences
and ini ial ou lines will be undamen al in unde s anding he la e cons uc ions. On he ca og aphic
ou line o PanamáViejo, we ha e iden i ied he loca ion o eigh eligious complexes (Figu e 1).
Figu e 1.
Loca ion o eligious buildings in Panam
á
Viejo, including San Jos
é
. Figu e edi ed by he
au ho s om he Plan o Panama Ci y in 1609, based on C is óbal de Roda ca og aphy [9].
4. T ans e o he Cu en His o ic Dis ic o Panama (1673–1821) and U ban Foo p in
In 1673, he ci y was ans e ed by oyal o de o wha we know oday as he His o ic Dis ic o
Panama. Acco ding o Ga c
í
a de Pa edes [
7
] (pp. 64–81), he layou was designed by Don An onio
Fe n
á
ndez de C
ó
doba, and he plo s we e dis ibu ed by he Bishop, Don An onio de Le
ó
n. The la e
secu ed he a ea o he Ca hed al and he eligious o de s. By 1675, he Ca hed al and he con en s
we e no inished, al hough in “decen s a e”. The cons uc ion was a he slow because i depended
on cha i y.
I is impo an o highligh how he ans e om he old o he new ci y en ailed ce ain
con inui y in he o iginal oo p in o he buildings as an analy ical alue o his s udy. As Tejei a Da is
men ions [
10
] (pp. 28–30), a decision was made o posi ion all he con en s wi hin he walled enclosu e
wi h la ge lo s simila in scale o hose hey had had in he old ci y.
Designs 2020,4, 57 4 o 18
The walled enclosu e consis ed o abou 19.5 hec a es. Howe e , i we exclusi ely analyze he
su ace o he designed plo s, we can say ha eligious use accoun ed o a ound 25% o he His o ic
Dis ic subdi ision (3.5 o 14.5 ha). The same amoun o he su ace is occupied by eligious use in
Ba celona and simila in o he Spanish ci ies [3] (pp. 1–3).
As we ha e men ioned p e iously, no much emains o ha eligious a chi ec u e in he u ban
layou o he ci y, and we wan ed o cap u e i in he same way a a ca og aphic le el in o de o
ex ac he use ul a ea o eligious buildings ha s ill exis oday (Figu e 2).
Figu e 2.
Compa ison be ween he o iginal monas ic su ace [
11
] (pp. 96–105) and he cu en si ua ion
in he His o ic Dis ic .
O ha 25% (3.5 ha app ox.), only 5% is s ill p ese ed o eligious use (inc easing o 7% i
we conside he exis ing emains o San o Domingo and Compañ
í
a de Jes
ú
s), which has mean a
loss o h ee- ou hs o his he i age. E en hough he e has been a g ea amoun o loss in use,
he massi e olume o some o he monas ic buildings s ill can be pe cei ed as pa o he laye ing o
he His o ic Dis ic .
5. G adual Disappea ance o he Monas ic Complexes. F om Fi es o he Expulsion o he O de s
I can be said ha eligious a chi ec u e in Panama has a common his o y. In he i s place,
he buildings we e all de as a ed by he g ea i es o he 18 h cen u y, which uined a la ge pa o he
exis ing s uc u es, mos ly made o wood, and which in ol ed con inuous econs uc ion a emp s.
O hese i es, ha o 1737 was he mos de as a ing.
Designs 2020,4, 57 5 o 18
Secondly, in 1821, wi h he independence om Spain and he union wi h G an Colombia,
he Colombian go e nmen began p omulga ing a law ha abolished all hose con en s and monas e ies
ha did no ha e a leas eigh ac i e eligious. I la e es ablished a dec ee in 1857 which decla ed all
eligious buildings “dead hand goods”, o cing hem o be con isca ed [
12
] (pp. 33–37). This ma ked
he end o he eligious o de s in he a ea, who chose o lea e and abandon he buildings.
This p ocess was simila in o he coun ies, especially in Spain. The same p ocess o S a e-manda ed
con isca ion o eligious buildings ook place he e, h ough he so-called Disen ailmen s and
Con isca ions (Mendiz
á
bal, Espa e o o Madoz), auc ioning and con e ing hem o a a ie y
o new uses. Among hese, mili a y use would s and ou due o he expe ience o p eceden wa s
du ing he F ench In asion o Spain in he 19 h cen u y [13] (p. 283).
Since he bi h o he Republic o Panama in 1903, ins i u ional needs began o eme ge ha made i
necessa y o se up new headqua e s. Se e al o he examples ha we will s udy below o buildings o
eligious o igin we e o ha e been con e ed in o public buildings, whe he adminis a i e o cul u al.
This is an iden ical eplica o he case o Spain a e he 1978 Cons i u ion and he eme gence o
he new egional o au onomous en i ies. In a p e ious case s udy, we analyzed one hund ed buildings
p oposed o ins i u ional euse in he ci y o Se ille (one o he mos impo an eligious a chi ec u e
ci ies in he wo ld [
14
] along wi h Rome o Lisbon) in he 1980s, among which he e we e hi een
con en s and monas e ies [15].
6. Case S udies
The me hodology o selec he cases o s udy, consis ing o a bibliog aphy-suppo ed e iew o
he his o y o each o he p ope ies, was ca ied ou , om i s o igin in Panam
á
Viejo o he p esen ,
including he changes in use and i s cu en deg ee o p o ec ion. This analysis combines an u banis ic,
his o ical, and he i age p ese a ion app oach, which is summa ized in Table 1, de ailing all he
eligious buildings o he His o ic Dis ic o Panama (including San a Ana o ha ing las ed om
PanamáViejo, despi e being ou side he old in amu al enclosu e).
O he en buildings iden i ied, eigh we e p esen in he old ci y o Panam
á
Viejo. We will di ide
hem in o ou blocks depending on hei cu en s a us:
•
Con inui y o use. Religious buildings ha we e only chu ches ( hey had no known monas ic use),
which ha e no unde gone changes in use o e ime and con inue o unc ion as such: he Ca hed al,
San Felipe Chu ch, and San a Ana Chu ch ( he la e ou side he walls). Thei colonial ex e io
image pe sis s, despi e he ac ha hei in e io s ha e been comple ely emodeled ( ).
•
Pa ial pe manence. The e is no ace o he monas ic in as uc u e o he o me San F ancisco,
San Jos
é
, and Nues a Seño a de la Me ced con en s. Howe e , he chu ches a e s ill in ope a ion
and in good condi ion a e se e al es o a ions ( ).
•
A chaeological emains in he p ocess o es o a ion. In he cases o San o Domingo o Compañ
í
a
de Jes
ú
s, pa o he complex s ill exis s oday in he o m o a chaeological emains, ha ing been
“sa ed” om o al des uc ion by means o p o ec ion ools and conse a ion/ es o a ion p ojec s,
some o which a e ongoing oday ( ).
•
To al disappea ance. Finally, i is necessa y o emphasize he Monjas de la Concepci
ó
n Con en and
he San Juan de Dios Chu ch and Hospi al in he nega i e ex eme, which ha e now disappea ed.
In he i s case, he e is no ace wha soe e in he u ban layou since he Na ional Thea e and
he Go e nmen Palace we e buil on i s emains. In he second case, he e is some mo phological
eminiscence, bu he iden i y has been los ( ).

Designs 2020,4, 57 6 o 18
Table 1. Analysis o he monas ic buildings iden i ied om hei ounda ion o he p esen .
Name PanamáViejo
Found.
His o ic Dis ic
Found.
O he
Uses
In e media e
E en s
Cu en
S a e-Use
O ig.
Plo (m2)
San F ancisco Con en 1573 1673
1821—Ba acks
1892—School
1999—School
1737/1756—Fi es
1761—Res o a ion
1918—Rebuil
2003—Ex ension
Only Chu ch in use +
Go e nmen O ices 6011
Nues a Seño a de la Me ced
Con en and Chu ch 1540 1680 -
1861—Expulsion
1963—Fi e
1983—Monks e u n
1986/1991/2009—Res o a ions
Only Chu ch in use +O phanage
+Museum o La Me ced 3543
San JoséCon en 1610 1675 - 1833—Expulsion
1898—Monks Re u n Only Chu ch in use 3106
Monjas de la
Concepción Con en 1596 1673 1880/1890—Ba acks +
Nuns Thea e
1621—Ea hquake
1862—Abandonmen
1905—Demoli ion
Na ional Thea e +
Go e nmen O ices 4136
San Juan de Dios Chu ch
and Hospi al 1575 1673 19 h Cen u y—“Dalia”
Wa ehouse 1930—Pa ial Demoli ion School +P i a e Houses 2695
San o Domingo Con en 1571 1675 1857—Pa ially p i a e
houses
1737/1756—Fi es
1857—Abandonmen
1970/1981—Res o a ion
2003—A c Collapse
2007—A c Rebuil
A chaeological Ruins emains +
O ices +
Religious A Museum.
4334
Compañía de Jesús
Con en 1575 1673
1749/1767
San Ja ie Uni .
19 h Cen u y—P i a e
House +Ho el Washing on
1737—Fi e
1767—Expulsion
1781—Fi e
1882—Ea hquake
A chaeological Ruins emains +
P i a e Houses +Ho el in
cons uc ion
6044
Ca hed al 1524 1676 - 1943—Res o a ion Ca hed al in use 3570
Chu ch o
San Felipe - 1685 - 1737—Fi e
1913/1920—Rebuil Chu ch in use 227
Chu ch o
San a Ana 1568 1677 - 1854—Fi e
1911—Res o a ion Chu ch in use 1355
TOTAL 35,021
Designs 2020,4, 57 7 o 18
O he elemen s analyzed, we will ocus on he de elopmen o he se en cases ha ha e led o a
no able alue loss due o he disappea ance o he monas ic ace. We ha e le he h ee examples o
con inui y o use ou o he analysis, which a e also less ele an ega ding he impac on he u ban
layou in e ms o su ace a ea (Figu e 3).
Figu e 3.
Compa a i e g aph be ween he cases o s udy and hei a ea measu ed based on he cu en
plan o he O ice o he His o ic Dis ic (O icina Casco An iguo-OCA).
6.1. Examples o Pa ial Pe manence un il Today (Only Chu ches in Use)
6.1.1. San F ancisco Con en (Boli a Palace o Panama Chancelle y)
The San F ancisco Con en began i s cons uc ion in 1573 and was abandoned a e he loo ing
ollowing he pi a e H. Mo gan’s occupa ion in 1671. In 1673, he oyal o de o ans e o he new
ci y a i ed, and he F anciscan o de was assigned one o he bes encla es in on o he Bay o
Panama, in he new se lemen . The F anciscan con en managed o become one o he la ges in he
new ci y, in con as o he p e ious loca ion in Panam
á
Viejo. Ins ead o being a he cen e o he old
se lemen , i was a om he ounding nucleus due o he indigenous e angeliza ion policies ha had
cha ac e ized he o de [16] (p. 744).
In he mid-18 h cen u y, a e he la ge i es ha occu ed, he building ell in o a s a e o uin and
p og essi e de e io a ion. Despi e some es o a ion a emp s, he F anciscan ia s we e o ced o lea e
he con en in he ea ly 19 h cen u y. This abandonmen also occu ed due o he measu es ha he
Colombian go e nmen was aking jus be o e he union o he is hmus wi h G an Colombia, in line
wi h con isca ing eligious buildings ha did no ha e a su icien ly la ge numbe o monks, as was he
case o he F anciscans. The e o e, he S a e, al eady independen om Spain in 1821, con isca ed he
building o u n i in o an a my ba acks. A his ime, some his o ical-poli ical miles ones ook place
in he o me con en p emises, he Amphic yonic Cong ess o Panama (1826) called by he libe a o
Simón Bolí a , gi ing i i s cu en name o he Salón o Palacio Bolí a .
In addi ion o mili a y o poli ical uses, he building also was he “Hospi al o Fo eigne s” be o e
i mo ed o Anc
ó
n Hill, as well as di e en colleges and schools h oughou he 20 h cen u y: Balboa
Na ional School (1892–1899) o he Pia is Fa he s, La Salle/Ja ie School (1910–1952), San Agus
í
n
School (1953–1959), and he Bol
í
a Ins i u e (1959–1999). The la e h ee had he suppo o he Jesui s,
which shows ha he building ne e los i s eligious cha ac e , since he chu ch also emained ac i e
h oughou all hese pe iods [17].
En e ing he 21s cen u y, new es o a ion wo ks we e ca ied ou on he h ee exis ing
pa ilions buil a he beginning o he 20 h cen u y, and he e was a subsequen expansion wi h
he new “Cen ennial Pa ilion” (2000–2003) o ans o m he building o public adminis a i e use as
headqua e s o he Minis y o Fo eign A ai s o Chancelle y o Panama. Du ing his p ojec , he main
in e io pa io was edesigned as Libe ado es Squa e, a co e ed space in homage o he poli ical e en s
Designs 2020,4, 57 8 o 18
ha ook place in his encla e. Du ing such wo ks, aces o he old con en we e ound, such as he
F anciscan laund y and ki chen a eas, ep esen ing he only p esen e idence o ha o iginal building.
Today, only he San F ancisco Chu ch emains om he en i e o iginal con en complex (Figu e 4),
he only piece o su i e all changes o use. Howe e , we mus also men ion ha his icon o he colonial
ba oque has also g adually changed i s cha ac e and he i age alue due o successi e es o a ions.
In 1918, i was “ es o ed and comple ely dis o ed” acco ding o his o ian
Á
ngel Rubio. This c i icism
adds o he claims o se e al Panamanian his o ians such as Na ciso Ga ay and Rub
é
n D. Ca les,
poin ing ou ha “ he es o a ion e o o ou pious people has des oyed he acades o ou emples,
hei pulpi s and al a s made o a single piece and ca ed so inely ha hey esemble ich goldwo k,
o be eplaced by conc e e acades, pulpi s and al a s, mo e mode n and colo ul, bu less ich in a
and splendo ” [5].
Figu e 4. Chu ch o San F ancisco in 1875 by E. Muyb idge [18].
As a he i age analysis, we can conclude ha he p edominan his o ical alue o his monumen al
complex is mo e closely linked o i s poli ical cha ac e as he scene o momen ous e en s such as he
Is hmus Ba alion (1823), he Amphic yonic Cong ess o Panama (1826), and he w i ing and signing o
he i s Cons i u ion o he Republic (1904) han he monas ic cha ac e wi h which i was concei ed
almos ou cen u ies ago.
6.1.2. Nues a Seño a de la Me ced Con en and Chu ch
The Me ceda ian O de was he i s o se le and he las o lea e he ci y o Panam
á
Viejo.
Loca ed on he ou ski s, i managed o sa e a la ge pa o he o iginal s uc u e a e he a acks o he
pi a e Mo gan.
In any case, hey we e assigned a block jus in on o he new Pue a de Tie a o he ci y wall,
ha is, nex o he main access o he new ci y. Then, he Me ceda ians e ec ed a small wooden building
o he chu ch and do mi o ies. As i s p e ious loca ion was p ac ically in ac , be ween 1720 and
1732, he o de ocused all hei e o s on ebuilding he chu ch in image and likeness o he one in
Panam
á
Viejo (b inging he ma e ial o he acade s one by s one). Fo his eason, his chu ch is known
as “ ha o he wo ci ies”, and i has endu ed o his day as one o he bes -p ese ed chu ches in
he a ea [17].
Like he o he eligious communi ies, he Me ceda ians we e expelled in 1861, esul ing in he
con en disappea ing and he chu ch closing. The emple emained in ac , being designa ed as he
Tabe nacle o he Ca hed al in 1875 (Figu e 5), un il he wo ship was g adually e-es ablished.
Designs 2020,4, 57 9 o 18
Figu e 5. Chu ch o he Me ced in 1875 by E. Muyb idge [19].
In 1963, se e al o i s mos ou s anding a chi ec u al asse s (choi and main al a ) we e los in a
i e and he es o a ion wo k had i s de iciencies. In 1983, he o de e u ned, ca ying ou se e al
es o a ions in he building [
20
] ha make i one o he mos unique chu ches in he ci y, i s acade
being an example o bo h his o ical and a is ic alue.
6.1.3. San JoséCon en (Today Golden Al a piece Chu ch)
The Augus inian monks we e among he las cong ega ions o se le in Panama when hey ounded
he San Jos
é
Chu ch and Con en in Panam
á
Viejo in 1610 [
21
]. Loca ed ou side he walls, i was
p ac ically una ec ed by i es a e he de as a ion o he pi a e Mo gan in 1671 and i emained in ac .
Wi h he ans e in 1673, he au ho i ies decided o mo e i o a sa e place, p o iding hem
wi h a comple e block wi hin he ci y walls, close o he Jesui con en . I unc ioned no mally and
wi hou majo in e up ions in i s wo k un il, in 1833, when he eligious we e expelled ollowing he
a o emen ioned dec ee p omulga ed by he new Colombian go e nmen . Due o he cha ac e is ics o
he complex, i could ha e been used o o he pu poses, such as educa ional use. Howe e , as he e
we e nea by schools, i was auc ioned and di ided [22].
The chu ch, which was le in uins a ha ime, has managed o endu e o e ime. In 1898,
wi h he expulsion o he Spanish cle gy om he Philippines, he Augus inian Recollec s decided o
e u n o Panama a e se e al decades o plunde ing h ough he Conco da be ween he S a e and he
Chu ch ended in 1887. A ha ime, hey aised hei eligious communi y again, es o ing he o iginal
chu ch ha we know oday (including he amous Golden Al a piece). As a esul o hei e u n and
he es o a ion, he Augus inian O de e ol ed o become one o he mos ac i e eligious communi ies
in he coun y, wi h o he loca ions in ci ies such as Bocas del To o, Río Abajo, and Da id [22].
6.2. Examples o Disappea ance o he His o ical U ban Foo p in o Monas ic Elemen s
6.2.1. Monjas de la Concepción Con en (Na ional Thea e -Go e nmen Palace)
The Monjas de la Concepci
ó
n Con en has a singula i y, which is ha i was he sea o he only
emale eligious cong ega ion es ablished in Panama du ing he colonial pe iod. Du ing ha pe iod,
he o iginal con en was loca ed close o he ounding nucleus o Panam
á
Viejo. As o he i s con en
loca ed in Panam
á
Viejo, he emains o i s chu ch and clois e ha e managed o su i e o his day in
ela i ely good condi ion. This is p obably due o he ac ha hei cons uc ion was la e and mo e
solid (mid-17 h cen u y), and due o he conse a ion p ocess ca ied ou [23]. Likewise, he ac ha
he complex was pa ially un inished du ing he disas e o 1671 [
24
] (p. 19) may be he eason why
i became he i s eligious building e ec ed in he new Panama Ci y on he same day he ci y was
Designs 2020,4, 57 16 o 18
7.3.4. New Eme ging Uses (in Pa icula , Tou ism Use)
As men ioned ea lie , e en hough new uses can be adap ed o buil he i age, he e is s ill a
isk i he p ocess is no managed co ec ly. The p io i y in he in e en ions migh no always be
he conse a ion and he in e p e a ion o he buildings. Some imes o he ac o s ha e an in luence,
such as p o i abili y, especially i he p ojec is p omo ed by he p i a e sec o . The e o e, we mus
emphasize he esponsibili y o he compe en au ho i y when supe ising he in e en ions in he buil
he i age. The au ho i ies ha e o ensu e ha he o iginal alue will no be damaged o los , ha he
es o a ion is dis inguishable om he p e-exis ing building, ha i is e e sible o he ex en possible,
and ha i espec s he u ban and en i onmen al su oundings, among o he ecommenda ions o he
In e na ional Res o a ion Cha e s.
Such a wa ning does no con adic he ac ha we conside he euse o his o ical buildings o be
posi i e, p o iding hem wi h new con empo a y and eme ging uses, such as hose ela ed o ou ism,
which has been on he ise in ecen decades. We consciously inished ou compila ion and analysis o
signi ican elemen s o eligious a chi ec u e in he p esen s udy p ecisely wi h he Compañ
í
a de Jes
ú
s
p ojec . This case s udy shows an example o adap a i e euse ha in ou opinion should be e iewed
ca e ully by au ho i ies. I can be a posi i e o nega i e example, depending on he co ec use o he
legisla i e amewo k and he espec o i s alues and a ibu es
Au ho Con ibu ions:
Concep ualiza ion, A.C.H.; me hodology, A.C.H.; alida ion, S.A.D.; o mal analysis,
A.C.H., S.A.D.; in es iga ion, A.C.H., S.A.D.; w i ing—o iginal d a p epa a ion, A.C.H.; w i ing— e iew and
edi ing, A.C.H., S.A.D.; supe ision, S.A.D. Bo h au ho s ha e ead and ag eed o he published e sion o
he manusc ip .
Funding: This esea ch ecei ed no ex e nal unding.
Acknowledgmen s:
The au ho s g a e ully acknowledge he Smi hsonian Ame ican A Museum o le all
his o ical images ee o copy igh es ic ions online and he Sis ema Nacional de In es igaci
ó
n (SNI) de la
Sec e a ía Nacional de Ciencia, Tecnología e Inno ación (SENACYT) de Panamá.
Con lic s o In e es : The au ho s decla e no con lic o in e es .
Re e ences
1.
Cooke, R.; S
á
nchez, L.A. Panam
á
ind
í
gena: 1501–1550. In Nue a His o ia Gene al de Panam
á
; Cas ille o
Cal o, A., Ed.; Comisi
ó
n 500 Años de Fundaci
ó
n de la Ciudad de Panam
á
, Phoenix Design Aid A/S: Rande s,
Denma k, 2019; Volume 1, pp. 115–160.
2.
UNESCO Wo ld He i age. Re ospec i e S a emen o Uni e sal Value. A chaeological Si e o Panam
á
Viejo
and His o ic Dis ic o Panam
á
, 1997–2003. In P oceedings o he 37 h Session o Con en ion Conce ning he
P o ec ion o he Wo ld Cul u al and Na u al he i age, Phnom Penh, Cambodia, 16–27 June 2013. A ailable
online: h ps://whc.unesco.o g/a chi e/2013/whc13-37com-8Eadd-en.pd (accessed on 22 Augus 2020).
3.
Ganau, J. Los espacios eligiosos y mili a es en la ans o maci
ó
n de las ciudades ca alanas del siglo XIX.
In XIII Coloquio In e nacional de Geoc
í
ica: El Con ol del Espacio y Los Espacios de Con ol; Uni e si a de
Ba celona: Ba celona, España, 2014; pp. 1–25.
4.
L
ó
pez Guzm
á
n, R. His o ia del a e en Ibe oam
é
ica y Filipinas; Edi o ial Uni e sidad de G anada: G anada,
España, 2003.
5.
Gu i
é
ez, S.A. A qui ec u a Panameña: Desc ipci
ó
n e His o ia; Au o idad del Canal de Panam
á
: Panama Ci y,
Panama, 1999.
6.
Oso io Uga e, K. Los a ibu os del Valo Uni e sal Excepcional de una p opiedad conside ada Pa imonio
Mundial. El caso del Si io A queol
ó
gico de Panam
á
Viejo y Dis i o His
ó
ico de Panam
á
.Can o Rodado
2012
,
7, 1–27.
7.
De Ga c
í
a Pa edes, L.E. Mudanza, aslado y econs ucci
ó
n de la ciudad de Panam
á
en 1673.
Re . Cul . Lo e ía
1963,93, 64–81.
8.
A oyo Dua e, S. T ans o maciones en el Si io A queol
ó
gico de Panam
á
Viejo: El Ejemplo de Las Casas
Reales. Ph.D. Thesis, Uni e si a Poli
è
cnica de Val
è
ncia, Val
è
ncia, Spain, 2016. A alaible online: h ps:
// iune .up .es/handle/10251/68508 (accessed on 22 Augus 2020).

Designs 2020,4, 57 17 o 18
9.
Cas ille o Cal o, A. Nue a His o ia Gene al de Panam
á
; Seis omos, Comisi
ó
n 500 Años de Fundaci
ó
n de la
Ciudad de Panamá; Phoenix Design Aid A/S: Panama Ci y, Panama, 2019; Volume 1, p. 215.
10.
Tejei a Da is, E. Panam
á
: El Casco An iguo y la Din
á
mica de Sus T ans o maciones; O icina del Casco An iguo:
Panama Ci y, Panama, 2013.
11.
Tejei a Da is, E. Panam
á
. Gu
í
a de A qui ec u a y Paisaje; Ins i u o Panameño de Tu ismo y Jun a de Andaluc
í
a:
Se illa, España, 2007.
12.
Tejei a Da is, E.; Spadado a G
á
l ez, V. El Casco An iguo de la ciudad de Panam
á
; O icina del Casco An iguo de
Panamá, CiudadCi y: Panama Ci y, Panama, 2001.
13.
Cube o-He n
á
ndez, A.; P
é
ez Cano, M.T. Pe manence, Adap a ion o Reuse: T ans o ma ions in he con en s
o he ci y o Se ille. Open Eng. 2016,6, 281–290. [C ossRe ]
14.
P
é
ez Cano, M.T. Pa imonio y Ciudad. El Sis ema de Con en os de Clausu a en el Cen o His
ó
ico de Se illa:
G
é
nesis, Diagn
ó
s ico y P opues a de In e enci
ó
n Pa a su Recupe aci
ó
n U ban
í
s ica; Uni e sidad de Se illa y
Fundación FOCUS-Abengoa: Se illa, Spain, 1996.
15.
Cube o-He n
á
ndez, A. El P oceso de Res au aci
ó
n del Pa imonio His
ó
ico Inmueble Andaluz en los
Ú
l imos
30 Años, C i e ios de In e enci
ó
n y P o ecci
ó
n del Pa imonio a T a
é
s de 100 Edi icios de Se illa. Mas e ’s
Thesis, Uni e si y o Se ille, Se ille, Spain, 2015. A ailable online: h ps://idus.us.es/handle/11441/43397
(accessed on 22 Augus 2020).
16.
Line o Ba oni, M.; Meza Suinaga, B. Conjun o Con en ual San F ancisco, Panam
á
Viejo, Panam
á
(1573–1671).
In XII Cong eso La inoame icano de Pa olog
í
a de la Cons ucci
ó
n y XIV Cong eso de Con ol de Calidad en la
Cons ucción CONPAT; Ca agena de Indias: Indias, Colombia, 2013; pp. 741–750.
17.
T ibaldos, W. Reseñas His
ó
icas Sob e Cada una de las Iglesias y Res os A queol
ó
gicos Con en uales.
La P ensa-Casco An iguo. 2015. A ailable online: h ps://la u adebalboa.wixsi e.com/casco/(accessed on
22 Augus 2020).
18.
Smi hsonian Ame ican A Museum. A ailable online: h ps://ame icana .si.edu/a wo k/chu ch-san-
ancisco-panama-41513 (accessed on 22 Augus 2020).
19.
Smi hsonian Ame ican A Museum. A ailable online: h ps://ame icana .si.edu/a wo k/chu ch-me ced-
panama-38456 (accessed on 22 Augus 2020).
20.
Du
á
n, F.; Yus e, F.J. Es udios y p oyec o de consolidaci
ó
n es uc u al pa a la es au aci
ó
n de la Iglesia de
la Me ced en el Casco An iguo de ciudad de Panam
á
. In Cong eso La inoame icano Rehabend; San ande :
Valencia, España, 2014.
21.
Sosa, J.B. Panam
á
la Vieja; Facs
í
mile de la P ime a Edici
ó
n; Imp en a Nacional: Panama Ci y, Panama, 1919;
pp. 67–74.
22.
Ayechu, B. Los Agus inos Recole os en Panam
á
. Vica
í
a de la O den de Agus inos Recole os. 2000. A ailable
online: h ps://www.ooci ies.o g/ ica iaoa /(accessed on 22 Augus 2020).
23.
Su
á
ez Sil a, L. Con en o de las Monjas de la Inmaculada Concepci
ó
n. Una P opues a de o maci
ó
n.
Can o Rodado 2013,8, 1–16.
24.
Ca les, R.D. 220 Años del Pe iodo Colonial en Panam
á
; Talle de A es G
á
icas de la Escuela de A es y O icios
“Melcho Lasso de la Vega”: Panama Ci y, Panama, 1969.
25.
Tejei a Da is, E. El Tea o Nacional. La His o ia de un
Í
cono Cul u al; Ins i u o Nacional de Cul u a de Panam
á
:
Panama Ci y, Panama, 2008.
26.
Smi hsonian Ame ican A Museum. A ailable online: h ps://ame icana .si.edu/a wo k/ uins-con en -las-
monjas-panama-38454 (accessed on 22 Augus 2020).
27.
Scholkmann, B.; Sch eg, R.; Ko mann, A.; Zeichka, A. El Hospi al San Juan de Dios, Panam
á
Viejo.
Can o Rodado 2006,1, 65–83.
28. Rubio, A. La Ciudad de Panamá; Au o idad del Canal de Panamá: Panama Ci y, Panama, 1999.
29.
Smi hsonian Ame ican A Museum. A ailable online: h ps://ame icana .si.edu/a wo k/ uins-chu ch-san-
domingo-panama-38452 (accessed on 22 Augus 2020).
30.
Cid, P.; Ca doze, B. His o ia cons uc i a del Complejo Mon
á
s ico de la Compañ
í
a de Jes
ú
s en el Casco
An iguo de Panamáy análisis de su u ela. In es ig. y Pensam. C í ico IPC 2018,6, 30–51. [C ossRe ]
31.
A ias Calde
ó
n, R. Albe o Mo a y Kol Shea i h en Panam
á
; El Panam
á
Am
é
ica: Panama Ci y, Panama, 2006.
32.
In e na ional Cha e o he Conse a ion and Res o a ion o Monumen s and Si es (The Venice Cha e ). 1964.
A ailable online: h ps://www.icomos.o g/en/ esou ces/cha e s-and- ex s (accessed on 22 Augus 2020).
Designs 2020,4, 57 18 o 18
33.
The Valle a P inciples o he Sa egua ding and Managemen o His o ic Ci ies, Towns and U ban A eas. 2011.
A ailable online: h ps://www.icomos.o g/en/ esou ces/cha e s-and- ex s (accessed on 22 Augus 2020).
34.
Espino, A.; Young, D.; Du
á
n, F. El Pa imonio A qui ec
ó
nico y la Res au aci
ó
n en la ciudad de Panam
á
.
Re . A qui . 2007,9, 38–47.
Publishe ’s No e:
MDPI s ays neu al wi h ega d o ju isdic ional claims in published maps and ins i u ional
a ilia ions.
©
2020 by he au ho s. Licensee MDPI, Basel, Swi ze land. This a icle is an open access
a icle dis ibu ed unde he e ms and condi ions o he C ea i e Commons A ibu ion
(CC BY) license (h p://c ea i ecommons.o g/licenses/by/4.0/).