CORPUS
IUßIS CIVILIS
EDITIO STEREOTYPA f1UINTA DECIMA
V
OLUMEN PRIMUM
IN STITUTIONE
S
RECOGNOVIT
PAULUS KRUEGER
DIGESTA
RECOONOVIT
THEODORUS MOMMSEN
RETRACTAVIT
PAULUS KRUEGER
BEROLINI
APUD WEIDMANNOS
I4iCMXXVIII
C:_15

INDEX TITULOIIU1
INSTITUTIONUM DIGESTORBI CODICIS.
A.
de
abigeis D.
47, 14 C. 9, 37.
de generell
abolitione C
9, 43
de
abolitionibus C.
9, 42
ad
senatus conaultum Turpillianum
et de
abolitionibus
criminum
D.
48, 16
de
acceptilatione D.
46, 4
de
acceptilationibus C.
8, 43
de
accusationibus et
inscriptionibus
D.
4S, 2
C.
9, 2
acq. v.
adg.
de
actione
eaereitoria
D.
14, 1
de
actione
rerum amotarum
D.
25, 2
de
actione
pigneraticia
C.
4, 24
de
actione
tributoria
D.
14, 4
de
hereditate vel
actione
vendita
D.
18, 4
C.
4, 39.
de
actionibus
T.
4, 6
de
actionibus
empti
et
venditi
D.
19, 1 C. 4, 49
de
actionibus
hereditariis
C. 4, 16
de
actore
a
tutore seu curatore dando
C.
5, 61
de
itinere actuque privato
D.
43, 19
ad
exhibendum
D.
10, 4 C. 3, 42
Aquiliam
D.
9, 2
Corneliam
de
falsis
C.
9, 22
Corneliam
de
sicariis
C. 9, 16
Corneliam
de
sicariis
et
veneficis
D.
Fabiam
C. 9, 20
Falcidiam
D.
35, 2
C.
6, 50
Iuliam
de
adulteriis coercendis
D.
48, 5
Iuliam
de
adulterüs
et de
stupro
C. 9, 9
Iuliam
de
ambitu
C. 9, 26
Iuliam
de
vi p
ri
vata
D.
48, 7
Iuliam
de
r publica
D.
48, 6
Iuliam
de v.
publica seu privata
Iuliam maiestatis
D.
48, 4
C.
ad
legem Iuliam peculatus
et de
sacrilegis
et de
resi-
duis
D.
48, 13
ad
legem Iuliam repetundarum
C. 9, 27
ad
legem Viselliam
C. 9, 21
ad
municipalem
et de
incolis
D.
50, 1
ad
senatua consultnm 141acedonianum
C. 4, 28
ad
senatus conaultuc. Orfitianum
C.
6, 57
ad
senatns consultum Tertullianum
C. 6, 56
ad
senatuseonsult
umTe.rtullianum
et
Orfitianum
D.
38, 17
ad
senatus consnitum Trebellianum
D. 36, 1
C.
6, 49
ad
senatna consultum Turpillianum
C. 9, 45
ad
senatus consultum Turpillianum
et de
abolitionibus
criminum
D.
48, 16
ad
senatus consultum Velleianum
D.
16,
1
C.
4, 29
de in
diem
addictione D.
18, 2
de
ademptione
legatorum
J.
2, 21
de
ademptione
libertatia
D.
40, 6
de legitime
adgnatorwm,
succesaione J.
3, 2
de legitime
adgnator,on
tutela
J.
1, 15
de
adimendis
vel
tr
ansferendis legatis vel fideicommissis
D. 34, 4
de
adluvionibua
et
paludibus
et de
pascnis
ad
aliun
statüm translatis
C. 7, 41
de
administratione
et
periculo tutorum
et
curatorum
qui gesserint vel non
et de
agentibus vel conve-
niendis uno vel pluribus
D.
26, 7
de
administratione
rerum
ad
eivita
t
^^ pertii.nentium
D.
50, 8
de
administratione
rerum pub5icarum
C.
11, 31
de
administratione
tutorum
et
curatorum
et de
pecunia
pupillari feneranda vel deponenda
C.
5, 37
de
adoptionibus
J.
1, 11
C.
8, 47
de
adoptionibus et
emancipationibus
et
allis modis qui-
bus potestas solvitur
D,
1, 7
de
adquirenda et
retinenda possessione
C.
7, 32
de
iure deliberandi
et de
adeunda vel
adquirenda he•
reditate
C.
6, 30
de
adquirenda
vel amittenda possessione
D.
41, 2
de
adquirenda
vel omittenda bereditate
D.
29, 2
de
adquirendo
rernm dominio
D.
41, 1
de
adquisitione
per
adrogationem
J.
3, 10
de
adsertione
tollende C. 7, 17
de
adsessoribus
et
domesticis
et
cancellariis iudicum
C.
1, 51
de
officio
adsessoruni
D.
1, 22
de
adsignandis
libertis
C.
38, 4
de
adsignatione
libertorum
J.
3, 8
ad
legem Iuliam
de
adulteriis
coercendis
D.
48, 5
ad
legem Iuliam
de
adulteriis
et de
stupro
C.
9, 9
adversus
ereditorem C.
7, 36
de
advocatis
diversorum iudiciorum
C.
2, 7
[de
advocatis
diversorum iudicum
C. 2, 7, 20]
de
advocatis
fisci
C.
2, 8
de
aedificiis
privatis C.
8, 10
de
aediticiis
actionibus
C. 4, 58
de
aedilicio
edicto
et
redbibitione
et
quanti minoris
D.
21,
1
qui
et a
quibus manumissi liberi non fiunt
et ad
legem
Aeliam
Sentiam
D.
40, 9
de
aestimatoria D.
19, 3
de
agentibus in
rebus C.
12, 20
de
agnoscendis
et
alendis liberis vel parentibns vel pa-
tronis vel libertis
D.
25, 3
de
agricolis
censitis vel colonis
C.
11,
48
de
agricolis
et
mancipüs dominicis vel fiscalibus sive
rei privatae
C.
11, 68
de
albo
scribendo
D.
50, 3
de
aleatoribus D.
11, 5
de
aleae
lusu
et
aleatoribus
C.
3, 43
de
alendis
liberis ac parentibus
C.
5, 25
de
agnoscendis
et
a.l,endis
liberis vel parentibua vel pa-
tronis vel libertis
D.
25, 3
de
Alexandriae
primatibus
C.
11, 29
de
alienatiorie
iudicii mutandi
causa
facta
D.
4, 7
C.
2, 54
de
alimentis pupillo praestandis
C.
5, 50
de
alimentia
vel
cibariis legatis
D.
34, 1
a"
ad
legem
ad
legem
ad
legem
ad
legem
ad
legem
ad
legem
ad
legem
zd
legem
ad
legem
ad
legem
ad
legem
ad
legem
ad
legem
C.
9, 12
9, 8
48, 8

ALM

VIONIBUS

IV

C(1M1rrLli [i w
Je
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
alluoionibus
et paludibus et de pascuia ad alium
statum translatis
C.
7, 41
ad legen luliam de ar+
►
bitu
C.
9, 26
de lege lulia ambitus
D.
48, 14
de adquirenda vel
arnittenda
possessione
D.
41, 2
rerum amotarum
C.
5, 21
de aetione
amotarum
rerurn
D.
25, 2
an per
alium causae appellationum reddi possunt
D.
49, 9
an
servue
ex suo facto post manumissionem teneatur
C.
4, 14
<le cursu publico
anyariis
et parangariis
C.
12, 50
de annali exeeptione Italici contractus tolleuda et de
diversis temporibus et eiceptionibus et praeseriptio-
nibus et interruptionibus earum
C.
7, 40
de anuonis civilibus
C.
11, 25
de annonis et capitu administrantium ve1 adsessorun
aliorumve puhlicas soilicitudines gerentiun vel eoruut
qui aliquas consecuti sunt dignitates
C.
1, 52
de annonis et tributis
C.
10, 16
annuis legatis et fideicommissis
D.
33, 1
de
apochis
publicis et descriptionibue curialium
C.
10, 22
de
apostatis C.
1, 7
de
apparitoribus
wmitis Orientis
C.
12, 56
de diversis officiis et
appa.ritortibus
iudieum et proba-
toriis eorum
C.
12, 59
de apparitoribus magistrorum ruilitum et privilegiis
eorum
C.
12, 54
le
apparitoribus
praefecti annonae
C.
12, 58
le apparitoribus praefecti urbis
C.
12, 53
le
apparitoribus
praefectorum praetorio et privilegiis
eorum
C.
12, 52
bonis
quae liberis in potestate eonstitutis ex matri-
monio vel
alias
a.dquirunt
u
r et eorum adsninistratioue
C.
6, 61
bonis
vacantibus et de incorporatione
C.
10, 10
bonorum
possessione contra tabulas
D.
37, 4
bonorurn possessione contra tabulas liberti quae prt-
trouis vel liberis eorum datur
C.
6, 13
bonorum possessione contra tstbulas quam praetor
liberis poli.icetur
C.
6, 12
bonorum possessione ex testamento militis
D. 37,
15
bonorum possessione furioso iuiauti muto surdn
caeco cotnpeteute
D.
37, 3
bonorum
possessione secundum tabulas
C.
6, 11
bonorur
q
possessiouibus
J.
3, 9
D.
37, 1
bonorum possessionibus secundum tabulas
D.
37, 11
C.
de
cadaveribus
pnnitorum
D.
48, 24
de
eaducis
tollendis C. 6, 51
de ealculi errore
C.
2, 5
de
calumniatoribus
D.
3, 6 C. 9, 46
de adseesoribua et domesticie et
eancellan
•
iis
iudieo,u
C. 1, 41
de careone frumentario urbis Romae C. 11, 23
de canone largitionalium titulorum
C.
10, 23
de
eapiendis
et distraheudis pignoribus tributorum causa
C. 10, 21
de
capitatione
civium ceusibud ezi,nenda
C.
11, 49
de
capite
minutis
D.
4,
5
de
capitis
utinutione
J.
1, 16
de eapitiuris et de postliminio et redemptis ab hostibus
de apparitoribus proconsulis et legati

C.

12, 55
de
appcllationibus
et consultationibus

C.
7, 62
de
appellati.onibus
et
relat.ionibas

D.
49,
1
de
aypellationibus
recipiendis
vel non

D.
49, 5
apud eum a quo appellatur allem eausam agere com-
1).
49,

15
de
Carboniano
edicto

D.
37, 10

C.
6,

17
de privatis carceribus
inhihendis

C.
9, 5
de
castrensi
omnium palatinorum peculio
de castrensi peculio

D.
49,

17
C.

12,
30
pellendum
D.
49, 12
de servitutibus et de aqua
C.
3, 34
de aqua cottidiana et aestiva
D.
43, 20
de aqua et aquae pluviae arcendae
D.
39, 3
de aquaeductu
C.
11, 43
a quibus appellari non licet
D.
49, 2
de lege
Aquilia J.
4, 3
C.
3, 35
ad legem
Aquiliam
D.
9, 2
arbitrium tutelae C. 5, 51
de arboribus caedendis
D.
43, 27
srboruan
furtim caesarum
D.
47, 7
de susceptoribus praepositis et
arcariis
C.
10, 72
de comitibus et
archiatris
saeri palatii C. 12, 13
de aryenti pretio quod thesaurie infertur
C.
10, 78
ass. v.
ads.
da
athletia
C.
10, 54
de
dtiliarw
tutore vei eo qui ex lege Iulia et Title
dabatur
J.
1, 20
de
auetoritate
et coneeuen tutorum et curatoram
D.
76, 8
de
auctoritate
praestanda C. 5, 59
de
auctoritate
tutorurn
J.
1, 21
de officio praefecti
Augustalis
D.
1, 17 C. 1, 37
de iure aureorum enulorum D. 40, 10 C. 6, 8
de
auri
publiei proseeutoribus
C.
10, 74
de auro argento mundo ornamentis unguentis voste vel
vestimentis et statuis legatis
D.
34, 2
de
auro
coroaario
C.
10, 76
B.
rie
bonia
auctoritate iudicis possidendis seu venumdan-
die et de separationibus
C.
7, 72
de
bonis
damnatorum
D.
48, 20
de
bonis
eorum qui ante sententiam
vel
mortem
e
i
b
i
eonsciverunt vel 'accusatorem corrnperunt
.D
48, 21
de bonis mortem sibi conscientitrm C. 9, 50
de
bonis
libertorum
D.
38, 2
de bonis lihertorum et de iure patronatus
C.
6, 4
de bonis maternie et materni generis
C.
6, 60
de
bonis
proscriptorum sen
damnatorum C.
9, 49
de castrersi peculio militum et praefeetianorum C. 12, .'ri
de
castrensianis
et ministerianis
C. 12, 25
de regula Catoniana
D.
34, 7
nautae
caupones
stabularii ut recepta restituant
D.
furti adversus nautas
eaupones
stabularies
D.
47, 5
de
causis,
ex quibus infamia alieui inrogatur C. 2, 11
de
crnsibus
D.
50, 15
de
censibus
et censitoribus et peraequatoribus et in-
spectoribus
C.
11, 58
de
r.essionr
bonorum
D.
42,
3
de alimentie vel cibariis legatis
D.
34, 1
de
classiris
C.
11, 13
de SC.
Claudiano
tollendo
C. 7,
24
de
cloacis
D.
43, 23
de eodicillis
J.
2. 25
C.
6, 36
de iure codticillorum
I).
29, 7
de Iudaeis et
eaelieoli,s
C.
1, 9
de successione
coguatorunt
J.
3, 5
de
cohortalibus
principibus corniculariis et primipiia-
ribus C. 12, 57
de
coliatione
D.
37, 6
de
eollatione
aeris
C.
10, 29
de dotis
collatioru
D.
37, 7
de
collatione
douatorum vel relevatoru,.0 aut transla-
torurn seu adaeratorum C. 10, 28
de
collatione
fuudorum fiscalium vel rei privatae ret
dorninieae vel civitetum vel templorum C. 11, 74
de
eoltatio+u
fundorum patrimonialium et emphytenti-
corum
C.
11, 65
de cotlationibus
C.
6, 20
de
eollegiatis
et ehartopratis et nnrnmulariia C. 11, 14
de
eoü.egiu
et
corporibus D. 47, 22
de
coltusione
detegeuda
D.
40, 16
C.
7, 20
de agricolis censitis vel cnlottis C. 11, 48
de
cotons
q
lyricianie C.
11,
53
de eolonis Palaestiuis
C.
11, 51
de eotonis Thracensibus
C.
11, 52
de
tornitibus
consistorianis
C.
12, 10
de tortitibus et archiatris eaeri palatii
C.
12, 13
de comitibus et tribunis acholarum
C.
12, 11
de
comitibus
qui provinciae regunt
C.
12, 14

V

DO1k1ES'.C1CI8
COMITLBi7s
de
comilibus
rel militaris
C.
12, 12
de
quaestoribus magistris officiorum comttibus sacra
-um
largitionum
et
rei privataeC
.
12,
6
de apparitoribus comitis Orientia
C.
12, 56
de
oflicio
eomitis
Orientis
C.
1, 36
de
officio
tomitia rerum
privatarum
C.
1, 33
de
officio eomitis aacrarum largitionum
C. 1, 32
de
ofticio
tomitis
sac
ri
patrimouii
C. 1,
34
de
connmeatu
C.
12, 42
de
comrnerciis
et
mercatoribus
C.
4, 63
comminationes
epist•ulas programmata aubseriptionea
auctoritatem
rei
iudicatae non habere C.
7, 57
de lege
comnniasoria D.
18, 3
comnnodati
vel
contra
D.
13, 6
de
rommodato C.
4, 23
commu ,i
dividundo
D.
10, 3
C.
3, 37
de
servo
tomnnuni
manurnisso
C.
7, 7
tomnnunia
de
legatis
et
fideicommissis
et de in
rem
missione
tollende C. 6, 43
c.omnnunia
de
manumissionibus C.
7, 15
tommunia
de
successionibus
C. 6, 59
communia
de
ueucapionibus
C.
7, 30
communia
praediorum
tarn
urbanorum quam rusticoram
D.
8,4
communia
utriu
y
quo iudicii
tarn
familiae erciecundae
quellt
communi dividundo
C.
3, 38
de
eommunium
rerum alienatione
C.
4, 52
de
compensationibus D.
16, 2 C. 4, 31
de
eoncuhinis D.
25, 7 C. 5, 26
de
concussione
D.
47,
13
de
totuticionibus
et
deuionstrationibue
et
causis
et
mo-
dis eorum quae
in
testamento scribuntur
D.
35, 1
de
condicionibus
insertis tam legatis quam fideicom-
misKis
et
libertatibus
C.
6, 46
de
condicionibus institutioi.nm
D.
28, 7
de
eondietione
causa data
causa
non secuta
D.
12, 4
de
totutir.tione
ex
lege
D.
13, 2
de
eondictione
ex lege et
sine
causa
vel iniusta causa
C.
4, 9
de
eondidione
furtiva
D.
13, 1
n
4, 8
de
condictione indebiti
D.
12, 6 C. 4, 5
de
condictione
oh
causam datorum
C.
4,
6
de
eonulictiont
ob
turpem causam
C. 4, 7
de
condictione
ob
turpem vel iniustam causam
D.
12, 5
de
condictione
eine causa
D.
12, 7
de
toudictione
triticaria
D.
13, 3
de
conditis
in
publicis horreis
C.
10, 26
de
locatione
et
conuiuctione J.
3, 24
Iocati
condur.ti D.
19, 2
de
locato
et
eonducto
C.
4, 65
de
conductoribus
et
procuratoribus sive actoribus prae-
diorum fisca.linm
et
doinus Augustae
C. 11, 72
de
conductoribus
vectigalium fisci
C. 10,
57
de
con fessis

).
42, 2
C.
7, 59
de
conr%trrnanao
tutore
C.
5, 29
de
conftrmaudo
tutore vel curatore
D. 26, 3
de
eoniiunyendis
cum
emancipato liberis eine
D.
37, 8
de
conxensu
obligatioue
J.
3, 22
de
consortibus
eiusdem litie
C. 3, 40
do pecunia conatituta
D.
13, 5
de
constituta pecunia
C. 4, 18
de
constitutionibus
principum
D.
1, 4
de
legibue
et
constitutiontabus
prineipum
et
ediotie
C.
1, 14
de
legibus senatusque consultis
et
longa consuctudisae
D.
1, 3
quae sit longa consuetudo
C. 8, 52
de
consulibus
et
non spargendis
ab his
pecuniie
et de
praefectis
et
magistris militum
et
patricüs
C. 12, 3
de
officio conattlis
D.
1, 10
de
appe
llationibus
et
consultationibrw !;
7, 62
de title
eo
ntestatione C.
3;9
de
contrac,tibus iudieum
vel
eorum
gut
eunt
circa
eoe
et
inhibendis donationibua
in
eoe faciendia
et ne
administrationie
tempore
proprias aedes aedificent
eine
sanetione pragmatica
C. 1, 53
de
tontrahenda
ernptione
et de
pactia inter emptorem
et
venditorem oompositie
et
quae
res
venire non
posaunt D. 18, 1
de
eontrahenda
emptione
C.
4, 38
de
contrahenda
et
committenda st.ipulatione
C.
8, 37
de
contraria tutelae
et
utili actione
D.
27, 4
de
contrario
iudicio
C. 5, 58
de
eonveniendis
fisci debitoribus
C.
10, 2
de lege
Cornelia
de
falsis
et de
senatus consulto Libo-
niano
D.
48, 10
ad
legem
Corneliam
de
falsis
C.
9. 22
ad
legem Corraetiam
de
sicariis
C. 9, 16
ad
legem Corne(iarn
de
sicariis
et
veneficis
D.
48,
9
de
eohortalibus
principibus
corniculareis
et
primipila-
ribus
C.
12,
57
ereditorem
evictionem non debere
C. 8, 45
de
crimine
expilatae hereditatis
C.
9, 32
de
c
ri
mine
peeulatue
C. 9, 28
de
e
ri
mine
sacrilegii C.
9, 29
de
crinnine stellionatus
C. 9, 34
de
cupressis
ex luco Daphnensi vel Perseis
per
Ae„-plo--
tum non excidendis vel vendendis
C.
11,
78
de
euratore
bonis dando
D.
42, 7
de
euratore furiosi vel prodigi
C. 5, 70
de
euratoribus J.
1, 23
de
euratoribns
furioso et
aliie
extra
minorea daudia
D.
27, 10
de
turiosis
G
12, 22
de euren
publico
angariis
et
parangariis C.
12, 50
de
custodia
et
exhibitione reorum
D.
48, 3
de
custodia
reorum C.
9, 4
D.
de
da
g
nno
infeeto
et de
suggrundis ct proteutionibua
D.
39,2
debitorem
venditionem pignoris impedire
neu
posse
C.
8, 28
de
debitoribus
civitatum
C.
11,
33
de
decanis
C. 12, 26
de
decretis
ab
ordine faciendis
D.
50, 9
de
decretis
decurionum
super
immunitate gnibusdam
concedenda
C.
10, 47
de
decttriis
urbia Romae
C.
11, 14
de
decurionibus et
filiis eorum
D.
50, 2
de
decurionibus
et
filiis
eorum
et
qui decnriones ha-
bentur quibus
modle a
fortuna curiae liberentur
C.
10, 32
de
decurionibus et
silentiariis
C.
12, 16
de
deditic.ia
libertate tollenda
C.
'7,
5
de
procuratoribus
et
dcfensoribus D.
3, 3
de
de j'ensoribus
civitatum C.
1, 55
de
delatoribus C.
10, 11
depositi
vel
contra
D.
16, 3 C. 4,
34
de
desertoribus et
occultatoribus eorum
C. 12,
45
de
dignitatibus C.
12, 1
de
dilationibus
C.
3, 11
de
feriis
et
ditatioraibus
et
diversis temporibus
D.
2, 12
de
discussoribus Q.
10, 30
de
distractione
pignorum
C.
8, 27
de
distractione
pignorum
et
hypothecarum
D.
20, 5
de
diversis
officiie
et
apparitoribue iudicum
et
proba-
toriia eorum C.
12, 59
de
diversis
praediis urbanis
et
rusticis teml-ilortun
et
civitatum
et
omni reditu civili
C.
11,
70
de
diversis
regulis iuris antiqui
D.
50, 17
de
diversis rescriptis
et
pragmaticia sanctionibus
C.
1, 23
de
diversis
teruporalihus praescriptionibus
et de
acces-
sionibus possessionum
D.
44, 3
de
dividenda
tutela
et pro
qua parte quisque tutorum
conveniatar C.
5, 52
de
rerum
divisione et
qualitate
J.
2,
1
de
divisione rerum
et
qualitate
D.
1,
S
de
ditrisione etipulationum
J.
3, 18
de
divortiis et
repudiis
D.
24, 2
divortio
facto
apud quem liberi morari vel educari de-
bent
C.
5, 24
de
doti
mali
et
metue exceptione
D.
44, 4
de
doto
malo
D.
4, 3
C.
2, 20
de
damestieis et
protectoribus
C.
12,
27

FII.IO
DOMESTICIS

VI
de
adsessoribus et
domesticia
et cancellariis indicum
C. 1, 51
de adquirendo rerum dominio
D.
41,
1
de
donationibus J.
2, 7
D.
39, 5 C. 8, 53
de
donationibus ante
nuptias vel propter nuptias et
sponsaliciis C. 5, 3
de
donationibus
inter viram et uxorem
D.
24, 1
de
donationibus
inter virum et uxorem et a parentibus
in liberos factis et de ratihabitione C. 5, 16
de
donationibus
quae sub modo vel condicione vel ex
certo tempore conficiuntur C. 8, 54
de mortis causa
donationibus D.
39, 6 C. 8, 56
de fundo
dotali D.
23, 5
C.
5, 23
de pactis
dotalibus D.
23, 4
de
dote
cauta et non numerata C. 5, 15
de
dote
praelegata
D.
33, 4
de
dotis
collatione
D.
37, 7
de
dotis
promissione vei nuda pollicitatione
C.
5, 11
de iure
dotium D.
23, 3
C.
5, 12
de rebns
dubiis D.
34, 5
de
duobus
reis constituendis
D.
45, 2
de
duobus
reis stipulandi et promittendi J. 3, 16
C.
8, 39
de evictionibus et
duplae
stipulatione
D.
21, 2
E.
de
edendo D.
2, 13
C.
2, 1
de legibus et constitutionibns principum et
edictis C.
1, 14
de Carboniano
edicto D.
37, 10 C. 6, 17
de successorio
edicto D.
3S, 9 C. 6, 16
de aedilicio
edicto
et
redhibitione et quanti minoris
D.
21, 1
de
edicto
divi Hadriani tollendo et quemadmodum scrip-
tus heres in pessessionem mittatur C. 6, 33
de
effractoribus et
expilatoribus
D.
47, 18
de optione vel
electione
legata
D.
33, 5
de adoptionibus et
emancipationibus
et alüs modis
quibus potestas solvitur
D.
1, 7
de
emancipationibus
liberorum C. 8, 48
de
emendatione
propinquorum C. 9, 15
de
emendatione
servorum C. 9, 14
de
emphyteutico
iure C. 4, 66
de actionibus
empti et
venditi
D.
19, 1 C. 4, 49
de
emptione
et venditione
J.
3, 23
de contrahenda
emptione
et venditione
D.
18, 1 C. 4, 38
de
eo
cui libertatis causa bona addicuntur
J.
3, 11
de
eo
per quem factum erit quo minus quis in iudicio
sistat
13.
2, 10
de
eo
qui pro tutore negotia gessit
C.
5, 45
de
eo
qni pro tutore prove curatore negotia gessit
D.
27, 5
de
eo
quod certo loco dari oportet
D.
13, 4
de metatis et
epidemeticis C.
12, 40
de
episcopali
audientia et de diversis capitulis quae ad
ins curamque et reverentiam pontificalem pertinent
C. 1, 4
de
episcopis et
clericis et orphanotrophis et brepho-
trophis et xenodochis et asceteriis et monachis et
privilegio eorum et castrensi peculio et de redimen-
dis captivis et de nuptiis ciericorum vetitis seu per-
missis
C.
1, 3
de
equestri
dignitate C. 12, 31
de
erogatione
militaris annonae
C.
12, 37
de errore advocatorum vel libellos seu precee conci-
pientium C. 2, 9
de calculi
errore C.
2, 5
etiam
ob chirographariam pecnniam pignns teneri
C.
8, 26
etiam per procuratorem causam in integrnm restitutio-
nie
agi
posse C. 2, 48
de
evicticmibus C.
8, 44
de
evictionibus
et duplae stipnlatione
D.
21, 2
eum
qui appellaverit in provincia defendi
D.
49, 11
de
eunuchis. C.
4, 42
ex
delictis defunctorum in quantum heredes convenian-
tur C. 4, 17
de causis,
ex
gnibne infamia alieni inrogatur
C.
2, 11
ex
quibus cansis maiores viginti quinque annis in in-
tegrum restituuntnr
D.
4, 6
de
exactionibus
tributorum
C.
10, 19
de exsecutoribus et
exactoribus C.
12, 60
de
exceptione
rei iudicatae
D.
44, 2
de
exceptione
rei venditae et traditae
D.
21, 3
de
exceptionibus J.
4, 13
de
exceptionibus
praescriptionibus et praeiudiciis
D.
44, 1
de
exceptionibus
sive praescriptionibus
C.
8, 35
de
excoctione
et translatione militarium annonarum
C. 12, 38
de
exr,usatione
veteranorum
C.
5, 65
de
excusationibus J.
1, 25
D.
27, 1
de
excusationibus
artificum
C.
10, 66
de
excusationibus et
temporibus earum
C.
5, 62
de
excusationibus
munerum
C.
10, 48
de
exercitoria
actione
D.
14, 1
de
exercitoria et
institoria actione C. 4, 25
de liberis et postumis heredibus instituendis vel
ex-
heredandis D.
28, 2
de
exheredatione
liberorum
J.
2, 13
de liberis praeteritis vel
exhercdatis
C. 6, 28
de tabulis
exhibendis D.
43, 5
C.
8,
7
de
exhibendis
vel transmittendis reis
C.
9, 3
ad
exhibendum D.
10, 4
C.
3, 42
de
expensis
pnblieorum ludorum C. 11, 42
expilatae
hereditatis
D.
47, 19
de crimine
expilatae
hereditatis
C. 9, 32
de
exsecutione
rei iudicatae
C.
7, 53
de
essecutoribus
et exactoribus
C.
12, 60
de variis et
extraordinariis
cognitionibus et si iudex
litern suam fecisse dicetur
D.
50, 13
de
extraordinariis
criminibus
D.
47, 11
F.
de lege
Fabia de plagiariis
D.
48, 15
ad legem
Fabiam C.
9, 20
de
fabricensibus C.
11, 10
de lege
Falcidia J.
2, 22
ad legem
Falcidiam D.
35, 2 C. 6, 50
de
falsa
causa adiecta legato vel fideicommisso
C.
6, 44
de
falsa
moneta
C.
9, 24
ad legem Corneliam de
falsis
C. 9, 22
de lege Cornelia de
falsis et
de senatus consulto Libo-
niano
D.
48, 10
familiae
erciscundae
D.
10, 2 C. 3, 36
de
famnosis
libellis C. 9, 36
de nautico
fenore D.
22, 2 C. 4, 33
de
feriis C.
3, 12
de
feriis et dilationibus et diversis temporibus
D.
2, 12
de summa trinitate et fide catholica et ut nemo de ea
publice contendere audeat C. 1, 1
de
fide
et iure hastae fiscalis et de adiectionibus G.
10,
3
de
fide
instrumentorum et amissione eorum
D.
22, 4
de
fide
instrumentorum et amissione eorum et antapo-
chis faciendis et de his quae eine scriptura fieri
possunt C. 4, 21
de
fideicommissaria
hereditatis petitione
D.
5, 6
de
fideicommissariis
hereditatibus
J.
2, 23
de
fideicommzissariis
libertatibus
D.
40, 5
C. 7,
4
de
fideicommaissis C.
6, 42
de legatis et
fideicommissis D.
30. 31. 32
de
fideiussoribus
J. 3, 20
de
fideiussoribus et
mandatoribus
D.
46, 1 C. 8, 40
de
fideiussoribus
et nominatoribus et heredibus tuto-
rum et curatorum
D.
27, 7
de
fideiussoribus
minornm
C.
2, 23
de
fideiussoribus
tutorum sen curatorum
C.
5, 57
de
fi,duciaria
tutela
J.
1, 19
de
filiis
familias et quemadmodum pro his pater tenea-
tur
C.
10, 62
de
fcliis
officialium militarium qui in bello moriuntur
C.
12, 47
de
filio
familias minore C. 2, 22
1^

INGENUIS
FIlVNM
VII
de
de
ftniaan regundorum
D.
10,
1
C.
3,
39
de
fiscalibus
usuris
C.
10,
8
de
advocatis
fisci C.
2,
8
C.
10,
1
de
iure
fisci
D.
49,
1
4

^
de
privilegio
fisci
C.
7,
'73
de
fiwminibus
ne
quid
in
dumme
publico
ripave eius
fiat,
quo
peius navigetnr
D.
43, 12
de
fonte
D.
43, 22
de
for
m
ulis
et
impetratione aetionum sublatis
C. 2, 57
de
iurisdictione omnium iudicum
et de
foro
competenti
C.3,13
de
usuris
et
fructiLus
et
causis
et
omnibus aecessionibus
et
mora
D.
22, 1
de
fructibus
et
litis expensis
C. 7, 51
de
frumento
Alexandrino
C. 11, 28
de
frumiento
urbis Constantinopolitanae
C.
11, 24
de lege
Fufia
Caninia sublata
J.
1, 7
C.
'7,
3
de
fugitivis
D.
11, 4
de
fugitivis
colonis patrimonialibus
et
emphyteuticis
et
saltuensibus
C. 11, 64
de
fugitivis
servis
et
libertis mancipüsque civitatum
artificibus
et ad diverse
opera deputatis
et ad
rem
privatem
vel dominicam pertinentibus
C.
6, 1
fundis
et
saltibus rei dominieae
C. 11, 67
fundia limitotrophis
et
terris
et
paludibus
et
pascuis
limitaneis vel castellorum
C. 11, 60
de
fundis
patrimonialibus
et
saltuensibus
et
emphyteu-
ticis
et
eorum condnetoribus
C. 11, 62
de
fundis
rei privatae
et
saltibus divinae domus
C.
11, 66
de
fundo
dotali
D.
23, 5
C.
5, 23
de
furibus
balnearüs
D.
47, 17
fu.rti
adversus nautas caupones stabularios
D.
47, 5
de
furtia
D.
47, 2
de
Arti
g

et de
servo corrupto
C.
6. 2
G.
de
generali abolitione
C. 9, 43
de
gladiatoribus
penitus tollendia
C.
11, 44
de
glande
legende
D.
43, 28
de
gradibue cognationis
T.
3, 6
de
gradibua
et
adfinibus
et
nominibus eorum
D.
38, 10
de
grege
dominieo
C. 11, 76
il.
de
usu
et
habitatione
J.
2, 5 D. 7, 8
de
usn fructu
et
habitatione
et
ministerio eervorum
C.
3, 33
de
haereticis
et
Manichaeis
et
Samaritis
C.
1,
5
de
heredibus
instituendis
J.
2, 14
D.
28, 5
de
heredibus
instituendis
et
quae personae heredes in-
stitui non
posaunt
C.
6, 24
de
heredibua
tutorum
C. 5, 54
de
actionibue hereditariia
C. 4, 16
de
hereditate
vel actione vendita
D.
18, 4 C. 4, 39
de
hereditatibua
decurionum naviculariorum cohorta-
linm militum
et
fabricensium
C.
6, 62
de
hereditatibus
quae
ab
intestato deferuntur
J.
3, 1
de
petitione
hereditatis
C.
3, 31
de
hereditatia
petitione
D.
5, 3
de
fide
icommissaria
hereditatis
petitione
D. 5, 6
de
p
osseesoria
hereditatis
petitione
D.
5,
5
de
heredum
gnalitate
et
differentia
T. 2, 19
de
hia
per
quos agere possumus J.
4, 10
de
his
eise
ex publica collatione illata sunt non usur-
de h dis C.
10, 75
hie
qnae
in
testamento delentur inducuntur vel in-
de
his
acr
ibuntur
D.
28, 4
de

elfte
poenae
causa
relinqunntur
D.
34, 6
his
9uae poenae nomine
in
testamento vel codicillis
r
ellnquuntur C.
6, 41
de
his quae
pro
non scriptis habentur
D.
34, 8
de hie
quae

modo legata vel fideicommissa relin-
gnuntnr
C. 6, 45
de
his
quae
vi
metneve
causa
gesta
Bunt C. 2, 19
de
his
quas
ut
Indignis auferuntur
D.
34, 9
his
qui
a
non domino manumissi sunt C.
7, 10
his
qui
a
principe vacationem acceperunt
C. 10, 45
his
qui accusare non possunt
C. 9, 1
hie
qui
ad
ecclesias confugiunt vel ibi eaclamant
C.
1, 12
his
qui
ad
statuas confugiunt
C. 1, 25
his
qui
ante
apertas tabulas hereditates tranamittunt
C.
6, 52
his
quibus ut indignis auferuntur
et ad
senatus con-
sultum Silanianum
C. 6, 35
his
qui effuderint vel deiecerint
D.
9, 3
his
qui ex officio quod administraverunt conveniun-
tur
C. 11, 39
his
qui ex publicis rationibus mutuam pecuniam
acceperunt
C. 10, 6
his
qui
in
ecclesüs manumittuntur
C.
1, 13
his
qui
in
exilium dati vel ordine moti sunt
C.
10, 61
his
qui
in
priorum creditorum locum succedunt
C.
8, 18
his
qui latrones vel
in
aliis eriminibue reos occulta-
verint
C. 9, 39
his
qui non impletis stipendiis sacramento soluti
sunt
C.
10, 55
his
qui notantur infamia
D.
3, 2
his
qui numero liberorum vel paupertate exeusa-
tionem meruerunt
C. 10, 52
his
qui parentes vel liberos occiderunt
C. 9, 17
his
qui
per
metum iudicis non appellaverunt
C. 7, 67
his
qui potentiorum nomine titulos praediis adfigunt
vel eorum nomina
in
lite praetendunt
C.
2, 14
hie
qui
se
deferunt
C.
10, 13
his
qui sibi adscribunt
in
testamento
C. 9, 23
his
qui sponte munera susceperunt
C. 10, 44
his
qui
sui
vel alieni iuris sunt
J.
1, 8
D.
1, 6
his
qui veniam aetatis impetraveruirt
C. 2, 44
homine
libero exhibendo
D.
43, 29
liberis exhibendis seu
de
ducendis
et de
honiine
libero exhibendo
C. 8, 8
statu
hominwm
D.
1, 5
honoratorum
vehiculis
C.
11, 20
honoribus
et
muneribus non continuandis inter pa-
trem
et
filium
et de
intervallis
C.
10, 41
pignoribus
et
hypothecis
et
qualiter ea contrahantur
et de
pactia eorum
D.
20,
1
I.
lege
Rhodia
de
iactu
D.
14, 2
iurie
et
facti
ignorantia
D.
22, 6
C.
1, 18
per
quos agere possumus
J.
4, 10
iis
qui
sui
vel alieni
inne
sunt
J.
1, 8
D.
1, 6
immunitate
nemini concedenda
C.
10, 25
iure
immwnitatis
C.
50, 6
impensis
in res
dotales factis
D. 25, 1
imponenda
lucrativis deseriptione
C. 10, 36
impuberum
et
aliie substitutionibua
C. 6, 26
incendio
ruina naufragio
rate
nave expugnata
▪
47, 9
incertis
personis
C. 6, 48
incestis
et
inutilibus nuptiis
C. 5, 5
municipalem
et de
incolis
D.
50, 1
incobis
et
ubi quis domicilium habere videtxr
et de
hie
qui studiorum
causa in
alia civitate degunt C.
10, 40
condietione
indebiti
D.
12, 6
C.
4, 5
indieta
viduitate
et de lege
Iulia Miscella
tollende
C.
6, 40
indictionibua
C.
10, 17
in
diem addictione
D. 18, 2
praescriptis
verbis et
in
factuiB actionibus
D.
19, 5
infamibus
C.
10, 59
infantibus
expositis liberis
et
servis
et de hie
qui
sanguinolentos emptos vel nutriendos acceperunt
C.
8, 51
infirmandia poenis caelibatus
et
orbitatis
et de
deci-
mariia sublatis
C.
8,
57
ingenuis J.
1, 4

IIvaEIvUIs

VIII

LE4ITD
►
IA
de
de
de
de
ad
ad
ad
ad
ad
de ingcnuis manumissis C. 7, 14
de ingratis liberis
C.
8, 49
de in integrum restitutione minorum viginti quinque
anuis C .2, 21
i„ integrem restitutione postulata ne quid novi fiat
C. 2, 49
de
in
integrum restitutionibus
D.
4, 1
iniuncti muneris su.mptus ad omnes oolle„ aa pertinere
C.
11, 3g
de iniur%is
J.
4, 4
C. 9, 35
de %uiuriis et famosis libellis
D.
47,
10
de
iniusto
rupto irrito facto testamento
D.
28, 3
de in ius vocando
D.
2, 4 C. 2, 2
in ius vocati ut eant aut satis vel cautum dent
D.
2, 6
de in litern dando tutore vel curatore C. 5, 44
de
in
litern iurando
D.
12, 3 C. 5, 53
de inofficiosis donatiouihus C. 3, 29
de
inof fi.ciosis
dotibus
C.
3, 30
de
inofficioso
testamento
J.
2, 18
D.
5, 2 C. 3, 28
iH quibus causis eessat longi tenaporis praescriptio C.
7, 34
in
quibus causis coloni censiti dominos scousare pos-
sunt C. 11, 50
%n quibus causis in integrum restitutio necessaria non
est C. 2, 40
in
quibus causis militantes fori praescriptione uti non
posaunt
C.
3, 25
quibus causis pignus el hypotheca taeite contrahl-
tur
D.
20, 2 C. 8, 14
in quibus causis tutorem habend tutor vel curator dari
poteet C. 5, 36
de in rem verso
D.
15, 3
de
inspiciendo
ventre custodiendo.7ue partu
D.
25, 4
de
inatitoria actione
D.
14, 3
de
iustitoria
et ezercitoria actione C. 4, 25
de
institutionibus
vel substitutiouibus sen restitutioni-
bas sub condicione factis C. 6, 25
de inatructo vel instrumento legato
D.
33, 7
de fide iustrumentorum et amissione eorum
D.
22, 4
0. 4, 21
inter
alles acta vel iudieata aliii non nocere C. 7, 60
de intcrdictis
J.
4, 15
C.
8, 1
de
interdictis et
relegat.is et deportatis
D.
48, 22
de
tnterdictis
sive
extraordinariis actionibus quae pro
bis competunt
D.
43,
1
de
interdicto
matrimonio inter pupillam et tutorem sen
ouratorem filiosque eorum C. 5, 6
de re iudicata et de effectu sentent.iarnm
et de inter-
locutionibus
D.
42, 1
de sententüs et
interlocutionibus
omnium iudicum C. 7, 45
de
iutcrrogationibus
in iure faciendis et interrogatoriis
actionibus D. 11, 1
de
inutilibua
stipulationibus J. 3, 19
de irenarchis C. 10, 77
de
itinere
actuque privato
D.
43, 19
de Iuclaeis et caelicolis C. 1, 9
iudicatum
solvi
D.
46,
7
de ieuliciis C. 3, 1
de
iudiciis et
nbi quisque agere vel
D.
5, 1
lege
lulia
ambitus D. 48,
14
lege
Julia
de annona D. 48, 12
indieta viduitate et de lege
Julia
lfiiseella tollend&
C. 6, 40
lege Iulia repetundarum
D.
48, 11
legem
luliam
de adulteriis coercer,dis
D.
48, 5
legen
Iuliam
de adulteriis et de stupro
C.
9, 9
legern
Iuliam
de ambitu C. 9, 26
legem
Iuliam
de vi private
D.
45, 7
legen) Iuliarn de vi publica
D.
48, 6
ad legern
Iuliam
de vi publica seu private
C.
9, 12
ad legern
luliam
maiestatis
D.
48, 4
C.
9, 8
ad legem Iuliam peculatus et de sacrilegis et de resi-
duis
D.
48, 13
ad leger Iuliam repetundarnm C. 9, 27
de
inre aureorum anulorum
D.
40, 1
4
de
iure
aureorum saulorum
ei de
aatalibn.s
dis C. 6, 8
iure
codicillonnm
1).
29, 7
iure deliberandi
D.
2S, 8
eure deliberaudi et de adeunda vel adquirenda here-
ditate C. 6, 30
iure domiuii impetrando
C.
8, 33
iure dotium
D.
23, 3 C. 5, 12
emphpteutico iure C. 4, 66
iure fisci
D.
49, 14
C.
it', 1
iure immunitatis
1).
50, 6
rebus creditis et de
iureiur2ndo 0.
4, 1
iureiuraudo propter calumniam dando C. 2, 5S
iureiurando
sive voiuntario sive uecessario sive
itt-
diciali
D.
12, 2
iure liberorurn C. 8, 58
iure naturali et gentiuni et eivili
J.
1, 2
iure patronatus
II.
37,
14
bonis libertorum et de inrc patronatus
C.
6, 4
iure persouarum
J.
1, 3
iure rei publieae C. 11, 30
officio i:.ridici
D.
1, 20
officio inridici Aleaandriae C.
1,
57
iurisdirtione D.
2, 1
furiFdJeliOne
omuiun, iudicum et de foro oompetenti
C.
3, 13
iurrs et
facti ignorautia
D.
22
,
6
C.
1. 15
iustilia et jure
J.
1, 1
D.
1, 1
I
^
de
Latina
libertate tollende et per
civitatem Romanam trausfusa
C.
de
lcgatzonibua D.
50, 7 C. 10, 65
de
legat:s J.
2, 20 C. 6, 37
de
leyatis
et fide.icommissis
D.
30. 31. 32
comtnunia de
leyatzs
et fideicomrnissis
C.
6, 43
de
leyatsw
praestandis contra tabulas bouorum posses-
sione petita
D.
37, 5
de
lege
Aquilia
J.
4, 3 C. 3, 35
de
lege
eomtuissoria
D.
18, 3
[de conunissoria
lege
in pignoribus reseindenda C. 8, 34]
de
lege
Cornelia de falsis et de senatus cousulto Libo-
nimm
D.
48, 10
lege
Fabia de piagiariis
lege Falcidia
J.
2, 22
lege
Fufia Caninia sublata
J.
1. 7
lege
Fufia Caniuia tollend
C.
7, 3
lege
lulia ambitus
D.
48, 14
lege
Iulia de annona
D.
4S, 12
=
-idicta viduitate et de
lege
Iulia Miseella tollende
40
t•eyt lulia repetundarutn
D.
4S, 11
lege
Pompeia de parricidiis
D. -15,
9
lege
Rhodia de iactu
L.
14, 2
legem
Aquiliarn
Il.
9, 2
legem
Corueliam de falsis C. 9, 22
legcm
Coruetiam de sicariis C. 9, 16
tigern
Corueliam de sicariis et veneticis
D.
48, 8
legem
Fabiatn C. 9, 20
lcgem
Falcidiam
D.
35, 2
C.
6, 50
leycm
luliarn de adulteriis coerceudis
D.
4S, 5
legem
luliano de adulteriis et de stupro
C.
9, 9
leyem
luliam de auilaitu
C.
9, 26
legern
luliam de vi private
D.
45, 7
legem
luliam de vi publica
D.
4S, 6
legem
luliam de vi publica sen private
C.
9, 12
lcgern
luliam maiestatis
D.
45, 4
C.
9, 8
legem
Iuliam peculutus et de sacrilegis
et
de resi•
duis
D.
48, 13
legem luliam
repetundarum
0.
9, 27
legem.
Viseiliam C. 9, 21
le
g
ibus et
coustitutionibus principum et edictis C.
1, 14
legibua
senatusque consultis
D.
1, 3
kgitima
legatinut
kgitima
kyitirr:a
c
d
d.
d
di
de
et;
et%
de
de
ew,
de
ex
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
de
ae
de
de
ad
ad
ad
ad
ad
ad
ad
ad
ad
ud
ad
ad
ad
ad
ad
ad
de
de
de
de
de
de
C.
8, 38
conveniri debeat
restitaea•
certoe modos
is
7, 6
D. 48, 15
et
longa consuetudine
adgnatorum suceessione J. 3, 2
adgnatorutn tutela J. 1
,
1g
parentium tutela
J.
1,
18
patronurum tutela
J.
1, 17

LEßITI71s
N
E
de
legitirna
tutela
C.
5, 30
ende
legiti
•
rni
et unde cognati
ende lt,gatirni
D.
38, 7
de

heredibus
C.
6, 58
ae
legitimia
tutoribus
D.
26, 4
de
libellis
dimissoriis qui apostoli dicuntur
D.
49, 6
de
libe•ai
.
i
causa
.D. D.
34, 3
C.
7, 16
de
liberatione
lega
ende
liberi C.
6, 14
ai
tabulae t.estamenti nullae extabunt unde
liberi D.
de
38' 6

P
et ostumis heredibus instituendis ve1 exhere-
tiberis
dandis D. 28, 2
de ti
ū
eris
exh.ibendis item ducendis
D.
43, 30
de
liberis
exhibendis seu de duccndis et de homiue libero
exhibendo C. 8, 8
de
libcris
praeteritis vel exheredatis
C.
6, 28
de agnoseendis et alendis
libcris
vel parentibus
vel
patronis vel libertis
D.
25, 3
de
liber
•
tinis T.
1, 5
C.
10, 58
c
ā
e
libertis
et eoruut liberis
C.
6, 7
de
libertis
universitatum D. 38, 3
de lege Cornelia de falsis et de senatus consulto
Libo-
niano D.
48, 10
de
litigiosis D.
44, 6
C.
8, 36
de
litis
contestatione
C. 3, 9
de
litorunz
et itinerum custodia
C.
12, 44
de
litterarum
obligatione
J.
3, 21
ducati
conducti
D.
19, 2
de
locatione
et conductione
J.
3, 24
de
locatione
praediorum eiviliuur vel fiscaliurn sive tem-
plorum sive rei privatae vel donrinicae
C.
11, 71
de
locato
et couducto
C.
4, 65
cle
locis
et itineribus publie•is
D.
43,
7
de
loco
publico fruendo
D.
43, 9
de legibus senatusque consultis et
longa
consuetudine
D.
1, 3
Amte
sit 'longa consuetudo C. 8, 52
de
longi
temporis praeseriptione quae pro libertate et
non adversus libertatem opponitur C. 7, 22
de lucris advocatorum et concussionibus officiorum sive
apparitoruut C. 12, 61
dt
luitione
pignoris C. 8, 30
M.
de SC.
Macedoniano D.
14, 6
ad 8C.
11lacedonianurn C.
4, 28
de
magistratibus
conve.niendis
D.
27,
8
C.
5, 75
de
maagistratibus
municipalibus G 1, 56
de officio
magistri
militum
C.
1, 29
de officio
magistri
officiorum C. 1, 31
de
rr.o..gistris
seriniorum
C.
12, 9
de
maiuma C.
11, 46
de
maaleJicis
et mathematicis et ceteris similibus
C.
9, 18
de
mancipiis et
colonis pa.trimonialium et saltuensium
et emphyteuticorum fundorum C. 11, 63
de
rnandatis
principum
C.
1, 15
mandati vel contra
D.
17,
1
C. 4, 35
de
mandato T.
3, 26
de
ln
anumissionibus
D.
40, 1
communia de
rnanumissionibus C.
7, 15
de
manumissionibus
quae servis ad universitatem per-
tinentibus imponuntur
D.
40, 3
de
mtnumissis
testamento
D.
40, 4
de
rna,numissis
vindicta
D.
40, 2
de maleficis
et
mo,thernaticis et
ceteris similibus
C.
9, 18
de
p
rofessoribus et
medicis C.
10, 53
da rnendicantibus validis
C.
11, 26
ei mensor falsum modum dixerit
D.
11, 6
de
mensoribus C.
12, 27
de commercüs et
mercatorn:bus C.
4, 63
de
rnetallariie et
metallis et procuratoribus metallorum
C. 11, 7
de
rnetatis
et epidemeticia C. 12, 40
de
+netropoli
Beryto G. 11, 22
de
migrando D.
43, 32
de
militari
testamento
J.
2, 11
D.
29, 1
de
rnilitari
veste
C. 12, 39
de castrensianis et
ministerianis C.
12, 25
de
rninoribus
viginti quiuque annis
D.
4, 4
de
modo
multarum quae ab iudicibus inflil;untur
C.
1, 54
de m.onopoliis et de conventu negotiatorum illicito vel
artificum ergolaborumquo nee nein balneatorum pro-
hibitis illicitisque pactionibus C. 4, 59
de usuris et fructibus et causis et omnibus accessioni-
bus et mora
D.
22, 1
de
rnortis
causa donationibus et capionibus
D.
39, 6
de
mortis
causa donationibus
C.
8, 56
de
rnortuo
inferendo et sepulchro aedificando
D.
11, 8
de
m.ulieribus
in quo loco munera sexui congruentia
et honores agnoseant C. 10, 61
de
mulieribus
quae servis propriis se iunterunt C. 9, 11
ut nemini liceat in coemptione specierum
So
excusare
et de munere sitoniae C. 10, 28
de
muneribus
et honoribus
D.
50, 4
de honoribus et
muneribus
non continuandis inter pa-
trem et filium et de iutervallis C. 10, 41
de
miuneribus
patrimoniorurn C. 10, 42
de
miunicipibus
et originariis C. 10, 39
de
mturilegulis
et gynaeciariis et procuratoribus gynaecii
et de monetariis et bastagariis
C.
11, 8
de
mutatione
nominis
C.
9, 25
N.
de
natalibus
restituendis
D.
40, 11
de inre aureorum anulorum et de
natalibus
restituendis
C.
6, 8
de
naturalibus
liberis et matribus eorum et ex quibus
causis iusti efficiuntur C. 5, 27
de
naufragiis C.
11, 6
de
navibus
non exeusandis
C.
11, 4
de
naviculariis
seu naucleris publicas species transpor-
tantibus C. 11, 2
nautae caupones stabuIarii ut recepta restituaut
D.
4, 9
furti adversus
nautas
caupones stabularios
D.
47, 5
de
nautico
fenore
D.
22, 2
C.
4, 33
de
nautis
Tiberinis
C.
11, 27
de
nceesscvriis et
servis heredibus instituendis vel sub-
stituendis C. 6, 27
ne Christiauum mancipium haereticus vel paganus vel
Iudaeus habeat vel possideat vel cireumeidat
C.
1, 10
ne
comitibus rei mi.litaris vel tribunis lavacra paesten-
tur C. 1, 47
ne
de statu defunctorum post quinquennium quaeratur
D.
40, 15 C. 7, 21
ne
fideiussores vel mandatores dotium dentur
C.
5, 20
ne
filius pro patre vel pater pro filio emancipato vel
libertus pro patrono conveniatur C. 4, 13
ne
fiscus rem quam vendidit evincat C. 10, 5
ne fiscus vel res publica procurationem alicui patrocinii
causa in lite praestet C. 2, 17
negotiatores
ne militent C. 12, 34
de
negotiis
gestis
D.
3, 5 C. 2, 18
ne
liceat in una eademque causa tertio provocare vel
post duas sententias iudicum quas definitio prae-
fectorum roboraverit eas retractare C. 7, 70
ne
liceat potentioribus patrocinium litigantibus prae-
stare vel actiones in se transferre C. 2, 13
nemini
Heere signum salvatoris Christi vel in•silice vel
in marmore aut sculpere aut pingere C. 1, 8
ne
operae a collatoribus eYigantur
C.
10, 24
ne
pro dote mulieri bona mariti addicantur C. 5, 22
ne
quid in flumine publico fiat, quo aliter aqua fluat.
atque uti priori aestate fluxit
D.
43, 13
ne
quid in loco publico vel itinere fiat
D.
43, 8
ne quid in loco sacro fiat
D.
43, 6
ne quid oneri publico imponatur
C.
11, 5
ne
quis eum qui in ius vocabitur vi eximat
D.
2, 7
ne
quis in sua causa iudicet vel ins sibi dicat
C.
3, 5
ne
quis liber invitus actum rei publicae gerere cogatur
C.
11,
37
C. 6, 15
b

NE

X

POSSESS10NE
d
d
d.
dr
et
et,
de
de
eu
de
ex
ne rei
dominicae vel templorum vindicatio temporis
exceptione submoveatur
C.
7, 38
ne rei
militaris comitibus vel tribunis lavacra praesten-
tnr C. 1, 47
[ne rusticani ad ullum obsequium devocentur C. 11, 55]
ne
sanctum baptisma iteretur C. 1. 6
ne
sine iussu principis certis iudicibus liceat confiscare
C. 9, 48
ne tutor vel curator vectigal conducat C. 5, 41
ne vis fiat ei qui in possessionem missus erit
D.
43, 4
ne
uxor pro marito vel maritus pro uxore vel mater
pro filio conveniatur C. 4, 12
nilizl
innovari appellatione interposita
D.
49, 7
de
Nili
aggeribus non rumpendis C. 9, 38
non
licere metrocomiae habitatoribus loca sua ad extra-
neum transferre C. 11, 56
de non numerata pecunia C. 4, 30
de
novationibus
et delegationibus
D.
46, 2 C. 8, 41
[de
novi
operis nuntiatione C. 8, 10, 141
de
noxalibus
actionibus
J.
4, 8
D.
9, 4 C. 3, 41
de
nudo
ex iure Quiritium tollendo
C. 7, 25
nulli
licere in frenis et equestribus sellis et in balteis
margaritas et smaragdos et hyacinthos aptare et de
artificibus palatinis C. 11, 12
de
numerariis
actuariis et chartulariis et adiutoribus
scriniariis et exceptoribus sedis excelsae ceterorum-
que iudicum tam civilium quam militarium C. 12, 49
de nundinis
D.
50, 11 C. 4, 60
de ritu
nuptiarum D.
23, 2
de
nuptiis J.
1, 10
C.
5, 4
0.
de
oblatione
votorum C. 12, 48
de
obligationibus J.
3, 13
de
obligationibus
et actionibus
D.
44, 7
C.
4, 10
de
obligationibus
quae ex delicto nascuntur
J.
4, 1
de
obligationibus
quae quasi ex delicto nascuntur
J.
4, 5
de
obligationibus
quasi ex contractu
J.
3, 27
de
obsequiis
parentibus et patronis praestandis
D.
37, 15
de
obsequiis
patronis praestandis 0. 6, 6
de
officio
adsessorum
D.
1, 22
de
officio
civilium iudicum C. 1, 45
de
officio
comitis Orientis C. 1, 36
de
officio
comitis rerum privatarum 0. 1, 33
de
officio
comitis sacrarum largitionum C. 1, 32
[de
o f ficio
comitis sacri palatii C. 1, 34)
de
officio
comitis sacri patrimonü C. 1, 34
de
officio
consulis
D.
1, 10
de
officio
diversorum iudicum C. 1, 48
de
officio
eius cui mandata est iurisdictio
D.
1, 21
de
officio
eius qui vicem alicuius iudicis obtinet C.
1, 50
de
officio
iudicis
J.
4, 17
de
officio
iudicum militarium
C.
1, 46
de
officio
iuridici
D.
1, 20
de
officio
iuridici Alexandriae
C.
1, 57
de
officio
magistri militum C. 1, 29
de
officio
magistri officiorum
C.
1, 31
de
officio
praefecti annonae C. 1, 44
de
officio
praefecti Augustalis
D.
1, 17
C.
1, 37
de
officio
praefecti praetorio
D.
1, 11
de
officio
praefecti praetorio Africae et de omni eius-
dem dioeceseos statu C. 1, 27
de
officio
praefecti vigilum D. 1, 15
C.
1, 43
de
o f fccio
praefecti urbis
D.
1, 12
C.
1, 28
de
officio
praefectorum praetorio Orientis et Illyrici
C. 1, 26
de
officio
praesidis
D.
1, 18
de
officio
praetorum D. 1,
14
C.
1, 39
de
officio
proconsulis et legati
D.
1, 16
C.
1, 35
de
officio
procuratoris Caesaris vel rationalis
D.
1, 19
de
officio
quaestoris
D.
1, 13
C.
1, 30
de
officio
rectoris provinciae
C.
1, 40
de
o f ficio vic
ā
rii C.
1, 38
de
omni
agro deserto et
quando steriles fertilibus im-
ponuntur C. 11, 59
de
operibus
publicis
D.
50, 10
C.
8, 11
de
operia
libertorum
D.
33, 1
C.
6, 3
de
operis
novi nuntiatione
D.
39, 1
[de novi
operis
nuntiatione C. 8, 10, 141
de
operis
servorum
D. 7, 7
de
optione
vel electione legata
D.
33, 5
de
ordine
cognitionum C. 7, 19
de
ordine
iudieiorum
C. 3, 8
de
origine
iuris et omnium magistratuum et
succee
n
sione prudentum
D.
1, 2
de SC.
Orfifiano J.
3, 4
ad SC.
Orfitianum C.
6, 57
ad SC. Tertuliianum et
Orfifianum. D.
38, 17
P.
de
pactis D.
2, 14
C.
2, 3
de
pactis
conventis tam super dote quam super dons,-
tione ante nuptias et paraphernis
0.
5, 14
de
pactis
dotalibus D. 23, 4
de
pactis
inter emptorem et venditorem eompositis
D.
18, 1
C.
4, 54
de
pactis
pignorum et de commissoria lege in
pign3-
ribus
rescindenda C. 8, 34
de
paganis
et sacrificiis et templis
C.
1, 11
de
palatiis et
domibus dominicis
0.
11, 77
de
palatinis
sacrarum largitionum et rerum privatarum
C. 12, 23
de
partu
piguoris et omni causa
C.
8, 24
de
pascuis
publicis vel privatis
C.
11, 61
de
patria
potestate
J.
1, 9
C.
8, 46
de
patribus
qui filios distraxerunt C. 4, 43
de iure
patronatus D.
37, 14
C.
6, 4
de crimine
peculatus
C. 9, 28
de
peculio D.
15, 1
de castrensi
peculio D.
49, 17
de peculio
eius qui libertatem mcruit
C. 7,
23
de
peculio
legato
D.
33, 8
de
pecunia
constituta
D.
13, b
de constituta
pecunia C.
4, 18
de
pedaneis
iudicibus C. 3, 3
de penu legata
D.
33, 9
de
perfecti.ssimatus
dignitate C. 12, 32
de
periculo
eorum qui pro magistratibus intervenerunt
0. 11, 35
de
periculo
et commodo rei venditae
D.
18, 6 C. 4, 473
de
periculo
nominatorum C. 11, 34
de
periculo
successorum parentis C. 10, 63
de
periculo
tutorum et curatorum C. 5, 38
de rerum
permutatione D.
19, 4
C.
4, 64
de
perpetuis
et temporalibus actionibus et quae ad
heredes et in heredes transeunt
J.
4, 12
per
quas personas nobis adquiritur
J.
2, 9 C. 4, 27
per
quas personas nobis obligatio adquiritur J. 3. 28
de hereditatis
petitione D.
5, 3
de
petitione
hereditatis C. 3, 31
de
petitionibus
bonorum sublatis
C.
10, 12
de actione
pigneraticia 0.
4, 24
de
pigneraticia
actione vel coutra
D.
13, 7
de
pignoribus C.
8, 13
de
pignoribus
et hypothecis et qualiter ea contrabantur
et de pactis eorum
D.
20, 1
de
pistoribus C.
11, 16
de lege Fabia de
plagiariis D.
48, 15
[ad legem Fabiam de
plagiariis C.
9, 20)
de
plus
petitionibus 0. 3, 10
plus
valere quod agitur quam quod simnlate concipitur
C. 4, 22
de
pocrta
iudicis qui male iudieavit vel eius qui iudi-
cem vel adversarium corrumpere curavit C. 7, 49
de
poena
temere litigantium J. 4, 16
de
poenis D.
48, 19 C. 9, 47
poenis
fiscalibus creditores praeferri C. 10, 7
de
pollicitationibus D.
50, 12
de lege
Pompeia
de parricidiis
D.
48, 9
de
ponderatoribus
et auri i.11atione C. 10, 73
de
popularibus
actionibus
D.
47, 23
de adquirenda et retinenda
possessione C. 7,
32
de adquirenda vel amittenda
possessione D.
41, 2

XI

QL'E31AD3ZODUM
POSSES80RIA
de
1',osaessoria
heredit.a.tis petitione
D.
5, 5
de eaptivis et de
postlirninio
et redemptis ab hostibus
D.
49, 15
de
postliminio et
de redemptis ab hostibus
C. 8, 50
de postuland
o
D.
3, 1 C. 2, 6
de
postumis
heredibus instituendis vel exheredandis vel
praeteritis C. 6, 29
de
potioribus
ad munera nominandis C. 10, 67
de
yraebendo
salario
C.
10, 37
de
praedüs
curialium sine decreto non alienandis C.
10, 34
de
praediis
naviculariorum C. 11, 3
de
praediis
tamiacis et de his qui ex colonis dominicis
aliisque liberae condicionis procreantur
C.
11, 69
de
praediis
vel aliis rebus minorum sine decreto non
alienandis vel obligandis C. 5, 71
de apparitoribus
praef'ecti
annonae C. 12, 58
de officio
praefecti
annonae C. 1, 44
de officio
pracfecti Augustalis D.
1, 17 C. 1, 37
de officio
praefecti
praetorio
D.
1, 11
de officio
prae fecti
praetorio Africae
C.
1, 27
de officio
praefecti
vigilum
D.
1, 15 C. 1, 45
de officio
praefecti
urbis
D.
1, 12
C.
1, 28
de
praefectis
praetorio sive urbi et magistris militum
in diguitatibus exaequandis C. 12, 4
de officio
pracfectorwna
praetorio Orientis et lllyriei
C. 1, 26
ide
praepositis
agentium in rebus C. 12, 20, 51
de
praepositis
labarum C. 12, 18
de
praepositis
sacri eubiculi et de omnibus cubicula-
riis et privilegiis eorum
C.
12, 5
de
praescriptione
longi temporis decem vel vigiuti au-
norum
C.
7, 33
de
praescriptione
triginta vel quadraginta annorum
C. 7, 39
de exceptionibus sive
praescriptiorzibus C.
8, 35
de exeeptionibus
praescriptionibus et
praeiucliciis
D.
44, 1
de rerum permutatione et de
praescriptis
verbis actione
C.
4, 64
de
praescriptis
verbis et in faetum actionibus
D.
19, 5
de officio
praesidis D.
1, 18
de probationibus et
praesunnptionibus D.
22, 3
de
praetoribus
et heuere praeturae et gleba et folli et
septem solidorum funetione sublata C. 12, 2
de
praetorio
pignore et ut in actionibus etiam dehi-
torum missio praetorii pignoris procedat C. 8, 21
de officio
practorurn D.
1, 14 C. 1, 39
de
praevaricatione D.
47, 15
de diversis rescriptis et
pragmaticis
sanetionibus
C.
1, 23
de
precario D.
43, 26
de
precario
et de Salviano interdieto C. 8, 9
de
precibus
imperatori offerendis et de quibus rebus
supplicare liceat vel non C. 1, 19
de
prinaicerio
et seeundocerio et notariis (, 12, 7
de
prirnipifo
0.
12, 62
de priracipibus ageutum in rebus
C.
12, 21
de
privatis
carceribus inhibendis C. 9, 5
de
privatis
delictis
D.
47, 1
de
privilegiis corporatorum nrbis Romae C. 11, 15
de
privilegiis
domas Augustae vel rei privatae et qua-
ru3m collationum excusationem habent C. 11, 75
d
privifegiis
eorum qni in sacro palatio militant
C.
12, 28
de privilegiis scholarum
C.
12, 29
ie
pn
'avilegiis urbis C
o
nstantinopolitanae C. 11, 21
de
pr
ivilegio
dotis
C. 7,
74
de
pr
ivilegio
fisci
C.
7, 73
de
prob
ationibr,
t
s C. 4, 19
de
pro
bationibus
et praesumptio
n
ib
us

D.
22, 3
de apparitoribus
proconsul
is

et legati C. 12,
55
de officio
pr
oconsulis
et legati D. 1, 16 C.
1,
35
de
procuratoribu.a C.
2, 12
de
procuratoribus
et
d
efeusoribaas
D.
3, 3
pro derelicto
D.
41,
7
pro
donato
D.
41, 6
pro dote
D.
41, 9
pro
emptore
D.
41, 4
pro
herede vel pro possessore
D.
41, 5
pro
legato
D.
41, 8
pro
quibus causis servi praemium accipiunt libortatem
C.
7, 13
pro
soeio
D.
17, 2 C. 4, 37
[pro
soluto
D.
41, 3, 461
pro
suo
D.
41, 10
de
pro fessoribus et
medicis C. 10, 53
de professoribus qui in urbe Constantinopolitana do-
centes ex lege meruerint comitivam C. 12, 15
comminationes epistulas
prograrnmata
subscriptiones
auctoritatem rei iudicatae non habere C. 7, 57
de
prohibita
sequestratione pecuniae C. 4, 4
de domesticis et
protectoribus C.
12, 17
de
proxeneticis D.
50, 14
de
proximis
sacrorum seriniorum ceterisque qui in sa-
cris scriniis militant C. 12, 19
publicae
laetitiae vel consulum nuntiatores vel insi-
nuatores constitutionum et aliartuu sacrarum vel
iudicialium litterarum ex deseriptione vei ab invitis
ne quid accipiaut immodicum G 12, 63
de
publicanis
et vectigalibus et commissis
D.
39, 4
de
Publiciana
in rem actione
D.
6, 2
de
publicis iudiciis J.
4, 18
D.
48, 1
de
pupillari
substitutione
J.
2, 16
R.
de
quadrieranii
praescriptione C. 7, 37
de
quadrimenstruis
tam civilibus quam militaribus bre-
vibus C. 1, 42
quae
in fraudem creditorum facta sunt, ut restituantur
D.
42, 8
quae
res exportari non debeant C. 4, 41
quae
res pignori obligari possunt vel non et qualiter
pignus contrahatur C. 8, 16
quae
res pignori vel hypothecae datae obligari non
possunt
D.
20, 3
quae
res venire non possunt et qui vendere vel emere
vetantur C. 4, 40
quae
sententiae eine appellatione rescinclautur
D.
49,
8
quae sit longa cousuetudo
C. 8, 52
de
quaestionibus D.
48, 18 C. 9, 41
de
quaestoribus
magistris officiorum comitibus sacrarum
largitionum et rei privatae C. 12, 6
de officio
quaestoris D.
1, 13
quando
appellandum sit et intra quae tempora
D.
49, 4
quando civilis actio criminali praeiudicet et an utra-
que ab eodern exerceri potest C. 9, 31
quando curatores vel tutores esse desinant
C.
5, 60
guando
de peculio actio annalis est
D.
15, 2
quando
decreto opus non est C. 5, 72
quando
dies legati vel fideicommissi cedit C. 6, 53
quando
dies legatorumvel fideicommissorum cedat
D.36,
2
quando
dies ums fructus legati cedat
D. 7,
3
guando
et quibus debetur quarta pars ex bonis decu-
rionum et de modo distributiouis eorum
C.
10, 35
quando
ex facto tutoris vel curatoris minores agere
vel couveniri possunt
D.
26, 9
C.
5, 39
quando
fiscus vel privatus debitoris sui debitores exi-
gere potest C. 4, 15
quando
imperator inter pupillos vel viduas vel misera-
biles personas cognoscat et ne exhibeantur C. 3, 14
quando
libellus principi datus litis eontestationem fa-
ciat C. 1, 20
quando
liceat ab emptione discedere
C.
4, 45
quando
liceat sine iudice unicuique vindicare se vel
publicam devotionem C. 3, 27
quando
mulier tutelae officio fungi potest
C.
5, 35
quando
non peteutium partes petentibus ndcreacunt
C.
6, 10
quando
provocare non est necesse
C.
7, 64
de
a
D.
edilicio
21,1 edicto et redhibitione et
quanti
miuoriq
quarurn rerum actio non datur
D.
44, 5
qaremaclnaodurn
&periantur testamenta et inspiciantur et
describantur
D.
29, 3
C
6, 32

QUEMADMODUü

XII

REPUnuB
d
d
de
et
et,
de
de
eu
de
vn
queadmwdum
civilia munera indienntur
C.
10,
43
quemadmodum
servitutes amittuntur
D.
8, 6
gei
aocusare
non
possunt
C. 9, 1
qui admitti
ad
bonorum possessionem possunt
et
intra
quod tempus
C. 6, 9
qui aetate
C. 5, 67
qwi
aetate
se
exeusant
C. 10, 50
qui bouis cedere possunt
C. 7, 71
quibus
ad
conductionem praediorum fiscalium accedere
non licet
C.
11, 73
quibus
ad
libertatem proclamare non licet
D.
40, 13
quibus
ad
libertatem proclamare non licet
et de
rebus
eorum qui
ad
libertatem proclamare non probiben-
tur
C. 7, 18
quibus
alienare licet vel non
J.
2, 8
quibus
ex
causis
in
possessionem eatur
D.
42, 4
quibus
ex
causis maiores
in
integrum restituuntur
C.
2,
53
quibus
modis
ins
potestatis solvitur
J.
1, 12
quibus
modle
obligatio tollitur
J.
3,
29
quibus
modis pignus vel hypotheca solvitur
D. 20, 6
guibus
modis re contrahitur obligatio
J. 3, 14
guibus
modis testamenta infirmantur
J.
2, 17
quibus
modis tutela finitur
J.
1, 22
quibus
modis usus fructus vel usus amittitur

D.
'7,
4
quibus
muneribus excusantur
ü
qui
post
impletam mi-
litiam vel
advoeationem
per
provincias suis com-
modis vacantes commorantur
et de
privilegiis eorum
C.
10,
56
de
quibus
muneribus vel praestationibus nemini liceat
se
excusare
C. 10, 49
quibus
non competit bonorum possessio
D.
38, 13
quibus
non est peiwissum testamenta facere
J.
2, 12
quibus
non obiciatur longi temporis praescriptio
C.
7, 35
de
quibus
rebus
ad
eundem iudicem eatur
D.
11, 2
quibus
res
iudicata non nocet
C. 7, 56
qui
dare tutores vel curatores
et
qui dari possunt
C.
5, 34
qui dari tutores testamento possunt
J.
1, 14
qui
et
adversus quos
in
integrum restitui non possunt
C. 2, 41
qui
et a
quibus manumissi liberi non fiunt
et ad
legem
Aeliam Sentiam
D.
40, 9
qui
ex
quibus causis manumittere non possunt
J.
1, 6
.qui
facere testamentum possunt vel non possunt
C.
6, 22
gui
legitimam personam
in
iudiciis habent vel non
C. 3, 6
qui
manumittere non possunt
et ne in
fraudem credi-
torum manumittatur
C. 7,
11
qui
militare possunt vel non
et de
servis
ad
militiam
vel dignitatem adspirantibus
et
ut nemo duplici
militia vel dignitate
et
militia simul utatur
C.
12, 33
qui
morbo
C.
5, 68. 10, 51
gui
non possunt ad libertatem perveuire
C. 7, 12
qui
numero liherorum
se
exeusant
C. 5, 66
qui
numero tutelarum
C. 5, 69
qui petant tutores vel curatores
C. 5, 31
qui
petant tutores vel curatores
et
ubi petantur
D.
26, 6
qui
potiores in
pignore habeautur
C.
8, 17
qui potiores in
pignore vel hypotheca habeantur
et de
his
qui
in
priorum creditorum locum succedunt
D.
20,
4
qui
pro
sna
iurisdictione iudices dare darive possunt
C.3,4
quis
a
quo
appelletur
D.
49, 3
gui
satisdare cogantur vel iurato promittant vel suae
promissioni committantur
D.
2, 8
qui sine manumissione
ad
libertatem perveniunt
D.
40, 8
guis
ordo
in
possessionibus servetur
D.
38, 15
qui
teatamenta facere posaunt et
quemadmodum
teste,-
menta
fiant
D.
28, 1
qui
testamento tutores
dari possunt
J,
1,
14
quod
cuiusclimque universitatis nomiae
♦
e
l

contra,
eam
agatur
D.
3, 4
quod
cum
eo qui
in
aliena
est
potestate negotiurx
gesturn esse
dicitur, vel
de
peculio
een
quod iurQu
ant
de in
rem verso
C. 4, 26
quod
cum
eo qui
in
aliena potestate
est
negotium ^ea
tum
esse
dicitur
J.
4, 7
D.
14, 5
quod
falso tutore auetore gestum
esse
dicatur
D.
27, 6
quod
iussu
D.
15,
4
quod
legatorum
D.
43,
3
C.
8, 3
quod metus
causa
gesturn erit
D.
4, 2
quod
quisque iuris
in
alterum statuerit, ut ipse eodem
jure
utatur
D.
2, 2
quod
vi aut elam
D.
43, 24
quomodo
et
quando iudex senteutiam proferre
(lebet
praesentibus pertibus vel u
n
a parte
absente
C.
7, 43
quo
quisque ordine conveniatur
0.
11,
36
quoreem
appellationes non recihiaufur C.
7,
6ii
quorum
.
bonorum
D.
43, 2
C. 8,
2
R.
de
raptu virginum seu viduarum
nee
non san6timoyia-
littnt

C.
9, 13
ratam
rem haberi
et de
ratihabitione D. 46,
de
ratiociniis
operum publicorum
et de
patribus oiyi-
tatum
C. 8, 12
de
officio procuratoris Caesaris vel
rationalis D.
1,
19
de
tutelae
et
rationibus
distraliendis
et
utili c.uratiou:s
causa
actione
D.
27, 3
de
rebus
alienis non alienandis
et de
pro'r.ibita rexum
alienatione vel hypotheca
C.
4, 51
de
rebus
auctoritate iuSicis possidendis sau vendundis
D.
42,
5
de
rebus
creditis
et de
iureiurando
C.
4, 1
de
rebus
creditis si certum petetur
et de
r•,n;.ii:,,.ion=
D.
12, 1
de
rebus
dubiis
D.
34,
5
de
rebus
eorum qui sub tutela. vel
eure
sunt sine c1e-
creto non alienandis vel supponendis
D.
2
7, 9
de
rebus
ineorporalibus
J.
2, 2
de
reccptatoribus D.
47, 16
de
rcceptis
C.
2, 55
de
reccptis
qui arbitrium receperunt,
ut
seuterttia;u
dicant
D.
4, 8
de
captivis
et de
postlimir.io
et de
rcdeurptis
a
lt
kosti-
bus
D.
49, 15
C.
8, 50
de
aDedilicio
.
21,1
edicto
et
redhibitione et
quanti minoris
de
regula
Catoniana
D.
34, 7
de
diversis
regulis
iuris antiqui
D.
50, 17
de
re iudicata
C.
7, 52
de
re
iudicata
et de
effcetu sententiarum
et de
inter-
locutionibus
D.
42, 1
de
reis
postulatis C.
10, 60
de
rei
viudicatioue
D.
6, 1
C.
3, 32
de
rei
uxoriae actione
in ex
stipulatn actionenr t3anq.
fusa
et de natura
dotibus praestita
C.
5,
13
de
rclationibus C.
7, 61
de
appellationibus
et
rclationibus D.
49, 1
de
rcligiosis
et
sumptihus fut:erunt
C.
3,
44
de
religiosis
et
sumptibtts funerum
et ut
funus dueere
liceat
D.
11, 7
rem
alienam gerentibus non interdici rerurn skar a
m
alienatione
C.
4, 53
de
re militari
D.
49, 16
C.
12, 36
de
re>nissione
pignoris
C.
8, 25
de
remissionibus D.
43,
25
rem
pupilli vel adulescentis salvam fore
ad
legem Iuliam
repetundarum C.
9, 27
de lege =ulia
repetuoadarum. D.
48, 11
de
replicationibus
J
4, 14
de
repuclianda
bonorum
5oasessione C. 6, 19
de
repudia
y
tda
vel
abstinenda hereditate
C. 6,
31
de divortiis et
rePudiis
D.
24,
2
de
repudiis
et
iudicio
de
moribus sublato
C. 5, 17
D. 46,

gEPUTATIONIBUS
de
reputatz0nibus
quae fiunt
in
iudicio in integrum
restitntionis
C. 2,
47
de requirendi
s

C.
9, 40
de requirendis vel absentibus damnandis
D.
48, 17
reruna amotarum
C. 5,
21
de actione rerum amotarum D. 25, 2
de rerum divisione et qualitate J. 2, 1
D.
1,
S
de
rerum permutatione
D.
19, 4
de rerum permutatione et de praescriptis verbis actione
C. 4. 64
de
rescindenda
venditione C. 4, 44
de
resciudend.a
venditione et quando licet ab emptione
discedere
D.
18,
5
de
restitutione
militum et eorum qui rei publicae causa
afuerunt C. 2, 50
de in integrum
restitutionibus D.
4, 1
de
revoca9tdds
donationibus
C.
8, 75
de
revocandis
his quae per frauclem alienata '
t
rat
C.
7, 75
de lege
Rhodia
de iactu
D.
14, 2
de
ripa
munienda
D.
43, 15
de
ritu
nuptiarum
D.
23,
2
de
rivis D.
43, 21
s.
de
crimine
sacrilegii C.
9, 29
de
sacrosaractis
eeelesiie et de rebus et privilegiis ea-
rum C. 1, 2
de praebendo
salario C.
10, 37
de
sa.lyamo
hospitibus non praestaudo C. 12, 41
de
Salviano
interdicto
D.
43, 33
de precario et
Salviano
interdieto
C.
8, 9
de
safisdando C.
2, 56
de
satisdatione
tutorum et curatorum
J.
1, 24
de
satisdationibus J.
4, 11
de secundis nnptiis C. 5, 9
de
seditiosis
et de his qui plebem audent contra rem
publicam colligere C. 9, 30
de scnatoribus
D.
1, 9
dc
senatus
consultis
C.
1, 16
de successiouibus sublatis quae fiebant per bouorum ven-
ditionem et ex
senatus
consulto Ctaudiano
J.
3, 12
de
senatus
consulto Claudiano tollendo C. 7, 24
de lege Cornelia de falsis et de
senatus
cousulto Libo-
niano
D.
48, 10
de
senatus
consulto Macedoniano
D.
14, 6
de
senatcts
consulto Orfitiano
J.
3, 4
de
senatus
consulto Silaniano et Claudiano quorum
testamenta ne aperiantur
D.
29, 5
de
senatus
consulto Tertulliano
J
3, 3
ad
senatas
consultum Bfacedonianum C. 4, 28
ad
sena,tus
consulturu Orfitiannm C. 6, 57
de his quibus ut indiguis auferuntur et ad
senatus
consultum Silanianum
C.
6, 35
ad
seaiatus
consultum Tertullianum et Orfitianuni
D.
38, 17
ad
settatus
eonsultum Tertullianum
C.
6, 56
ad
senatus
consultum Trebellian
u
m
D.
36,
1 C. 6, 49
ad
scnatus
consultum Turpillianum et de abolitionibus
eriminum
D.
48, 16 C. 9, 45
senatus
consultum Velleianum
D.
16, 1 C. 4, 29
se
ntentiana
reseindi non posse C. 7, 50
de
sente;atiam
passis et restitutis
D.
48, 23 C. 9, 51
de
sententia
quae eine certa gnantitate prolata est C.
7, 46
de
sententiis
adversus fiscum latis retractandis C. 10, 9
de
sententiis
et interlocutionibus omnium iudicum
C.
7, 45
de
sententiis
ex periculo recitandis C. 7, 44
de
sententiis
praefectorum praetorio C. '7, 42
de
sententiis
quae pro eo quod interest proferuntur
C.
7, 47
de
separationibus D.
42,
6
de
sepulchro
violato D. 47, 12 C. 9, 19
[de
servili
eognatione
J.
3, 6, 10]
de servis exportandis vel si ita mancipium venierit ut
manumittatur vel contra
D.
18, 7
de fugitivis
servis et
libertis mancipiisque civitatum
artificibus et ad diversa opera deputatis et ad rein
privatam vel dominicam pertinentibus C. 6, 1
de
servis
rei publicae manumittendis
C.
7, 9
de
servitute
legata
D.
33, 3
de
sera tutibus J.
2, 3
D.
8, 1
de
servitutibus
et de aqua
C.
3, 34
de
servitutibus
praediorurn rusticorum
D.
8, 3
de
servitutibus
praediorum urbanorum
D.
8, 2
de
servo
communi manumisso C. 7, 7
de
servo
corrupto
D.
11, 3
de furtis et de
servo
corrupto
0.
6, 2
de
servo
pignori dato manumisso C. 7, 8
si
adversus creditorem 0. 2, 37
si
adversus delictum suum
C.
2, 34
si
adversus donationem C. 2, 29
si
adversus (totem C. 2, 33
si
adversus fiscum C. 2, 36
si
adversus libertatem
C.
2, 30
si
adversus rem iudieatam C. 2, 26
si
advertus solutionem a debitore vel
a
se factaui
C.
2, 32
si
adversus tra.nsactionem vel divisionem minor restitui
velit C. 2, 31
si
adversus venditionem C: 2, 27
si
adversus venditionem pignorum
C.
2, 28
si
adversus usucapionem C. 2, 35
si
ager vectigalis id est emphyteuticarius petatur
D.
6, 3
si
aliena res pignori data sit
C.
8, 15
si
a non competenti iudice iudieatum esse dicatur C.
7, 48
si
antiquior creditor pignus vendiderit
C.
8, 19
si
a parente quis manuniissus sit
D.
37, 12
ad legem Corneliain de
sicariis C.
9, 16
ad
legem Corneliam de
sicariis
et veneficis
D.
48, 8
si
eertum petatur C. 4, 2
si
communis res pignorata sit C. 8, 20
si
contra
ius utilitatemve publicam vel per mendaciuin
fuerit aliquid postulatum vel impetratum
C.
1, 22
si
contra matris voluntat.em tutor datus sit C. 5, 47
si
cui plus, quam per legem Faleidiam Iicuerit,
lega-
tum esse dicetur
D.
35, 3
si
curialis relicta civitate rus habitare maluerit
C.
10, 38
si
de motnent.aria possessione fuerit appellatum
C.
7, 69
si
dos constante matrimonio soluta fuerit C. 5, 19
si
ex falsis instrumentis vel testimoniis iudicatum erit
C. 7, 58
si
ex noxali causa agatur, quemadmodum eavetur
D.
2, 9
si
ex pluribus tutoribus vel curatoribus omnes vel unus
agere pro minore vel conveniri possunt C. 5, 40
si
falsis adlegationibus excusatus sit C. 5, 63
si
fatnilia furtum feeisse dieetur
D.
47, 6
de
verborum
signi/icatt:orte D.
50, 16
de verboruni et rerum
significatione C.
6, 38
si
in causa iudicati pignus captum sit C. 8, 22
si
in conitnuni eademque causa in integrum restitutio
postuletur C. 2, 25
s-i
in fraudem patroni alienatio facto. est
C.
6, 5
si
ingenuus esse dicetur
D.
40, 14
si is
qui testa
n
nento liber esse iussus erit post niortem
domini ante aditam hereditatem subripuisse aut cor-
rupisse quid dicetur
D.
47, 4
de ;.3C.
Silaniano
et Claudiano quorum testamenta
ne
aperiantur
D.
29, 5
de decurionibus et
sitentiariis C.
12, 16
si
liberalitatis imperialis socius sine herede defecerit
C.
10, 14
si
libertus aut servus ad decurionatum adspiraverit
C.
10, 33
si
maior factus ratum habuerit C. 2, 45
si
maior factus eine decreto factam alienationem ratarn
habuerit C. 5, 74
si
mancipium ita fuerit alienatum, ut manumittatur, vel
contra C. 4, 57
si
mancipium ita venierit, ne prostitnatur C. 4, 56
si
runter indemnitatem promiserit C. 5, 46
ad

T)JST
:i
bIL\Tl°
SI
XIV
d
d
e
d
ea
ri
mensor falsum modum dixerit
D.
11, 6
[si
minor
ab
hereditate se abstineat C. 2, 38]
si
minor se maiorem dixerit vel maior probatus fuerit
C.2,42
Ei mulier ventris nomine in possessione calumniae causa
esse dicatur
D.
25, 6
Eine
censu vel reliquis fundum comparari non posse
C. 4, 47
de
singulis
rebus per fideicommissum relictis
D.
2, 24
ai non
a
competenti iudice iudicatum esse dicatur
C.
7,
48
Ei
nuptiae ex rescripto petantur C. 5,
8
Ei
omissa sit causa testamenti C. 6, 39
Ei pars hereditatis petatur
D.
5, 4
ai pendente appellatione mors intervenerit
D.
49, 13
C.7,66
Ei per vim vel alio modo absentis perturbata sit pos-
sessio C. 8, 5
Ei
pignoris conventionem nutueratio secuta non est C.
8,
32
si pignus pignori datum sit
C.
8, 23
si
plures una sententia condemnati sunt C. 7, 55
Ei post creationem quis decesserit C. 10, 70
si propter inimicitias creatio facta
alt
C. 10, 68
si propter publicas pensitationes venditio fuerit cele-
brata C. 4, 46
ai quacumque praeditus potestate vel ad eum pertinen-
tes ad suppositarum iuridictioni suae adspirare
temptaverint nuptias C. 5, 7
si quadrupes pauperiem fecisse dicitur
J.
4, 9
D.
9, 1
si quid in fraudem patroni factum sit
D.
38, 5
Ei
quis aliquem testari prohibuerit vel coegerit
D.
29, 6
C.
6, 34
ei
quis alteri vel sibi sub alterius nomine vel aliena
pecunia emerit C. 4, 50
Ei
quis cautionibus in iudicio sistendi causa factis non
obtemperaverit
D.
2, 11
si quis eam cuius tutor fuerit corruperit C. 9, 10
Ei
quis ignorans rem minoris esse sine decreto cornpa-
ravit C. 5, 73
si quis imperatori maledixerit C. 9, '7
si
quis in ins vocatus non ierit sive quis eum voca-
verit quem ex edicto non debuerit
D.
2, 5
si quis ius dicenti non obtemperaverit
D.
2, 3
Ei
quis omissa causa testamenti ab intestato vel alio
modo possideat hereditatem
D.
29,
4
Ei
rector provinciae vel ad eum pertinentes sponsalicia
dederint
C.
5, 2
Ei
rens vel accusator mortuus fuerit
C.
9, 6
Ei saepius in integrum restitutio postuletur C. 2, 43
Ei
secundo nupserit mulier, cui maritus usum fructum
reliquerit C. 5, 10
ai servitus vindicetur vel ad alium pertinere aegetur
D.
8, 5
ai
servus aut libertus ad decnrionatum adspiraverit
C.
10, 33
Ei servus exportandus veneat C. 4,
55
si servus se emi mandaverit C. 4, 36
Ei
tabulae testamenti extabunt
D.
37, 2
si
tabulae testamenti nullae extabuut, ende liberi
D.
38, 6
si tutor non gesserit
0.
5, 55
si
tutor rei publicae causa aberit C.
5, 64
si tutor vel curator intervenerit C. 2, 24
ri
tutor vel curator magistratus creatus appellaverit
D.
49, 10
si
vendito pignore agatur C. 8, 29
Ei
ventris nomine rouliere in possessionem missa eadem
possessio dolo malo ad alium translata esse dicatur
D.
25,
5
Ei
unus ex pluribus appellaverit
C.
7, 68
ei
unns ex pluribus heredibus creditoris vel debitoris
partem snam debiti solvent vel acceperit C. 8, 31
si
Usus
fructus petatur vel ad alium pertinere negetur
D.
7,
6
»
ut omissam hereditatem vel bonorum possessionem
vel quid aliud adquirat
C.
2, 39
Ei
ut
se
bereditate abstineat C. 2, 38
de
societate J.
3, 25
pro
8ocio D.
17, 2 C.
4,
37
de
solutionibus
et liberationibus
D.
46
,

3
C, 8, .12
de
solutionibus
et liberationibus
d
ebitorum civitat:i:,
C. 11, 40
soluto
matrimonio dos quemadtnoduxn petatur
D
.

24,
Q.
C. 5, 18
de
spectaculis
et scaenicis et lenonibus C. 1
1,
41
de
sponsalibus D.
23, 1
de
sponsalibus
et arris sponsaliciis et proxeneticis C.
5,
de
sportulis
et sumptibus in diversis iudiciis facieu li^.
et de exsecutoribus litium
C.
3, 2
de tractoriis et
statiads C.
12, 51
de
statu
hominum
D.
1, 5
de
statuis et
imaginibus C. 1, 24
de
stataeliberis D.
40, 7
stellionatus D.
47, 20
de crimine
stellionatus C.
9, 34
de coutraheuda et committenda
stipulatimne
C.
8,
37
de
stipulatione
servorum
J.
3, 17
D.
45, 3
de inutilibus
stipulationibus J.
3, 19
C.
8, 38
de
stipuiatioreibus
praetoriis
D.
46, 5
de divisione
stipulatioaauna J.
3, 18
de
stratoribus C.
12, 24
de
stucliis
liberalibus urbis Pomae et Constantiuopoii-
tanae C. 11, 19
de
suariis et
susceptoribus vini et ceteris corporatis
C.
11, 17
de pupillari
substitutione J.
2, 16
de
vulgari
substitutione J.
2, 15
de vulgari et pupillari
substitutione D.
28, 6
de impuberum et aliis
substitutiwaibus G.
6, 26
de
successione
cognatorum
J.
3,
5
de
successione
libertorwn
J.
3, 7
de
successionibus
sublatis, giute fiebant per bonorusu
venditionem et ex SC. Claudiano
J.
3, 12
de
successorio
edicto
D.
38, 9
0.
6, 16
de
su ffragio C.
4, 3
de damno infecto et de
sugru,tis
et protectionibus
D.
39, 2
de
suis
et legitimis heredilius
D.
38, 16
de
suis et
legitimis liberis et ex filia nepotibus ab in-
testato venientibus
C.
6, 55
de
summa
trinitate et de fide catholica et ut nemo
de
ea publice contendere audeat
C.
1, 1
iniuncti muneris
sumptus
ad omnes collegas pertiuere
C. 11, 38
de
sumptuum
recuperatioue
C.
10, 69
de
supellectile
legata
D.
33, 10
de
superexactionibus C.
10, 20
de
superficiebus D.
43,
18
de
superindicto C.
10, 18
de
susceptoribus
praepositis et arcariia
0.
10,
72
de
suspectis
tutoribus et curatoribus T. 1, 26
D. 2(i,
10
C. 5,
43
T.
de
tabulariis
scribis logographis et censualibus
C.
10,
71
de
tabulis
exhibendis
D.
43, 5 C. 8, 7
de paganis et sacrificiis et
templis C.
1,
11
de
temporibus
in iutegrum restitutionis tam minorutn
aliarumque personarum quae restitui possunt quarrt
heredum eorum
C.
2, 52
de
temporibus et
reparationibus appellationum seu con_
sultationum
C.
7, 63
de
termino
moto
D.
47, 21
de SC.
Tertulliano
J. 3, 3
ad SC.
Tertullianum C.
6,
56
ad SC.
Tertullianum et
Orfitia.num
D.
38, 17
testamenta
quemadmodum aperiantur inspiciantur et
describantur
D.
29, 3
de testamentaria manumissione
C. 7,
2
de
testamentaria
tutela
D.
26,
2
C.
5, 28
de
testamentis
ordinandis J. 2, 10
de
testamentis
quemadmodum testamenta ordinautur
C. 6,
23
de
testaanento militis
D.
29, 1
C.
6, 21

.EsTIBUS
XV
UT
de
testibus D.
22, 5
C.
4, 20
de
thesaueis
C. 10, 15
de
tigno
inneto
D.
47, 3
de
tironzbus C.
12, 43
de
tollenda
lustralis auri eollatione
C.
11, 1
de
tractorüs
et stativis C. 12, 51
de
transactionibus D.
2, 15
C.
2, 4
ad
SC.
Trebellianum D.
36, 1 C. 6, 49
de comitibns
et
tribunis
seholarum
C.
12, 11
de annonis et
tributis C.
10, 16
de
tributori
a

ö ^ l
n
o
le
^
e
14,
D.
33, 6
de
tritico
vin

g

,
d SC.
Turpillian
u
m
et de abolitionibus criminum
D.
a
48,
16
C.
9, 45
de
tutelae
et rationibus distrahendis et utili curationis
causa actione
D.
27,
3
de contraria
tutclae
et utili actione
D.
27, 4
de
tutela
testamentaria C. 5, 28
de
tutelis J.
1, 13
D.
26, 1
de
tutore
vel curatore qui satis non dedit C.
5, 42
de
tutoribus
et curatoribus datis ab his qui ius dandi
habent et qui et in quihus causis specialiter dari
possunt
D.
26, 5
de
tutoribus
vel curatoribus illustrium vel elarissima-
rum personarum C. 5, 33
U.
de
vacatione et
excusatione rnunerum
D.
50, 5
de
vacatione
muneris C. 10, 46
de
variis et
e
g
traordinariis cognitionibus et
si
iudea
litern suam fecisse dicatur
D.
50, 13
ubi agi oportet de ratioeinüs tarn privatis quam publi-
cis C. 3, 21
ubi
causa status agi debeat C. 3, 22
ubi
causae fiscales vel divinae domus hominumque eius
agantur C. 3, 26
ubi
conveniatur qui certo loco dare promisit C. 3, 18
ubi de criminibus agi oportet C. 3, 15
ubi de hereditate agatur vel ubi scripti heredes in pos-
sessionem mitti postulare debent C. 3, 20
ubi de possessione agi oportet C. 3, 16
ubi et apud quem eognitio restitutionis agitanda sit
C. 2, 46
ubi fideicommissum peti oportet C. 3, 17
ubi
in rem actio e
g
erceri debet C. 3, 19
ubi petantur tutores vel curatores C. 5, 32
ubi pupilli educentur C. 5, 49
uLi
pupillus edueari vel morari debeat et de alimentis
ei praestandis
D.
27, 2
ubi
quis de curiali vel eohortali aliave condicione con-
veniatur
0.
3, 23
ubi senatores vel clarissimi civiliter vel crimivaliter
conveniantur C. 3, 24
vectigalia
nova institui non posse C. 4, 62
de
vectigalibus
et commissis C. 4, 61
ad SC.
Veticianum D.
16,
1 C. 4, 29
de
venatione
ferarum
0.
11, 45
de
vendendis
rebus civitatis C. 11, 32
de
venditione
rerum fiscalium cum privatis communium
C.
10, 4
ad legem Corneliam de sicariis et
veneficis D.
48, 8
de ventre in possessionem mittendo etcuratore eius D.37,9
de verborum et rerum significatione C. 6, 38
de
verborum
obligatione
J.
3, 15
de verborum obligationibus
D.
45, 1
de verborum significatione
D.
50, 16
de vestibus holoveris et auratis et de intinctione sacri
murieis C. 11, 9
de veteranis
D.
49, 18 C. 12, 46
de
veteranorum
et militum successione
D.
38, 12
de
veteri
iure enueleando et auctoritate iuris pruden-
tinm qui in digestis referuntur C. 1, 17
de
veteris
n
umismatis potestate
C.
11, 11
de
via
publica et itinere publico reficiendo
D.
43, 11
de
via
publico. et si quid in
ea
factum esse dicatur
D.
43, 10
ei
bonorum raptorum
J.
4, 2 C. 9, 33
ei bonorum raptorum et de turba
D.
47, S
de
vi
et de
Pi
armata
D.
43, 16
de officio vicarii C.
1,
38
de rei
vindicatione D.
6, 1 C. 3, 32
de
vindicta
libertate et apud consilium manumissione
C. 7, 1
ad legem
Visetliam C.
9, 21
unde eognati
D.
38,
8
unde
legitimi
D.
38, 7
wnde
legitimi et unde cognati
C.
6, 15
unde
liberi
C.
6, 14
si tabulae testamenti nullae extabunt
unde
liberi D.
38, 6
unde
vi C. 8, 4
unde vir et uxor
D.
38, 11
C.
6, 18
de
usucapione
pro donato C. 7, 27
de
usucapione
pro dote C. 7, 28
de
usucapione
pro emptore vel transactione C. 7, 26
de
usucapione
pro herede C. 7, 29
de
usucapione
transformanda et de sublata diffcreutia
rerum mancipi et nee mancipi C. 7, 31
communia de usucapionibus C. 7, 31
de usurpationibus et
usucapionibus D.
41, 3
de
usucapionibus
et longi temporis possessionibus
J.
2, 6
de
usu
et habitatione J. 2, 5
D. 7,
8
de usu et usu fructu et reditu et habitatione et operis
per legatum vel fideieommissum datis
D.
33, 2
de
usu
fructu J. 2, 4
de usu fructu adcrescendo
D. 7,
2
usufructuarius
quemadrnodum caveat
.D.
7, 9
de neu fructu earum rerum quae usu consumuutur vel
minuuntur
D. 7,
5
de usu fructu et habitatione et ministerio servoruan
C.
3, 33
de usu
fructu et quemadmodum quis utatur fruatur
D.
7, 1
de
usuris C.
4, 32
de
usuria
et fructibus et causis et omnibus accessiovi•
bus et
mora
D.
22, 1
de
usuris
et fruetibus legatorum seu fideicommissorurn
C. 6, 47
de
usuris
pupillaribus
C.
5, 56
de
usaris
rei iudicatae C. 7, 54
de
usurpationibus
et usucapionibus
D.
41,
3
ut actiones et ab berede et contra heredem iucipiant
C. 4, 11
ut armorum usus inscio principe interdictus sit
C.
11, 47
ut
causae post pubertatem adsit tutor
C.
5, 48
ut
dignitatum ordo servetur
C.
12, 8
ist
ex legibus senatusve consultis bonorum possesaio
detur
D.
38, 14
ut
in fiumine publico navigare liceat
D.
43, 14
ut in possessione legatorum vel fideicommissorum sar-
vandorum causa esse liceat
D.
36, 4
ut in possessionem legatorum vel fideicommissorum ser-
vandorum eausa mittatur et quando satisdari (lebet
0.
6,54
ut
intra certum tempus criminalis quaestio terminetur
C.
9, 44
uti
possidetis
D.
43, 17
C.
8, 6
ut legatorum seu fideicommissorum servandorum causa
caveatur
D.
36, 3
ut lite pendente vel post provocationem aut definitivam
sententiam nulli liceat imperatori supplicare C.
1, 21
ut nemini liceat in coemptione specierum se excusare
et de munere sitoniae C. 10, 27
ut
nemini liceat eine iudicis auctoritate signa imprimere
rebus, quas alius tenet C. 2, 16
ut nemo ad suum patrocinium suscipiat vicos vel rusti-
canos eorum C. 11, 54
ut nemo invitus agere vel aceusare cogatur C. 3, 7
ist
nemo privatus titulos praediis suis vel alienis
iJa
ponat vel vela regalia suspendat C. 2, 15
ut nulli patriae suae administratio eine speciali per-
missu principis permittatur
C.
1, 41
ut
nullus ex vicanis pro alienis debitis vicanorum
te.
neatur 0. 11, 57

UAOR. a,Ug
ut
omnea
tarn
quam militares iudices
post ad-
I
ministrationem depositam
per
quinquaginta
dies in I
eivitatibus vel eertis Iocis permaneant
C. 1,
49
ut quae desunt advocationi partium, iudex suppleat
I
C. 2, 10
ut rusticaui
ad
nullum obsequium devocentur
C.
1
1,
55
de
uGrubi D.
43, 31
de
vulgari
et
pupillari substitutione
D,
28,
6
de
vu7gari
substitutione
J.
2, 15
de
Iexoo-ibu9
militum vel eorum qui
rei
puhlieae
causa
absunt
G'. 2, 51

IUSTINIANI
INSTITUTIONES
11.800(iNOVIT
PAULUS KRUEGER

r)
•
•-•
,

lustinianarum institutionum editio opti-
morum librorum fide nititur, cum Bamber-
gensis et Taurinensis saec. IX vel X, quo-
rum ille integer, hic magna ex parte mutilus
est, tum legis Itomanae canonice comptae
saec. IX, quae plus minus quartam institu-
tionum partem in se recepit cuiusque capita
duobus exceptis in collectionem anonym'
Anselmo dedicatam transscripta sunt.
Quorum librorum ea condieio est, ut lex
Romana, quam propter vetustatem emenda-
tionemque primo loco habui, proxime cog-
nata sit libro Bambergensi, Taurinensis vero
alius sit ordinis ad illius menda tollenda
plurimum proficiens. atque cum ex collatio-
nibus deteriorum librorum collegisse mihi
viderer in hos duos ordines discedere omnes,
curandum erat, ut in iis partibus, in quibus
Taurinensis deficit, alium eiusdem ordinis
codicem subrogarem. sed nec in reliqua in-
stitutionum parte omnino abstinere licuit a
recentioribus libris: in utrumque enim librum
non ita raro inculcatae sunt et emendationes
ex alterius ordinis libris petitae et inter-
polationes plerumque comm
ū
nes.
Quas ob causas quattuor praeterea ad-
hibui libros Bambergensem saec. XI vel XII,
qui alterius Bambergensis ordinem sequitur,
Casinatem saec. XI et Parisiensem saec. XI
et Wallraffianum saec. XII, qui Taurinensis
ordini adscribendi videntur.
Constituto ex his libris contextu institu-
tienum in addenda diversitate scripturae ita
rersatus sum, ut quae veteribus libris com-
munia essent, enotarem omnia, singularium
graviora tantum, Bononiensium librorum scrip-
turam ubi utile visum est indicarem.
Summae vero auctoritatis in eruenda vera
lectione habui tam Theophili paraphrasin
Graecam institutionum, quam ea quae super-
sunt librorum, ex quibus profecerunt tres
viri, quibus cura componendarum institu-
tionum iniuncta est. et quidem iuris con-
sultorum libri hi exscripti sunt: Gai libri
institutionum et rerum cottidianarum, Mar-
eia ni Florentini . Ulpiani libri institutionum :
hi.s accesserunt Iustiniani codex prior et
digesta. sed quae ex veterum auctorum
libris exscripta sunt, exceptis iis quae exstant
in Gaianis institutionibus non nisi ex digestis
nobis innotuerunt. quare ut facilius dignos-
catur, unde sumpta sint quae in digestis
redeunt, in his laudandis addidi legis in-
scriptionem, ut uncinis includerem aut diges-
torum locum, ubi institutionum verba ex
veteribus ipsis libris pendeant, aut librum
iuris consulti, quando ea ex digestis profecta
sint. quae vero ex Gaianis institutionibus,
quas Iustinianarum fundamentum esse con-
stat, transscripta sunt, intra ipsum contextum
his signis " distinxi: contra quae lustinianis
debentur, ea quoad fieri potuit angulis his "
indi cavi.
Citantur praeterea ad titulorum rubricas
Gai institutiones titulique digestorum et codicis
qui eiusdem argumenti sunt: nec minus suo
quoque loco indicantur constitutiones, ad quas
institutiones remittunt.

SIGNORUM EXPLICATIO.
V
a

codex bibliothecae capitularis Veronensis XXXVIII
(36), cui insunt varia opuseula Sulpicii Severi (v.
Reifferscheid, bibliotheca patrum p. 110). ad supplen-
dum huius libri hiatum postea adglutinata sunt tria
folia reseripta, quorum scriptura antiquior continet ex
Iustinianis institutionibus indicem titulorum usque ad
3, 5 (=
ind. V),
prooemii finem inde a verbis § 5
ab
im-
periali,
libri primi titulum I et II inde a § 4 extr.
scripta sunt litteris maiusculis. contuli Veronae 1868.
$ =
codex bibl. reg. Berolinensis, olim Rosnyanus, Lat.
fol. n. 269
saee.
IX, continens finem institutional
'
: inde
a verbis 4, 18, 5 in.
eos qui hominis.
contuli ipse.
U=
Vercellensis 122 saec. IX vel X, qui continet pro-
oemium. contuli Vercellis a. 1868.
A
c
lex Romana canonice compta (de qua cf. Maassen,
Ueber eine lex Romana canonice compta. Wien 1860.
8.) una cum collectione Anselnro dedicata: illam con-
tinet codex Parisiensis 12448 (antea Harleianus 386)
saec. X (= A
t
l, quem habui Berolini, huius adhibui
codices Vercellensem (= A
a
) et Bambergensem P I 12
saec. IX (=
A
b
c),
quos ipse contuli. insunt huic eol-
lectioni institutionum tituli 1, 1 .. 4. 8. 9. 10. 12; 2, 1.
2. 6 (titulos 3 et 6 om. Ans. ded.) 14 § 5..12; 3, 6 pr. ..
§ 9. 15. 19; 4, 1..4.8.9. 18.
B --=
codex bibliothecae publicae Bambergensis D II 3
saec. IX vel X, integrum institutionum corpus con-
tinens. contuli Berolini.
T=
eodex Taurinensis bibliothecae regiae Athenaei
D III 13 (olim H VI 4) saec. IX vel X. habet haec:
1, 3, 3
te
in
patris ..
14, 3
posse dari,
19 med.
post
obitum ..
25, 13
potest excusare,
26, 3
endum est
quasi
2, 7, 3
nuptias appellabatur,
2, 8 pr.
lex
in
soli ..
§ 2 fin.
eandem
sum7nam, 9, 2
quod
sui
iuris ..
16, 1 fin.
pupillaris
sub,
8
usque
ad .. 19, 6
divus quidem.,
20,
2 fin.
cuius constitutionis ..
8 in.
sive disiunctim,
23,
5 med.
singulis
quoque .. 3, 24, 5
in.
omnia seeuuduan,
25, 9
praevaluit ..
4, 1, 16 med. furean
furti actionem.
inde a verbis 3, 23, 3 fin.
nondumt em.ptor
manus prima
ob superinduetionem saec. XIV ut videtur factain saepe
incerta est (conf. Zeitschrift für Rechtsgeschichte VII
pag. 45 sq.). contuli Berolini.
0 = folia 21 libri institutionum saec. X vel XI, iam
dispersa in codicibus monasterii montis Casini n. 160.
169. 175. 200. 270. 295. 326. 394, quibus teguminis
loco addita sunt. continent 2, 5, 3
potest
ad ..
6, 7
in.
autern
ad,
10, 12
fiat ..
16, 2
testamenta alteruan,
22, 1 in.
si Titii pars ..
23, 1 fin.
ius dieeret,
23, 9
med. an
expediat ..
3, 1, 2
existimautur
ut, 1, 13 in.
naturalis pareaetis ..
15 fin.
patris
sui,
23, 1 med.
aesti-
maverit sub ..
24 pr.
quidern locati,
27, 7 in.
ex
quibus
causis ..
29, 2 med.
res
erit
(et secuudum Bluhmium
etiam 24 pr. .. 27, 7), 4, 1, 3 med.
furtum vta.r:
ifestuan..
16 med.
concedatur
et
adver
•
sus,
3, 9
occiderit
qui
.. 6, 5
esset
usu
ceperit.
collata sunt Schradero a
Bluhmio, mihi maiore
ex
parte a vv. dd.
P.
Schoene
et 0. Hirschfeld.
P =
codex bibliothecae publicae Parisiensis 4421
saec. XI. contuli Berolini a. 1869.
E=
codex bibliothecae public:ae Bambergensis D II 4
saec. XI vel XII. contuli ipse.
W=
eodex bibliothecae civitatis Coloniae Agrippinae
X, 8, olim 1Vallraffianus, saec. XII. contuli ipse.
^
=
Theophili paraphrasis Graeca institutionum.
dett.
=
libri deteriores, quorum lectiones laudantur
in
editione Schraderi.
inc. = incerta lectio.
ind. =
index titulorum, qui extat in codicibus
V
et
B.
Ubi librorum scriptura ernendata est, siglis eorum
ad indicandam emendationem litterulam
b
addidi: pri-
mitiva scriptura bis locis litterula
a
significatur. ubi
in ipsis libris notatur diversitas scripturae, hanc signi-
ficavi litterula t, contextum Iibri litterula
t
.

interroga-
tionis signum librorum siglis additum semper ad proxime
praecedens referendum est.

IN NOMINE DOMINI NOSTRI JHESU CIIRISTI
IMPERATOR
CAESAR FLA
V I US
IUSTINIANUS
A
L,
A M A
NNTCUS GOTHICUS
>a'iI,ANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS
PIUS
FELIX'
INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS
CUPIDAE LEGUM lUVLNTUTI
J
Imperatoriam maiestatem non solum armis deco-
ratam, sed etiam legibus oportet
esse
armatam, ut
ntrumque tempus
et
bellorum
et
pacis recte possit
gubernari
et
princeps
Romanus
victor existat non
solum
in
hostilibus proelüs, sed etiam
per
legitimos
tramites calumniantium iniquitates' expellens,
et
fiat
tam iuris religiosissimus quam victis hostibus trium-
phator.
1
Quorum utramque viam
cum
summis vigilüs
et
summa
providentia
2
adnuente deo perfecimus.
et
bel-
licos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub
iuga nostra deductae cognoscttnt
et
tam Africa quam
aliae innumerosae
3
provinciae
post
tanta temporum
spatia nostris victoriis
a
caelesti numine praestitis4
herum
dicioni Romanae nostroque additae imperio
protestantur. omnes vero populi legibus iam
a
nobis
2
vel promulgatis vel compositis reguntur.
Et cum
sacratissimas constitutiones antea confnsas
in
lucu-
lentam ereximus consonantiam,
tune
nostram exten-
dimus curam
et ad
immensa prudentiae veteris
vo-
lumina,
et
opus desperatum
quasi per
medium pro-
fandum euntes caelesti favore iam adimplevimus.
3
Cumque
hoc
deo propitio peractum est, Triboniano
viro magnifico magtstro
et
exquaestore sacri palatii
nostri nec non Theophilo
et
Dorotheo viris illustribus
antecessoribus, quorum omnium s sollertiam
et
legum
scientiam
et circa
nostras iussiones fidem iam ex
multis rerum argumentis accepimus, convocatis spe-
cialiter mandavimus, ut nostra auctoritate nostrisque
suasionibus componant institutiones: ut liceat vobis
prima
legum cunabula non
ab
antiquis fabulis discere,
sed
ab
tmperiali splendore appetere
et
tam aures
quam animae vestrae niltil inutile nihilque perperam
positum, sed quod
in
ipsis rerum optinet argumentis
accipiant:
et
quod
in
priore
tempore via
pust qua-
driennium
6
prioribus contingebat, ut
tune
constitu-
tiones imperatorias legerent,
hoc
vos
a
primordie
ingrediamini digni tanto honore tantaque reperti''
felicitate, ut
et
initium vobis
et
finis legum erudi-
4 tionis
a
voce principali proeedat. Igitur
post
libros quinquaginta digestorum seu pandectarum,
in
quos omne ius antiquum collatum est (quos
per
eundem
virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros
i
ll
ustres
et
facundissimos confecimus),
in
hos quattuor
libros easdern institutiones partiri iussimus, ut sint
5
totius legitimae scientiae
prima
elementa. Quibus
breviter expositum est
et
quod antea optinebat
et
quod postea desuetudine inumbratum
ab
imperiali
6
remedio illuminatum est.
Quas ex
omnibus anti-
quorum institutionibus
et
praecipue
ex
commentarüs
Gaii nostri tam institutionum quam rerum cottidia-
narum aliisque multis commentariis compositas
cum
tres praedicti viri prudentes nobis optnlerunt
e
,
et
legimus
et
cognovimus
et
plenissimum nostrarum con-
stitutionum robur
eis
accommodavimus.
7 Summa
itaque ope
et
alacri studio has leges
nostras accipite
et
vosmet ipsos sic eruditos ostendite,
ut spes vos pulcherrima foveat
toto
legitimo opere
perfecto posse etiam nostram
rein
publicam
in
partibus
eius vobis credendis
9
gubernare.
Data undecimo
10
kalendas Decembres Constanti-
nopoli domino nostro Iusti.niano perpetuo Augusto
tertium consule.
(1)
aie
PW cum 0, iniquitatem
BU

(2)
sic PKW
cum 0, diligentia
BU

(3) sie PE cum O.
numero-
sae
BU

(4) praestitae
B

(5) szc UPW
a

cum
0,
omnem
BWb

(6) uerd recerrj Q

(;)
reperti
om.
B
a

contra 0

(8)
sic BU cum 0,
contulerunt
V
(9) sic VUP,
credendam
B

(10)
sic VPE, x BU

I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
LX
X
XI
XII
XIII
XIV
XV
XVI
XVII
XVIII
XIX
XX
XXI
XXII
XXIII
XXIV
XXV
XXVI
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
XIII
XIV
XV
XVI
XVII
XVIII
XIX
XX
XXI
XXII
XXIII
XXIV
XXV
LEBER PR.IDIUS.
De iustitia et iure.
De
iure naturali et gentium et Civili.
De iure personarum.
De ingenuis.
De libertinis.
Qui ex quibus causis manumittere non possunt.
De lege Fufia Caninia sublata.
De bis qui Hui vel alieni iuris sunt.
De patria potestate.
De nuptiis.
De adoptionibus.
Quibus modis ius potestatis solvitu:
De tutelis.
Qui dari tutores testamento possunt.
De legitima adgnatorum tutela.
De capitis minutione.
De legitima patronorum tutela.
De legitima parentium tutela.
De fiduciaria tutela.
De Atiliano tutore vel eo qui ex lege Iulia et
Titia dabatur.
De auctoritate tutorum.
Quibus modle tutela finitur.
De curatoribus.
De satisdatione tutorum et curatorum.
De excusationibus.
De suspectis tutoribus et curatoribus.
LEBER
SECUNDUS.
De rerum divisione.
De rebus incorporalibue
De servitutibus.
De usu fructu.
De usu et habitatione.
De usucapionibus et longi temporis possessio-
nibus.
De donationibus.
Quibus alienare licet vel non.
Per quas personas nobis adquiritur.
De testamentis ordinandis.
De militari testamento.
Quibus non est permissum testamenta facere.
De exheredatione liberorum.
De heredibus instituendis.
De vulgari substitutione.
De pupillari substitutione.
Quibus modis testamenta infirmantur.
De inofficioso testamento.
De heredum qualitate et differentia.
De legatis.
De ademptione legatorum.
De lege Falcidia.
De fideicommissariis hereditatibus.
De singulis rebus per fideicommissum relietis.
De codicillis.
LIBER TERTIUS.
De hereditatibus quae ab intestato deferuntur.
De legitima adgnatorum suceessione.
De seuatus cousulto Tertulliano.
De senatus consulto Orfitiano.
De successione cognatorum.
De gradibus coguationis.
De successione libertorum.
De adsignatione libertorum.
De bonorum possessionibus.
De adquisitione per adrogationeni.
De eo cui libertatis causa boua addicuntur.
De successionibus sublatis, quae fiebant per
bonorum venditionem et ex senatus consulto
Claudiano.
De obligationibus.
Quibus modis re contrahitur obligatio.
De verborum obligatione.
De duobus reis stipulandi et promittendi.
De stipulatione servorum.
De divisione stipulationum.
De inutilib us stipulationibus.
De fideiussoribus.
De litterarum obligatione.
De consensu obligatione.
De emptione et venditione.
De locatione et conductione.
De societate.
De mandato.
De obligationibus quasi ex contractu.
Per quas personae nobis obligatio adquiritur.
Quibus modis obligatio tollitur.
LITER QUARTUS.
De obligationibus qnae ex delieto nascuntur:
Vi bonorum raptorum.
De lege Aquilia.
De iniuriis.
De obligationibus quae quasi ex delict.o nas-
cuntur.
De actionibus.
Quod cum eo, qui in aliena potestate est,
negotium gestum esse dicitur.
De noxalibus actionibus.
Si quadrupes pauperiem fecisse dicitur.
De his per quos agere possumus.
De satisdationibus.
De perpetuis et temporalibus actionibus et
quae ad heredes vel in heredes transeunt.
De exceptionibus.
De replicationibus.
De interdictis.
De poena temere litigantium.
De officio iudicis.
De publicis iudiciir.
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
XIII
XIV
XV
XVI
XVII
XVIII
XIX
XX
XXI
XXII
XXIII
XXIV
XXV
XXVI
XXVII
XXVIII
XXIX
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
XTTT
XIV
XV
XVI
XVII
XVIII

V
CORRIGENDA
Compendiis in pag. 958 compositis adde: Rivista = Rivista Italiana delle scienze giuridiche.
Uncinolis •>, quibus in editione interpolationes Instinianorum inclusae sunt,
infra lmcini [ ] substituts sunt.
AD INSTITUTIONES
1,26,12
2,

1,
9
3,27,

1
(non
11) [vel curam]
Albertario Condorninio di sepolu'o
5
[ex
contrario]
4, 6,19
17 2,
Albertario Svolgimenlo dell' aclio comzn. div.
31
indicavit
AD DIGESTA
1,
9, 7 § 1
[nee ... naseeretur]
Lenel
2,
4,
8
pr.
Albertario Costrutione
nisi . . . tune enim
12:
item ad
2,
7,
22.
4,
2, 8
pr. 4,
3,
40.
5,
2, 8.
5,
3, 13 § 12.
5,
3, 20
§
8.
9,
2, 7§ 1
r
23,
3, 7§
1. 28,
3, 2.
32,
7
pr. 33,
9, 3§ 5.
35, 1,
86 § 1
13,
2
[ideo
segq.]
14,
7 § 6
[quod ...] ...
[utrumque dici
seng.]
§ 18 [quia ... fuerat]
pag.
960
versu
1 : 2,
14, 40 (
pro 2,
13, 40)
3,31
pr.
pag. 960 [hoc si
segq.]
4,
2,14 §
2
[et sane ... deheat]
11 § 6
[vel dilapidavit vel]
5,
2,15
pag.
604
ante
[cum . . . solvent]
Beseler
3,
76
supple
2, s
3,20 § 3
[sed . . . possessoris accedunt]
Lenel l. c.
27 § 5
[aut in area
(non
rem) .., dixerunt]
8,
5,
1 inductum
2, 3
pr. per statum] per st atutum
§ 1 possint
9

(pro
possintfl)
10,
3,12
pag.
964 aut
(pro
ait)
14 pag.
964 § 1 (
pro § 2)
11,
3, 9
pr. fin. corrige
suum recipit
12,
1,37
pag.
965
corrige
ignoret pro tenere
2,42
pr.
pag.
966
Vassalli
12,
4,
5
pr.
pag.
149
n. 17
corrige §
3, 4
fere Just.
24. 2
5

not.
20
pertinet ad 1.
25
§ 14
pag. 968 quid
(pro
quod)
§ 3
pag.
968 constituat
(pro
constituisset)
intercedit
(pro
intervenit)
pr.
Ebrard Digestenfragmente
47:
item
20,
1,
16
§
1. 20,
6, 4
pr.
§ 7
resistit-
0
teneri
§ 1 in propriam
§ 1 conventionem
pr. ceteris
§ 21
quae magis
f8i1.
tolle virgulam
§ 5
not. 7
pertinet
ad §
8
cuius
§
2
proprietatem
§ 2
Jin. solvisse
§ 1 Severus
1 5 idcirco
tibi
66
eaque
23,
3,39
(pag.
971) debetur
44 § 1 [promittebatur]
22
matri mulieris
5
not.
16 :
Sab.
I. *2. 3. 5. *6
24, 1,11 §
4
pag.
345 fieri

25,
2

pag.
365
nzargo dexter u.
1. 735,
33
26,
4,10
pr. propior
7, 1 § 3
absentibus
23,
3,46
pr. Berger Bulletin de l'acadenzie de Cracovie
24,
3,22
pag.
972
u.
18
ante
[de dote repetenda]
supple §
11
25,
2, 6 § s pag.
972 (pro §
5) [reete]
26,
2,29 ... [curatorem]
7,25
pr. ante
quin (pro qui) supple 28 §
30
corrige
31
26,
7, 3 § 4
postea
27,
1,45
pag.
974 § 2 [sive ventri]
27,
9, 5 §
11 § 1
pag.
974 [vel curatoribus ...
§ 15
(pro
14)
[sive curatores]
28,
1,17
pag.
974
Fitting
 30,81

§
3
pag.
975
Lusignani
108 § 2 (pro
3)
pag.
975

32,55

§ 5 [quid
seqq.]
34,
4,18
pag.
977 alii donaverit
9,22 pag.
977 [sed cogente ... instantibus]
37,
1,14
not.
9 [licet
seqq.]
38,
1,
6
pag.
978 [ceteraeque]
17, 1 § 11 [circa TTertullianum]
39,
2,15 § 35
[si quidem ... fecit] ... [quod ... eum]
6,42 pr.
[utrum ... haberet]
40,12,16 § 3 [hoc]
(pro
[hic])
41,
1,40 pag.
980
ante
[sed
seqq.] supple
45
42,
1,15 § 3
pag.
981 (si creditor ... contentus]
43,
3, 1
pag.
981
ante
[quia
segq.] slippte §
5
16, 1 § 4
[et generaliter ... erit]
(pro
est])
44,
7,43
pag.
983
[ante
vel damnuui supple 46
45,1,101
pag.
983
Pacchioni
132
pr. [qui haec ... supervacuo]
47,
2,17 § 2
pag.
984
adde:
nos ... eum
(pro
esse)
Just.
10, 1 § 4
pag.
985 [bonorumve possessores]
Biondi
50,
8,13
pag.
986 [quod ... debere]
(Beseler
2, 170)
innere post
12, 11
16,
3,
1
17,
1,56
2,31
18,
1,21
19,
2,13
45
20,
1,15
21,
1,18
31
41
48
2,25
51
3,25
22,
1,
6
23,
2,45
57

VI
NOVA SUPPLEMENTA ADNOTATIONUIZ
AD DIGESTA
Uncinulis • >, qui
in
editione interpolationes Iustinianorum circumscribunt,
infra uncini [ ] substituti sunt.
1, 1

§ 1
Tust.
(Beseler
4, 232)
2
,
2 §.13 n. :
1
4
aut
p. c. p.
marcum
(tolle
tullium)
F bis
§ 48
[ll assurius
segq.] Lenel
§
49
post
iuris
ins.
auctorum
5,28
[in toto
paene]
Albartario Conce,ptus
5
s
pr.
[et
maritus
et]
Beseler
2,
2.
3,
139
7,17
pr.
[item
seqq.] Beseler
4,
116
; 1
non est Ulpiani? Lenel
Z.
39, 121
S. 4
[quia ... marc]
Geseier
2, 3
6 §
4
[sed ... inferre]
ATbertario Appurttr:
sul condominio
5
9 §
3
[sanetione ... consecratum]
Albertario
Z.
32, 315,
2
o
,

7 § 1
[nec ... nasceretur]
Lenel
1
0
,
1
5
1
[infirmitate ... impeditus]
Donaluti
larslus
44
21, 4 § 1
[alit v entrls
e
nast.
:315
2, 1,11
pr.
[iuclicantis]:
facit
duoviri
§
1
[eundem iudiccm]
Lenel
4
2
[cira ... cognoscit]
Beseler
3, 44
17
[maxime
seqq.] Dorzatuti lustrrs
45
2, 1§ 1
qui ... decernetur
et §
2
quocl
praeest
no
n
sunt verba edicti ( Leuel)
3, 1
pr. [ ]?
Beseler
1, 47
4,10
§ 3
[quamvis ...
habet]
Francisci Libera
test. factio
26 ( ?)

15
[uel praesicli]
Bethnranrr-Hollweg
proieSS
2, 713,
68
5,
2
pr.
[ut
seqq.] Beseler
4, 117
7,
4 § 2
[nam
segq.] Donatuti Iustus
30
8,
8
§ 2
[fortasse
segq.]
Faber
11, 9
§
1
[verum
seqq.]
Arno
1
3,
7
pr. [maiore] ... [nam
seqq.] Kr.
8
pr.
[sed
seqq.] Pernice Labeo
2, 2,
177,
7
14,27 §
2
[contractibus]: iudiciis
Paulus (d
i
Marto,
Bonfante, de
Francisci)
27 § 10
[nominatim] ... [sed
seqq.] Rotondi
Pactnn
de
n. petendo
27
33
[t)romisit]
Cuiacius
55
[item
segq.] Beseler
4, 22 ( ?)
15, s§
10
[nam
seqq.] Albarlario Termiuologia
306
3, 1,
1
§
11
[de
quibus ... dixilnus]
Niedermeyer
i9t
schedts
3, 2,
1
adde:
cf.
Biondi Indicia ho
n
. fid.
67
[mandatu domini] . . . §
1
[ve1
o. r. v.
unius
[unius rei
m.
suscipiente] ...
[sed.
seqq.] Albertario Procurator u. rei
3
46
§ s
[contrario]
Biondi Iudicia
h. f.
71
4, 1
§
3
[universitatem] ... [universitatis]
Albertario Actio
de
t
u
tiversitale
10
[lucrum vero
segq.] Beseler
4,
2o1
12
[decem
tarnen
seqq.1
Faber
15
[aliquid]) procurator
Pattlus
(Peters Z.
32,
265)
[nisi
saug.]
Pero,°tii Obbligau
i
om
37
11.
1s §
2
[erit igitur
seqq.] Riccohono Dirilto
521
32 [et ...
gessit]
Riccobono Dirilto
90,
32
33
[maxime ... apparebit]
Sola;
l
i Cter. intp.
158
not.
35
[noStram] 1
Kr.
[sed
seqq.] Riccohono Diritto
521
48
[negotiorum ... sit]
Rr:ccobono Dirt#lo
8
7
6, 8
[secundum ... dicercntur]
Faber
4,
1,
3
[scilicet
seqq.] Donatasti htslars
47
2,
8
§ 2 [cum
seqq.] Beseler
2,
86
9
§
7
[si
pecunia ... condenunancluln]
Biondi Actiones arbitrariae
45, 73 ( ?)
§
8
[nee . . .
coerceat]
Eisele
Z.
30, 100
12
pr.
[et
omnem causam]
Levy
Z.
39, 1
36
14
§ 2
[ideo
seqq.] Perot,_i
Ist.
4,
64
§ 4
Gradeuwit,
Interpolationen
99 ( ?)
§ 5
cf.
Segr
ē
Actio confessoria
61
Biondi
Actiones arbitr.
53/4
Rec:ensioni
21
§ 6 [non etiam reus]
Lena
Z.
39,
136
§ 15
[si quidem . . . restituerit] . . . [sed
et
si irl non ... quadruplum]
&r'oucli
Actiones arbitr.
44,
cf.
PeroLtii
Ist.
2,
113
n.
Bonfante
Solida.rietd
8
4,
2,16
§
1 [sive
rein . . .
praestiterit]
Biondi Ac1.
a.rbitr.
44
2
[quoniam rei
h.
persecutionem]
.91ber-
tario Responsabilitd
462
19
[eatenus] . .. [quatenus
ad e.
pervenerit]
Albertario
1.
c.
461/2
23 §
1et
2
vident2ar
partesrescriptorttin
esse (Kr.)
§ 3
[iudicis] ... [iudex] ... [quod
seqq.]
Biondi Actiones arb. 75,
4
3, s
clebcre ... habere] debere
ei ...
clari
Ulpianus ( Beseler
4,
80) ?
[plane
segg.] Pringsheim
Z.
11,
253,
257
7
§
9
[quia
n. e.
solvendo]
Pringsiteitn 1.
C.
255,
260
0
§
3
[vel si
segq.] Pri;rgs,
l
tei;n
1. c.
4,11
§
2
cf.
Sola
i2
i Curator
imp.
21, 2
4.13
pr.
[causa
seqq.] bi
r
lassak ProvinLialp•oiess
,
49
§ 1 [etiam
76

s?egq.] Pringsheinc
Z.
41,
243 ?
14 [ ]
Prinoslteinz 1.
c.
25 § 1 [ ] ?
Vassalli Miscellanea
1,
33
Alber-
tario Actio de univ.
34
Procur. n.rei
8, 2
5,
2
pr.
[ceterum segg.] Coli
Capitis deminutio
50
5
§ 2
cf. Ccli 1.
c.
45
6 [capitis] enim [minutio]
Coli. 1.
c.
7 Pr.
[canitis minutio]: capite minutus
Pattlus
(Coli 1.
c.)
§
1
lust. (lfrissenbach)
mutier]
Solat; i Dote
Lenel
Civil
-

DOMINI NOSTRI IUSTINIANI PERPETUO AUGUSTI
INSTITU'I'IONUM SIVE ELDIENTOß,UM
COIILPOSITORU141
PER
TRIB
ONL'i•,.:N'UM V
1RUlt'i EXCELSUi41
M
AGISTRUlt1
ET EX
QUAESTORE
SACRI PALATII IURISQUE DOC'.1`ISSI111UA1
ET
'1'HEOPHII,U11i VIRtM MAGNII'ICUll1 lURIS PERITUM
ET
ANTECESSOREM HUIUS ALMAE URBIS
ET
DORO'ITII;UM VIß,UDI 11AGNll+'1CUM
QUAESTORIUM IURIS PERITU11i
ET
ANTECESSOREM BERY'1'LNSIUIIi
LN CLITAE CIVIT ATIS
1
LIBER PRIM.IIS,
'omnium hominum iure utitur. quae singula qualia
2
'sunt, suis locis proponemus.' Scd
ins
quidem
civile
ex
unagnaque civitate appellatur, veluti Athe-
niensium: nam si quis velit Solonis vel Draconis
leg-es
appellare ius civile Atheniensiem, non erraverit.
sic elum
et ins, quo
populus
Romanus
utitur, ius
civile Romanorum a.ppellamus: vel ius Quiritium,
quo
Quirites utuntur:
Romani
enim
a
Quirino Quirites
appellantur
13.
sed quotiens non addimus, cuius sit
civitatis, nostrum ius significamus: sicuti
cum
poetam
dicimus nec addimus
Domen,
subauditur apud Graecos
egregius Homerus, apud nos Vergilius. ius autem
gentaum omni
human()
generi commune est. nam usu
exigente
et
humanis necessitatibus gentes humanae
quaedam sibi constitaierunt:
bella
etenim orta sunt
et
captivitates secutae
et
servitutes, quae sunt iuri na-
tuu
•
ali contrariae. iure enim naturali
ab
initio omnes
homines liberi nascebantur. ex
hoc
iure gentium
et
omues paene contractus introducti sunt, ut emptio
venditio, locatio conductio, societas, depositum, mu-
tuum
et
alü iunumerabiles.
3'
10
Constat autem
ins
nostrum aut
ex
scripto aut
ex
non scripto ut a.pud Graecos: rGSv
a
dumv
o
P ,u
ā
v
$yyoay^oc, o£ ^'^ dyoagloc
17
.

Scriptum ius est lex 18,
plebl scita, senatus consulta, principum placita, ma-
4
gistratuum edicta, responsa prudentium.
Lex
est,
quod populus
Romanus
senatore magistratu
intern-
gante,
veluti consule, constituebat." piebi scitum est
quod plebs plebeio magistratu interrogante, veluti
tribuno, eonstituebat.
19
plebs autem
a
populo eo
differt,
quo
species
a
genere: nam appellatione
populi universi cives significantur connumeratis
etiam patriciis
et
senatoribus: plebis autem appella-
tione sine patriciis
et
senatoribus ceteri cives signi-
ficantur. sed
et
piebi scita
lege
Hortensia la.ta non
5 minus
valere quam leges coepernnt. 20'Sena.tus
'consultum est, quod senatus iubet atque constituit.'
nam
cum
auctus est populus
Romanus in
eum mo-
dum
:
ut difficile sit
in
unum eum convocare le7
s
sanciendae
causa,
aequum visum est senatum vice
6 yopuli consuli. :
1
Sed
et
quod principi placuit,
legzs
habet
vigorem;
cum lege
regia, quae
de
imperio
eius lata est, populus
ei et in
eum omue suum im-
perium
et
potestate.m
<
concessit
>
. quodcumquo igitur
imperator
per
epistulam
constituit
vel cognoscens de-
crevit vel edicto praecepit, legem
esse
constat: haec27
snnt,
quae constitutiones appellantur.
plane ex bis
quaedam sunt
personales,
quae nec
ad
exemplum
I
2
DE
IUSTITIA
ET
IURE.
'lustitia est constans
et
perpetua voluntas ius suum
1
cuique tribuens. Iuris prudentia est divivarum a t-
que humanarum rerum notitia, iust.i atque iT;iasti
gcie,ntia.
2 His
generaliter cognitis
et
incipientibus nobis
exponere iura populi
Romani
ita maxime videntur
posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici,
post
deinde diligentissima atque exactissima iuterpre-
tatione singula tradantuu
•
. alioquin si statim
ab
initio
rudern
adlmc
et
infirmum animum studiosi multitu-
ā
ine ac variet<a,te rerum oneraverimus, duorum alterum
ant desertorem studiorum efficiemus aut
cum
magno
l
ā
bore eius, saepe etiam
cum
diffidentia, quae plerum-
que invenes avertit
4
,

serius
ad
id perducamus
0
,

ad
quod leniore
0
via
ductus
eine
magno labore
et
sine
11ila
diffidentia maturius perduci potuisset.
3

7
luris praecepta sunt haec: honeste vivere, al-
4
terum non laedere suum cuique tribuere. Blluius
atudii duae sunt positiones, ptublicum
et
privatum.
publicum
ins
est, quod
ad
statum rei Romanae spectat,
priva.tum, quod
ad
singulorum utilitatem pertinet.
dicendum est igitur
de
iure privato, quod est triperti-
turn °: colleetum est enim
ex
naturalibus praeceptis
aut gentium
mit
civilibus.
II1•
DE
IURE NATURALI
ET
GENTIUAi
ET
CIVILI.
11
Ins natura
le
est, quod
natura
omnia animalia do-
euit. nam ius istud non humani
generis
proprium est, sed
•mnium auimalium, quae
in
caelo, quae
in
terra, geae
in
mari nascuntur
12 .

hinc
13
descendit maris atque
feminac coniugatio, quam nos matrimonium appellamus,
leinc liberorum procreatio
et
educatio: videmus etenim
eetera quoque animalia istius iuris peritia censeri.
1
l
as autem civile vel gentiumita dividitur':
14
'omnes
poprli, qui legibus
et
moribus reguntur, partim suo
`
proprio, partim communi omnium hominum lure utun-
'kur: nam quod quisque populus ipse sibi ius consti-
id ipsius proprium civitatis est vocaturque
ins
'eivu
j
e,
quasi ins
proprium ipsius civitatis: quod vero
'rlaturalis
ratio
inter ornnes homines constituit, id apud
'emnes populosperaeque custoditurvocaturgee ins gen-
'Uium,
quasi quo
iuu
•
e omnes gentes utuntur.
et
populus
'itaque
Romanus
partim suo proprio, partim communi
(1)
Hanc inscrlptionent rest,itvi
ex RA
(2)
cf.
Dig.
1, 1
(d) pr.
§
1 cf.
Ulp. 1.
1
reg.
(Dig.
1, 1, 10
pa'•
§ 2)

(4)
sic
'TA 0, evertit
B

(5)
sie VAB,
perducemus
B
czr^n ©
(6)
sie
VA, leniori
P,
leviore
B (7) §
3
er
UI•p.
1. c.
(Di
'
.
1, 1, 10
§
1) (8)
§
4
ex
U£p.
1. 1 inst.
(Dig.
1, 1, 1
§
2)
ffl sio C), eßt tripertitu V, est tripertite
ABP,
triper-
titum est
Dig.

(10)
c
f.
Gai.
1,
1..8
Dig.
1,
1

(11) pr.
ex Ülp. 1. 1 irest. (Dig.
1, 1,
1§
s)

(12) animaliutn, quae
in terra, quae in mari naseuntur,
avium quoque commune
est
Dig.

(13)
hinc
BP
Dig.,
hinc enim
A

(14)
Gai.
1,
1
(Dig.
1,
1, P)

(15)
sic
BC),
appellabantur
APE
(16)
§ a
in.
ex
Udp.
1. 1
inst.
(Dig.
1, 1, 6. § 1)

(17)
id est
legum aliae scriptae aliae non scriptae (is) lex]
PEO,
leges
AB

(19)
plebs .. ceteri cives significantur
timid.
Gaio
1, 3

(20)
Gai.
1, 4

(21) §
6
ex
Ulp. 1.
1
inst.
(Dig.
1, 4, 1)

(22) haec] AB
Dig.,
hae V, hee
P
d

DE IURE PERSONARUM
2
INST. 12-5
trahuntur, `quoniam non hoc princeps vult': nam quod
alicui ob merita indulsit, vel si clu poenam irrogavit,
vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egre-
ditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul
7 dubio tenent. Praetorum quoque edicta non mo-
dicam iuris optinent auctoritatem. haec etiam
ius
honorarium solemus appellare, quod qui honores
°
•
erunt, id est magistratus, auctoritatem huic iuri de-
derunt. proponebant et aediles curules edictum de
quibusdam casibus, quod edictum im-is honorarü
8 portio est. ' 'Responsa prudentium sunt senten-
'tiae et opiniones eorum, quibus permissum `erat'
'iura condere'
'
nam antiquitus institutum erat, lit
essent qui iura publice interpretarentur, quibus a
Caesare ius respondendi datum est, qui iuris consulti
appellabanttir. quorum omnium sententiae et opinio-
nes eam auctoritatem tenent, ut iudici recedere a
9 responso eorum non liceat, ut est constitutum. Ex
— non scripto ins venit, quod usus comprobavit. na•in
'.diuturui mores consensu utentium comprobati legem
'10 imitantur. Et non ineleganter in duas species
ius civile distributum videtur. nam origo eins ab
institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et
Lacedaemonis, fluxisse videtur: in bis enim civitati-
bus ita agi solitum erat, ut Laccdaemonü quidem
magis ea, quae pro legibus observarent, memoriae
mandarent, Athenienses vero ea, quae in legibus
scripta reprchendissent
4
, custodirent.
11 Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes
gentes peracque servantur, diviva quadam providentia
constituta semper firma atque immutabIlia permanent:
ea vero, quae ipsa sibi quaeque civitas constituit,
saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia
postea lege lata.
12
n
'Umne autem ins, quo utimur, vel ad personas
'pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de per-
'sonis videamus.' nam parum est ius nosse
;
si personae,
quarum causa statutum est, ignorentur.
]H
6
DE IURE PERSONARUM.
7
'Summa
`itaque'
8
divisio de iure personarurn haec
'est quod omnes homines aut liberi sunt aut seitri:
1
e
Et libertas quidem est, ex qua etiam liberi vo-
cantrrr, naturalis facultas eins quod euique facere
2 libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur. Ser-
vitus autem est eonstitutio iuris gentium, qua quis
3 dominio alieno contra naturam subicitur. Servi
autem ex eo appellati surrt, quod imperatores captivos
vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent.
qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus
4 mann capiuntur. Servi autem out nascu.ntur aut
fiunt. nascuntlu
•
ex anci]lis nostris: firmt aut iure
gentium, id est ex captivitate, aut iure civil} cum
homo liber maior viginti annls ad pretium partici-
pandum sese venumdari ' passus est. in servorum
5 condicione nulla differentia est
10
.

In liberis mul-
tae differentiae sunt. aut enim ingenui sunt aut
libertini.
IV"
DE INGENUIS.
Ingenuus is est, qui statim ut natus est Über est,
sive
ex
duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex
libertinis, sive ex altero libertino altern ingenuo. sed
et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, in-
genuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex
matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo
conceptus est.
12
sufficit `
g
utenl' liberam hisse rnatrem
eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et
ex contrario si libcra conceperit, deinde ancilla facta
pariat, placuit eum qui naseitur liberum nasei, giüa
nou debet calamitas matris ei nocere, qui in uteru
est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans
manumissa sit, deinde ancilla pustea facta peperit,
liberum an
r
scrvum pariat? et llarccllus probat liberuru
nasci: sufficit enim ei qui in ventre est liberarn
matrem vel medio tempore habuisse: quod et verunl
1 est. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, nun
officit Uli in seivitute fuisse et postca manumissuni
esse: saepissime enim constitutum est natalibus nrhl
officere mannmissionem.
V
13
DE LIBERTINZS.
14
'Libertini sunt, qui ex iusta servitute mauumissi
'sunt'
1
ā

manumissio autem est datio
16
libertatis:
nam quamdiu quis in servitute est, manui et potes-
tati suppositus est, et manumissus libcratur potestate.
quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote
cum iure naturali omnes liben nascerentur nec esset
nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed
postcaquam iure gentium servitus invasit, secutum
est beneficium manumissionis. et cum uno communi
11
nomine homines appellaremur
18
,

iure gentium tria
genera hominum esse coeperunt, liberi et bis contra-
rium servi et tertium genu
g
libertini, qui desierant
1 esse servi. `
-
.
T
Iliiltis autem modis manumissio pro-
`cedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacro-
`sanetis ecclesiis aut vindicta
19
aut inter arnicos aut
`per epistulam aut per testamentnm aut aliam quarn-
libet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis li-
`bertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quarn
2 `nostris constitutionibus iutrorlucti sunt.
>
20'Servi
"vero' a dominis semper manumitti solent: ade() ut
'vel in transitn mannmittantur, veluti cum praetor
'aut proconsiil `ant praeses' in balneum vel in thea-
'trum cat'
3 - `Libertinorum autem status tripertitus anteafuerat:
<
nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam
`libertatem consequebautur et fiebant cives Romani,
`rnodo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fie-
`bant, modo inferiorem et fiebaut ex lege Aelia Sentia
`dcditiciorum niunero. sed dediticiornm quidem pessima
<
condicio iam ex multis temporibus in desuetudineni
`abüt, Latinorum vero nomen non frequentabatur:
`ideoque nostra pietas omnia augere et in meliorem
`statum reducere desiderans in duabus constitutio-
`nibus
21
hoc emendavit et in pristinum statum reduxit,
`quia et a primis urbis Romae clinabulis una atque
`simplex libertas competebat, id est eadem, quam
lrabeba.t manumissor, uisi quod scilicet libertiuus fit
24
`qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et
`dediticios quidem per
23
constitutionem expulimus.
`quam promulgavimus inter nostras decisiones, per
`quas suggerente nobis Triboniano viro excelso quaes-
`tore antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos
`autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerit ob-
`servantiam'-
4
aha, constitutione per eiusdem quaestoris
`
suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat
(1)
Gai.
1,
7

(2) erat]
VAP,
est
B Gai.

(3) conce-
dere
VP

(4)
sic
VA,
invenissent
B,
comprehendis-
sent
PE

(5)
Gai.
1,
8

(6)
Cf. Dig.
1,
5
(7) Gai.
1, 9
(Dig.
1,
5, 3)

(8)
sie B Dig.
0, itaque om.
AP,
et
quidem
summa
Gai.

(9) § 1..3
ex
Flor. 1.
9
inst.
(Dig. 1,
5,
4)

(10)
sie BPE,
nullae differentiae sunt A
(11)
Cf.
Gai.
1,
t
i

(12)
pr.
fvn. ex
Marciani 1.
1
inst.
(Dig.
1, 5,
5
§
2. 3)
(13)
Cf.
Gai.
1, 11..34
Dig.
40, 1
segq,
Cod. 7,
1
sen.

(14)
Gai.
1, ü
(Dig,
1, 5,
6)

(15)
P
r. rin,
ex Uli). 1.
1
inst. (Dig.
1, 1,
4)

(16)
sie PEn Di;^.,
do-
natio
B

(17)
communi]
PE,
naturali
Dig. 0, om. B
(is)
sie
PE Dig.,
appellemur
BU
(19) vindieta]
PE,
vind. manumittuntur
B

(20)
Gai.
1, 20
(21)
Cod. 7,
5. 6

(22)
fit]
BP,
sit
E
cum U

(23) perj
PEO,
et per
B

(24)
omnem .. observantlam]
PRO,
omnes quae fuerant observantia (om, circa eos)
B

Dig.
40,
2, 13

(13)
Gai.
1, 40
autem
B

(15) nos]
B,
non
PE
venire
B,
provenire
Ea
(17)
Cf. Gai.
1, 42..46.
Cod.
7, 3
(19)
Cf. Dig.
1,
0

(20)
Gai.
1,
(21) sub hoc
B

(22)
§ 2
fln, ex
de of proc., cf. Coll, 1. 147os.
3,
3)
(14)
sie PE Gai.,
(16)
sie PE
b
,
in-
(is) Gai.
1, 42
48..53
(Dig.
1, 6, 1)
Dig.
1,
0,
2
(Ubp. 1.
9
(23)
et] ut
B
QL'I E
X
QL'IB.
GAUS.
MANUS
ū
TT. N
ON
POSS.

I
N
ST.
I 5-8
`
ea.nct•iones,
et
ornnes libertos nuIlo nec aetatis manu-
`missi nec dominii
1
manumissoris nec
in
manumissio-
`nis modo discrimine habito, sicuti antea observaba-
`tur, civitate
Romana
donavimus: multis additis mo-
`dis,
per
quos possit libertas servis
cum
civitate Ro-
`maua, quae sola
in
praesenti est, praestal'i:
-v1
2
Qi:I
3
EX
QUIBUS CAUSIS 111ANITI1II'ITL+'RE NON
POSSUNT.
4
'Non
tarnen
cuiclunque volenti manumittere licet.
'nun
is qui
in
frandem creditorum manumittit nihil
1
'agit, quia lexAeliaSentia impedit libertatem.' Licet
antem domino, qui solvendo uon
est, testamento ser-
vorn
suum
cum
libertate heredem institnere ut fia.t
liber beresque
ei
solus
et
necessa.rius, si modo nemo
alius
ex
eo
5
testamento heres extiterit, aut quia nemo
heres scriptus sit, ant quia is qui scriptus est qua-
libet ex
causa
heres non extiterit. idque eadem
lege
Aelia Sentia provisum est
et
recte: valde enim p
ro-
r
^
piciendnm erat,
ut
egentes homines, quibus ahus
heres extatnrus non
esset,
vel servum suum neces-
sarium heredem habeant, qui satisfacturus
esset
cre-
ditoribus al.it
hoc
eo non faciente creditores
res
hereditarias servi nomine vendant,
ne
iniuria deflmc-
2 tus afficiatur. Idemque iuris est
et
si sine liber-
`tate servus heres institutus est. quod nostra consti-
`tutio
0
non solum
in
domino, qui solvendo non est,
'sed generaliter constituit nova humanitatis rationel
<
ut
ex
ipsa scriptura institutionis etiam libertas
ei
`competere videatur,
cum
non est verisimile eum, quem
`heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis da-
`tionem, servum remanere voluisse
et
neminem sibi
3
`heredem
Pore.'
'Iu fraudem autem creditorum
manumittere videtur, qui vel iam eo
tempore quo
manumittit solvendo
neu
est, vel qui datis libertati-
bus desiturus est solvendo
esse.
praevaluisse
tarnen
videtur, nisi animum quoque fraudandi manumissor
habuit, non impediri libertatem, quamvis bona
eins
creditoribus non snfficiant: saepe enim
de
facultati-
lsns suis amplius quam
in bis
est sperant homines.
itn.que
tune
inteilegimus impediri libertatem,
cum
utroque modo fraudantur creditores, id
est
et
con-
siiio manumittentis
et
ipsa re, eo quod bona non
suffectura sunt creditoribus.
4
8
'Eadem
lege
Aelia Sentia domino minori annis
'viginti non aliter manumittere permittitur, quam si
'vindicta apud cousilium iusta
causa
manumissionis
5
'aclprobata fuerint manumissi 0
.

10
Iustae autem
'manumissionis causae sunt, veluti si quis patrem
'aut matrem aut filium filiamve aut fratrem soro-
'remve naturales aut paedagogurn nutricem educato-
'rem aut alumnum alumnamve aut collactaneum
'manumittat, aut servl
u
n procuratoris habendi gratia,
'dut
ancillam matrimonü
causa',
dum
tarnen
intra sex
menses uxor ducatur, nisi iusta
causa
impediat",
et
qui manumittitur procuratoris habendi gratia
ne
mi-
6 nor septem
et
decem
1
2
annis manumit.tatur. Semei
autem
causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non
retractatur.
7
13
'
Cum
ergo
14
certus modus manumittendi mi-
'noribus viginti annis dominis
per
legem Aeliam Sen-
'tiarn constitutus sit, eveniebat,
ut,
qui quattuordecim
'annos aetatis expleverit, licet testamentum facere
'possit
et in
eo heredem sibi instituere legataque re-
lnquere possit,
tarnen,
si adhuc minor sit annis vi-
'ginti, libertatem servo dare non poterat.' `gnod
'v
on erat ferendurn, si is, cni
totoruin
bonorum
in
`testamento dispositio data erat,
uni
servo libertatem
`dare non permittebatur.
quase
nos
15
similiter
ei
`que.madmodum
alias res
ita
et
servos suos
in
ultima
<
voluntate disponere quemadmodum vohterit permitti-
<
mus, ut
et
libertatem
eis
possit praestare. sed
cum
libertas inaestimabilis est
et
propter
hoc ante
vicesi-
`mum aetatis
annum
antiquitas libertatem servo dari
<
prohibebat: idco nos mediam quoda.mmodo viarn eli-
`gentes non aliter minori viginti annis libertatem
in
`testarnento dare servo suo concedimus, nisi septimnm
`et decimum
annum
impleverit et octavum decimum
<
tetigerit.
cum
enim antiquitas huiusmodi actati
et
`pro aliis postulare concessit, cur non etiam
sui
iu-
`dieii. stabilitas ita eos adiuvare credatur, ut
et ad
<
libertates dandas servis suis possint pelvenirelc>
Vll 17
DE LEGE
FUFIA CANINIA SUBLATA.
18
'Lege
Fufia Caninia certus modus constitntus erat
'in
servistestalnento manumittendis: `qualn
quasi
liber-
<
tatibus impedientem
et
quodammodo invidaln tollen-
`dam
esse
ceusuimus,
cum
satis fuerat inhumanum
`vivos quidem licentiam habere totam sualn fanliliarn
libertate donare, ni i alia
causa
impediat libcrtati,
<
morientibus autem huiusmodi licentiam adimere:
VIII le
DE DIS
QUI
SUI
VEL ALIENI IUItIS SUNT.
20
'Sequitur
de
iure personarttm alia divisio. nam
'quaedam personae
sui
iuris sunt, quaeda.m alieno
subieetae sunt: rursus earum, quae alieno iuri
'subiectae s1mt, aliae
in
potestate
<
parentum, aliac
in
'potestate dominorum' snnt. videamus 5taque'
de his
'quae alieno iuri subieetae sunt: nam si cognoveri-
'mus, quae istae personae sint, sirnul intellegemus,
'quae
sui
iluis sunt. ac prius dispiciamus
de his
qui
'in
potestate `dominorum' sunt.
1 'In
potestate itaque dominorum sunt servi. quae
'quidem potestas inris gentium est: nam apud omnes
'peraeque gentes animadvertere possumus dominis
in
'servos
vitae
necisque potestatem
esse:
et
quodcum-
'que
per
servum adquiritur, id domino adquiritur.
2
'Sed
hoc tempore
`ntillis' hominibus, qui sub
21
im-
'perio
<
nostro
>
sunt, licet sine
causa
legibus cognita'
'et
supra modum
in
servos suos saevire. nam
ex
'constitutione `divi
MP'
Antonini qui sine
causa
ser-
'vum suum occiderit, non
minus
puniri iubetur, quam
'qui servum alienum occiderit. sed
et
maior asperitas
'dominorum eiusdem principis constitutione coercctur.
'nam consultus
a
quibusdam praesidibus provincia-
'rum
de his
servis, qui
ad
<
aedem sacra.m' vel
ad
sta-
'tuas principum conftigiunt, praecepit ut, si intolera-
'bilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos
'Unis
condicionibus
>
vendere, ut pretium dominis
'daretlu
•
',
et
recte:
<
expedit enim rei publicae,
ne
quis
`re s
ua male
utatur.
>

22
cuius
rcscripti
ad
Aelium
11la.rcianurn emissi verba haec sunt: `Dominorum
qui-
`dem potestatem
in
suos servos illibatam
esse
oportct
'nee
cuiquarn hominum ius suum detrahi. sed domi-
`norum interest,
ne
auxilium
contra
saevitiam vel
`famem vel intolerabilem iniuriam denegetur
his
qui
`iuste deprecantur. ideoque cognosce
de
querellis
`corum, qui
ex
familia Inlü Sabini
ad
statnam con-
`fugerunt, et
23
si vel dnrius habitos, quam aequnrn
`est, vel infami initu-ia affectos cognoveris, veniri lulie,
(1)
sie
0, domini
libri

(2)
Cf:
Gai.
1, 19..21. 36..42. 47
Dig.
40,
2. 9
Cod.
7, 1. 11

(3)
qui]
ind. V,
qui et
B index
BU, om. E

(4)
Gai.
1, 30. 37

(5)
eo]
BE, om. PU
(a)
Cod.
6,
27, 5

(7) § 3
in ex Gai. 1.
1
rer. eott. (Dig.
40, 9, io) (8)
Gai.
1,
38.
19 (9) fuerint manumissi]
sie
dett.,
fuerit man.
BPE,
fuerit
(om.
manumissi)
Gai.:
fuitne
quam vindieta, ei ap. cons. i, c. m, adpr. fuerit
(Savigny)?

(10)
Cf. Gai.
1, 39. 19

(li)
sie PE
O,
impediatur
B

(12) sie libri cum 0,
decem et octo
d*

DE PATRIA POTESTATE
4
INST. I 8-10
`ita
nt
in potestatem domini non revertantur. qui
`Sabiruts',
si
mea.e czinstitutioni ft'aulem fecerit, seiet
`me
2
admissum severius exsccutnruln.'
I1
3
DE PATRL4 PUTESTATE.
4
'In potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex
1
'iustis nuptiis procrcaverinnts' fiuptiae antenr
sive matrimonium est viri et mulicris conntnctio, in-
2
dividuarn consuetudinem vitae continens.
e
'lus `au-
'tem potestatis, quod in liberos habemns,' propriutn
'est civium Rontanorum: nulli enim atü saut humi-
'nes, qui talem in liberos habeant potcstatem, qua-
3 'lern nos habemus.'
c
Qui igitur ex te et uxore
tua nascitur, in tue potestate est: item qui ex filio
tuo et uxure eins naseitur, id est nepos tun; et nep-
tls, aeque rn tua sltilt potestate, et prolrepus et pro-
ucptis et deinceps ceteri. qui tarnen ex filia tua. nasci-
tur, in tua potestate nun ost, sed in patris cius.
X
7
DL+'
ir'UPTIIS.
Iustas autem nuptias Liter se civei Romani con-
trahtwt, qui secundum praecepta legum coeunt, naas-
culi quidem puberes, ferninae autem vlripotentes, sive
patres fanrilias sint slve filii familias, dum tarnen fiiii
familias et
consensttnl
habeant p areutum, quorum in
potestate sunt, nam hoc fieri debere et civili,s et na-
ttu'alis ratio suadet in tantum, ut iussum parentis
praecedere debent unde quacsitum est, an furiosi
filia nubere aut f1u
•
iosi uxorem ducere possit?
`cumque super filio variabatur, nostra processit de-
`cisio
8
,

qua permissuln est ad exemplum filiae fuu'iosi
`filium
quoque posse et sine patris interventu matri-
`monium sibi copulare secundunt datum ex constitu-
`tione modum.'
1
s
'Ergo non omnes nobis uxores ducere licet:
'nam gttarundam nuptiis abst.inendum est
10
. inter eas
'enim personas, onae parenturn liberorunive locum
'inter se optinent, nuptiae coutrahi non possunt, veluti
'inter patrem et filiam vel avurn et neptem vel ma-
'trem et filium `<el aviarn et nepotern et usque
ad
'infinitum': et si tales personae inter se coierint, ne-
'farias atque incestas nttptias contraxisse dicuntur.
`et haec adeo ita sunt, ut, quamvis per adoptionem
'parentttm liberortuuve loco sibi esse coeperint, non
'possint
11
inter se matrimonio iungi in tantum,ut etiam
'dissoluta adoptione idem iuris mancat: itaque eam,
'quae tibi per adoptioneln filia aut neptis esse coe-
'perit, nou poteris uxorem ducere, quamvis eam eman-
'cipaveris.
2 °'Inter eas quoque personas, gnae ex transverso
'gradu cogtnationis
12
iunguntur, est quaedam similis
'observatio, sed non tanta. sane enim
13
inter fratrem
'sororemgne nuptiae prohibitae sunt, sive `ab' eodern
'patre eademque matre nati fuerint, sive `ex' alterutro
'eorum. sed
14
si qua per adoptioncm soror tibi esse
'coeperit, quamditt quidem constat adoptio, sane inter
'te et eam nuptiae cousistere non possunt: cum vero
'per emancipationem adoptio dissoluta sit, pcteris
'eam uxorem ducere: sed et si tu emancipatus ftteris
'nihil est impedimento nuptiis' et ideo constat, s%
quis generum adoptare velit, debere cum ante filiam
suam emancipare: et si quis velit nurum adoptare,
3 debere eum ante filium emancipare. `Fratris vcl'
sororis filiam uxorem ducere non licet. sed nee nep-
tem `fratris vor sororis ducere quis potest, quamvis
quarto gradu sint'
s
: cuius euim filiam uxorem du-
cere nou licet, eins negne neptem permittitu'. eins
vero mulieris, quam polen tuus adoptavit, Miau
t

11 f),.1
videris impediri uxorem ducere, gnia neque naturali
4
neque civili iure tibi cuninngitur. Duollun autem
fratrum vel sororum liberi vel fratris et sororis iungi
5 posstuit. Item amitazn licet aduptivam uxorent
ducere nun licet, item nzatcrtcram, quia parent:ru
loco habentur 1c, qna ratione vertun est nragnam quo-
qttc amitam et materteram nlagl;arn prohibcri uxore:n
6 chicere. Adfinitatis quogne veneratione" quarut-
dant nuptiis abstinere necesse est. ut cece prn'iguam
aut nurum uxorem ducere nun licet, quia utr<t^,.tne
filiae loco sunt. quod scilicet ita accipi debeat, si
mit nurus ait priv
ī
gna: llam si adl:uc ntu'üs est, id
est si adhuc nupta est filio tue", alia ratione nro-
rern
nun chicere nun possis,
quia eztdezn dnobus nn?.:_a
esse nun potest: item si adlu:c privigna tua est
1
",

id
est si mater eins tibi nnnta est, ideo etun uxorem
chicere nun poteris, quia duas uxores eod;:m tempon,
7 habere nun licet. Socrunr quoque et noverr'ant
prohibittun est uxorent üuc.erc, quia rnatris lorm suut,
quod et ipsum dissoluta denntm adfinitate nrocerüt:
alioquin si adhnc noverca est, id eet si adhuc pt:tri
tuo nupta est, commnni inne impeditur tibi nubcrm
quia cadem duobus nupta esse non potest: item si
adhuc
socrus est, id est si adlrnc filia eins tibi nrtats,
est, idco impedinntur nuptiae, quia duas uxores ha-
8 bere neu possis. Mariti tarnen filius ex alia uxol'e
et uxoris filia ex alio marito vel contra matrimouiura
recte contrabunt, licet habeant fratrem sororenzve er:
9 matrimonio postea cuutracto uatos. Si uxor tue
post divortinm ex alio £iliam procreaverit, haec nou
est quidem privigna tua: sed Iuliaznts
20
buiusnrodi
nuptüs abstimme debere ait: nam nee sponsam fils
ntu'urn esse nee patris spOnsam novercarn esse, rectirtK
tarnen et iure facturos eos, qui hniasnlodi nuptiis se
10 abstinuerint. Itlud centum est serviles gnoque
cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater
11 et filia aut frater et soror mana
u
nissi fuerint. `Sulzt
`et aliae personae, gtute propter diversas rationes nup-
tias
contrahere prohibenttu
•
, quas in libris digesto-
`r
•
nrn seu pandectorum ex veteri iure collectarutn enta-
`:ne.rari permisimus.'
12 Si adversus
ea
quae diximus aliqui cuie.rint,
nee vir nee uxor nee nuptiae nee matrinroniunt nee
dos intellegitur.
21
'itaque ü, qui ex co coitu nascuntu,,
'in potestate patris neu sunt, sed tales sturt,' qmm tun'
ad
patriam potestatem pertiuct, 'gtlles sunt ü, gnoa
'mater vulgo concepit. nam nee hi patrern habu•e
'intellegnntur, cum is etiarn incertus est: mode so-
lent fiiii spurii appellari, vel a Graeca voce quasi
'axoerfcYr
i
v
concepti vel quasi sine patre filii: sequi-
tur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni
locus sit. `qui autem prohibitas nuptias coeunt, et,
`alias poenas patinntur, quae sacris constitutionibus
<continentur.>
13
2
"-'Aliquando autem eveuit, ut liberi, qui statirx
'
Lit
23
nati Bunt in potestate parentum non fiant, poste
'tamen
24
redigantur in potestatem'
<
qualis est is, qui,
<
dum naturalis fuerat, postea curiae datus potestiti
`patris subicitur. nec non is, qui a tituliere libera
`qrrocreatus, cuius matrirnonium minime legibus inter-
`dictum fuerat, sed ad quarn pater consuetudinerx
ltabuerat, postea ex nostra constitutione
25
dotalibus
`instrumentis compositis in potestate patris efficitur:
`quod et alüs, si ex eodem matrimonio
25
fuerint pro-
`creati, similiter nostra constittttio
27
praebuit.'
(1) sabinus
del. cum Dig. Colt.
(2) nie]
E Dig. Colt.,
me
hoc
AP,
me adversum se
B

(3)
Cf. Dig.
1, 6
Cod.
8,
46 (47)

(4)
Gai.
1,
55
(Dig.
1,
s,
3)

(5)
Gai. 1. c.
(6) § 3
ex
Ulp. 1. 1 inst. (Dig.
1, 6, 4) (7)
Cf. Gai.
1, 56..65
Dig.
23,
2
Cod.
5,
4

(8)
Cod.
5, 4, 25

(9)
Gai.
1,
58..61
(10)
sie BPE,
abstinere debemus
AGai.

(ü) possint] A,
possunt
BP Gai.

(12) cognatione
Gai.

(03) enim
om,
Gai.

(14) sed]
APO Gai,,
sed et
BE

(15) sie P0,
quartus gradus sit
AB,
quarto gradu sit
E
(os) sie. dett.
cum 0,
habetur ABPE

(17) ratione
dett,, sed ndciot rrTa c
Ē
yxtorein
g
0
(rs) tuo]
PE
eius
A,
om. B

(19) tua est]
PE,
mevii est A,
om. B

(20)
cf.
Dig.
23,
2,12 § 3

(21)
Gai
1, 64

(22)
Gai.
1,
65
(23)
ut]
PE cum
0,
onL.
AB

(24) tarnen]
Gai.,
autera
libri

(25) Cod.
5,
27, 10

(26) si ex e. m.]
A,
ex
e.
ru.
si
BP,
qui ex e, m.
E

(27) Cod.
5, 27, 11

DE
ADOPTIONIBUS

5
INST. I 11. 12
DE
ADOPTIONIBUS.
2
'Non solum
tarnen
naturales liberi secundum ea
quae diximus
in
potestate nostra sunt, verum etiam
1
ii
quos adoptamus. Adoptio autem duobus mo-
`dis
fit,
aut `principali rescripto' aut imperio magistra-
'tus
`
impe.ratoris' auctoritate adoptamus eos <easve>,
q^
<
quaeve
>

sui
inris sunt. quae species adoptionis
'dieititr adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos
easve', qui `quaeve'
in
potestate parentium sunt, sive
`primum gradum liberorum optineant, qualis est filius
Ilja,
sive
inferiorem,
qualis est nepos neptis, pro-
2 'nepos pronentis: `
3
Sed hodie
ex
nostra consti-
<
tutione,
cum flus
familias
a
patre naturali extra-
`ieae personae
in
adoptionem datur, iura potestatis
`nattualis patris minime dissolvuntur nec quicquam
`ad patrem adoptivuni transit nec
in
.potestate eius
`est, licet
ab
intestato iura successionis
ei a
nobis
`tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo,
<
sed
a v o
filii
sui
materno, vel si ipse pater nattu•alis
`fuerit emancipatus, etiam paterno, vel proavo simili
<
modo paterno vel materno filium suum dederit
in
<
adoptionem:
in hoc
casu, quia
in
unam personam
<
coneurrunt
et
naturalia
et
adoptionis iura, manet
`stabile ius patris adoptivi
et
naturali vineulo copu-
<
latum
et
legitimo adoptionis modo constrictum, ut
et
`in familia
et in
potestate huiusmodi patris adoptivi
3
<
sit.
>

Cum
autem impubes `per principale rescriptttm'
adrogatur,
causa
cognita adrogatio permittitur
et
ex-
tltm-itur
causa
adrogationis
4
,
an
honesta sit expediat-
que pupillo,
et cum
quibusdam condicionibus adro-
gatio
fit,
id est ut caveat adrogator personae publi-
cae,
hoc
est tabulario, si intra pubertatem pupillus
decesserit, restituturum
se
bona illis, qui, si adoptio
faeta non
esset, ad
successionem
eins
venturi essent.
item
non
alias
emancipare eos potest adrogator, nisi
causa
cognita digni emancipatione fuerint
et
tuncs
sua bona
eis
reddat. sed
et
si decedens pater eum
exheredaverit vel vivus sine iusta
causa
eum emanci-
paverit, iubetur quartam partem
ei
suorum bonorum
relinquere, videlicet praeter bona, quae
ad
patrem
adoptivttm transtulit
et
quorum commodum
ei
ad-
4 quisivit postea. llLinorem natu non posse maio-
rem adoptare placet: adoptio enim naturam irnitatur
et pro
monstro est, ut maior sit filitts quarn pater.
debet itaque
6
is, qui sibi
per
adrogationem vel adop-
tionem filium facit, plena pubertate, 5d est decem
5 `et
octo annis
>
praecederc. Licet autem
et in
lo-
cum nepotis vel neptis vel
in
locum pionepotis
7
vel
proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis
0
non habeat.
Et
tam filium alienum quis
in
lo-
cum nepotis potest adoptare quam nepotem
in
locum
7
filü. Sed si quis nepotis
loco
adoptet vel
quasi
ex
eo filio, quem
habet
iam adoptatum, vel
quasi ex
illo, quem naturalem
in
sua potestate
habet: in
eo
casu
et
filius consentire debet,
ne ei
invito suus
he-
res
adgnascatttr
8
. sed
ex
contrario si avus
ex
filio
nepotem dat
in
adoptionem, non est necesse
filium
8 consentire.
In
plurimis autem causis adsimilatur
is, qui adoptatus vel adrogatus est,
ei
qui
ex
legi-
timo matrimonio natus est.
et
ideo
9
'si quis `per impera-
'torem' sive apud praetorem vel apud praesidem pro-
'vinciae `non extraneum' adoptaverit, potest eundem
9
'alii
in
adoptiouem dare'. Sed
et
9
'illud utriusque
'adoptionis commune est, quod
et
hi, qui generare
'non possunt, quales sunt spadones, adoptare pos-
10
'sunt,
castrati autem non possunt. Feminae `quo-
'que' adoptare non possunt, quia nec naturales libe-
'ros
in
potestate sua habent':
<
sed
ex
indulgentia prin-
<
cipis
ad
solacium liberorum amissorum adoptare pos-
1 1
<
sunt.
>

lo
'Illud proprium est illius adoptionis
t
quae
'per
<
sacrum oraculum'
fit,
quod is, qui liberos
in
po-
'testate
habet,
si
se
adrogandum dederit,
11
0
11
solum
'ipse potestati" adrogatoris subicitur, sed etiam liberi
'eius
in
eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes:
sic enim
et"
divus Augustus non
ante
Tiberium
adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut proti-
nus adoptione facta incipiat Germanicus Augusti ne-
1 2
pos esse.
<
Apud Catonem bene scriptum refert
<
antiquitas, servi si
a
domino adoptati sint,
ex hoc
`ipso posse liberari. unde
et
nos eruditi
in
nostra
`constitutione
13
etiam eum servum, quem dominus
<
actis intervenientibus filium suum nominaverit, libe-
<
rum
esse
constituimus, lice.t
hoc ad
ius filii accipien-
`dum
ei
non sufficit.>
N17
14
QUIBUS 11SODIS IUS POTESTATIS SOLVITUR
's.
18
'Videamus
nunc,
quibus modis ü, qui alieno itu•i
E
subiecti sunt, eo iure liberantur.
et
quidem servi
'quemadmodum potestate liberantur,
ex his
intellegere
'
possumus, quae
de
servis manumittendis superius
'exposuimus. lii vero qui
in
potestate parentis sunt,
'mortuo eo
sui
iuris fitmt. sed
hoc
distinctionem re-
F
cipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve
'sui
iuris efficiunttun mortuo vero avo non omnimodo
'nepotes neptesque
sui
iuris fiunt, sed ita, si
post
'mortem avi
in
potestatem patris
sui
recasuri non
'sunt: itaque si moriente avo pater eorum
et
vivit
et
'in potestate patris
sui
est,
tune post
obitum avi
in
'patris
sui
potestate fiunt: si vero is,
quo tempore
'avus moritttr, aut iam mortuus est aut exüt
de
po-
'testate patris,
tune
hi, quia
in
potesta.tem eius ca-
1 'dere non possunt,
sui
iuris fiunt. "Cum autem is,
"qui'
ob
aliquod maleficium `in insulam deportatur>,
'civitatem amittit, sequitur ut, quia
17
eo modo
ex
nu-
'mero civinm Romanorum tollitur, perinde acsi mor-
'tuo eo desinant liberi
in
potestate eius
esse. pari
'ratione
et
si `is', qui
in
potestate parentis sit, `in in-
'sulam deportatus
>
fuerit, desinit
18
in
potestate pa
'rentis
ess
e.' sed si
ex
indulgentia principali restituti
2
fuerint,
per
omnia 1iristinum statum recipiunt. 19Re-
legati autem patres
in
insulam
in
potestate sua libe-
ros retinent:
et e
contrario liberi relegati
in
potes-
3 tate parentum remanent. Poenae servus effectus
filios
in
potestate habere desinit. servi autem poenae
efficiuntur, qui
in
metallum damnantur
et
qui bestiis
4
subiciuntur.
Filius
familias si militaverit, vel si
senator vel consul fuerit factus manet
in
patris po-
testate. militia enim vel consu^aria
20
dignitas patris
potestate filium non liberat.
<
sed
ex
constitutione
`nostra
21

summa
patriciatus dignitas ilico
ab
impe-
`rialibus codicillis praestitis
a
patria potestate liberat.
<
quis enim patiatur patrem quidem posse
per
eman-
`cipationis modum suae potestatis nexibus filium re-
laxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere
<
cum
quem sibi patrem elegit
ab
aliena eximere po-
5 `testate?'
22
'Si
ab
hostibus captus fuerit parens,
'quamvis servus hostium fiat,
tarnen
pendet ius libe-
'rorum propter
ins
postliminii: quia hi, qui
ab
hosti-
'bus capti sunt, si reversi fuerint, omnia pristina iura
'recipiunt. idcirco reversus
et
liberos habebit
in
po-
'testate," quia postliminittm fingit eum qui captus est
semper
in
civitate fuisse: si vero ibi decesserit, ex-
inde,
ex quo
captus est pater, filius
sui
iuris fuisse
videtur. 'ipse quoque filius neposve si
ab
hostibns
'captus fuerit, similiterdicimus
23
propter illspostliminli
(1)
Cf. Gai. 1,
97..107
Dig. 1,
7
Cod.
8,
47 (48)
(2)
Gai.
1,
97..99
(
Dig.
1, 7, 2) (3) § 2
ex
Cod.
8,
47 (48), 10
(4)
adoptionis
B
(5) tune]
P,
tune ut
BE
(6)
itaque]
PE, ona.. B

(7)
neptis vel in locum pronepotis]
P
CUM
0,
in locum (loco
E)
neptis
BE

(8)
sie
E,
agnoscatur
P,
nascatur
B

(9)
Gai.
1,
105.103.104
(Dig.
1,
7, 2 § 1)

(10)
Gai.
1,
107 (Dig.
1,
7, 2 § 2)

(11)
sic
Gai. Dig.,
in potestate

(12) sie enim et]
P E,
sed et
B

(13)
Cod. 7,
6, 1, 10

(14)
Cf. Gai.
1,
124..141
Dig. 1,
7
Cod.
8,
48
(49)

(15)
sie
ind. lr,
dissolvitur
ABE@

(16) Gai. 1,
124. 126..128

(17) quia]
BE, qui
AP Gai.

(18)
sie dett.
0, desint
E,
desiit
A
BP

(19) § 2 in.
ex Marciani 1.
2
inst. (Dig.
48,
22, 4)

(20)
sie APE,
consularis
B

(21) § 4
fin. ex Cod.
12,
3, 5

(22)
Gai.
1, 129

(23) dice-
mus
Gai.

INST. I 12-15
'ius quoque potestatis parentis in suspenso esse.'
dictum est autem postliminium a limine et post,
ut
l
eum , qui ab hostibus captus
2
in fines nostros
postea pervenit, postliminio reversum recte dicimus.
nam limina sicut in domibus finem quendam faciunt,
sie et
imperü finem limen esse veteres voluerunt.
hinc et Erlies dictus est quasi finis quidam et termi-
nus. ab eo postliminiurn dictum, quia eodem limine
revertebatur, quo amissus erst.
3
sed et qui victis
hostibus recuperatur, postliminio rediisse existimatur.
6
4
'Praeterea ernancipatione quoque desinunt liberi
'in potestate parentum esse.'
<
sed ea emancipatio an-
tea quidem vel per antiquam legis observatienein pro-
`eedebat, quae
5
per imaginarias venditiones et intcr-
`cedentes manuntissiones celebrabatur, vel ex imperiali
`rescripto. nostra autem providentia et hoc in melins
<
per constitutionem
6
reformavit, ut fictione pristiva
`explosa recta via apud competentes iudices vel ma-
'gistratus parentes intrent et filios suos vel filias vel
`nepotes vel neptes ac dcinceps sna mann diinittcrent.
`et tune ex edicto praetoris in huius filii vel Mine,
`nepotis vel neptis bonis, gni vel quae a patente
'manurnissus vel manumissa ferit, eadem iura prae-
`stautur parenti, quae tribuuntur patrono in bonis
liberti: et praeterea si impubes sit filius vel filia vel
`eeteri, ipse pIU
•
ens ex manumissione tutelam eius
7 `naneiseitur.'
7
`Admonendi autem sumus liberum
'esse
arbitrium ei, qui filium et ex eo nepotem vel
'neptem in potestate habebit, filium quidern de potestate
'dimittere, nepotem vero vel neptem in potestate
8
reti-
'nere: et ex diverso filinm quidem in potestate retinere,
'nepotem vero vel neptem manumittere (eadem et de
'prone.pote vel pronepte dicta esse intellegantttr), vel
S 'omnes sui iltris efficere.'
<
Sed et si pater filium,
`quem in potestate habet, avo vel proavo naturali se-
`cundnm nostras constitutiones
9
super his habitas in
`adoptionem dederit, id est si hoc ipsum actis inter-
`venieutibus apud competentem iudieem manifestavit,
`praesente eo qui adoptatur et non contradicente nee
`neu eo qui adoptat, solvitur quidem ins potestatis
`patris nattu
•
alis, transit atttem in httinsmodi paren-
`tem adoptivum, in cuius persona et
1°
adoptionem
9 `plenissimam esse antea diximus.' Illud autem Seite
oportet, quod, si nurus tua ex filio tuo conceperit et
filium postea emancipaveris vel in adoptionem dederis
praegnante nuru tue, nihilo minus quod ex ea nasci-
tur in potestate tua nascitur: quod si post emanci-
pationem vel adoptionem fuerit concepturn
11
patris
sui ema.ncipati vel avi adoptivi potestati subicitur:
10 et quod neque naturales liberi neque adoptivi
ullo paene modo possunt cogere parentem de potestate
sua eos dimittere.
XIII 12
DE TU1'L'LIS.
13
'Transeamus nunc ad aliam divisionem. narn ex
'his personis, quae in potestate nun sunt, quaedam
'vel in tutela sunt vel in curatione, quaedam neutro
'jure tenentur. videamus igitur de his, quae in tutela
'vel in curatione sunt: ita enim intellegemus ceteras
'personas, quae neutro jure teneutur. ac prins dispi-
1
'ciamus de bis quae in tutela Bunt.'
y
ld
Est `au-
tem' tutela,
ut
Servius definivit, ius
lg
ac potestas in
capite libero ad tuendum eum, qui propter aetatem
se defendere nequit, iure civili data Sc permissa.
2 Tutores autem sunt; qui eam vim ac potestatem
DE TUTELIS
habent, ex qua re ipsa
le
nomen ceperunt. itaquc
a
ppellanttu
•
tutores quasi tuitores atque defensores,
3 sicut aeditui dicuntur qui aedes tuentur. 17
'Per-
'missum est itagne parentibus liberis impuberibus,
'quos in potestate habent, testamentu tnt.ores dare.'
`et hoc
18
in filio filiaque onmimodo procedit'; 1U'uepu-
'tibus tameu neptibusque ita denium `parentes' pos-
'sunt testamento tutores dare, si post mortenl eorum
'in patris sui potestatem recasuri
neu
stud.
itaquc
si
'filius tnus murtis time tempore in pi,testate tue sit,
'nepotes ex eo non
puterunt testaniento tue tntUreni
'ltabere, quamvis in potestate tue fuerir,t; scilicet
'quia mortuo te in patris sui pntcstate'm recasnri'
4 'sunt.
2
°C%uIn `autcnl' in co117pluPlbus Ai115 causfs
'postumi pro Min natis habeutur, et in hm causa
'placnit min minus
postumis quam it:m
natis teste-
'mento tutores dari posse, si mode in ea causa sint,
'ut, si vivis `parentibus' naseerentur, sui et in po-
5 'testete corum fierent.' Sed si enlane.ipato filie
tutor a patre testamento datus fuerit, confirnt:u':us
est ex sententia praesidis omnimodu, id est sine
quisitione.
XIV 21
QL'I DARI TUTOItES TEST_tMI NTO POSSIIN'I'.
Dari autem potest tutor non solum pater f^unilin^,
1 sed etiam filius familias. Sed et servus In•uprius
testamento cum libertate rccte
tutor dari
potent. sed
scienduln est eum et sine libertate tutorem datum
tacite et libertatem directam aecepisse videri et per
hoc recte tuturcm esse.plane si per errorem quasi
libe.r tutor datus sit, aliud dicendum est. servus au-
tem alicnus pure inutiliter datur testamento tutor.
sed ita `cum über erit' utiliter datur. proprius au-
2 tem servus inutilitcr eo
L
-'

mode datur tutor. Fu-
riosus vel `minorvi^^
•
inti (pimple annis' tutor test.a-
inento datus tutur erit, cum compos mentis aut `maior
viginti quinquc annis' fuerit factns.
3 Ad certtun tempus et" ex certo tempore sei
sub condicione vel ante heredis institutionem posse
4 dari tutorem non dubitatur. Certac autem rei
vel causae tutor dari non potest,
24
quia personae,
nun eausae vel rei datur.
5
2S
Si quis filiabus suis vel filiis tutores dederit,
etiam postnmae vel postum() videtur dedisse, quia
filii sei filiae appellatione et postunlus et postuma
contineuttu. quid
26
si nepotes siut, an appellatione
filiorum et ipsis tutores dati sunt? dicendum est, ist
ipsis quoque dati videantur, si mode liberos dixit.
ceterum si filios, non continebttntur: aliter enim filü,
aliter nepotes appellantur. plane si postumis dederit,
tarn filii postumi quam ceteri liberr continebuntur.
XV27
DE LEGITI
â
L1 ADGNATORUM TUTELA.
28
'Quibus `autem' testamento tutor datus neu sit,
'his ex lege duodecim tabularum adgnati sunt tuto-
1 'res, qui vocantur legitimi. Sunt autem adgnati
29
'per virilis sexus cognationem
30
coniuncti, quasi a
'patre cognati, veluti fratcr eodem patre natur, fra-
'Iris filius neposve ex eo, item patruus et patrui filius
'neposve ex eo. at qui per ferninini Sexus personas
'cognatione iunguntur, nou sunt adgnati, sed alias
'naturali iure cognati. itaque amitae tuae filius
non
(1) ut]
A
1
BP,
et .4."
4.4

(2) captus]
BO, om. .4P
(3)
§ 5
fin.
ex
Flor. 1.
6
inst. (Dig.
49,
15, 26)

(4)
Gai.
1,
132

(5)
quae]
AP, om. B

(e)
Cod.
8, 4s (49), 6
(7)
Gai. 1,
133
rest. (Dig.
1, 7,
28)

(s) in potestate]
A
Dig., om. BPE
(9)
Cod.
8, 47 (48),
11 (10) in c.
persona (-nam
E)
et]
AE,
in c. persona
P,
c. persone
B
(ii)
sie
AB
a
P
a
,
conceptus
BbPbE
(12)
Cf. Gai
1, 142..154
Dig.
26,
1..3
Cod.
5,
28.
29
(13)
Gai. 1,
142. 143 (14) §
1. 2
ex Dig.
2G, 1, 1
(Paul. 1.
33
ad ed.)
(16)
vis.
Dig.
(16)
sie Dig. O,
ipsum
B,
ipsi
PE
(17)
Gai.
1, 144
(18) hoc Pb, haec
BPaE
(19)
Gai.
1,146
(20)
Gai.
1, 147 (21)
Cf. Dig.
26, 2
Cod.
5, 28 (22)
eo]
BO,
eodem
T
(23) et]
TO,
ut
B,
sen P
(24)
quia.. dattir
ex hfarciani 1.
2
inst. (Dig.
26,
2, 14)

(25) § 5
ex
Diq.
26, 2,
5. 6 (
ī
1lp.
1.
15. 39
ad Sab.)

(28)
quid] Eb
Dig.,
qui
13,
quod
PEa
(27)
C/: Gai.
1,155..158
Dig.
26,
4
Cod.
5, 3o

(2s)
Gai.
1,
155. 156
(Dig.
26,
4,
7)

(29)
adgnati]
Gai.
Dig. O,
ad-
gnati cognati
libri,
cf.
3,
2, 1

(30)
cognationem]
BP,
cognatione
E,
personas cognatione
Gai. Dig.

gV1II18

divi
DE LEGITI11iA PARENTIUII
TUTELA. ,i
Exemplo patronorum recepta est
et
alia
tut
°u-
quae
et
ipsa legitima vocatur. nam si quis filiuratus
filiam, nepotem aut neptem
ex
filio
et deince/excu-
puberes
emancipaverit, legitimus eorum tutor lnis
a
llte,ll
4
^,.
17

^.tm•:
DE
FIDUCn
^

IAR
^ IA
TUTELA.
Est
et
alia tutela, quae fiduciaria appellatur. nam
si parens filium vel filiam, nepotem vel neptem
et'"
deinceps
impuberes manumiserit, legitimam nancisci:
tur eorum
tutelam:
quo
defuneto si liberi
viril
in
sexus extant, fiduciarii tutores filiorum suoruln
C
ll
fratris vel sororis
et
ceterorum efficiuntilr. at^,
patrono legitimo tutore mortuo, liberi quoque
eüe-
legitimi sunt tutores: quoniam filius quidern defnnct%'
si non
esset a
vivo patre emancipatus,
post
obitrs`1-
eius
sui
iuris efficeretur nec
in
fratrum potestat
t
t
recideret ideoque nec
in
tutelam, libertus autem
• •
_
servus mansisset, utique eodem iure apud liberos
mini post
mortem eius futurus
esset. `h
a
tarnen
`tutelain vocantur, si perfectae a.etatis sint. quod
r
``inta
`constitutio
1
°
generaliter
in
omnibus tutelis
e
deben
t
<
tionibus observari praecepit.'

que dati
NX
20
DE
ATILIANO TUTORE VEL EO QUI
EX
ltaineu,
IUI,IA
ET
TITIA DABATUR. a
minus
21
'Si cui nullus omnino tutor fuerat,
ei
dabm tutor
urbe
quidem Roma
a
praetore llrbano
et
i
ur. Oil
i
'parte
tribunorum plebis
tutor
ez
logo
ein fier-
'vineiis vero a pracsidibus provinciarum ex le t
e
sta
1 'et
Titia. `Sed'
et
si testamento tutor sub iatorem
'cione aut
die
certo datus fuerat, gilamdin coi
m1
C0-
'aut
dies
peudebat,
<
ex
isdem legibus' tutor dlierunt.
'terat.
item
si
pure
datus fuerit
22
, qualndiu
neun
'testamento'
23
heres existat, tamdiu
ex
isdem
Ie^ scea
t
.
`tutor petendus
erst,
qui desinebat tutor
esse,
`si cnem
'dicio existeret aut
dies
veniret aut heres existcrs
2 'Ab
hostibus quoque tutore capto
ex bis
legi
ū
<<
'tutor petebatur, qui desine'o:
t
esse
•
`i,ütor

is
'captus
erst in
civitatem reversus fuerat: n\:u re-
3
<
versus
recipiebat tutelam iure postliininii.
`cim
ex his
legibu pupillis tutores desierunt dari,
p
;us re-
quam primo consules pupillis utriusque sexus i;
in
pro-
ex inquisitione dare coeperunt, deinde
praetc
lis.

Os-
constitutionibus. nam supra scriptis legibus ?: nr,nc
de
cautione
a
tutoribus exigenda rean salvam 1' uidem
fore n
e
que
de
compellendis tutoribus
ad
tutel`it sive
4
ministrationem quidquam cavetur. Sed
ho^,• ^
utimnr
ut Romae quidem `prael'ectus
urbis' vel 'i le^
i2-
tor secundum suam iurisdictionem, in provincii• onu' •
tem praesides
ex
inquisitione tutores crearen
,-er-mus
magistratus iussu praesidum,
si will
sint remotus
5
pnpiili facnitates. `Nos autern
per con

possint
<
nostram
24
et
huiusmodi difficultat
es

li.stit
li
te
p
e.
bb
q
t n
<
cantes
nee
exspectata iussione praesidu ipto divorum
pietatis
<
Inns,
si facultas pupilli vel adulti usque
e
ne-
tos solidos valeat
i
defensores civitatum un
puta
mater:
`dem civitatis
reb
b
iosissimo antistite vel
'
,t
sor
or: sed
`publicas personas, id est magistratus,

27
`Alexandrinae civitatis tutores vel cura Perpeusa.ni
`legitima cautela secundum einsdem const^iam eg
l;edien-
`mam praestanda,

um
videlicet eor

periclnere miuriam
`accipiaut.'

tionem. Im-
sunt
ab
sentesi-
ailill
m
DE
CAPITIS
Ii'IINU'I'IONE

7

I1
ST. I
24-26
5
'est tibi adgnatus, sed cognatus
(et
invicem scilicet
'tu
illi eodem iure coniungeris), quia glli nascuntur
2
`
patris,
non matris familiam sequuntur.' Qnod au-
tem lex
ab
intestato vocat
ad
tutelam adgnatos,
non
haue habet
significationem,
si
omnino non fecerit
testamentum is qui poterat tutores dare, sed si
quantum
ad
tutelam pertinet intestatus decesserit.
quod
tune
quoque aceidere intellegitur,
cum
is qui
3
datus est tutor vivo testatore decesserit.
1
'Sed ad-
'gnationis quidem
ins
<
omnibus modis' capitis de.minu-
'tione `plerumque' pe1-imitul
•
' : nam adgnatio
2
iuris est
nomen. 'cognationis vero
ins
non
<
omnibus modis' com-
'mutatur, quia civilis
ratio
civilia quidem iura cor-
'i umpere potest, naturalia vero non `utique'.'
gVI3
DE
CAPITIS iNIINUTIONE.'
5
`Est autem capitis deminutio prioris status com-
'mutatio. eaque tribus modis accidit: nam aut maxima
'est capitis deminutio aut minor, quam quidam me-
1 'diam vocant, aut minima.
5
Maxima est capitis
'deminutio,
cum
aliquis simul
et
civitatem
et
liber-
'tatem amittit. quod accidit'
`in his,
qui servi poenae
`efficiuntur atrocitate sententiae, vel liberti ut ingrati
`circa
patronos condemnati, vel qui
ad
pretium par-
2
<
ticipandum
se
venunldari passi sunt
>
.
5
'1LLinor sive
'inedia est capitis deminutio,
cum
civitas quidem
'amittitur, libertas vero retinetilr. quod accidit
ei,
'cui aqua
et
igni
°
interdictum fuerit', `vel
ei,
qui
in
3
iusulam deportatus est'.
5
'I1Iinima est capitis demi-
'nutio,
cum et
civitas
et
libertas retinetur, sed status
hominis
commutatur. quod aceidit
in bis,
qui',
`cum
`sui
iuris fuerunt, coeperunt alieno iuri subiecti
esse,
4
`ve1
contra'. Servus
autem manumissus capite
5
non minuitur, quia nullum caput habuit. Quibus
autem dignitas magis quam status
permutatui
•
i
capite
non minuuntur: et
ideo senatu
umtos
.
'
capite non
minili constat.
6
Quod autem dictum est
mauere
cognationis
ins
et post
capitis demiuutionem,
hoc
ita est, si minima
capitis deminutio interveniat: manet enim cognatio.
nam si maxima capitis deminutio incuirat, ius quo-
que cognationis perit, ut puta servitute alicuins cognati,
et ne
quidem, si manumissus fuerit, recipit cogna-
tiunem. sed
et
si
in
insulam deportatus quis sit,
7 cognatio
soi.vitlu.
8
'Cum
autem
ad°
adgnatos tu-
tela
pertineat, non
sinnt' ad
omnes pertinet, sed
ad
'eos tantnm, gui prosiino
10
gradu
saut',
vel, si eius-
dem
grades
sint,
ad
omnes.
XVII
11
DE
LEGITII4LA PATRONORU11i TUTELA.
t2
'Ex eadem
lege
duodecim tabularum libertorum
'et
libertarum tutela
ad
patronos liberosque eorum
'pertinet, quae
et
ipsa legitima tutela vocatur: non
'quia nominatim ea
lege de
hac tutela cavetur, sed
'quia perinde accepta est per interpretationern, atque
'si verbis legis introducta esset. eo enim ipso, quo
13
'hereditates libertorum libertarumgne si intestati de-
'cessissent, iusserat lex
ad
patronos ^iberosve eorum
'pertinere crediderunt veteres voluisse legem etiam
'tutelas ac eos pertinere,
cum et adgnatos, quos ad
'hereditatem vocat, eosdem et tutores esse iussit' rt "
quia plerumque, ubi successionis
est
emolumentum,
ibi et tutelae onus esse debet. ideo autem diximns
plerumque, quia, si a femina impubes manumittatur,
ipsa ad hereditatem vocatur, cum alius est
15
tutor.
(1)
Gai.
1, 158

(2)
adgnatio]
PEO, om. B

(3)
G'f.
Gai.
1, 159..164
Dig.
4, 5

(4)
sie iiidex V index
B,
deminutione
BEU

(5)
Gai.
1, 159..162

(6)
ignis
13P
a
E

(7)
senatu motos
(uel
motus)
P
b
,
a sen. mo-
tus
E,
statu mutatos
B,
senatum motum P
a

(s)
Gai,
1, 164

(9) ad]
P Gai.,
et ad
B,
et
E

(10)
sie B Gai.,
proximiore
PE cum O

(11) Cf. Gai.
1, 165..167
Dig.
26
>

4

(12)
Gai.
1, 165

(13) quod
dett.

(14)
ea]
B,
m.. PE

(15)
est]
B,
erit
PE
o

ex
11larciani
(i6) Cf. Gai.
1, 175
Dig,
26,
4, 3 § 10

(17,q^
enim B
1, 166. 175
Dig.
26,
4, 3. 4

(1s)
et]
BP,
vel
.3
e'C
.Dig
(19)
Cod.
5,
30, 5

(20)
Cf. Gai.
1, 18
5
^ 191 T^^
ZZp
n s
Cod.
5,
34

(21)
Gai.
1, 185..157

(2-) s
ie
a^

r;
pa
E
fuerat
B
a
TP

(23)
ex testamento
om. Ggi.

i21l ',j>iq
1, 4, 30

(25)
apud
]
B,
ovv6rro, O, om, `: ^
e
apud
cu771 0
et
Cod.
ser.

`

INST.
impuberes `autem' in tutela esse naturali iuri
'eonveniens est, ut is qui perfectae aetatis non sit
tli 'alterius tutela regatttr.' `Cum igitte
31pupillorum
ut °pillarumque tutores negotia `getunt', post puberta-
post tutelae iudicio rationem reddunt4."
nam
sie ei

FRi a
hine

DE AUCTORITATE TUTORUDI.
ii
"Auctoritas autem tutoris in quibusdam causis ne-
tessaria pupillis est, in quibusdam non est necessa-
ria. ut ecce si quid dari sibi stipulentur°, non est
necessaria tutoris auctoritas: quod si aliis pupilli
promittant, necessaria est: namque placuit mcliorem
quidem suam condicionem licere eis lauere etiam sine
• ttoris auctoritate
T
,

deteriorem vero non aliter quam
`cl
torc auctore
e
. unde in bis causis, ex quibus mu-
`r
eae obligationes nascuntur
2
in emptionibus venditio-
5ibus locationibus conductionibus, mandatis, deposi-
`
tis
i
si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi qutdem
g
u cuin his
0
contrahtmt obligantur, at invicem pu-
pilli non obligantur.
10
Neque tarnen bereditatem
e
dire neque bonorum possessionem petere neque lie-
`I
-^ditatem ex fideicommisso suscipere aliter possunt
<m,' tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque
`stali
jlum

darnnum habeat
ll
.

Tutor autem statim in
liberti..7otio praesens debet auctor fieri, si hoc pu-
`ecteri, odesse existimaverit. post tempus vero aut per
7
`nan
t„lam interposita auctoritas
12
nihil agit. 13Si
'esse ' tutorein pupillumve iudicium ageudurn sit, quia
ncptct.
utor

in rem suam auctor esse non potest, non
dinet
;,rius tutor ut olim constituitur, sed curator in
ncre: e eius datur, quo interveniente iudicium perabi-
'nepote eo peracto curator esse desinit.
'prouep

XXII
8 'omi

X^
14
`quem QUIBUS 1lIOD'3 TUTELA FIlI7TUR.
cundl
pilli pupillaeque
19
'cum puberes esse coeperint,
`adoptl liberantur'. `pubertatem untern veteres quidem
`venir
solum ex annis, sed etiam ex habitu corporis in
`
P
rat
,culis aestimari volebant. nostra autem maiestas
^
`non
num esse castitate temponen nostrorum bene pu-
at
vit, quod in feminis et
1°
antiquis impudicnm esse
te
isum est, id est inspectionem habitudinis corporis,
9
noc
17
etiam in masculos extendere: et ideo sancta
`
consti's
ū
tione promulgal,a i
e
pubertatem in mascnlis
`p
ost-uartum decimum annum completum ilico ini-
P
ri
1m accipere disposuimus, antiquitatis normam in
tur
i_
ninis personis bene positam suo ordine relin-
pation
'es,

ut post dttodecimum annum completum viri
eui eni
tentes esse credantttr.'
19
Item finitur tutela, si
10 et ti sint adhuc impuberes vel dcportati: item si
ttllo P
a.
vitutem pupillus redigatur
20
vel ab hostibus
sua
ec
erit captus.
21
Sed et si usque ad certam con-
tetn datus sit testamento, aeque evenit, ut desi-
at esse tutor existente condicione. Simili modo
,itur tutela morte vel tutorum vel pupillorum. Sed
13,tis deminutione tutoris, per quam libertas vel
ius amittitur, omnis tutela perit. minima au-
his
pers.
itis

deminutione tutoris, veluti si se in adop-
vel in
t
`'-^
d
Prit, legitima tantum tutela perit, ceterae
ture tenentu . sed pupilli et pupillae capitis denii-
vel in euratet minima sit, omnes tutelas tollit. Prae-
personas
q°d
certum tempus testamento dantur tu-
1 'ciamus Dito eo deponunt tutelam. Desinunt au-
tem' tutela, 'ores, qui vel removentur a tutela ob id
capite libero i visi sunt, ve1
22
ex iusta causa sese
se defendere
DE AUCTORITATE TUTORU3F
exensant et ontts administrandae
23
tutelae deponunt
secundum ea quae inferius proponenius.
1XIII
24
DE
CURATORII3US.
111asenli puberes et feminae viripotentes esgne ad
vicesimum quintum annum completttm curatores ac-
cipiunt: qui, licet puberes sint, adhuc tarnen buius
1
aetatis sunt, ut negotia sua tueri non possint
25
.

Dan-
tau- autem curatores ab isdem magistratibus, a qui-
bus et tutores. sed curator testamento non daturv
sed datus confirmatur decreto praetoris vel pri.csiilis.
2 Item inviti adulcscentes curatoresnon accipinnt hr:+e-
terquarn in litern: eurator cnim et ad ccrtani cau.rrn
3 dari potent. Furiosi quoque et prodigi, licet aiures
viginti quinque annis sint, tarnen in cnratiwne :tunt
adgnatorum ex lege duodeciin tabularuui. s:d sulent
Romae praefectus
2
° urbis vel practor et in provin-
cüs
'
" pracsides ex inquisitione eis dare curatores.
-1 Sed et niente captis et surdis et mutis et qui
morbo perpetuo laborant, quia rebus suis snpere::se
5 non possunt, curatores dandi sunt. Tnterdum au-
tem et pupilli cm•atores aceipinnt, ut puta si legi-
timus tutor non sit idoneus, quia habenti"
3
tutormni
tutor dari non potest. item si testamento dattLs tu-
tor vel a praetore vel a praeside idoneus non sit ad
administrationeni nee tarnen fraudulenter negotia ad-
ministrat, solet ei curator adir,ngi. item in locum
tutorum, qui neu in perpetuunt, sed ad tempus a
tutela excusantur, solent curatores dari.
6 Quodsi tutor adversa valetudine vel alia necessi-
tate impeditur, quo minus negotia pupilli administrare
possit, et pupillus vel absit ve.l infaus sit, quem velit
actorem periculo ipsius
'
'
9
praetor vel qui provineiae
praeerit decreto constituet.
XIYIV
30
DE SATISDATIONE TUTORUM
ET
CURATOItUM.
31
'Ne tarnen pupillorum 'pupillarumve' et eorum, qui
'quaeve' in curatione sunt, negotia a tutoribus cura-
'toribusve consummutur aut deminuantur
32
,

curat prae-
'tor, ut et tutores et curatore.s eo eoniine satisdeut.
'sed lioc non est perpetuum: Darm tutores testamento
'dati satisdare non coguntur, quia fides eorum et
'diligentia ab ipso testatore probata cst' : item ex in-
quisitione tutores vel curatores dati satisdatione non
1 ouerantttr, quia idonei electi sunt. Sed et si ex
testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint,
potest unus offerre satis de indemnitate pupilli <vel
adulescentis' et contutori
<
vel concuratori' praeferri,
ut soltts administrct, vel ut contutor satis offcrens
praeponatur ei, ut
33
ipse solus administret. itaque
per se non potest petere satis a contutore `vel con-
curatore' suo, sed offerre debet, ut electioneni det
contutori suo, utrum velit satis aceipere an satis
dare. quodsi nento eorum satis offerat, si quidem
adscriptum fuerit a testatore, quis gerat, ille gerere
debet: quodsi non fuerit adscripturn quem maior
pars elegerit, ipse gerere debe.t, ut ec'licto praotoris
cavetur. sin autem ipsi tutores dissenscrint circa eli-
ge.ndum eum vel eos qui gerere debent, praetor Iiar-
tes suas interponere debet. idem et in pluribus ex
inquisitione datis probaudum est, id est ut niaior
pars eligere possit, per quem administratio fieret.
2
34
Sciendum autem est non solum tutores vel cu-
ratores pupillis et adultis ceterisque personis ex ad-
I
20-24

8
2 Tutores
a'
189 (2)
iuri]
P(9,
iure
BT,
rationi
Gai.
(i)
ut]
a11B
e1

(4)
sie TGai.,
reddent
B
(5)
Cf. Dig.
26,
8
(6)
sie dett,,
stipuletur
BTP (7) sie B0,
tu-
(
3
)

§
5 fi
'
z
'

i
e

T (8) sie 13,
tutoris auctoritate (-tatis
T
a
) T
132
sm his]
T0,
cum quo
B
(10) §
1.
2
similes Dig.
26,
(7)
Gai.
(Gai.1.12 ad ed. prov.)
(lt)
sie
BDig. 0,
habeant
T
d
Dig.,
etoritas] B,
tutoris auct.
T,
eins auct.
Dig.
(13) §
3
pe
,
s
g^ile
Gaio
1, 164

(14)
Cf. Gai. 1, 170. 173. 182. 187. 194.
(11,e

12.
14..17
Cod.
5, 60 (15)
Gai.
1,
196 (16)
et] B,
t
g
=
-T
7)
hoc]
T,
h. nos
B
(1s)
Cod.
5,
60, 3 (19) § 1
(13) Gt". ,
26,
1,
14
pr, §1.
2 (Ülp, l.
37
ad
Sab.)
(20)
sic .P,
ad ed.)
(1
ut in;ratus a patrono
adcl.
ei(
711
0
post
redigatur
T, post
servitutem
B (21) §
2
siMilis
Dig.
26,
1, 14 § 5 (rJl1i. 1.
37
ad Sab.)
(22) vel]
dett. cum
0, vel quod
BT
(23) sie 7',
administratae
B

(24)
Cf. Gai.
1, 197. 118
Dig.
26,
5
(25)
possunt
libri

(26)
sie 0,
praefecti
libri
(27)
sie 0,
provincia
libri

(2s) quia habenti] qui
habet
B

(29) ipsius]
13,
ipsius tutoris
T

(30) Cf.
Dig.
27,
7.
46,
6
Cod.
5,
42.. 57

(31)
Gai.
1, 199.
200
(32)
aut dem.]
dett. citma Gai.,
vel dem.
TP
b
, om. BI'a
(33)
*zt]
13,
et
T

(34) § 2..4
fere
Ivstiniariorum esse
vidi' IiTrebler

DE EXCUSAT. TUTORUM VEL CURAT.
INST. I 24-26
9
miuistratione teneri, sed etiam in eos qui satisdatio-
nes
1
accipiunt subsidiariam actionem esse, quae
ultimum eis praesidium possit afferre. subsidiaria
autem actio datur in eos, qui vel oinnino a tutoribus
vel curatoribus satisdari non curaverint aut non ido-
nee passi essent caveri. quae quidem tam ex pru-
dentium responsis quam ex constitutionibus impe-
3 rialibus et in heredes eorum extenditur. 2Quibus
constitutionibus et illud exprimitur, ut, nisi caveant
tutores vel curatores, pignoribus captis coerceantur.
4
'-
Neque autem praefectus urbis neque praetor ne-
que praeses provinciae neque quis alius cui tutores
dandi ius est hac actione tenebitur, sed
h3
tantum-
modo qui satisclationem exigere soleut.
XX.V 3
DE EIiCUSATIO::II3US.
Exeusantur autem tutures vel curatures variis ex
e.ausis: plerumque autem propter liberos, sive in po-
testate sint sive emancipati. si enim tres liberos quis
superstites Romae habeat vel iu Italia quattuor vel
in provinciis quinque, a tutela vel cura possunt ex-
cusari exemplo ceterorum munerum: nam et tutelam
et° curam placuit publicum minus esse. sed adoptivi
liberi non prosuut, in adoptionem autem dati natu-
rali patri prosunt. item nepotes ex min prosunt, ut
in locum patris succedant, ex filia non prosunt. filii
autem superstites tantum ad tutelae vel curae mu-
üeris excusationem prosunt, defuncti non prosunt. sed
si in bello arnissi Bunt, quaesitum est, an prosint. `et
`constat eos solos prodesse qui in acie amittuntur:
enim, quia pro re publica ceciderunt, in perpe-
1 `tuum per gloriam vivere intelleguntur.
>
Item divns
Marcus in semestribus rescripsit eum, qui res fisci
administrat, a tutela vel cura quamdiu administrat
2 excusari posse. Item qui rei publicae causa ab-
surrt', a tutela et cura excusantur. sed et si fuerunt
tutores vel curatores, deinde rei publicae causa ab-
esse coeperunt, a tutela et cura excusantur, qua.tenus
rei publicae causa absunt, et interea curator loco
eorum datur. qui si reversi fuerint, recipiunt onus
tutelae nec anni habent vacationem, ut Papinianus
responsorum libro quinto scripsit: nam hoc spatium
3 habent ad novas tutelas vocati. Et qui potesta-
tem aliquam habent, excusare se possunt, ut divus
Marcus rescripsit, sed coeptam tutelam deserere non
4 possunt.
b
ltem propter litern, quam cum pupilio
"vel adulto tutor vel curator' habet, excusare se `nemo'
potest: nisi forte de omnibus bonis vel hereditate
5 controversia sit. Item tria onera tutelae non af-
fectatae vel curae praestant vacationem, quamdiu
administrantur: ut tarnen plurium pupillorum
7
tutela
vel cu
r
a eorundem bonorum, veluti fratrum, pro una
6 computetur. Sed et propter paupertatem excu-
sationem tribui tam divi fratres quam per se divus
Marcus rescripsit, si quis imparem se oneri iniuucto
7 possit docere. Item propter adversam valetudi-
nem, propter quam nec suis quidem negotiis interesse
8 potest, excusatio locum habet. Similiter eun
qui litteras nesciret excusandum esse divus Pius re-
scripsit: quamvis et imperiti litterarum possunt ad
9 administrationem negotiorum sufficere. Item si
propter inimicitiam
8
aliquem testamento tutorem pater
dederit, hoc ipsum praestat ei cxcusationem: sicut
per contrarium non excusantur, qui se tutelam patri
10 pupillorum administraturos promiserunt. Non
esse autem admittendam excusationem eins, qui hoc
solo utitur, quod ignotus patri pupillorum sit, divi
11 fratres rescripserunt. Inimicitiae °, quas quis
cum patre pupillorum vel adultorum 1° exercuit, si
capitales fuenuit nec reconciliatio intervenit, a tu-
12 tela
11
solent excusare
12
.

Item si quis
13
status
cont.roversiam
a
pupillorum patre passus est, excu-
13 satur a tutela. Item maior septuaginta annis a
tutela vel cura se potest excusare.
<
minores autern
<
viginti et quinque annis olim quidem excusabantur:
`a nostra autem constitutione
14
prohibentur ad tute-
`iam
vel
curam adspira.re, adeo ut nee excusatione
<
opus fia.t. qua constitutione 15 cavetur, ut nec pu-
`pillus ad legitimam tutelam vocetur nec adultus: cum
`erat incivile eos, qui alieno auxilio in rebus suis ad-
`ministrandis egere noscuntur et sub aliis reguntur,
14 `aliorum tutelarn vel curam snbire'. Idem et in
milite observandum est, ut nec volens ad tutelae mu-
15 nns
16
admittatur. Item Romac grammatici rhe-
tores et medici et qui in patria sua id
17
exercent et
intra numerum sunt, a tutela vel cura habeut vaca-
tionem.
16
18
Qui autem se vult excusare, si plures habeat
excusationes et de quibusdam non probaverit, aliis
uti intra tempora non prohibetur. gni
19
excusare se
volunt, non appellant: sed intra dies quinquaginta
contin.uos, ex quo cognoverunt, excusare se debent
(cuiuscumque generis sunt, id est qualitercumque dati
fueriut tutores), si intra centesimuin lapidem surrt ab
eo loco, ubi tutores dati sunt: si vero ultra centesi-
nnim
habitant, dinumeratione facta viginti milium
diurnorum et a.mplius triginta dierum. quod tarnen,
ut
2
° Scaevola dicebat, sic (lebet computari, ne minus
17 sint quam quinquaginta dies. Datus autem tutor
18 ad universumpa.trimoniumdatus esse creditur. Qui
tutelam alicuius gessit, invitus curator eiusdern fieri
ncn compellitur, m tantum ut, licet pater, qui testa-
mento tutorem dederit, adiecit se eundem curatorem
dare, tarnen invitum euin curam suscipere non co-
gendum divi Severus et Antoninus rescripserunt.
19 Idem rescripserunt
21
maritum uxori suae cura-
torem datum excusare se posse
i
licet se immisceat.
20 Si quis autem falsis allegationibus excusationem
tutelae meruit, non est liberatus onere tutelae.
%%VI
22
DE SUSPECTIS TUTORIBUS ET CURATORIBUS.
23
Sciendum est suspecti crimen
e
lege duodecim
1 tabularum descendere. Datum est autem ius re-
movendi suspectos tutores Romae praetori et in pro-
2 vinciis pi
•
aesidibus
•
earum et legato proconsulis. Os-
tendimus, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc
videamus, qui suspecti fieri possunt. Et quidem
omnes tutores possunt, sive testamentarü sint sive
non, sed
24
alterius generis tutores. quare et si legi-
timus sit tutor, accusari poterit. quid
25
si patronus?
adhuc idem erit dicendum: duinmodo meminerimus
famae patroni parcendum, licet ut suspectus remotus
3 fuerit. Consequens est, ut videamus, qui possint
suspeetos postulare. et sciendum est quasi publicam
esse haue actionem, lioc est omnibus patere. quin
iinmo et mulieres admittuntur ex rescripto divorum
Severi et Antonini, sed
26
hae solae, quae pietatis ne-
cessitudine ductae ad hoc procedunt, ut puta mater:
nutrix quoque et avia possunt, potest et soror: sed
et si qua mulier fuerit, cuius praetor perpensarn
27
pietatem intellexerit non sexus verecundiam egredien-
tis, sed pietate productam
28
non continere iniuriain
4 pupillorum, admittit eam ad aecusationem. Im-
(1)
sie T,
satisdationem
BO
(2)
cf. p.
8
not.
34 (3)
Cf.
Dig.
27, 1
Cod.
5, 62..69 (4) et]
TO, vel B
(5)
sie Tb
O,
cau-
sam assumunt
B,
causa ab« ««unt Ta (6) § 4
ex Mareiani 1.
2
inst. (Dig.
27,1,21pr.) (7) pupillorum
del..
(s) sicB,in-
imicitias
T
(9)
sic
T, inimicitias
B

(10) sie TO,
pupilli vel
adulti
B
(ii)
sie BO, a
tut. vel cura
T
(12)
sie T,
excusariB
Os)
sie O,
si qui
B,
is qui
T
(14)
Cod.
5, 30, 5 (15)
sie
P,
cui constitutioni
BE
(16)
sic
PE
b
,
onus
B, in
unius
E"
(17) id]
PEO,
artem
B

(18)
§ 1 6

in. ex Marciani
1.
2
inst. (Di
,
q.
27, 1, 21 § 1)

(19) qui
PEa,
qui eniln
B
(20)
ut
om.
13

(21) idem rescr.
om. B
(22) Cf.
Dig.
26, 10
Cod.
5, 43

(23)
pr. ..
§
8
ex Dig.
26, 10, 1 § 2..7
(Ilbp. 1.
35
ad ed.)

(24) non sed]
BP, n. s.
sint
Dig., om.
E

(25)
quid]
B
b
P
b
Dig.,
quod
BaPaE
(26) sed]
P Dig.
6),
sed et BT

(27)
sie libri cum Dig.
(28)
sie
P Dig.,
producta
BT

INST. I 26-II 1

10

DE RERUM DIVISIONE
pnberes non possunt tutores suos suspectos postu-
lare: puberes autem ctuatores suos ex consilio ne-
cessariorum suspectos posstmt arguere: et ita divi
5 Severus et Antoninus rescripserunt. Suspectus
est autem, qui non ex fide tutelam gerit, licet sol-
vendo est, ut et Iulianus quoque scrlpsit. sed et
1
ante, quam incipiat gerere tutelam tutor, posse eum
quasi suspectum removeri idem Inlianus scripsit et
t;
secundum eum constitutum est. Suspectus autem
remotus, si quidem ob dolum, famosus est: si ob
7 culpam, non aeque. Si quis autem suspectus pos-
tnlatau
•
, quoad eognitio finiatur, interdicitur ei ad-
S
ministratio,
ut
Papiniano visurn est. Sed si su-
specti cognitio suscepta fuerit posteaque tutor vel
9 curator decesserit, cxtingnittu
•
cognitro suspecti. Si
quis
tutor copiam sui non faciat, ut alimenta pupillo
clecernantur, cavetur epistula divol-um Severi et An-
toniui
2
, ut in possessionem bonorum eins pupillus
mittatur: et quae mora deteriora futura snnt, dato
curatore distrahi iubentur. ergo ut suspectus remo-
10 veri poterit qui non praestat alimenta. Sed si
quis praesens negat propter inopiam alimenta posse
decerni, si hoc per mendaciurn dicat, remittendnrn
eum esse ad praefectum urbis puniendum placuit,
sicut ille remittitur, qui data pecunia ministerium
11 tuteiae redernit.
3
Libertus quoque, si fraudu-
leuter gessisse tutelam filiorum vel nepotum patroni
probetur, ad praefectum urbis remittitur ptuliendus.
12 Novissime sciendum est eos, qui fraudttlenter tu-
telam vel curam administrant, etiamsi satis offerant,
removendos a tutela,
4
quia satisdatio propositum tu-
toris malevolum
5
non mutat, sed diutius grassandi
in
13 re familiari faeultatempraestat.
°Suspectnm
`enim'
eum putamus, qui moribus talis est, ut suspectus sit:
e.nimvero tutor `lief curator' quamvis paupex est, fidelis
tarnen et diligens, removendus non est quasi suspectus.
LIBER SEOUNDUS,
deo consecrata sunt, eluti aedes sacrae et dona,
quae rite ad ministerium dei dedicata sunt, `gnaa
`etiam per nostram constitutionem
2
° alienari et obli-
`gari prohibuimus
t
excepta causa redemptionis capti-
`vorum.
21
ei glus vero auctoritate sua quasi sacrum
sibi constituerit, sacrum non est, sed profanum.
10-
cus autem, in quo sacrae aedes aedificatae sunt, etiam
dirltto aeclificio adhuc sacer manct, ut et Papinianus
9 scripsit.
22

23
Religiosum
locuin
unusquisque sua
voluntate facit, dum mortuum infert in locum suum.
in communem antun locum pttnim invito socio in-
ferre non licet: `in commune vero sepulcrum etiam
invitis ceteris licet inferre
›
. item si alienus usus fruc-
tus est, proprietarium placet nisi consentiente usu-
fructuario locum religiosum non facere. in alienum
locum concedente domino licet inferre: et licet posten
ratum habuerit
L4
, quam illatus est mortuus, tarnen
10 religiosus locus fit.
25
'Sanctae quoque res, veluti
'muri et portae, quodammodo divini iuris samt et
'ideo nullius in bonis surrt.' ideo autem muros sa.uctos
dicimus, quia poena capitis constituta sit in eos, gui
aliquid in muros defiquerint. ideo et legum eas par-
tes, quibus poenas constituimus adversus eos qui
contra leges fecerint, sanctiones vocamus.
11
26
Singttlorum autem hominum multis modis res
fiunt: quarundam enim rerum dominium nanciscimur
iure naturali, quod, sicut diximus, appellatur ins
gentium, quarundam iure civili. commodius est ita-
que a vetustiore iure incipere. palam est autem ve-
tustius esse naturale ius, quod cum ipso genere hu-
mano rerum natura prodidit: civilia enim iura tune
coepenmt esse
27
,

cum et civitates condi et ma^;-istra-
tus creari et leges scribi coeperunt.
12
28
Ferae igitur bestiae et volucres et pisces, id
est omnia animalia, quae in terra muh caelo 29 nas-
cuntur
30
, simttlatque ab aliquo capta fuerint, iure gen-
tium statim illius esse incipiunt: quod enim ante nul-
lius est, id uaturali ratione occupanti conceditnr.
I
7
DE RERUII DIVISION
"'Superiore libro de iure personarum exposuimus:
'modo videamus de rebus. quae vel in nostro patri-
'monio vel extra nostrum patrimonium habentur.'
9
quaedam enim naturali iure communia sunt omnium,
quaedam publica, quaedam universitatis, quaedam
nttllius, pleraque singmlorum, quae varüs ex causis
s.nique adquiruntur, sicut ex subiectis apparebit.
1 9Et quidem naturali iure communia sunt omnium
haec: aer et aqua profluens et mare et per hoc litora
maris. nemo igitur ad litus
10
maris accedere prohi-
het
n
r, dnm tarnen villis et monumentis et aedificüs
abstineat, quia non sunt iuris gentium, sicut et lnare.
2
B
Flumma autem omnia et portus publica sunt:
ideoque ius piscandi omnibus commune est in portu-
3 bus
11
fluminibusque. Est autem litus maris, quate-
4 nus hibernus fluctus maximus excurrit. 12Riparum
quoque usus publicus est iuris
13
gentium, sicut ipsius
fhlminis:
itaque navem
14
ad eas appellere
15
,

funes
ex arboribus ibi natis religare, onus aliquid in his
reponere cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen
navigare. sed proprietas earum illorum
1e
est, quo-
rum praediis haerent
17
:

qua de causa arbores quo-
5 que in isdem natae eorundem sunt. Litontm quo-
que nsus publicus iuris gentium
est,
sicut ipsius ma-
ris: et ob id quibuslibet liberum est casam ibi im-
ponere, in qua se recipiant, sicut retia siceare et ex
mare deducere. proprietas autem eorum potest in-
tellegi nullius esse, sed eiusdem iuris esse cuitts et
mare et quae subiacent mari, terra
vel harena.
6
18
Universitatts sunt, non singulorum veluti quae
in civitatibus sunt, ut
19
theatra stadia et similia et
si qua alia sunt communia eivitatium.
7

Nullius autem sunt res sacrae et religiosae et
sanctae: quod enim divini inne est, id nullius in bo-
8 nis est. Sacra
Kult,
quae rite et per pontifices
(i) sie O, et
om, libri

(4 Cf. Dig.
26,
10, 7 § 2

(3)
§ li
ex Dig.
26,
10, 2
(Uli). 1.
1
de omnib. trib.)

(4) quia...
praestat
ex
Dig.
26, 1o,
6
(Callistr. 1.
4
de cogn.)
(5)
male
v oluntatis
B

(6) § 13
ex
Dig.
26, 10, 8
(Uli). 1. 61
ad ed.)
(7)
Cf.
Gai. 2, 1..11. 19..21. 41. 65..79.
Dig.
1,
8. 41,
1
(8)
Gai.
2, 1 (9)
pr, fin. §
1. 2
ex 11larciani l,
3
inst. (Dig.
1, 8,
2. 4)
(10)
sie
A Dig. 0,
litoraBT
(11)
sie
A0,
portu
BT
(12) §
4.
5
ex
Gai.
1.2 rer.
cott (Dig.
1,
8, 5) (13)
iure
Dig.
(14)
si,e
A Dig. 0,
navesBT
(15)
sie A Dig. 0,
appli-
.care
BT
(a6)
earum illorum]
dett.,
eorum illorum A, illo-
rum
eorum
B,
Warum
eorum
T,
illornm
Dig.

(17)
sie
A
Zhg., adhaereat
BT
(18) § 6
ex 14farciarri 1.
3
inst. (Dig.
1,
8, 6 § 1) (19)
ut ont.,
Dig. 0

(20)
Cod.
1, 2, 21 (21) § 8
fiel.
ex 1tCarciani 1.
3
inst. (Dig.
1,
8, 6 § 3)

(22)
Dig.
18, 1,
73
pr.)
(23) § 9
ex
Marc. 1.
c.
(Dig.
1,
8, 6 §
4)
(24)
sie
A Dig.
0, non habuerit
BT

(25)
Gai.
2,
8. 9
(Dig.
1, s, 1
pr.)
(26)
§
11
in. similis
Dig.
41,
1, 1
pr. (Gai 1.
2
rer. cott.)
(27)
esse]
T, om. AB

(28) § 12..17
ex Gai 1.
2
rer. colt.
(Dig.
41,
1, 1. 3. 5. 7
pr.)

(29)
sie Aki AP
Dig.,
caeloque
A
1
BT
(34)
sie et 0,
capiuntur
Dig,

h}E RERU^i DIVISIO^E

11
INST. II
nec interest, feras bestias
et
volucres utrum
in
suo
fando quisque capiat,
an in
alieno:
plane
qui
in
alienum fundum ingreditur venandi aut aucupandi
gratia, potest
a
dommo, si is providerit, prohiberi
ne
i
ngrediatur. quidquid autem eorum ceperrs eo us-
que tttum
esse
intellegitur, donec tua custo^ia coer-
cettu
•
:
cum
vero evaserit custodiam tuam
et in na-
turalem libertatem
se
receperit,
tuum esse
desinit
et
rursus occupantis fit. naturalem autem libertatem re-
eipere intellegitur,
cum
vel oculos tuos effugerit vel
ita sit in conspectu tuo, ut difficilis
sit eins
perse-
13 cutio.
1
Illud quaesitum est,
an,
si fera bestia ita
vulnerata sit, ut capi possit, statim tua
esse
intelle-
gatur. `quibusdam' placuit statim tuam
esse et
eo us-
que tuam videri, donec eam persequaris
2
,

quodsi de-
sieris persequi desinere
tu= esse et
rursus fieri
occupantis. `a^ü' non aliter putaverunt tuam
esse,
quam si ceperis.
<
sed posteriorem sententiam
nos
con
fi
rmamus', gttia multa accidere `solent', ut cam
non
14
capias. 'Apium quoque
natura
fera est. itaque
quae
in
arbore tua consederint, antequam
a
te alveo
includantur,
non
magis tuae
esse
intelleguntur, quam
volucres, quae
in
tua arbore nidum fecerint: ideoque
si
alias
eas incluserit, is earum dominus erit. favos
quoque si quos bae fecerint
3
, quilibet eximere potest.
plane
integra re si provideris tngredientem
in
fun-
dum tuum, potes eum
jure
prohibere
ne
ingrediatur.
examen, quod
ex
alveo
tuo
evolaverit, eo usque tuum
esse
intellegitur, donec
in
conspectu tuo est nec dif-
ficilis eius persecutio est: alioquin occupantis
fit,
15
'Pavonum
et
columbarum fera
natura
est. nec
ad
rem pertinet, quod
ex
consuetudine avolare
4
et
revolare solent: nam
et
apes idem faciunt, quarum
constat feram
esse
naturam: cervos quoque ita qui-
dam mansuetos habent, ut
in
silvas ire
et
redire so-
leant, quorum
5

et
ipsorum feram
esse
naturam nemo
negat.
in his
autem animalibus, quae
ex
consuetu-
dine abire
et
redire solent, talis regula comprobata
est,
ut°
eo usque tua
esse
intellegantur, donec ani-
mum revertendi habeant: nam
7
'si revertendi animum
'habere desierint, etiam tua
esse
desinunt
et filmt
'occupantium. revertendi autem animum videntur de-
'sinere habere,
cum
revertendi consuetudinem dese-
16 'ruerint'
1
(lallinarum
et
anserum non est fera
natura
idque ex eo possumus intellegere, quod aliae
sunt gallinae,
quas
feras vocamus,
item
alii anseres,
quos feros appellarnus. ideoque si anseres tui aut
gallinae tuae aliquo casu turbati turbataeve evo-
laverint, licet conspectum tuum effugerint quocum-
que
tarnen loco
sint, tui tuaeve esse
e
inte^leguntur
:
et
qui lucrandi animo ea animalia retinet, furtum
17
committere intellegitur.
2
Item
ea, quae
ex
hosti-
bus capimus, iure gentium statim nostra fiunt: adeo
quidem, ut
et
liberi homines
in
servitutem nostram
deducantur, qui
tarnen,
si evaserint nostram potesta-
tem
et ad
suos reversi fuerint, pristinum statum re-
18 cipiunt.
°Item
lapilli gemmae
et
cetera, quae
in
litore inveniuntur, iure naturali statim Snventoris'
19 fiunt.
°Item
ea, quae ex animalibus dominio t
uo
e
ubiectis nata sunt, eodem
jure tibi
adgttirunttl.r.
2
0
10Praeterea
quod
per
alluvionem agro tuo flu-
men adiecit,
bare
gentium tibi adquiritur. est autem
alluvio incrementum latens 11,
per
alluvionem autem id
videtur adiei, quod ita paulatim adicitur, ut intel-
legere non possis, quantum quoquo momento tem-
21 poris adiciatur.
10
Quodsi vis fluminis partem ali-
qnam eg tuo praedio detraxerit
et
vicmi praedio
aPPuleri
i
's
p
alam est eam tuam permanere.
plane
si
longiore
t
empore funtlo
•
vicini haeserit arboresque,
quas
secum
tr
axerit,
in
eum fundum radices
egerint,
(1) § 13.,1
7

ex
Gai l, 2 rer.
cott,
^
persequamur
A
cum
Di

(g
41, 1,5

§ 1..7.1)
(2)
sie B,
Dig
,,effecerintlibri

g" persequeris
T
(3) bae fecerint]
rum B
T

Di ,

(4)
sacAB ^
g
-
O, advolare T
(5) quo-
]
g ,
quamvis d (6) ut] ut et
T (7) Gai.
2, 68
(8) esse]
B4; om
•
A
(9)
§
18.
1r
♦
ex
P1or.l,6
just.
(Dig.1,8,3
et
41, 1, 6) (10) § 20..24 ex
Gai,
l.2rer,
cott. (Dig,
41,1, 7 § 1..6)
(11) est ... latens
om. Dig.
(12)
sie Dig. ®,
longiori
T,
longo
ex
eo
tempore
videntur vicini fundo adquisitae
13
esse.
22
10
Tnsula quae
in
mari nata est, quod raro acci-
dit occupantis fit: nullius enim
esse
creditur. at
in
flumine nata, quod
frequenter
accidit, si quidem me-
diam partem fluminis teneat
l
communis est eorum,
qui
ab
utraque parte flumtnis prope ripam praedia
possident,
pro
modo latitudinis cuiusque fundi, quae
latitudo prope ripam sit. quodsi alteri parti proxi-
mior sit, eorum est tantum, qui
ab
ea parte prope
ripam praedia possident. quodsi aliqua parte divtsum
flumen, deinde
infra
unitum agrum alicuius
in
for-
mam insulae redegerit,
eiusdem permanet
is ager,
23
cuius
et
fuerat.
10
Quodsi naturali alveo
in
uni-
versum derelicto alia parte fluere
14
coeperit, prior
quidem alveus eorum est, qui prope ripam eius prae-
dia possident,
pro
modo seilicet latitudlnis cuiusque
agri, quae latitudo prope ripam sit,
novus
autem al-
veus eius iuris
esse
incipit, cuius
et
ipsurn flumen,
id est publicus
15.
quodsi
post
aliquod tempus
ad
priorem alveum reversum fuerit flumen, rursus
novus
alveus eorum
esse
incipit, qui prope ripam eins prae-
24 dia possident.
1O
Alia sane
causa
est, si cuiUS
Lo-
tus
ager inundatus flierit. neque enim inundatio
spe-
eiern
fundi commutat
et ob
id, si recesserit aqua,
palam est eum fundum eius
mauere,
cuius
et
fuit.
25
10
Cu
m
ex
aliena materia species aliqua facta sit
ab
aliquo, quaeri solet, quis
17
eorum naturali ratione
dominus sit,
utrum
is qui fecerit,
an
ille potius qui
materiae dominus fuerit: ut ecce
si
quis
ex
alienis
uvis aut olivis aut spicis vinum aut oleum aut f1-u-
mentum fecerit aut
ex
alieno auro vel argento vel
aere vas aliquo
r
d fecerit, vel
ex
alieno vino
et
melle
mulsum miscuerit, vel
ex
alienis medicatnentis em-
plastrum aut collyrium composuerit, vel
ex
aliena
lana vestimentum fecerit, vel
ex
alienis tabulis navem
vel armarium vel subsellium fabricaverit.
`et post
<
multas Sabinianorum
et
Proculianorum ambiguitates
<
placuit media sententia existimantium
>
, si ea species
ad
materiam reduci
1e
possit, eum videri dominum
esse,
qui materiae dominus fuerat, si non possit re-
duci, eum potius intellegi dominum qui fecerit: ut
ecce vas conflatum potest
ad rudern
massam aeris
vel argenti vel auri reduci, vinum autem aut oleurn
aut frumenturn
ad
uvas
et
olivas
et
spicas reverti
non potest
19
ac
ne
mulsum quidem
ad
vinum
et
mel
resolvi potest. quodsi partim
ex
sua materia, partim
ex
aliena speciem aliquam fecerit quisque, veluti
ex
suo vino
et
alieno melle mulsum aut
ex
suis
et
alie-
nis medicarnentis emplastrum aut collyrium aut
ex
sua
et
aliena lana vestimentum fecerit, dubitandum
non est
hoc
casu eum
esse
dominum qui fecerit:
cum
non solum operam suam dedit, sed
et
partem
26
eiusdern materiae praestavit. Si
tarnen
alienam
purpuram quis intexuit suo vestimento, licet pretio-
sior est purpura, accessionis vice cedit vestimento:
et
qui dominus fuit purptu
•
ae, adversus eum qui sub-
ripuit
habet
furti actionem
et
condictionem, sive ipse
est
qui
vestimentum fecit, sive alius. nam '20extin-
'ctae
res
licet vindicari non possint, condici
tarnen a
'furibus
et
21
a quibusdam aliis possessoribus pos-
27
'surrt.'
Si duorum materiae
ex
voluntate domi-
norum confusae sint, totum id corpus, quod
ex
con-
fusione
fit,
utriusque commune est
22
, veluti si qui
vina sua confuderint aut massas argenti vel attri con-
flaverint. sed
23
si diversae materiae
sirrt et ob
id
propria species facta sit,
forte ex
vino
et
melle mul-
sum aut
ex
auro
et
argento electrum, idern iuris est:
nam
et
eo casu communem
esse
speciem non dubi-
tatur. quodsi fortuitu
et
non voluntate dominornm
confusae fuerint vel diversae materiae vel quae, eius-
AB
(13)
sie TO,
videtnr... adquisita
Dig.,
videntur ..adqui-
sita
AB

(14)sic ADig. D,
defluere
BT
(15)
sic
(publicis Fl)
Dig.,
publicum libri, publici
legisse videtwr
0
(1s) § 25
similis Dig,
41, 1, 7 § 7 (Gai.
1. c.)
(17) quis BT
I
, uter
AT v
(18) redigiB (19)
sie AB©,
reduci non possunt
T (2o) Gai.
2, 70 (21) et]AB
p
Gai., vel
T
(22) est] AT, fitB (23) sed]
libri
cum
e: fuitne
aQd
ei (edd.)?
•*

DE REIi,Udl DIVIS1ONE
INST. II
1

12
28 dem generis sunt, idem iuris esse placuit. Quodsi
frumentum Titii tuo frumento mixtum ftierit, si
qui-
dem ex voluntate vestra, commune erit, quia singula
corpora, id est singtila grana, quae cuiusque propria
fuerunt ex consensa vestro communicata sunt. quodsi
casu i'
d mixtum fuerit vel Titius id miscuerit sine
voluntate tua, non videtur commune esse, quia sin-
wula corpora in sua substantia durant nec magis
istis casibus commune fit fivmentum, quarrt grex
communis esse intellegitur, si pecora Titii tuis peco-
ribus mixta fuerint: sed si ab alterutro vestrum id
to turn frumentum retineatur, in rem quidem actio
pro modo frumenti cuiusque competat, arbitrio .au-
tem iudicis continetur, ut
1
aestimet, quale cuins-
29 que frumentum fuerit.
2
Cum in suo solo ali-
quis aliena materia aedificaverit, ipse dominus intel-
legitur aedificii, quia omne quod inaedificatur solo
cedit. nec tarnen ideo is, qui materiae dominus fue-
rat, desinit eius dominus esse: sed tantisper neque
vindicare eam potest neque ad exhibendum de ea re
agere propter legem duodecim tabularum, qua cave-
tur, ne giiis tignum alienum aedibus suis innnctum
eximere cogatur, sed duplum pro eo praestet per
actionem quae vocatur de tigno iuncto (appellatione
autern tigni omnis materia significatur, ex qua
3
aedi-
ficia firmt): quod ideo provisum est, `ne aedificia
reseiudi necesse sit'. sed si aliqua ex causa dirnturn
sit aedificium, poterit materiae dominus, `si non fnerit
duplum iam persecutus', tune eam vindicare et ad
30 exhibendum agere
4
.
2
Ex divers() si quis in alieno
solo sua materia domum aedificaverit, illius fit do-
mus, cuius et solum est. sed hoc casu materiae do-
minus proprietatem eins amittit, quia volautate eius
alienata intellegitur, utique si ° non ignorabat in alieno
solo se aedificare: et ideo, licet diruta sit domus,
vindicare niateriarn non possit". certe illud constat,
si in possessione constituto aedificatore soli dominus
petat domum suam esse nec solvat pretium materiae
et mercedes fabrorum, posse enni per exceptionem
doli mali repelli, utique si bonae fidei possessor fuit
qui aedificasset: nam scienti alienitm esse solum pot-
est culpa obici, quod teme.re aedificaverit in eo solo,
31 quod intellegeret alienum esse.
2
Si Titius alienam
plautam in suo solo posuerit, ipsius erit: et ex di-
verso si '15tius suarn plantam in 11laevii solo po-
suerit, Maevii planta erit, si modo utroque casu ra-
dices egerit. autequam autem radices egerit, eius
permanet, cuins et fuerat. adeo autem ex eo, ex'
quo radices agit planta, proprietas eius comnmtat?ir,
ut, si vicini arborem ita terra
s
Titii presserit
0
, ut in
eius fundurn radiccs ageret, Titii effici arborem
dici-
nnts
10
:

rationem etenim non permittere
1l,
nt alterius
arbor esse intellegatur, quarn cuius in fundtun ra-
dices egisset. et ideo prope confinium arbor posita
si etiam in vicini fundum radices egerit, communis
32 fit.
12
Qua ratione autem plantae, quae terra
coalescnnt, solo cedunt, eadem ratione frumenta quo-
que, quae sata sunt, solo cedere intelleguntur. ce-
terum sicut is qui in alieno solo aedificaverit, si ab
eo dominus petat aedificium, defencli potest per ex-
ceptionem doli mali secundum ea quae diximus: ita
eiusdem exceptionis auxilio tutus esse potest is, qui
alienuni
13
fiindum sua impcusa ra bona fide consevit.
33
12
Litterae quoque, licet aureae sint, perinde char-
tis membranisque cedunt, acsi
is
solo cedere solent ca
quae inaedificantur aut inseruntur: ideoque si in
ehartis membranisve tuis carmen vel historiam vel
orationem Titius scripscrit
y
huius eorporis non Ti-
tius, sed tu dominus esse ludiceris
16
.

sed si a Titio
petas tuos libros tuasve membranas esse nec irnpen-
sam scripturae solvere paratus sis, poterit se Titius
defendere per exceptionem doli mali, utique si bona
fide earum chartarurn membranarumve possessionein
34 nanctus est. Si quis in aliena tabula pinxerit,
`quidam putant' tabulam picturae cedere: `ali.is' videtur
picturam
1i
,

qualiscumque sit, tabulae cedere. `sed
`nobis videtur melius esse tabulam picturae cedere:
i-idiculum est enim pictm
•
am Apellis vel Parrhasü'9
`in accessionem vilissimae tabulae cedere. unde' 19`si
'a domino tabulae imaginem possidente is qui pinxit
'eam petat nec solvat pretitun tabulae, poterit per
`exeeptionem doli mali sununove,ri: at si is qui pinxrt
'possideat, consequens est, ut utilis actio domiuo
'tabulae adversus cum detur, quo casu, si non solvat
'impensam picturae, poterit per exceptionem doli mali
'repelli, utique si bona fide possessur fnerit `ille qui
'picturam imposuit'. illnd `enim' palam est, quod, sive
"is qui pinxit' stibripuit tabulas sive alius, cumpetit
"domino tabularum' furti a.ctio.'
35 Si quis a non domino, quem doniinum esse
crederet, bona fide fundum euierit vel ex donatione
aliave qua iusta causa aegtie bona fide acceperit:
naturali ratione placuit fructus quus percepit eins
esse pro cultura et cura. et ideo si postea domiuus
supervenerit et fundum viudicet, de fructibus ab eu
`consnmptis' agere non potest. ei vero, qui sciens
alienuni fundum possederit, non idem concessum est.
itaque
cum
fundo etiam fructus, licet consumpti sint',20
36 cogitur restituere. Is, ad queni usus frnettis
fundi pertinet, nun aliter fructuurn dominus efiicitur,
quam si eos ipse perceperit. et ideo licet maturis
fructibus, nondiun tarnen perceptis decesserit, ad
heredcm eins non pertinent,
seil
'-
r
domino proprie-
tatis adquirnntur. eadem fere et de colono diciuitur.
37
22
In pecudum fructu etiam fetus est, sicuti lac
et pilus et lana: itaque agni et haedi et vituli et
equuli
23
statim naturali iure dominii"
i
stint fructua-
rii. partus vero aneillae in fructu nun est itaquc
ad
dominum proprietatis pertinet: absurdum enim vide-
batur hominem in fructu esse, curn omues fructus
38 - rerurn natura hominum gratia comparavit. Sod
si grcgis usurn fructurn quis habeat, in locum de-
mortuorum capitum ex fetu fructuarius summittere
debet, ut et Iuliano visum est, et in vinearum de-
mortuarum vel arborum locum alias debet substi-
tuere. reete enini colere debet et quasi bouus pater
familias uti debet 5.
39 Thesaurus, quos quis in suo loco invenerit,
divus Hadrianus natnralern aequitatcro secntus ei
concessit qui invenerit. idernque statuit, si quis in
sacro mit in religioso loco fortuito casu invenerit.
at si quis in alieno loco non data ad hoc opera, sed
fortuitu invenerit, dimidium domino soli concessit.
et convenienter, si quis in Caesaris loco invenerit,
dimiditun inveutoris, dimidium Caesaris esse statuit.
cui conveniens est, ut, si quis in publico loco vel
fiseali invenerit, dimidium ipsius esse
26
,

climiclium fi5ci
vel civitatis.
40 27 Per traditionem quoque iure naturali '
s
res
nobis adquiruntur: nihil enim tam convenieus e,t
naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis
rem suam in alium transferre, ratam haberi. `et idest
`cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potes
a domino tradita alienatur, itaque stipendiaria
(1)
is]
A, id
B,
ipse
T

(2) §
29..31
ex Gai 1.
2 rer.
cott.
(Dig.
41, 1, 7 § 10. 12. 13) (3)
sic AT (sed
significat
T),
omnes materiae significantur ex quibus (ex qua
B) BDig.
(4)
agerel
Dig. 0,
de ea re (re
orn. Ta)
ag.
AT,
de eis ag.
B
(3) si
om. T
a

(6)
sic A,
potest
BT

(7) ex
om. A.
(s) terram
BT
et in
Dig. F
t

(9) Titius presserit
ex-
pectes:
presserim
Dig., ut cogitandum sit de arbore pro-
pagata, qua de re ef, Plin, h.
n. 17, 13
Dig.
43,
24,
22pr.
(to) dicamus
edd.

(11)
sic ATDig.,
ratio enim non per-
mi
ttit
B

(12) § 32. 33
ex
p
ai 1. c. (Dig.
41, 1, 9 pr.
§ 1)
(13)
sic AT,
in alienum
BDig. -
(14) suam impensam B
(15) ac
Dig.

(16)
sic AB,
videris
T,
intellegeris
Di.
(17)
sie
AT
a
, pictura
BT
d

(is) parrasis
libv^,

(19)
Ga.
2,
78

(20) "
Justinianis tribuit Pcrnice

(21) sedl
ABO,
sed omnino
T

(22) §
37
ex Gai 1,
2
rer. cott. (Dig.
22, 1, 2s)

(23) et equulil
TO,
et equulei A,
et
equi
B,
om.
Dig.

(21)
sic
AT,
dominio
B, om. Dig.

(25) uti
debet)
AT, om. B

(2s) sic BT,esset
A.

(27)
§ 40
in.
ex (3ai 1. c. (Dig.
41,1, 9 § 3)

(28) iure naturali)
naturalem
B

(29)
sie T,
possit
AB

INST. II
1-4
13
DE
REBUS L1iCORPORALIBUS
`quoque et tributaria praedia eodem modo alienantur.
^ocantur autem stipendiaria et tr'ibuta.
ria praedia,
<
quae in provinciis sunt, inter quae nec non Itellica
<
praedia ex nostra constitutione
1
nulla differentia est.'
41 Sed si quidem ex causa donationis aut dotis aut
qualibet alia ex causa tradantur, sine dubio trans-
feruntur: venditae vero et traditae non aliter emp-
tori adquiruntur, quam si is venditori pretium sol-
verit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore
aut pignore dato. quod cavetur quidem etiam lege
duodecim tabularunr: tarnen recte dicitur et iure
gentium, id est
2
iure naturali, id effici.
`
sed si is qui
vendidit fidem emptoris secutus fuerit
3
, dicendum
42 est
4
statim rem emptoris fieri.'
S
Nihil
autem in-
terest, utrum ipse dominus tradat alicui rem, an vo-
43 I1lntate eius alius
0. 5
Qua ratione, si cui' libera ne-
gotiorum
s
administratio a domino permissa fuerit is-
que ex his negotiis rem vendiderit et tradiderit, faeit
44 eam accipientis.
5
lnterdum etiam sine traditione
nuda voluntas sufficit domini ad rem transferendam,
veluti si rem, quam tibi aliquis commodavit aut lo-
cavit aut apud te deposuit, vendiderit tibi
s
aut do-
naverit. quamvis enrm ex ea causa tibi eam non
tradiderit, eo tarnen ipso, quod patitur tuam esse,
statim adquiritur tibi proprietas perinde ac si eo no-
45 mine tradita fuisset.
5
ltem si quis merces in
horreo depositas vendiderit, simul atque claves horrei
tradiderit emptori, transfert proprietatem mercium ad
46 emptorem. 'Hoc amplius interdum et in incertam
personam collocata
10
voluntas domini transfert
rei
proprietatem: ut ecce praetores vel consules, qui missi-
iia iactant
in
vulgus,
ignorant,
quid eorum quisque
excepturus sit,
et tarnen,
quia volunt quod quisque
exceperit eius
esse,
statim eum dominum efficiunt.
47
Qua ratione verius
esse
videtur
et,
si rem
pro
derelicto
a
domino habitam occupaverit quis statim
eum dominum effici.
pro
derelicto autem ^rabetm•,
quod dominus ea meute abiecerit,
ut
id rerum sua-
rum
esse
nollet, ideoque statim dominus
esse
desinit.
48
11
Alia
causa
est earum rerum, quae
in
tenr-
pestate maris levandae navis
causa
eiciuntur. hae
enim dominorum
permanent,
quia palam est eas non
eo animo eici,
quo
12
quis eas habere non vttlt, sed
quo
magis
cum
ipsa nave periculum maris effugiat:
qua
de causa
si quis eas fluctibus expulsas vel etiam
in
ipso mari nactus lttcrandi animo abstulerit, furtum
committit.
nec longe discedere videntur
ab his,
quae
de
rheda em
•
rente
13
non intellegentibus dominis ca-
dun t.
II
DE REBUS LVCORPORALIBUS.
14
'Quaedam praeterea res corporales sunt, quae-
1 'darn incorporales. Corporales hae sunt, quae sui
'natura tangi possunt: veluti fundus homo vestis au-
'rum argentum et denique aliae res innumerabiles.
2
'Incorporales autem sunt, quae tangi non possunt.
'qualia sunt ea, quae
in
iur'e consistunt: sicut here-
'ditas, usus
fructus 1',
obligationes quoquo modo con-
'tractae. nec
ad
rem pertinet, quod
in
hereditate
res
'
c
orporales continentur: nam
et
fructus, qui
ex
fundo
'
per
cipiuntur, corporales s}tnt
et
id, quod
ex
aliqua
'
ob
ligatione nobis debetur, plerumque corporale est,
'veluti fundus
homo
pec
ū
uia: nam ipsum ins heredita-
'tis
16
et ipsum ins utendi fruendi et ipsum ius obli-
3
'
g
ationis incor
•
porale est. Eodem numero sunt iura
(1)
Cod. 7,
31,
1

(2) id est]
AT,
et
B

(3) secutus
fueritjBT, seeuturus (secutus A
1
)

est
A

(4) die. est
°nz'
B

(5) § 42..46
ex Gai 1.
2
rer. cott. (Dig.
41, 1, 9
§ 4..7)

(6) aliusl .4.0, aliquis
Dig.,
alius aut possessio
eins rei permissa sit (sit
orn. .B) BT
(8) negotiorum
B

)

(7)
C11.1
om.

A
om. B

] Dig. O,
universorum
neg. AT
(9) tibi
(10)
sie A Dig.,
eollata
BT

(11) § 48
ex Gai
2.
2 rer.
cott. (Dig.
41, 1, 9 § 8) (12) quod
Dig.
(13) cur-
rente]
AT, om. B
(14) Gai. 2, 12..14
Dig,
1, 8, 1 § i (15)
sie Gai. Dig.
0,
nsus
fructus usus libri

(16)
sueeessionis
Gai. Dig.
'praediorum urbanorum et rusticorum', quae etiam
servitutes vocantur.
II[1
7
DE SERVITUTIBUS
18
Rusticorum praediorum iura sunt haec: iter actus
via aquac ductus. iter est ins euudi ambulandi Iro-
mini, non etiam immentum agendi vel vehlculum:
achle est ins agendi vel iumentum vel vehiculum.
itaque qui iter habet, actum non habet. qui actum
habet, et
19
iter habet eoque uti potest etiam sine
melrto. via est ins eundi et agendi `et ambulandi':
nam et iter et actum in se via continet. aquae ductus
1 est ius aquae ducendae per fundum alienum. 2OPrae-
diorum urbanorum sunt servitutes, quae aedificiis in-
haerent, ideo urbauorum praediorum dictae, quoniam
aedificia omnia urbana praedia appellantur etsi in
villa aedificata sunt. item praedrorum urlbanorunl
servitutes sunt hae: ut vicinus onera vicini sustineat:
ut in parietem eius liceat vicino tignum immittere:
ut stillicidium vel flumen recipiat quis in aedes suas
vel in aream 21, vel non recipiat: et ne altius tollat
2
quis aedes suas,
ne
luminibus vicini officiatur. 22In
rusticorum praediorum servitutes
'-3

quidam computari
recte putant aquae haustum, pecoris ad
agna.m ad-
pulsum, ius pascendi, calcis coquendae, harenae f o-
diendae.
3
22
Ideo autem hae servitutes praediorum appellan-
tur, quoniam sine praediis constitmi non possunt.
nemo enim potest servitutem adquirere urbani vel
rustici praedii, nisi qui
habet
praedium, nec quis-
4 quam debere, nisi qui habet praedium. Si quis
velit vicino aliquod ius constituere, pactionibus at-
que stipulationibus id efficere debct.
24
potest etiam
in testamento quis 1leredem suurn damuare, ne altius
tollat
25
, ne luminibus aedium vicini officiat: vel ut
patiatttr eum tignum in par
•
ietem immittere vel ntilli-
C1dllllll
habere: vel ist patiatur emn per fundum ire
agere aquamve ex eo ducere.
1T
26
DE USU FRUCTU.
27
Usus fructus est ius alienis rebus utendi fruendi
salva rerum substautia. est enim ius in corporc: quo
1 sublato et ipsum tolli necesse est. Usus
fructus
a proprietate separationem recipit idque plurimis
2"
modis accidit. ut ecce si quis alicui usum fructum
legaverit: nam heres nuda.m habet proprietatem,
legatarius usum- fructum: et contra si fundum lega-
vcrit deducto usu fructu, legatarins nudarn habet
proprietatem, heres vero usum fruetum: item alii
usum fructum, alii deducto eo fundum legare potent.
22
sine testamento vero si quis velit alii usum frmctuln
constituere, pactionibus et stipulationibus id efficere
debet. ne tarnen in universum inutiles essent pro-
prietates semper abscedente usu fructu, placuit cer-
tis modis extingui ustun fructum et ad proprietatem
2
reverti. Constituitur autern
usus
fructus non
tau-
turn
in
fundo
et
aedibus, verum etiarn
in
servis
et
iumentis ceterisque rebus exceptis
his
quae ipso usu
consumuntur: narn eae
30
neque naturali ratione ne-
que civili recipiunt usum fructum.
quo
numero sunt
vinum oleum frumentu
rn
vestimenta. quibus pr•oxima
est pccunia numerata: namque
in
ipso usu adsidua.
(17) Cf.
Dig.
8
Cod.
3,
34

(18)
pr. ex Uli). 1. 2 ixs•f.
(Dig.
8, 3, 1
pr.)

(19) et]
TDig. 0, om. B

(
2
0)
§
1
in.
ex Ulp. 1. c. (Dig.
8, 4, 1 pr.)?

(21)
sie BT
a
O,
vel in
cloacam
add. dett.
(22) § 2. 3
ex
Ulp. 1.
c.
(Dig,
8,
3,
1 § 1
et 8, 4, 1 § 1)

(23) sie
TO,
servitute
B

(24)
§
4
fin, ea,*
Gai 1.
2
rer. cott. (Dig.
8, 4,
16)

(25)
tollat]
BT
a
,
aedaa
suas tollat
Dig.
(26) Cf. Gai.
2, 30. 33
Dig. 7,
1. 4.
5;
33, 2
Cod.
3, 33
(27)
pr.
ex Dig.7,
1,
1. 2
(Paul.1.3 adYitell. elCels.1.13 dig.)
(23)
sie
BT,
pluribus
delt., rroJ.l.oi
g
O
(29) § 1
fin. §
2
in. ex Gai
1.
2
rer. cott. (Dig. 7,
1, 3
pr.
§ 1) (30) eae]
B,
eae res
T

INST. II 4-6

14
DE USU ET HABITATIOi
tur: modo videamus, quibus modis legitimo et civili
inne adquiruntur.
permutatione quodammodo extin;uitur. sed utilitatis
causa senatus censuit posse etiam earum rerum usum
fructum constitui, ut tarnen eo nomine heredi utiliter
eaveatur.
itaque si pectuiiae usus fruetus legatus sit,
ita
datur legatario, ut eius fiat, et legatarius satisdat
heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur aut
rapite minuetur. ceterae quoque res ita traduntur
iegatario, ut eius fiant: scd aestimatis his satisdatur,
ut, si morietur aut capite minuetur, tanta pecunia
restituatttr, quanti eae fuerint aestimatae. ergo se-
natus non fecit quidern earum rerum usum fructum
(nec enim poterat), sed per cautionem quasi usum
3
fructum constituit. Finitur autem usus fructus
inorte fructuarii et
<
duabus capitis deminutionibus,
maxima et media
>
, et non utendo `per modum et tem-
;
us.
quae omnia
1
nostra statuit constitutio
2
'.

item
fi
n
itttr usus fruetus, si domino proprietatis ab usu-
f,•uctuario cedatur (nam extraneo cedendo nihil agi-
nu ):
vel ex contra.rio si fructuarius proprietatem rei
adqnisierit, quae res consolidatio appellatur. eo am-
p;; os constat, si aedes incendio consumptae fuerint
vcl etiam terrae motu aut vitio suo corruerint, eg-
tingui usum fructum et ne areae quidem usum fructum
4 deberi. Cum autem finitus fuerit usus fructus,
revertitur scilicet ad proprietatem et ex eo tempore
nudae proprietatis dominus incipit plenarn habere in
re potestatem.
V3
DE USU ET HABITATIONE.
'lsdem istis modis, quibus usus fructus constituitur,
etiam nudus usus constitui solet isdemque illis modis
1 finitur, quibus et usus fructus desinit. Minus au-
tem scilicet iuris in usu est quam in usu fructu.
namclue is, (ei fundi nudum usum habet, nihil ulte-
rnts nabere mtellegitur, quam ut oleribus pomis flo-
ribus feno stramentis lignis ad usum cottidianum
utatur:
°in
eoque fundo hactenus ei morari licet, ut
neque domino fundi molestus sit neque his, per quos
opera rustica fiunt, impedimento sit: nec ulli alii ins
quod habet aut vendere aut locare aut gratis con-
cedere potest,
<
cum is qui usum fructum habet potest
2 haec omnia facere'
6.
Item is qui aedium usum
habet, hactenus itu
•
is habere intellegitur, ut ipse tan-
tum habitet, nec hoc ius ad alium transferre potest:
et vix receptum videtur, ut hospitem ei recipere li-
ceat. et cum uxore sua liberisque suis, item libertis
`nee non aliis liberis personis, quibus non minus quam
servis utitur
>
, habitandi ins habeat, et convenienter
ei ad mulierem usus aedium pertineat, cum marito
3 ei
7
habitare liceat. Item is
8
,

ad quem servi usus
pertinet, ipse tantum operis
9
atque ministerio eius
ati potest: ad alium vero nullo modo
ius
suum trans-
ferre ei concessum est. idem scilicet iuris est et in
4
iumento. Sed
1°
si pecoris vel ovium neue legatus
fuerit, neque lacte neque agnis neque lana ntetur
nsuarras, quia ea in fructu sunt. plane ad sterco-
randnm agrum stturn pecoribus uti potest.
b Sed si cui habitatio lcgata `sive aliquo modo
constituta' sit, neque usus videtur neque usus fructus
sed quasi proprium aliquod ius. `quam habitationem
`habentibus propter rerurn utilitatem secundum Mar-
celli
sententiam nostra decisione
l1
promulgata
12
per-
`misimus non solum in ea degere, sed etiam düs lo-
`care '
6 Haec de servitutibus et usu fructu et usu et
habitatione dixisse sufficiat. de hereditate autem et
de obligationibus suis locis proponamus. exposuimus
summatim, quibus modis iure gentium res adquirun-
V7
13
DE USL'CAPIONLßUS ET LONGI TEMPORIS
POSSESSIONIBUS.
`Iure civili constitutum fuerat, ut, qui bona fide ab eo,
`qui dominus non erat, cum crediderit eum dominum
`esse, rem emerit vel ex donatione aliave qua iusta
`causa acceperit, is eam rein, si mobilis erat, anno
"tbique, si immobilis, biennio tanturn in Italien solo
`usucapiat, ne rerum dominia in incerto essent. et
`cum hoc placitum erat, putantibus antigtlioribus
14
<
dominis sufficere ad inquirendas res suas praefata
`tempora, nobis melior sententia resedit
15
,

ne domini
`maturius suis rebus defraudentur neque certo loco
`beneficium hoc concludatur. et ideo constitutionem 1C
`super hoc promulgavimus, qua cautum est, ut res
`quidem mobiles per triennium usucapiantur, immo-
`biles vero per longi temporis possessionent, id est
inter praesentes decennio
t
inter absentes viginti annis
`usueapiantur et his modls non solum in italia, sed
`in omni terra, quae nostro imperio gubernatur, do-
`minittm rerum iusta causa possessionis praecedente
`adquiratur.'
1
17
Sed aliquando etiamsi maxime quis bona fide
rem possederit, nun tarnen illi usucapio `ullo tempore>
procedit, veluti si quis liberum hominem vel rem
sacram vel religiosam vel servum fugitivum possideat.
2 Fttrtivae quoque res et quae vi possessae sunt,
nec si `praedicto longo tempore
>
bona fide possessae
fuerint, usucapi possunt: nam furtivarum rerum l.ex
duodecim tabularum et lex Atinia
18
inhibet usucapio-
3
nem, vi possessarum lex Iulia et Plautia.
18
'Quod
"autem' dictum est fttrtivarum et vi possessarum rerum
'usucapionem per legem
20
prohibitam esse, nun eo
'pertinet, ut ne ipse fw
.
quive per vim possidet neu-
'capere possit: nam his alia ratione usucapio non
'competit, quia scilicet mala fide possident: sed ne
'ullus alias, quamvis ab eis bona fide emerit
<
vel ex
'alia causa acceperit,' usucapiendi ius habeat
21
. nude-
ln
22
rebus mobilibus non facile procedit, ut bonae
'fidei possessori
23
usucapio competat. nam qui alie-
'nam rem vendidit `vel ex aha causa
>
tradidit, furtum
4 'eius committit.
19
Sed tarnen id aliquando aliter se
'habet. nam si heres rem defuncto commodatam aut
locatam vel apud eum depositam existimans here-
`ditariam
esse
`bona fide accipienti' vendiderit aut do-
'naverit' aut dotis nomine dederit, quin is qui acce-
perit usucapere possit, dubium non est, quippe ea
res in furti vitium non ceciderit, `cum utique heres,
<
qui bona fide tamquam suam alienaverit, furtum non
5 `committit'
24.
25
'Item si is, ad quem ancillae usus
'fructus pertinet, partum suum esse credens vendi-
'derit aut donaverit, furtum non committit: furtum
6 'enim eine affectu furandi non committitur. 26Aliis
'quoque modis accidere potest, ut quis eine vitio furti
'rem alienam ad aliquem transferat et efficiat, ut a
7 'possessore usucapiatur.' Quod autem ad eas res.
quae solo continentur
26
,

expeditius procedit, ut V7
quis loei vacantis possessionem propter absentiam
aut neglegentiam domini, aut quia eine successore
decesserit, eine vi nauciscatur.
28
qui quamvis ipse
mala fide possidet, quia intellegit se alienum fundum
oecupasse, tarnen, si alü bona fide accipienti tradi-
derit, poterit `ei longa possessione res adquiri
>
, quia
neque furtivum neque vi possessum `accepit'. abolita
est enim quorundam veterum sententia existimantium
etiam fundi locive furtum fieri `et
29
eorum, gui res
(1) quae omnia] T0, quod
B (2) Cod.
3, 33, 15 (3)
Dig.
7,
8; 33, 2
Cod.
3, 33

(4)
pr. sianile Dig. '7,
1, 3
§
3
(Gai. 1. 2 rer. cott.)

(s)
§ 1
fin.
ex
Gai 1.
2
rer.
eott.
(Dig.
7, 8, il) (6) <>
Iustinianis tribuit Ferrini (7) ei]
P, out.
BT
b
,
deficit
T+

(s) is]
ei
libri

(9)
sie
T
F>,
opere
BT
b

(10) sed] BO
?
) B, sed
et I
l
e
a

(11)
Cod.
3,
33, 13

(12) promulgatam
B

(13)
Gai
2, 41..61
Dig.
41,
3..10; 44, e
Cod. 7,
26..40

(14)
sie dTC,
anti-
a
i
uissimis .8

( 1
6)
sie B,
resederit TC
►
, aederit dGb
(16)
Cod. 7,
31,
1 (17) § 1
in, si7nile Gaio
2, 45 (18)
'A rll,cos
vduos 0

(19)
Gai.
2, 49. 50

(20)
sie Al
u
,
per leges
BTC
b
,
per lege[m] XII tabularum
Gai.

(21)
sic Gai.,
habet
libsi

(22)
in]
ATC Gai.,
et in
B

(23)
pos-
sessoribus
T
a

(24) "
Iustinianis
adscripsit
%uebler
(25) Gai.
1, 50

(26)
sie
dT+, pertinet
add. BTb
(27) ut] A, ut
si
BT

(2s) qui . • , . furtum fieri
ex
Gai
1.
2
rer. cott, (Dig.
41,
3, 3s)

(29)
et]
AB,
o1n.
T

INST. II 6. 7
15
DE
DONATIONIBUS
<
soll
possident, principalibus constitutionibu
s

prospici-
`tur,
ne
cui longa
et
indubitata possessio auferri de-
S
<
beat.
>
Aliqnando etiam furtiva vel vi possessa
res
usucapi potest: veluti si
in
domini potestatem reversa
fuerit.
tune
enim vitio rei purgato procedit
eins
usu-
9 capio.
Res
fisci `nostri' usucapl non potest. sed
Papimanus scribit
l
bonis vacantibus fisco 2 nondum
nuutiatis bona fide emptorem sibi traditam rem
ex
his
bonis usucapere posse:
et
ita divus Pius
et
divus
3
10
Severus
et
Antomnns rescripserunt. Novissime
sciendum est rem talem
esse
debere, ut
in se
non
liabeat vitium, ut
a
bona fide emptore usucapi possit
vel qui
ex
alia iusta
causa
possidet.
11
Error autem falsae causae usucapionem non
parit. veluti si quis,
cum
non emerit, emisse
se
existi-
mans possideat
4
: vel
cum ei
donatum non fuerat,
quasi
ex
donatione possideat.
12
Tiutina possessio', quae prodesse coeperat de-
funeto,
et
heredi et
bonorum possessori continuatur,
licet ipse sciat praedium alienum: quodsi ille initium
iustum non habuit, heredi
et
bonorum possessori
licet ignoranti possessio non prodest.
<
quod nostra
`constitutio a similiter
et in
usucapionibus observari
13
`constitait, ut tempora continuentur.' Inter ven-
ditorem quoque
et
emptorem conitmgi tempora divus
Severus
et
Antoninus rescripserunt.
14
Edicto divi
Mami
cavetur eum, qui
a
fisco
rem alienam emit, si
post
venditionem qulnquetlnium
praeterierit, posse dominum rei
per
exceptionem
6
re-
pellere. `constitutio autem divae memoriae Zenonia 7
`
bene prospexit
his,
qui
a
fisco
per
venditionem vel
`donattonem vel alium titulum aligt
ū
d accipiunt, ut
<
ipsi quidem securi statim fiant
et
victores existant,
`sive conveniantur sive experiantur: adversus sacra-
`tissimum autem aerarium usque
ad
quadriennium li-
`
ceat intendere
his,
qui
pro
dominio vel hypotheca
`earum rerum, quae alienatae sunt, putavermt sibi
`quasdam competere actiones. nostra autem divina
`constitutio
B
,

quam nuper promulgavimus, etiam
de
`his, qui
a
nostra vel venerabilis Augustae domo
ali-
`qu
i
d
acceperint, haec statuit, quae
in
fisealibus alie-
nationibus praefatae Zenonianae constitutioni
°
eon-
`tinentur'
VII10
DE
DOi`
ī
ATZvI1;US.
Est etiam aliud genus adquisitionis donatio. dona-
-tionum autem duo genera sunt: mortis
causa et
non
1
mortis
causa.
14Iortis
causa
donatio est, quae
propter mortis
fit
suspicionem "
i
cum
quis ita donatl
ut, si quid humanitus
ei
contiglsset, haberet is
qm
_accepit: sin autem supervixisset qui donavit, reci-
peret, vel si eum donationis paenituisset ant prior
decesserit is cui donatum sit. `hae
f
2
mortis
causa
`donationes
ad
exemplum legatorum redactae
surrt per
`omnia. nam
cum
prudentibus ambiguum fuerat, utrttm
`
donationis
an
legati instar eam optinere
13
oporteret
14
`et
utriusque causae quaedam habebat insignia
et dir
`est aliud P
e

ltomn
ā
r
fere
l
legatis connumeretur
et sie
`procedat, quemadmodum eam nostra formavit con-
`
stitutio'
16
et
in summa
mortis
causa
donatio est,
cum
magis
se
quis velit habere, quam eum cui do-
natur, magisque eum cui donat, quam heredem suum.
aic
et
apud
g
omerum Telemachus donat Piraeo.
17
^
`Aliae autem donationes sunt, quae
Eine
ulla
mortis
co
gitatione fiunt,
quas
inter vivos appellamus.
<
quae omnino non comparantnr legatis: quae si fu?-
Yint perfectae, temere revocan non possunt. per-
`ficiuntur autem,
cum
donator suam voluntatem serip-
`tis aut sine scriptis manifestaverit:
et ad
exemplum
`venditionis nostra constitutio
18
eas etiam
in se ha-
<
bere necessitatem traditionis voluit,
ut,
et
si non tra-
`dantur, habeant plenissimum
et
perfectum robur
et
`traditionis necessitas incumbat donatori.
et cum
retro
`principum dispositiones insinuari eas actis interveni-
`entibus volebant, si maiores ducentorum fuerant soli-
<
dorum, nostra c
ō
nstitutio
19
et
quantitatem usque
ad
<
quingentos solidos ampliavit, quam stare
et
sine in-
`sinuatione statuit,
et
quasdam donationes invenit,
<
quae penitus insinuationem fieri minime desiderant,
<
sed
in se
plenissimam
habent firmitatem. alia
insuper
`multa
ad
uberiorem exitum donationum invenimus,
<
quae omnia
ex
nostris constitutionibus,
quas super
`his posuimus, colligenda sunt. sciendum
tarnen
est,
<
quod, etsi plenissimae
eint donationes,
tarnen
si in-
`grati existant homines,
in
quos beneficium collatum
`est, donatoribus
per
nostram constitutionem
2
° licen-
<
tiam praestavimus certis ex causis eas revocare,
ne,
`qui suas
res in
alios
21
contolerant,
ab his
quandarn
`patiantur iniuriam vel iacturam, secundum enumera-
3
`tos in
nostra, constitutione modos. Est
et
aliud
<
genus inter vivos donationum, quod veteribus quidem
<
prudentibus penitus erat inco§nitum, postea autem
a
`iunioribus divis principibus introduetum est, quod
`ante
nuptias vocabatur
et
tacitam
in se
condicionem
9labebat, ut
tune
ratum
esset, cum
matrimonium fue-
`rit
2
'- insecutum: ideoque
ante
nuptias appellabatur,
<
quod
ante
matrimonium efficiebatur
et
nusqualn
post
<
nuptias celebratas talis donatio procedebat. sed pri-
`I
t1us
quidem divus Iustinus pater noster,
cum
augeri
<
dotes
et post
nuptias fuerat permissum, si quid tale
<
evenit, etiam
ante
nuptias donationem augeri
et
con-
`stante matrimonio sua constitutione
23
permisit: sed
`tarnen
nomen inconveniens remanebat,
cum
ante
nup-
<
tias quidem vocabatur,
post
nuptias autem tale ac-
<
cipiebat incrementutn. sed nos plenissimo fini tradere
<
sanctiones cupientes
et
consequentia nomina rebitn
`es
s
e
studentes constitttimns
24
,

ut tales donationes
<
/Ion
augeantur tantum, sed
et
constante matrimonio
`
initium
accipiant
et
non
ante
nuptias, sed propter
<
nuptias vocentur
et
dotibus
in hoc exaequentur, ut,
`quemadmodum dotes
et
constante matrimonio non
`solum augentur, sed etiam fiunt, ita
et
istae dona-
`tiones, quae propter nuptias introductae sunt, non
`solum antecedant matrimonium, sed etiam eo con-
`tracto
et
augeantur
et
constituantur.
4 Trat
olim
et
a.lius modus civilis adgnisitionis
`per ius adcrescencli, quod est tale: si communem ser-
`vurn habens aliquis
cum
Titio solus libertatem
ei
im-
`posuit vel vindicta vel testamento, eo casu pars eius
<
amittebatur
et
socio adcrescebat. sed
cum
pessimo
`fuerat exemplo
25
et
libertate servum defraudari
et
`ex
ea humanioribus quidem dominis damnum inferri,
<
severioribus autem lucrum adcrescere:
hoc quasi
in-
`vidiae plenum pio remedio
per
nostram constitntio-
`nem
26
mederi necessarium duximus
et
invenimusvi
am,
`per quam
et
manumissor
et
socius eius
et
qui liber-
`tatem accepit nostro fruantur beneficio, libertate
cum
<
effectu procedente (cuius favore
et
antiquos le^is
l
atores multa
et contra
communes regulas statulsse
<
manifestissimum
est)
et
eo qui
27
eam imposuit snae
<
liberalitatis stabilitate gaudente
et
socio
indemni con-
`servato pretiumque servi secundum partem dominii,
<
quod nos definivimus, accipiente.>
(1) sie ATa?,
a
eripsit
B
(2) fisco]
AT,
et f.
B
(3)
19'e16-
Tazoc
O (4)
sic
A, possidet
B
a
,
possidea.• T
a
(
5
)Cod.
7,
31,
1
(6)
per ex
ee
ptionem]
T,
exeeptione
AB

Cod.
ABTb

(n) Cod. 7, 37
3

(9)
sic
7^+
constitutionis
(10) Cf, D
ig,
24, 1; 39, 6.
6
Cod.
5,
3,
16;
8,
53..56

(11) sie
B,
au
spectionem
T

(12) hac]
^e ,
ona. 13

(13)
o
ptinere] T, ponere
B

(14)
oportet
(15)
Cod. 8,
56,
4
(10) §
1
fin, ex llarciani
1.
9
inst
.
(Dig.
39, 6,
1)

(17)
Homeri versus Od.
17,
78-83
Jiir•
, inseru
u
d etlrl•

(18) Cod.
8, 53,
35 3
5
(19) Cod.
8, 53,
36

(20)
Cod.
8,
55, 10

(21)
sic
TO,
alienos
B

(22)
sie T,
fuerat
B

(23)
Cod.
5,
3, 19

(24)
Cod.
5, 3,
20

(25)
sie BW",
pessl-
rnuni f. exemplo W
b
,

pessimum f. exemplum
R,
xd-
xrarov r1v roCro ;ran
ā
cSecvua
6)

(20
Cod. 7,
7, 1
(27) quia
B

I
N

ST.
1
I
8.
9

IG

QUIBUS ALTENARE LICET VEL NON
V III'
QUIßUS ALTENARE LICET \'EL NON.
''Accidit aliquando, ut qui domiuus sit alienare
'non possit et contra qui dominus non
3
sit alienau-
'dae rei potestate.in habeat. nam dotale praedium
'ma.ritus invita mutiere per legem Iuliam prohibctttr
'alienarc, quamvis ipsius sit dotis causa ei datum.'
`quod nos legem Iuliam corrigentes in nteliorem sta-
`tum deduximus'. cum enim lex in soll tantummodo
i
•
ebus locum habebat, quae Italicae fuerant, et alie-
`
nationes inhibebat, quae invita mulicre fiebant, hypo-
`thecas autem earum etiam volente: utrisque° reine-
'dium imposuimus, ut etiam in eas res, quae in pro-
`vinciali solo ° positae stint, interdicta fiat alienatio
`acl obligatio et neutruln eorum negtte consentientibus
"mttlicribus procedat, ne sexus muliebris fragilitas in
1 `perniciem substantiae earum convertcretttr.' 7Con-
`
tra autem' 'creditor pignus ex pactione, quamvis eius
'ea res non sit, `alienare potest.' sed hoc forsitan ideo
'videtttr ficri, quod vohtntate debitoris intellegitur
'prgnus alienare
e
, qui `ab iuitio contractus' pactus est,
'ut liceret creditori piglins vendere, si pecunia non
'solvatur.' `sed ne creditores ins suum persequi im-
`pedirentttr neque clebitores temere suarum rerum do-
`minium amittere videantur, nostra eonstitutione
0
con-
`sultum est et certus modus impositus est, per quem
`pignortun distractio possit procedere, cuius tenore
`utrique parti creditornln et debitorum satis abunde-
2`que provisum est.'
10
'Nunc admonendi sumus ne-
'qne pupillum
<
neque pupillam' ullam rem sine tutoris
'auctoritate alienare posse. ideoque si mutuam pecu-
'niam alicui sine tutoris auctoritate dederit, non con-
'trahit obligationem, quia pecuniam non facit acei-
'pientis. ideoque vindicare numinos possunt, sicubi
'extent': sed si nurnmi, 'quos mutuos dedit
rl
, ab eo
'qui accepit' bona fide consumpti sunt, condici pos-
bunt, si mala fide, ad exhibendnm de bis agi potest.
at ex contrario omues res pupillo et pupillae sine
tutoris auctoritate recte darl possunt. ideoque si de-
bitor pupillo solvat, necessaria est
i
2
tutoris auctori-
tas: alioquin non liberabitur. `sed etiam hoc eviden-
`tissima ratione stattrtnm est in constitutione, quam
`ad Caesareenses
13
advocatos ex snggest.ione Tribo-
biani viri eminentissimi quaestoris sacri palatii nostri
`promulgavimus
1
',

qua dispositum est ita licere tutori
`vel curatori debitorem pupillarem solvere, ut prius
'sententia iudicialis sine omni damno celebrata hoc
'permittat. quo subsecuto, si et iudex pronuntiaverit
'et debitor solverit
t
sequitttr
1S
huiusmodi solutionem
`plenissima
1
° securitas. sin autem aliter quam dispo-
'suimus solutio facta fuerit et pecuniam salvam ha-
`beat pupillus aut ex ea locupletior sit et adhuc ean-
`dem summam pecuniae petat, per exceptionem doli
'mali summoveri poterit: quodsi aut male consurnpserit
`aut furto amiserit nihil proderit debitori doli mali
'exceptio, sed nihilo minus damnabitttr, quia temerc
`sine tutoris auctoritate et non secundum nostram
`dispositionem solverit' sed ex diverso pupilli vel pu-
pillae solvere sine tutore auctore non possunt, quia id
quod solvunt non fit accipientis, cum scilicet
17
'nttllins
rei alienatio eis sine tntoris auctoritate concessa est.'
Ix IS
PER QUAS PERSONAS NOBIS ADQUIRITUR.
1
°'Adquiritur nobis
20
non solum per nosmet ipsos,
`sed etiam per eos quos in potestate habemus: item
'per eos servos, in quibus usum fructum habemus:
'item per homines liberos et servos alieaios quos
'bona fide possidemns. de quibus singulis dl.lrgentrus
1 'dispiciamus.
1
°Igitur liberi vestri `utriusque sexus;
'quos in potestate habetis,' `olim quidem, quidquid ad
<
eos pervenerat (exceptis videlicet castrensibus pecu-
`liis), hoc parentibus suis adquirebant sine ulla dis-
`tinctione: et hoc ita parentum fiebat, ut esset eis
`licentia, quod per unum vel uuam eorum adquisitum.
`est, alii
21
vel extraneo douare vel vendere vel qus-
`cumque modo voluerant applicare. quod nobis inhu-
`manum visttrn est et generali constitntioue
22
emissa
`et liberis pepercimus et patribus debitum reservavi-
`rnus'
3
. sancitum etenim a nobis est, ut, si quicl ex
<
re patris ei obveuiat, hoc secundum antiquam obscr-
`vationem totum parenti adquirat (quae euim iuvidia
`cst, quod ex patris occasione profectunt est
r
hoc ad
`cum reverti?): quod autem ex alia causa sibi filius
`familias
24
adquisivit
i
huins usum fructum quidcm
<
patri adquiret, dontlmttm antem apud eum rcma-
`ncat, ne, quod ei suis laboribus vel prospera fortuua
`accessit, hoc in alium perveniens luctnosum ei pro-
2 `cedat. Iiocque a nobis dispositurn est et in ea
`specie, ubi parens emancipando liberum
2
' ex rebas
`quae adquisitionem effugiunt sibi partem tertiam re
<
tinere si voluerat licentiam ex anterioribus constittt-
`tionibushabebat quasi pro pretio quodammodoemanci-
`pationis et inhumanum quid
2fl
accidebat, ut filius
`rerum suarum ex hac emancipatione dominio pro
`parte defraudetur et, quod honoris ei ex emancipa-
`tione additum est, quod sui iuris effectus est, hoc
<
per rerum deminutionem decrescat. ideoque statui-
<
mus, ut pareus pro tertia bonorum parte dominii,
`quam retinere potent, dimidiam non dominii rerum,
`sed usus fructus retineat: ita etenim et res intactae
`apud filium remanebunt et pater ampliore summa
3 `fruettu
•
pro tertia dimidia potiturus.'
27
'Item vobis
'aclquiritur, quod servi vestri ex traditione naucis-
'cuntur sive quid stipulcntur vel
ex
28
qualibet alia
'causa adquirunt.' hoc enim vobis et ignorantibus et
invitis obvenit. 'ipse euim `servus' qui in potestate
'alterius est nihil suum habere potest. `sed' si heres
'institutus sit,
<
non alias' nisi iussu vestro hereditatem
'adire potest: et si iubentibus vobis adierit, vobis
'llereditas adquiritur, perinde ac si vos ipsi heredes
'instituti essetis. et convenienter scilicet legatum per
'eos vobis adquiritur.,
;
, non solum autem proprietas
'per eos quos in potestate habetis adquiritur vobis,
`sed etiam possessio: cuiuscumque ennn rei posses-
E
sionem adepti fuerint, id vos possidere videmini. uude
'etiam per eos usucapio `vel longi temporis possessio
4 `vobis' accedit
29
.
27
De his autem servis, in gttibus
'tantum usum fructum habctis, ita placuit, ut, quicl-
'quid ex re vestra vel ex operibus
30
suis adquirant, id
'vobis adiciatur, quod vero extra eas causas pease-
`cuti sunt, id ad dominum proprietatis pertineat. ita-
'que si is servus heres institutus sit legatumve quid
'ei aut donatum fuerit, non usufructuario, sed do-
'mino proprietatis adquiritur. idem placet et
31
de 00,
'qui a vobis bona fide possidetur, sive is Eber sit
'sive alienus servus: quod enim placuit dc usttfructua-
'rio
3
2
,

idem `Tilacet' et de bonae fidei possessore. ita-
'que quod extra duas istas causas adquiritur, id vel
'ad ipsum pertinet, si liber est, vel ad dominum, si
'servus est. sed bonae fidei posscssor cum usuceperit
'servum, quia eo modo dominus fit, ex omnibus cau-
'sis per eum sibi adquirere potest: fructuarius vero
(1) Cf. Gai.
2,
62..64. 80..85

(2)
Gai.
2,
62. 63

(3)
non
cm. B

(4) Cod.
5,
13, 1 § 15

(5)
sic B,
utriusque 2u
(6) provinciali solo]
T,
provincia
.B

(7) Gai.
2,
64
(8) Sie
B
T
a
,
alienari
T
b
Gai.

(9)
Cod.
8,
33, 3
(1o)
Gai.
2, 80..82

(1i) dedit]
BT
b
,
minor d.
Ta
(12)
est]
T
a
,
est
debitori
BTb

(13) Caesarenses
BT
(14)
Cod.
5,
37, 25

(i5)
sic P Cod.,
sequatur
ET
(16)
plenissimam
13

(17)
Gai.
2,
84

(i8)
Cf. Gai.
2, s6..100
Dig.
41, 1
Cod.
4,
27

(19)
Gai. 2,
ss.
87
(Big.
41, 1,
10)
(20)
vobis
et
similiter deinceps PE
(21) alii]
P,
id est filio alii
B,
filio alii
E

(22) Cod.
6,
61, s
(23)
sic B,
servavimus
PE

(24)
familias]
PEO,
filiave
13

(25)
liberum]
PE,
1. suum
B,
rd7-
9tazea
O
(26)
sic
B0, quidem
PE

(27)
Gai.
2,
87. 89. 91..93
(Dig.
41, 1,
to)

(28) vel ex]
Gai. Dig, cum. O,
vel
ex donatione et
legato ex B, vel ex don.
leg.
vel
ex
T
a

(29)
vobis accedit]
BT
b
,
vobis aceidit
Ta
Y
,
procedit
Gai. Dig.

(30)
operis
Gai. Dill. 0

(31) et]
BT
b
O, om. 4
1M1
Gai. Dig.

(32)
sic PGai. Big.,
fruc-
tuario
BT

INST. II 9. 1()
DE TESTA:IIENTIS ORDL'V
T
ANDIS

17
'usucapere non potest, primum quia non possidet, sed
'habet ius utendi fruendi, deinde gtua seit servum
'alienum esse: `non solum autem proprietas per eos
<
servos, in quibus usum fructum habetis vel quos
`bona fide possidetis, vel per liberam personam, quae
<
bona fide vobis servit, adquiritur vobrs', scd etiam
`possessio':
s
'loquimur autem in utriusque persona
secundum definitionem, quam proxime exposuimus,
'id est si
<
quam possessionem
>
ex re vestra vel ex
5 'operibus suis
<
adepti fuerint
>
.
2
Ex lris itaque ap-
'paret per liberos homines, quos neque iuri vestro
`subiectos habetis neque bona fide possidetis, item
'per alicnos servos, iu quibus neque usmn fructum
'habetis neque iustam possessionem, nulla ex causa
'vobis adquiri possc. et hoc est, quod dicitur per
'extraneam personam nihil adquiri passe": excepto
eo, quod per liberam personam veluti per procura-
torem placet non solum scientibus, sed etiam igno-
rantibus vobis adquiri possessionem secundum drvi
Seren constitutionem
3
et per harre possessionem etiam
dominium, si dominus fuit qui tradidit, vel usucapio-
nem aut longi temporis praescriptionem, si dominus
non sit.
6 4'Haetenus tantisper admonuisse sufficiat, gnem-
'admodum singulae res adquiruntur: nam legatortim
'ins, quo et ipso
6
singulae res vobis adquiruutur,
"item fideicommissorum, ubi singulae res vobis relin-
'r,uiltur', opportunius `inferiori' loco referemus. videa-
'tnus itaque nune, quibus modis per universitatem
'res vobis adquiruntur. si cui ergo heredes facti sitis
'sive cuius bonorum possessionem petieritis' `-vel
si 6
<
quem adrogaveritis vel si cuius bona libertatum con-
`servandarum causa vobis adclicta fuerint', 'eius res
'omnes ad vos transeunt. ac prius de hereditatibus
'dispiciamus. quarum duplex condicio est: nein vel
'ex testamento vel ab intestato ad vos pertinent. et
'prius est, ut de his dispiciamus, quae vobis ex testa-
'mento obveniunt:
<
qua in re necessarium est initio
°
de ordinandis testamentis exponere.>
X '
DE TESTAlIIENTIS ORDINANDIS.
Testamentum ex eo appellatur, quod testatio men-
tis est.
1 `Sed ut nihil antiquitatis penitus ignoretur, seien-
<
dum est olim quidem duo geuera testamentorum in
`usu feisse, quor-um altero in pace et in otio uteban-
<
tur, quod calatis comitiis appellabatur°, altero, cum
q
n

proelium
f0
exituri essent, quod procinctum 11 dice-
`batur. accessit deinde tertium genus testamentorum,
`quod dicebatur per aes et libram, scilicet quia per
`emancipationem, id est imaginariam quandam vendi-
tionem, agebatur quinque testibus et libripende civi-
`bus Romanis puheribus praesentibus et eo gni fami-
`liae emptor dicebatur. sed illa quidem priora duo
`Denera testamentorum ex veteribus temporibus in de-
`
suetudinem abierunt: quod vero per aes et libram
riebat licet diutius permansit, attamen partim et hoc
2
<
in usu
esse
desiit. Sed praedicta quidem nomina
`tes
tamentorum
ad
ins civile referebantur. postea vero
`ex edicto praetoris alia forma faciendorum testanien-
`torum introducta est: Eire enim honorario nulla eman-
cipatio 1z desiderabatur
13
,

sed septem testium signa
'
suf
ficiebant, cum iure civili signa testium non eraut
3 `ne
cessarra. Sed cum paulatim tam ex usu homi-
num quam ex constitntionum emendationibus coepit
`in unam
co
nsonantiam ius civile et praetoriitin
iringi
constitutum est, ut uno eodemque
14
tempore, quod
(1) vobis
cm.
Ta

Gai
2, 04.
05

(3)
Cod.
7,
32,
1
(4)
Gai.
2,
97.,IO0

(2)
(f,) si] si ou

B

(5) ipso]
Gai. O,
ipso iure
libri
(7) sie BO,
initiuru
T
(s)
Cf. Gai.
2,
1
01..108. 119
Dig.
28, 1
Cod.
6,
23

(i))
sie
TO,
appellabant
B

(to)
sie T,
proelio
B

(11)
sie TO,
l.rocinctu
B

(12)
sie
B
T
L
O,
mancipatio
T
a

(13) sic
TG,
desideratur
B

(14)
e
odemque] Th), eo quidem
B
`ins civile quodammodo exigebat, septem testibus ad-
`hibitis et subscriptione testium, gnod ex constitutio-
`nibus inveratum est, et ex edicto praetoris siguacula
`testamentis impone.rentur: ut hoc ins tripertitum esse
`videatur, ut testes quidem
et
eorum praesentia uno
`contextu testamenti celcbrandi gratis
16
a
16
iure civili
`descendant
17
,

subscriptiones autem testatoris et tes-
`tium ex sacrarum constitutionum observatione adlii-
`beanttu
•
, signacula autem et numerus testium ex etlicto
4 `praetoris. Sed bis omnibus ex
16
nostra consti-
`tutione
1
°

propter testamentorum sinceritatem, ut nulla
`frans adhibeatur, hoc additum est
l
ut per mannm
`testatoris vel testium nomen heredrs exprrmatur et
<
omnia secundum illius constitutionis tenorem pro-
`cedant.'
5
Possunt autem testes omnes et uno anulo signare
tcstamentum (quid enim, si septem anuli una sculptura
fuerint?) secundum quod Pomponio
2
° Visum est. sed
6 et alieno quoque anulo licet signare. Testes au-
tem adhiberi possunt ii, cum quibus testamenti factia
est. sed neque mulier neque impubes neque servus
neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui
bonis interdictum est nec is, quem leges iubent im-
probum intestabilemque esse, possunt in numero tes-
7 tium adhiberi. Sed cum aliquis ex testibus testa-
menti quidem faciendi tempore Eber existimabatur,
postea vero servus apparuit, tarn divus Hadrianus
Catonio Vero
z
' quam postea divi Severus et Antoni-
nus rescripserunt subvenire se ex sua liberalitate
testarnento, ut sie habeatur, atque si ut oportct factum
esset, cum eo tempore, quo testamentum sig-naretur,
omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit nec
quisquam esset, qui ei status quacstionem moveat.
8
22
Pater nec non is, qui in potestate eins est, item
duo fratres, qui in eiusdem patris potestate sunt,
utrique
23
testes in unum testamentum fieri possunt:
quia nihil nocet ex nna domo plures testes alieno
9
negotio adhiberi.
24
'In testibus autem non debet
'esse qui in potestate testatoris est. sed si filius fa-
'milias de castrensi peculio post missionem faciat
'testamentum, nec pater eins recte testis adhibetur
'nec is qui in potestate eiusdem patris est: reproba-
'turn est `enim' in ea re domesticum testimonium.'
10 `Sed neque heres scriptus neque is qui in po-
`testate eins est neque pater eins qui habet eum in
`potestate neque fratres qui in eiusdem patris potes-
<
tate sunt testes adhiberi possunt',
24
'quia totum hoc
'negotium, quod agitur testamenti ordinandi gratia,
'creditur" `hodie inter heredem et testatorem ab . licet
`enim totum ius tale conturbatum fuerat et veteres,
<
qui familiae emptorem et eos, qui per potestatem ei
`coadunati fuerant
=
testamentariis testimonüs repelle-
`baut, beredi et
his,
qui coniuncti ei per potestatem
`fuerant, concedebant testimonia in testamentis prae-
<
stare, licet hi, qui id permittebant, hoc iure minime
`abnti debere eos suadebant: tarnen nos eandem ob-
<
servationem corrigentes et, quod ab illis suasum est,
9n legis necessitatem transferentes ad imitationem
`pristini familiae emptoris merito nec heredi, qui ima-
ginem vetustissimi familiae emptoris optinet, nec aliis
`personis, quae ei ut dictum est coniunctae sunt,
li-
`centiam concedimus sibi quodammodo testimonia prac-
`stare: ideoque nec eiusmodi veterem constitutionem
11 `iostro codici inseri permisimus. Legatariis au-
lern et fideicommissariis, quia
26
non iuris'
20
succes-
`sores saut, et alüs personis eis coniunctis testimo-
`uiurn non denegamus, immo in quadam nostra cou-
`stitutione
27
et hoc specialiter concessimus, et multo
<
magis his, qui in eorum potestate sunt, vel qui eos
`habent in potestate, I
n
iiusmodi licentiam daraus.>
(15) celebrandi gratia]
T,
celebranda
B

(1s) a
om.
BP
(17) deseendat
BT

(1s) ex]
TO,
a
B

(19)
Cod. 6,
23,
29

(20)
sie
BO,
papiniano
T

(21)
Cod.
6, 23, 1
(22) § 8=
U1p. 1. sing. reg.
20,
s
(Dig.
22, 5,
17) (23)
utrius-
quc
B

(24)
Gai.
2,
io5.1o6

(
2
5)
quia]
BO,
qui
T
(25)
sie
T
r
0,
iure
BT
r

(27)
ha1ic
constitutionein Codicis
liLri
12021
serearunt

DE hITT1TARI TESTANENTO
INST. II
10
-12

18
12

Nihil autem interest, testamentum in tabulis
an in chartis membranisve vel in alia materia fiat.
13
1
Sed et unum testamentum pluribus codicibus
conficere
2
quis potest,
<
secundum optinentem tarnen
observationem omnibus factis'. quod interdum et ne-
cessarium est, si quis navigaturus et secum ferre et
domi relinquere iudiciorum suorum contestationem
velit ^el propter alias innumerabiles causas, quae
14
l
humanis necessitatibus imminent. Sed haec qui-
<
dem de testamentis, quae in scriptis conficiuntur. si
`quis autem voluerit sine scriptis ordinare iure civili
`testamentum, septem testibus adhibitis et sua volun-
`tate coram eis nuncupata sciat hoc perfectissimum
`testamentum inre civili firmumque constitutum>.
XI
3
DE hf1TdTARI TESTA nl>i,ivTO.
4'
Supra
dicta diligens observatio in ordinandis testa-
'meutis militibns propter uimiani imperitiam consti-
'tntionibus principalibus remissa est. narn quamvis
'lii neque legitimum numerum testium adliibuerint
'neque
<
aliam testamentorum sollemnitatem observa-
'verint', recte nihilo minus testantttr,'
<
videlicet cum in
<
expeditionibus occupati sunt: quod merito nostra con-
`stitutio
s
induxit. quoquo enim modo voluntas eius
<
suprema sive scripta inveniatur sive sine scriptura,
<
valet testamentum ex voluntate eius. illis autem tem-
<
poribus, per quae citra expeditionum necessitatem in
`aliis locis vel in suis sedibus° dep tnt, minime
ad
`vindicandum tale privilegiurn adiuvantur: sed testari
<
quidem et si filii familias sunt propter militiam con-
`ceduntur, iitre tarnen communi, ea
7
observatione et
`in eorum testamentis adhibenda, quam et in testa-
1`mentis paganoruin proxirne exposuimus'. 8Plane
de
militum testamentis divus Traianus Statilio Severo
ita rescripsit: 'Id privilcgium, quod militantibus da-
`tum est, ut gnoquo mode facta ab bis testamenta
'ratzt sint, sie intellegi debet, ut utique prius
con-
=
stare debeat testamentum factum esse, quod et sine
`scriptura a non militantibus quoque fieri potest. is
`ergo miles, de cuius bonis apud tee quaeritur, si con-
`vocatis ad hoc hominibus, ut voluutatem suam tes-
`taretitr, ita locutus est, nt declararet
8
1
quem vcllet
`sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest
`videri sine scripto hoc mode esse testatus et voluu-
`tas eins rata habenda est. ceterum si, ut plerum-
`que sermonibus fieri solet, dixit alicui: 'ego te Imre-
'dem facio' attt `tibi bona mea relinquo', non oportet
`hoc pro testamento observari. nec ullorum magis
'interest quam ipsorum, quibtts id privilegium datttm
`est, eiusmodi exemplum neu admitti: alioquin non
difiicttlter post mortem alicuius militis testes existe-
're.nt
10
, qui adfirmarent se audisse dicentem aliquem
`relinquere se bona, cui visum sit, et per hoc iudicia
2 `vera subvertantur.' Quin immo et mutus et sur-
3 dus miles"testamentum facere possunt. Sed hacte-
nus hoc illis a principalibus constitutionibtts conce-
ditur, quatenus militant et in castris degunt: post
missionem vero veterani vel extra castra si faciant
adlmc militantes testamentum, communi omnium ci-
vium Romanorum ittre facere debent. et quod in
castris feeerint testamentum non communi ihre, sed
quomodo voluerint, post missionem intra annum tan-
tnm valebit. quid igttttr, si intra annum quidem de-
cesserit, condicio autem heredi adscripta post annum
extiterit? an quasi militis testamentum valeat? et
4
placct valere quasi militis. Sed et si quis
L2
ante
militiam non iure fecit testame.ntum et miles factus
et in expeditione degens resignavit illud et quaedam
adiecit sive detra:xit vel alias manifesta est militis
voluntas hoc valere volentis, dicendum est valere
5 testameutum quasi ex nova militis voluntate. 13De-
niqne et si in adrogationern datus fuerit miles vel
filins familias emancipatus est, testamentum eins quasi
militis ex nova voluntate valet nec videtur capitis
deminutione irritum fieri.
6 `Sciendum tarnen cst, quod ad exemplum castren-
`sis peculii tam anteriores leges quam pnncipales con-
`stitutiones quibusdam quasi
14
castrensia dederirnt pe-
eulia,
qttornm
13
quibusdam permissum erat etiam in
`potestate degentibus testari. quod nostra constitu-
`tio
i°
latius extendens permisit omnibus in bis tan-
`tummodo peculiis testari quidem, sed iure communi:
`cuius constitutionis tenore perspecto" licentia est
`nilül
eorum quae ad praefatnm ins pertinent ib orare.'
a3J 1 18
QUIBUS NON EST PERMISSUM TESTA1TE.iNTA
FACERE
19
20
Non tarnen omnibus licet facere testanientunn
statim enim hi qui alieno iuri subiecti sunt, testa-
rnenti
2l
facien^.i ins non habent, adeo quidem ut,
quamvis parentes eis permiserint, uihilo rnal,
*is iure
testari possint
22
: exceptis his quos autea enumera-
vimus et praecipue militibus qui in potestate paren-
tum sunt, quibus de co quod in castris adquisierint
permissum est ex constitutiouibus principum testa-
mentum facere. quod quidem initio
23
tantum mili-
tantibus datum est tarn ex auctoritate divi Anc ist
ī
quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani,
posten vero subscriptione divi Harlriani etiam dimissis
militia, id est veteranis, concessum est. itaque si.
quidem fecerint de castrensi peculio testamentum,
pertinebit hoc ad eum quem heredem relignerint: si
vero intestati cieccsserint ntillis liberis vel fratribus
superstitibus, ad parentes
24
eorum jure communi per-
tinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris
adquisierit miles, qui in potestate patris est, neque
ipsum patrern adimere posse neque patris creditores
id vendere vel aliter inquietare neque patre mortuo
cum fratribus esse commune, sed scilicet proprium
eins esse id quocl in castris adquisierit, gnamquans
iure civili omnium qui in potestate parentum sunt
pecttlia perinde in bonis parentum computantur, aesi
servornm peculia in bonis dominorum numer<tntur:
`eseeptis videlicet his, quae ex sacris constitutionibus
`et praecipue nostris propter diversas causas uou ad-
`quiruntur'. praeter ltos igitur, qui castrense peculiutn
`vcl quasi castrense habent, si quis alius filius fami-
lias testamentum fecerit, inutile est, licet suae pote-
1 statis factus decesserit. Praeterea testamenturn
facere non possunt impuberes, quia nullum eorum
animi iudicium est: item furiosi, quia
25
nrente ca.-
rent. nec ad rem pertinet, si impubes posten pubes
factus aut furiosus posten compos mentis factii.s flie-
ht et decesserit. furiosi autem si per id tempus
fecerint testamentum, quo furor eorum interinissus
est, iure testati esse videntur,
<
certe eo quod aute.
`furorem fecerint testamento valente': nam neque testa-
menta recte facta neque aliud ullum negotium recte
2 gestum posten furor interveniens peremit. Item
prodigus, cui bonorum suorum administratio inter-
dicta est, testamentum facere non potest, sed id quod
ante fecerit, quam `interdictio ei bonoruin fiat
28'
, ratitni
(1) § 13
sinailis Dig.
2S,
1,
24
(Flor. 1.
to
inst.)

(2)
sic
BG;
perficere
T
(3)
Cf. Gai.
2, 109..111
Dig.
29, 1; 37,
13
Cod.
6, 21
(4)
Gai.
2, 109 (5)
Cod.
6, 21, 17 (6)
sie
B0,
edibns
TC
(7) en] BT
a
C, `eadem
la
(s) § 1
ex
Flor,
1. 10
inst. (Dig,
29,
1,
24)

(9)
sie Dig. 0,
declaret
libri

(10)
sie Dig.,
existent
libri

(11) sie
BCO,
muti et surdi milites
T
(12)
gtais] TC,
quod
B

(13) §
5
similie Dig.
29, 1, 22
(Jlurcian, 1.
4
inst.)

(11) quasi]
dett. cum
0,
om,
libri
(1e) quorum] C
b
, ex quorum
B,
et quorum
TP, inc.
Ca
(1c)
Cod.
3,
23.
37
§ 1°.
ir= 6, 22, 12

(17) prospecto
BT
(1s)
Cf. Gai,
2,
111..114
Dig.
2S,
1
Cod. 6,
22
(to)
sie
0 et
indd. VB,
testamentum faceret
C,
facere testamentum
BT
(20)
pr,
in.
simile Dig.
28, 1,
c pr,
(Gai. b.
17
ad ed. prot;.
p
(21)
sie BDig.,
testamentum
T
(22) possunt
libri
(23) in-
itio] BC-),
ins initio
T,
initio ius 0 (24)
sie 0,
parente
B,
parentem
TC (25)
qui
B
(20) bonorum fiat] C
cum
J,
bonorum suorum fiat
T,
bonormm ma
Ba,
bonorum
Bb

INST. II 12. 13
19
DE
ETiI1FREDA
q`
IOfiE LIBERORUM
3
est.
Item mutus et surdus `non semper' 1 facere
testamentum possunt. utique autem de eo surdo loqui-
nnrr, qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit:
nam et mutus is intellegitur, qui eloqui nihil potest, non
qui tarde loquitur.
<
saepe autem etiam litterati et eru-
`diti homines variis casibus et audiendi et loquendi fa-
`cultatern amittunt: runde nostra constitutio
2
etiam his
`subvenit, ut certis casibus et modis secundum nor-
`mam eins possint testari aliaque facere quae eis per-
`missa sunt'.
3
sed si gllls post testamentum factnm
valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdus
esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet testa-
4 mentum. `Caecus autem non potest facere testa-
`mentum nisi per observationem, quam lex
4
divi Iustini
5 "patris mei introdrixit'. °Eins, qui apud hostes est,
testamentum quod ibi fecit non valet, quamvis red-
ierit: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive red-
ierit, valet iru
•
e postliminii, sive illic deeesserit, valet
ex lege Cornelia.
n„i
6
DE ENT1FREDATIONE I.113ERORUit1.
'
`
Non
tarnen, ut `omnimodo' valeat testamentum,
'sufficit haec observatio, quam supra exposeimus.
"sed' qrni filium in potestate habet, curare debet, ut
'eum heredem instituat vel `exheredern' nominatim `fa-
'ciat': alioquin si eum silentio praetcrierit, inutiliter
'testabittnr, adeo quidem ut, etsi vivo patre filius `mor-
'teus' sit, Demo ex eo testamento heres existere pos-
'sit, quia scilicet ab initio non constiterit' `testamen-
`turn. sed non ita de
s
filiabus vel alüs per virilem
`sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat
antiquitati observatum: sed si non fuerant herecles
`scripti seriptaeve vel exheredati exheredataeve, testa-
`meutum quidem non infirmabatur, ius autem adcre-
`acendi eis ad certam portionem
9
praestabatur. sed
<
nee nominatim eas personas exheredare parentibus
`necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere.
1
10
'Nominatim autem exheredari quis videtur, sive
'ita exheredetur `Titius filius meus exheres esto', sive
'ita `filius meus exheres esto' non adiecto proprio
'nomine', `scilicet si alius filius non extet
>
. 11'postumi
'quoque liberi vel heredes institui debent vel exhere-
'dari. et in eo par omnium condicio est, quod et in
'filio postumo et in quolibet ex ceteris liberis sive
'feminini Sexus sive masculini praeterito
12
valet qui-
`dem testamentum, sed postea adgnatione postumi
'sive postumae rumpitur et ea ratione totum infirma-
'tur: ideoque si mulier, ex qua postumus aut postuma
'sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est
'scriptis heredibus adhereditatem adeundam. sed femi-
'nini quidem Sexus personae vel nominatim vel inter
'ceteros exheredari solebant, dum tarnen, si inter cc-
'teros exlneredeutur, aliquid eis legetur, ne videantur
'per oblivionem praeteritae esse, masculos vero postu-
'mos, `id est filium et deinceps,' placuit non aliter
'recte exheredari, `nisi' nominatim exheredentur, hoc
'scilicet modo: `quicumque mihi filius genitus fuerit,
2 'exheres esto'.
13
Postumorum autem loco sunt et
'hi, qui in sui heredis locum succedendo quasi adgnas-
'sendo tunt parentibus sui heredes. ut ecce si quis
filium et ex eo nepotem neptemve in potestate ha-
,
beat, quia filius gradu praecedit, is solus iura sui
heredis habet, quamvis nepos quoque et neptis ex eo
n
in eadem
p
otestate sunt: sed si fili.us eius vivo eo
moriatur aut qualibet alia ratione exeat de potestate
(1) semper]
TCO,
per se
B

(2)
Cod.
6, 22, 10

(3) § 3
fin. ex Dig.
28, 1
6
§ 1 (Gai.
1.17 ad ed. prov.)

(4)
Cod.
6,
22,
8

(5) § 5
in. ex Di
28, 1, 8
(c)
Cf. Gai.
2,123.143
Dig.
28,2.3
Cod^
0,28.29
(7) Gai.
2,
115.123 (s) dej
B,
et de
TO
(s)
sicT(,;
eis
certeportionis
B
(10)
Gai. 2, 127

(i1)
Gai.
2, 130. 131
rest.

(12)
praeterito]
TC
Gai., pr. postumo B

(13)
Gai.
2,133. 134
rest. ex Big.
28, 3, 13

(14)
iulia
Ca©

(15)
Gai.
2, 135

(16) sic
C
t
-E
cum Gai. ©, instituantur neque i, u. d. exheredentur
'eins, incipit nepos neptisve in eins locum succedcre
'et eo modo iura snorum heredum quasi adgnatione
'nanciscuntur. ne ergo eo modo rumpatur eins testa-
'mentum
t
sicut ipsum filium vel heredem instituere
'vel nommatim exheredare debet testator, ne non iure
'faciat testamentum, ita et nepotem neptemve ex filio
'ne.cesse est ei vel heredem instituere vel exheredare,
'ne forte
vivo
eo
filio mortuo, suecedendo in locum
'eins nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testa-
'mentum. idque lege Irmia t4 Vellaea provisum est,
'in qua simul exheredationis modus' `ad similitudir.em
3 postumorrrm demonstratur.
>

15
'Emancipatos liberos
'iure civili neque heredes instituere neque exheredare.
'necesse est, quia non sunt sui heredes. sed praetor
'omnes tam ferninini quam masculini sexus
r
si Imre-
>
des non instituantur, exheredari iubet,
vu
•
ilrs sexus
'norninatim, feminini ^ero et
>
inter ceteros. quodsi
'neque heredes instituti fuerint neque ita ut diximus
'exheredati
16
,

promittit praetor eis contra tabulas
4 'testamenti bonorum possessionem: Adoptivi liberi
quamdiu sunt in potestate patris adoptivi, eiusdem
inris habentrir, cuius sunt iustis nuptiis quaesiti: ita-
que heredes instituendi vel exlicredaudi sunt secun-
dum ea quae dc naturalibus exposuimus: 17'emauci-
'pati vero a patre adoptivo neque iure civili neque
'quod ad edictum praetoris attinet inter liberos nu-
'merantar. qua ratione accidit, ut ex diverso quod
'ad naturalem parentem attinet, quamdiu quidem sirrt
'in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur',
ut eos neque heredes instituere neque exhcreclare
necesse sit:
>
cum vero emancipati fuerint ab adop-
'tivo patre, tune incipiant in ea causa esse, in qua
'futuri essent, si ab ipso naturali patre emancipati
5 'fuissent: `Sed haec vetustas introducebat. nostra
`vero constitutio
18
inter masculos et feminas in hoc
<
iure nihil interesse existimans, quia utraque persona 19
hominum procreatione similiter naturae officio fun-
`gitur et lege antiqua dnodecirn tabularum ornnes simi-
<
liter ad successiones ab intestato vocabantur, quod
`et praetores postea secuti esse videntur, ideo
20
sim-
`plex ac simile ins et in filiis et in filiabus et in cc-
`teris descendentibus
21
per virilem sexum personis
`non solum natis, sed etiann postumis introduxit
22
, ut
<
omnes, sive sui sive emancipati sunt, et
23
nominatim
`exheredentrrr et eundem habeant effectum circa testa-
<
menta parentum suorum infirmanda et hereditatem
`arrferendam, quem filii sui vel emancipati habent, sive
`iam nati srmt sive adhuc in utero constituti postea
<
nati sunt. circa adoptivos autem certam induximus
`divisionem, quae constitutioni nostrae
L4
, quam super
6
<
adoptivis tulimus, continetrnr'. Sed si <expeditione
occupatus' miles testamentum faciat et liberos sens
iam natos vel postumos nominatirn non exheredaverit,
sed silentio praeterierit non ignoraus, an habeat libe-
ros, silentium eius pro exheredatione nominatim facta
7 valere constitutionibus principurn cautum est.
29
Mater
vel avus maternus necesse non habent liberos suos
aut heredes instituere aut exheredare, sed possunt
eos omittere. nam silentium matris aut avi materni
ceterorumque per matrem ascendentium tantum facit,
quantum exheredatio patris.
25
'neque enim matri filium
'filiamve neque avo materno nepotem neptemve ex
filia, si eum eamve heredem non instituat, exhere-
'dare necesse est, sive de iure civili quaeramus, sive
'de edicto praetoris, quo
26
praeteritis liberis contra
'tabulas bonorum possessionem promittit'.
<
sed alind
`eis adminiculum servatur, quod paulo post
27
vobis
`manifestum fiat
2A'.
BTC
9
(17) Gai.
2, 136. 137

(is) Cod.
6, 28,
4

(19)
sie
CE,
utraeque personae
B,
in utramque personam
T
b
, inc.
T
a

(20) ideoj
B,
et i.
T

(21) sic T,
descendentibm
B
(22) introduximus
T

(23) et]
BC,
aut heredes insti-
tuantur aut
T
b
WE, inc.
T
a
,

ut tarnen appareat afuisse
verba
auf
her.
inst.

(21)
Cod.
8,
47,
10

(25)
G
ai.
3,
71

(26) quo]
BTb
Gai 3, 71, quod
T
a
(271
post!
P, om. BTC

(_s)
2, 18

(29)
Cod.
6,
21, 9. 10
f*

DE HEßEDIBUS DZSTITUENDIS
20
INST. II 14.
15
%IV'
DE HEREDIBUS INSTITUENDIS.
Heredes instituere permissum est tam liberos ho-
mines quam servos tam proprios quam
2
alienos. pro-
prios autem `olim quidem secundum plurium serlten-
tias' non aliter quam cum libertatc recte instituere
licebat. `hodie vero etiam sine libertate ex nostra
`constitutione
3
heredes cos instituere perruissum est.
<
quod non per innovationem induximus, sed quoniam
`et aequius erat et Atilicino placnisse Paulas suis
`libris
:
quos tam ad Massurium Sabinum quam ad
`I'iantium scripsit, refert'. proprills autem servus etiam
is intellegitur, in quo uudam proprietatem testator
habet,
<
alio usum fructum habente'. `est autem casus,
in quo nec cum libertate ntiliter servus a domina
heres instituitur, ut c
ū
nstitutione divorum Severi et
4ntonini cavetur, cuius verba haec sunt: `Servum
`adulterio maculatum non nme testamento manumis-
`snin ante sententiam ab ea muliere vidcri, quae rea
`fuerat eiusdein criininis postulata, rationis est: quare
`sequitur, ut in eundem a domina collata institutio °
`nullius rnomenti habeatur.' alieuus servus etiam is
intellegitur, in quo usum fructum testator habet.
1 °Servus autem a domino suo 'heres institutus, si
'quidem in eadem causa
<
manserit
>
, fit ex testamento
'Eber heresque necessarius. si vero a vivo testatore
'ma.numissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem
'potest', `quia non fit necessaritts, cum utrumque ex
domini testamento non consequitur'. 'quodsi alienatus
fucrit iussil novi domini adire hereditatem debet et
'ea ratione per eum dominus fit heres: nam ipse `alie-
`natus' neque liber neque heres esse potest', `etiamsi
`cum libertate heres institutns fuerit: destitisse eteuim
`a libertatis datione videtur dominus qui eum alie-
`navit'. 'alienus quoque servus heres institutus si in
'eadem causa duraverit, iossu domini
7
adire heredi-
'tatem debet. si vero alienatus ab eo
8
hierit aut vivo
'testatore aut post mortem eius antequam `adeat', debet
'iussu novi domini `adire. at si mannmissns est `vivo
testatore, vel mortuo autequam adeat', suo arbitrio
2 'adire hereditatem potest. Servus alienus post
domini mortem recte heres instituitur, quia et cum
hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim
adita hereditas persouae vicem sustinet, non heredis
futuri, scd defuncti, cum et eius, qui in utero est,
3 servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum
quibus testamenti factio est, ab extranco institutus
heres unieuiquc dominorum, cuius iussu adierit, pro
portione dominii adquirit hereditatem.
4

Et unum hominem et plures in infinitum °, quot
5 quis
10
velit, heredes facere licet.
11
Hereditas ple-
rumque dividitur in duodecim uucias, quae assis ap-
pellatione continentur
12
.

habent autem et hae partes
propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta
haec: sextans
13
,

quadrans, triens, quincunx, semis,
septtmx, bes, dodrans, dextans, deunx, as. non autem
utique duodecim uncias esse oportet. nam tot un-
ciae assem efficiunt IS, quot testator voluerit, et si
unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem
scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem
ex parte testatus et ex parte intestatus decedere pot-
-est, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando
spectatur. et e contrario potest quis in quantascum-
que voluerit `plurimas' uncias suam hereditatem divi-
6 dere. Si plures instituantur, ita demum partium
distributio necessaria . est, si nolit
15
testator eos ex
aequis partibus heredes esse: satis enim constat nullis
partibus nominatis aequ.is ex partibus eos heredcs
esse. partibus autem in quortmdarn personis expres-
sis, si quis alius eine parte nominatus erit, st quidem
al
i
qua pars assi dcerit, ex ca parte heres fit: et si
plures eine parte scripti sunt, omues in eadem pa.rti,
concurrent. s1 vero totus as completus sit, in par-
tem dimidiam vocatur
f8
et ille vel
i
lli omnes in alte-
ram dimidiarn. nec interest, primus an medius
au
novissimus eine parte scriptus sit: ea enim pars data
7
intellegitur quae vacat. Videamus, si pars aliqua
vacet nec tarnen quisquam eine parte heres institutus
sit, quid inris sit? ve.luti si tres ex quartis partihus
heredcs scripti sunt. et constat vacantem partem
singulis tacite pro hereditaria parte accedere et per-
inde haberi, ac ei ex tertiis partibus heredes scripti
essent: et ex divers() si plus in portionibus sit
17
,

ta-
dle sin^ ilis decrescere, ut, si verbi gratia quattuor
ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde ha-
beantur, ac si unusquisque ex quarta parte scriptus
8 fuisset. Et ei plures unciac quam duodecim dis-
tributae sunt, is, qui eine parte iustitutus est, quod
dipondio deest habebit: idemque erit, si dipondiiis
expletus sit. quae omues partes ad assem postea re-
vocantnr, quamvis sint plurium unciarum.
9 Heres et pure et sub condicione institui potest,
ex certo tempore aut ad certum tempus non potest,
veluti `post quinqueunium quam moriar' vel `ex ka-
lendis illis' aut `usque ad lialendas illas heres esto':
diemque
18
adiectum pro supervacuo haberi placet et
10 perinde esse, ac si pure heres institutus esset. Im-
possibilis condicio in institutionibus et legatis nee
non in
19
fideiconunissis et libertatibus pro non scripto
11 habetur
2
°. Si plures condiciones institutioni ad-
scriptae sunt, si quidem coniunctim, ut puta 'ei Mild
`et illad factum erit', omnibus parendum est: si se-
paratim, veluti `si illud aut illud factum erit', cuilibet
obtemperare satis est.
12 Hi, quos numquam testator vidit, heredes in-
stitui possunt. veluti si fratris filios peregri natos
ignoraus qui essent heredes instituerit: ignorantia
enim testantis inutilem institutionem non facit.
XV
21
DE VULGARI SUBSTITUTIONE.
22
Potest autem quis in testamento suo plures gra-
dus heredum facere, ut puta `si ille heres non erit,
`ille heres esto': et deinceps in quantum velit testa-
tor substituere potest et novissimo loco in subsidinnt
1 vel servum necessarium heredem instituere.
22
Et
plures in unius locum possunt substitlli vel unus in
plurium, vel singuli singulis
23
,

vel invicem ipsi qui
2 hcredes instituti suut. Et ei ex disparibus parti-
bus heredes scriptos invicem substituerit et nullam
mentionem in substitutione habuerit partium
t
eas vi-
detur partes in substitutione dedisse, quas in insti-
3 tutione expressit: et ita divus Pius rescripsit
26
. Sed
ei instituto heredi et coheredi suo substituto dato
alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus
eine distinctione rescripserunt ad utramque partera
4 substitutum admitti. Si servum alienum quis pa-
trem familias arbitratus heredem scripserit et, ei he-
res non esset, Maevium ei substituerit isque servus
iussu domini adierit hereditatem, Maevius in partefu
admittitur. illa enim verba `ei heres non erit' in eu
quidem, quem alicno iuri subiectum esse testator scit,

(1)
Cf. Gai.
2, 185..190
Dig.
28, 5
Cod.
6, 24

(2) tam
pr. quam]
tam pr. quamque
T,
pr. vel
B, et
tam pr. quam
C
-(8)
Cod. 6, 27, 5 §
l
ti

(4)
pr. fin. ex .3farciani 1.
4
inst. (Dig.
728, 5, 49 § 2)

(5) institutio]
C
a
Dig.,
hereditas inst.
B,
hereditatis inst.
TC
b
P

(s) Gai. 2, 188. 189

(7) do-
mini]
CFai.,
eius domini
CP,
domini eius
BT

(8) ab eo]
TO Gai., om.
B
O

(9) infinito
BTC
a

(1o) quot
(quod
C
a
)

(Iltis]
CTb,
quo quis
B, ** To

(i1) §
5
in.
sianile Dig.
28, 5, 51 § 2
(Ulp.
lib.
6
reg.)

(12)
sic TO Dig.,
<continetur
AB
(13) sextans]
AB Dig.,
sexunx vel sextans
T
a
,

secuns sextans C (14) sie
T
b
,
efficerent
AB,
efficere
C
a
,
efficint
To

(15)
sic AB,
noluerit
T

(i6) sic ABC,
vocantur
T

(17)
sic
A, si plus in p. sint
B,
si plures in
p.
sint (sit
C) TO

(18)
sic BTC,
denique
A

(19) neo
non in]
AC,
vel
BT

(20)
sic B,
habeatur
AT,
haben-
tur
Ca
(21)
Cf. Gai.
2, 174..178
Dig.
28, 6
Cod.
6,
26

(22)
pr.
§ 1 ex Marciani 1.
4
inst. (Dig.
28, 6, 36)

(23) singuli in
singulis
libri

(24)
Cod.
6,
26;1

S
DE
PUPILLARI SUBSTITUTIONE

21

INST. II
15
-1
7
-sic accipiuntur: si neque ipse heres erit neque alium
heredem effecerit: in eo vero, quem patrem familias
esse arbitratur, illud significant 1: si hereditatem sibi
eive, cuius iuri postea subiectus esse coeperit, non
adquisierit.
2
idque Tiberius
3
Caesar in persona Par-
thenu servi sui constituit.
XVI
4
DE PUPILL4RI SUBSTITUTIONE.
S
'Liberis
suis impuberibus, quos in potestate quis
'habet, Don solum ita ut supra diximus substituere
'potest, id est ut, si hcredes ei non extiterint, alius
'ei sit heres, sed eo amplius ut et, si heredes ei ex-
'titerint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit eis
'aliquis heres. veluti
<
si quis dicat' hoc modo: `Titius
"Eilius
meus heres mihi esto: si filius meus heres
"mihi non erit, sive heres erit et prius moriatur, quam
"in suam tutelam venerit"
`(id est pnbes factus sit)>,
"tune Seins heres esto.' quo casu si quidem non ex-
'tite.rit heres filius, tune substitutus patri fit heres:
'si vero extiterit heres filius et ante pubertatem de-
'cesserit, ipsi filio fit heres substitutus: naln mori-
bus 6 institutum est, ut, cum eins aetatis sunt, in qua
ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes
1 eis faciant.
<
Qua ratione excitati etiam constitu-
`tionem
7
in nostro posuimus codice, qua prospectum
<
est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel
`pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis,
<
etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitu-
`tionis
certas personas substituere: sin autem resi-
<
puerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad
`exemplum pupillaris substitutionis, quae postquam
2 `pupillns adoleverit infirmatur. Igitttr in pupil-
`lari substitutione secundum praefatum modum ordi-
`nata'
8
'duo quodammodo sunt testamenta, alterum pa-
'tris, alterum filii, tamquam si ipse filius sibi here-
'dem instituisset: aut certe unum est testamentum
3 'duarum causarum, id est duarum hereditatem: Sin
autem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius
eins pupillus adhuc ex eo, quod palam substitutum
.accepit, post obitum eins periculo insidiarum subi-
eeretur
9
:
10
'vulgarem quidem substitutionem palam
'facere' et in primis testamenti partibus debet, 'illam
'amten' substitutionem, per quam et si heres extiterit
`pupillns et intra pubertatem decesserit substitutus
'vocatur, separatim in inferioribus
<
partibus' scribere
"eamque partem
>
proprio lino propriaque cera con-
'signare
11
et in
<
priore parte
>
testamenti cavere, ne
'inferiores tabulae
vivo
filio et adhuc impubere ape-
'riantur.' illnd palam est non ideo minus valere sub-
stitutionem irnpuberisfilii,quod in isdem tabulis scripta
sit, quibus sibi quisque heredem instituisset. quamvis
4 hoc pupillo periculosum sit.
12
'Non solmn autem
'heredibus institutis impuberibus liberis ita substi-
tuere
parentes possunt, ut et
13
si heredes eis extite-
'rint et ante pubertatem mortui fuerint, sit eis heres
"is quem ipsi voluerint, sed etiam exheredatis. ita-
'que eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisve
'aut
d
onationibus propingnorum atque amicorum ad-
`quisi
tumfuerit idomne ad substitutum pertineat. quae-
'eumque diximus de substitutione impuberum libero-
rum vel heredum institutorum vel exheredatorum,
5 'eadem etiam de postumis intellegimus.
<
Liberis
autem suis testamentum facere nemo potest, nisi et
sibi
faciat: nam pupillare testamentum pars et se-
quela est paterni testamenti, adeo ut, si patris testa-
p
i

mentum non valeat, ne
filü quidem valebit.
14V
el
(1) significat libri

(2)
cf. Dig.
28,
5, 42

(3)
sie B Dig.,
titus
1'C, Rios (al.
',42
1
-
077,411os)
O
(4) C
f
.
Gai.
2,
1
79..184
Dig,
28, 6
Cod,
6,
26

(5)
Gai.
2,
179.
180

(6)
m
oribus] T
n
9 a maioribus
B

(7) Cod.
(3, 28,
9

(8)
Gai,
2,
180

(9)
sic P,
subicietur
B,
sub-
icitur
E

(10)
Gai.
2, 1s1

(11)
sic P cum Gaio,
signare
BE

(12) Gai. 2, 182. 183

(13) et o,n,
dett.
cuna
Gccio
14) § 6 ex
Flor, I.
10
inst,
(Dig,
28
,
6, 37)

(15)
sie PEU,
:i
mpuberibus
B
singulis autem liberis vel qui eorum novissimus im-
pubes morietur substitui potest. singulis quidem, si
neminem eorum intestato decedere vohut: novissimo,
si ins legitimarum hereditatum integrum inter eos
7 custodiri velit. Substituitur autem impuberi
15
aut
nominatim, veluti `Titius', aut generaliter `quisquis S6
`mihi
17
heres erit': gttibus verbis vocantur ex suh-
stitutione impubere filio mortuo, gtti et" scripti
stmt heredes et extiternnt, et pro qua parte heredes
8 facti sunt. Masculo igitur usque ad quattuordecim
annos substitui potest, feminae usque ad duodecim
annos: et si hoc tempus excesserit, substitutio eva-
9 nescit.
19
'Extraneo vero vel
filio
puberi here.di 1fl
'institnto ita substituere nemo potest, ut, si heres
'extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei
'sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per
'fideicommissum testator obliget alii hereditatem eins
'vel totam vel pro parte restituere: quod ins quale
'sit, suo loco trademus'
21
XVll22
QUIBUS MODIS '1'L+'STAlIIENTA LtiTFIRMANTUR.
Testamentum iure factum usque eo valet, donec
1 rumpatur irritumve fiat. Rumpitur autem testa-
mentum, cum in eodem statu manente testatore ipsius
testamenti ius vitiatur.
23
'si quis
<
enim
>
post factum
'testamentum adoptaverit sibi filium `per imperatorem'
'eum, qui sui iuris est, aut per praetorem `secttndum
`nostram constittttionem' eum, qui in potestate paren-
'tis fuerit, testamentum eins rumpitur quasi adgna-
2 'tione sui heredis.
2d
Posteriore quoque testamento,
'quod iure `perfectum' est, sttperius rumpitur. nee in-
'terest, an extiterit aliquis heres ex eo, an non e.x-
'titerit: hoc enim solum spectatur, au
<
aliquo casu'
'existere potuerit
25
. ideoque si gttis ant noluerit he-
'res esse, aut vivo testatore aut post modern eins
'antequam hereditatem adiret decesserit, aut condi-
'cione, sub qua heres institutus est, defectus sit,
<
in-
Iris
>
casibus pater familias intestatus moritur: nam
'et prius testamentum non valet ruptum a posteriore
'et posterius aeque nullas vires habet, cum ex eo
3 `nemo heres extiterit.'
26
Sed si quis priore testa-
mento inne `perfecto'posterius aeque iure fecerit, etiamsi
ex certis rebus iu eo heredem instituerit, superius
testamentum sublatum esse divi Severus et Antoninus
reseripsertmt. cuius constitutionis inseri verba lussi-
mus
27
,

cum aliud quoque practerea in ea constitu-
tione expressum est. `Imperatores Severus et An-
`toninus Cocceio Campano. Testamentum secundo
`loco factum, licet in eo certarum rerum heres scri-
`ptus sit, iure valere, perinde ac si rerum mentio facto
`non esset, sed teneri heredem scriptum, ut conten-
`tus rebus sibi datis aut suppleta quarta ex lege Fal-
`cidia hereditatem restituat his, qui in priore testa-
`mento scripti fuerant, propter inserta verba secundo
`testamento, quibus ut valeret prius testamentum ex-
`pressum est, dubitari non oportet.' `et ruptum qui-
4 dem testamentum hoc modo efficitur'.
28
'Alio quo-
<
que modo testamenta inne facta infirmantur, veluti
`cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit.
quod quibus moclis accidit, primo libro rettulimus$z.
5
ao
`IIoc autem casu irrita fieri testamenta dicuntur,
'cum alioquin et quae rumpuntur irrita fiant et quact
'statim ab initio non iure fiunt irrita sunt: et
29
ea,
'quae iure facta sunt
90
, postea
81
propter capitis demi-
'nutionem irrita filtnt, possumus nihilo minus rupta
'dicere. sed quia saue commodius erat singulas cau-
(i6) quisquis]
P,
ut quisquis
PE

(17) mihi]
B,
patri
PE

(1s) et] BP(-), ei
E

(19)
Gai
2, 184
(20)
sec T
b
Gai. O,
pubere herede
BT
s

(21) 2, 28
(22) C/'.
Gai. 2,
138.,
151
Dig.
28,
8

(23)
Ga
i.
2, 138
(24) Gai.
2,
144

(25)
sie Gai.,
potent
BT

(26) § 3
cx
Marciani 1.
4
inst, (Dig.
36, 1,
30)

(27)
inseri verba
iussimus]
B,
verba inscrimus
T

(28)
Gai.
2, 143.
146
(29) sint: sed et
scr.

(30) Bunt
del.

(31) postea]
T,
o7i2,
B,
cWcit Gai. Veron,

(32)
1, 16

DE INOFFICIOSO TESTAMENTO
INST. II
17-19
'sas singulis appellationibus distiubui, ideo quaedam
'non iure facta dreuntur, quaedam iure facta rumpi
6
(5)
'vel irrita fieri.
1
Non tarnen per omnia inutilia
'sunt ea testamenta, quae ab initio nu e facta `propter
'capitis deminutionem
>
irrita facta strnt. nam si septern
'testium signis signata sunt, pote.st seriptus heres se-
'cundum tabulas testamenti bonornm possessionem
"aguoscere', si modo defunetus et civis Romanus et
'suae potcstatis mortis tempore facht: nam si ideo
'irritttm factum sit testamentum, quod civitatem vel
'ctiam libertatem testator amisit, aut quia in adoptio-
'nein se dealt et mortis tempore in adoptivi patris
'potestate sit, non potest seriptus heres secundum
7 (6) 'tabulas bonorum possessionem petere. 2Ex
'eo autem
solo
non potest infirmari testamentum, quod
'postca testator id noluit valere: usque adeo ut' et,
si quis post factum prius testamentum posterius fa-
cere coeperit et aut mortalitate praeventus, aet quia
eum eius rei paenituit, id
3
nun perfecisset, divi Pe.r-
tinacis oratione cautaun est ne alias tabtrlae priores
iare factae irritae fiant, nisi sequeutes iure ordina-
tat
et
perfectae
4
fuerint. nam rmperfectum testa-
S
(7)
mentum sine dubio nullum est. Fadem ora-
tione expressit
nun
admissurunr se hereditatem eius,
qtd litis causa principem heredem reliquerit, neque
tabulas non legitime factas, in quibus ipsc ob eam
causam heres institutus erat, probatttrum neque ex
nuda voce heredis nomen admissurum neque ex ulla
scriptura, cui iuris auctoritas desit, aliquid adeptu-
rum. secundum haec clivi quoque Severus et Anto-
ninus
saepissime reseripserunt: `licet enim' inquiunt
legibus
soluti sumus, attarnen legibus vivimus'.
YVI11
DE INOFFIGIOSO TESTARIE;`TO
Quia plerumque parentes sine causa liberos suos
vel exheredant vel omittunt, inductum est, ut de in-
officioso testamento agere possint liberi, qui
gnerttn-
tttr
aut inique se exheredatos aut inique praeteritos,
6
110c colore, quasi non sanae mentis fuerunt, cum
testamentum ordinarent. sed hoc dicitur, non quasi
vere furiosus sit, sed recte quidem fecit testame.n-
tum
:
non autem ex officio pietatis: nam si vere
fu-
1 rrosus est, nullum est testamentum. Non tantum
autem liberis permissum est parentum testamentum
inofficiosum accusare, verum etiam parentibus libe-
rorum. `soror autem et frater turpibus personis scri-
`ptis heredibus ex sacris constitutionibus
8
praelati sunt:
`non ergo contra omnes heredes agere possunt. ultra
`fratres et sorores cognati nullo modo aut agere pos-
2 `srtnt auf agentes vincere
>
. Tam autem naturales
liberi, quam `sectmdum nostrae constitutionis
9
divi-
sionem
>
adoptati ita demum de inofficioso testamento
agere possunt, si nullo alio iure ad bona defuncti
venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam
hereditatem vel partem eius, de inofficioso agere non
possunt, postumi quoque, qui nullo alio iure venire
3 possunt, de inofficioso agere possunt.
<
Sed haec
`ha accipienda sunt, si uihil eis penitus a testatori-
`bus testamento relictum est. quod nostra constitutio
ro
`ad verecundiam naturae introduxit. sin vero quanta-
`cumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de
`inofficiosi querela quiescente id quod eis deest usque
`ad quartam legitime partis repletur, licet non fuerit
4 `adiectum boni viri arbitratu debere eam re.pleri'. Si
tutor nomine pu^rilli, cuius tutelam gerebat, ex testa-
mento patris sm legatum acceperit, cum nihil erat
ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit
nomine suo de inofficioso patris testamento agere.
5 Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nilril re-
lictum fuerit, de iuofficioso egerit et superatus cst,
ipse quod sibi in eodern testamento legatum relictum
6 est non amittit. Igitur quartam quis debet ha-
bere, ut de inofficioso testamento agere non possit:
sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi,
<
vel si mortis causa ei quarta donata fuerit, vel inter
<
vivos in his tantummodo casibus, quorum nostra
<
constitutio mentionem facit, vel alüs modis qui con-
7 `stitutionibus continentur'. Quod autern de quarta
diximus, ita intellegendum est, ut, sive unus fuerit
sive plures, quibus a;ere de inofficioso testamento
permittitur, una quarta eis dari possit, ut pro rata
distribuatur eis, id est pro virili portioue quarta.
mxrr
DE IIEREDU3.1 QUAIIITA'TL
ET
DIFFERENTIA.
12
'Heredes autem aut necessarü dicuntur aut sui et
1 'necessarii aut extranei. Necessarius heres est,
'servus heres institutus: ideo sie appellatus
13
,

quia,
'sive velit sive nolit, omnimodo post mortem testa-
'toris protinus Über et necessarius
14
heres fit. unde
'qui facultates suas snspectas habent, solent servum
'suum primo aut secuudo vel etiam alteriere gradu
'heredem instituere, ut, si creclitoribus satis non fiat,
'potins eius heredis bona quam ipsius testatoris' `a
`creditoribus possideautru- vel distraliantur vel inter
<
eos dividantur'. 'pro hoc tarnen rncomrnodo illud ei
'commodum praestatur, ut ca, quae post mortem pa-
'troni sui sibi adquisierit, ipsi reserventur: et quam-
'vis
<
nun st
ū
ficiant
i5
bona defuneti creditoribus
>
, ite-
`rltm ex `ea' causa
<
res eius, quas sibi adgttisierit' non
2 'veneunt. "Sui autem et necessarii heredes sunt
'veluti filitts filia nepos neptisque ex filio et dcinceps
>
ceteri lberi', qui modo in potestate morientis ftte-
'rint. sed ut nepos neptisve sui Irere.des sint, non
'sttfficit eum eamve in potestate avi mortis tempore
`fuisse, sed opus est, ut pater eius vivo patre suo
'desierit suus heres esse aut morte intcrceptus aut
'qualibet alia ratione liberatus potestate: tune enim
'nepos neptisve in locum patris sui succedit. sed sui
'quidem heredes ideo appellantur, quitt domestici he-
'redes stmt et vivo quoque patre quodammodo domini
'e
g
istimantur. unde etiam, si quis intestatus mortuus
`sit, prima causa est in sucecssione liberorum. ne-
'cessarii vero ideo dicuntur, quia omnimodo, sive
'velint sive nolint, tam ab intestato quarn ex testa-
`mento heredes fiunt. sed his praetor permittit vo-
lentibus abstinere se ab hereditate, ut potius paren-
`tis `quam ipsorum
>
bona `similiter a creditoribus pos-
'sidcanttu'.
3 17 'Ccteri, qui testatoris ittri subiecti non sunt,
'extranei heredes appellantur. itaque liberi quoque
`nostri, qui in potestate nostra non sunt, heredes a
'nobis instituti extranei heredes videntur. qua de
<
causa et qui heredes a matre instituunttrr, eodem
`numero sunt, quia feminae in potestate liberos non
'habent. servus quoque a domino heres institutus et
`post testamentum factum ab eo manumissus eodem
4 'numero habetur.'
18
In extraneis heredibus illud
observatur, ut sit cum eis testamenti factio, sive ipsi
heredes instituantur sive hi qui in potestate eorum
sunt. et id duobus temporibus inspicitur, testamenti
quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero
testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum
adit hereditatem, esse debet cum eo testamenti factio,
sive pure sive sub condicione heres institutus sit:
nam ius heredis eo vel maxime tempore inspieiendum
est, quo
19
adquirit hereditatem. medio autern tem-
pore inter factum testamentum et mortem testatoris
vel condicionem institutionis existentem mutatio iuris
(1)
Gai.
2,147
(2)
Gai.
2,
isi
(3)
sic scripsi sec.
0
,
peni-
tiui+• set id
T
a
,
penituit se id
T
b
,
id
oni. B
(4)
sie BO,
factae
T

(5) Cf. Dig.
5, 2
Cod.
3,
2s

(6)
pr. f+n. ex lllarciani
1.
4
inst. (Dig.
5,
2,
2)

(7) etiam et
BT

(s)
Cod.
3,
28, 27

(9)
Cod,
8, 97, 10

(10)
Cod.
3, 28, 30
(11)
C%. Gai.
2,
152..173 Dig.
29,
2
Cod,
6, 30. 31

(12)
Gai.
2, 152..155

(13)
sie dett. Gai. O,
appellatur
BT

(14) ne-
cess.
tuetur O, om. Gai.

(15)
sufficiuntBT,
(16)
Gai.
2,
156. 158

(17) Gai. 2,
161

(18) § 4
in.
ex Flor. 1.
10
inst.
(Dig.
28, 5, 50 §
1)

(1
9
)
quod
BTs

INST. II 19. 20
23
DE
LEGATIS
fieredi non nocet, quia ut diximus tria tempora in-
spici debent
1
.

testamenti autem factionem non solum
is habere videtur, qui testamentum facere potest, sed
etiam qui
ex
alieno testamento vel ipse capere po-
test vel .
"
adquirere, licet non potest facere testa-
mentum. 'et ideo et
3
furiosus
et
mutus
et
postu-
mus
et
infans
et
filius familias
et
servus alienus te-
stamenti factionem habere dicuntur: `licet enim testa-
`mentum facere non possunt, attamen
ex
testamento
5
<
vel s
ibi
vel alii adquirere possunt'.
•'Ex
tr
aneis
'autem heredibus deliberandi potestas est
de
adeunda
'hereditate vel non adeunda. sed sive is
:
cui
ā
,bsti-
'nendi potestas est, immiscuerit
se
bonis heredita-
riis', sive
<
extraneue,
cui
de
adeunda hereditate
de-
liberare lieet, adierit, postea relinquendae hereditatis
'facultatem non
habet,
nisi minor sit annis viginti
'quinque: nam huius aetatis hominibus sicut
in
cete-
`ris omnibus causis deceptis, ita
et
si temere dam-
'nosam hereditatem susceperint praetor succurrit.
6 'Sciendum
tarnen
est divumHa^rianum etiam maiori
'viginti quinque annis veuiam dedisse,
cum post
adi-
'ta
rn
hereditatem grande aes alienum, quod aditae
'hereditatis
tempore
latebat', emersisset.
<
sed
hoc
di-
Y us quidem Hadrianus speciali beneficio cuidam prae-
`stitit: divus autem Gordianus postea
in
militibus
(6)
`tantummodo
hoc
extendit: sed nostra benevolen-
<
tia commune omnibus subiectis imperio nostro
hoc
`praestavit beneficium
et
constitutionem tam aequissi-
`mam quam nobilem scripsit
e
, cuius tenorem si
ob-
<
servaverint homines, licet
eis
adire hereditatem
et in
`tantum teneri, in
7
quantum valere bona hereditatis
<
contingit
8
: ut
ex
hac
causa
neque deliberationis
`auxilium
eis
fiat necessarium, nisi omissa observa-
`tione nostrae constitutionis
et
deliberandum existi-
`maverint
et
sese veteri gravamini aditionis supponere
'7
<
maluerint.
Item extraneue
9'
heres
`testamento' in-
'stitutus aut
ab
intestato
`ad
legitimam hereditatem'
'vocatus potest aut
pro berede
gerendo vel etiam
'nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres fieri.'
pro
herede autem gerere quis videtur, si rebus here-
ditariis tamquam heres utatur vel vendendo
res
he-
reditarias aut praedia colendo loeandove
et
quoquo
modo si voluntatem suam declaret vel re vel
verbis
de
adeunda hereditate, dummodo sciat
cum, in
cuius
bonis
pro
herede gerit, testato intestatove obüsse
et
se ei
heredem
esse. pro
herede enim gerere est
pro
domino gerere: veteres enim heredes
pro
dominis
appellabant.
10
'sicut
untern
nuda

volluitate `extraneus'
'heres
fit,
ita
et
contraria destinatione statim
ab
he-
'reditate repellitlu ' eum, qni mutus vel surdus natus
cst vel postea factus, nihil prohibet
pro
herede ge-
rere
et
adquirere sibi hereditatem, si
tarnen
intellegit
quod agitur.
XXu
DE
LEGATIS.
12
'Post haec videamus
d
e

legatis. quae pars itu•is
'extra
propositam quidem materiam videtur: nam
loquimur
de bis
iuris figuris, quibus
per
universita-
'tem
res
nobis adquiruntur. sed
cum
omnino
de
'
tes
tamentis deque heredibus qui testamento insti-
'tuuntur locuti
sumus,
non sine causa sequcnti
loco
'potest haee iuris materia tractari:
1

Legatum itaque est donatio quaedam
a
defiineto
2
relicta,
<
Sed ofim quidem erant legatorum genera
quattuor:
per
vindicationem,
per
damnationem, si-
`nendi modo,
per
p
raeceptionem:
et
certa quaedam
`verba cuique generi legatorum adsignata erant,
per
quae singula genera le
a
atorum significabantur. sed
`ex constitutionibus divorum principum
17
sollemnitas
(i)
sie
B, inspici deberent
T,
inapieimus
Dig. ®

(2) § 4
fin.
similis Dig.
28, 1,16
pr. (Pomp, d. sing. reg.)

(3) et]
.8n,
om.
T

(4)
Gai.
2,
1
62.163

(5)
sie C7ai.,
heredi-
tatis libri

(6) Cod. 6. ao,
B

(8)
sic
PE©,
contigit
B

(7) in] PEO,
(10)
C^ai. 2,
168.
is9

(3)
Gati
2
167
`huiuslnodi verborum penitus sublata est. nostra autem
`
eonstitutio
1
4
,

quam
cum
magna fecimus lucubratione,
`defunctoram voluntates validiores
esse
cupientes
et
`non
verbis,
sed voluntatibus eorum faventes, dispo-
`suit, ut omnibus legatis una sit
natura et,
qu1-
`buscumque
verbis
aliquid derelictum sit, liceat le-
`gatariis id persequi non solum
per
actiones per-
`sonales, sed etiam
per in
rem
et per
hypothecariam:
`cuins constitutionis perpensum modum
ex
ipsius te-
3 `nore perfectissime accipere possibile est. Sed
`non usque
ad
eam constitutionem standum
esse ex-
<
istimavimus.
cum
enim antiquitatem invenimus legata
<
quidem stricte concludentem, fideicommissis autem,
`quae
ex
voluntate magis descendebant defiinetorum,
`pingiliorem naturam indulgentem: necessarium
esse
`duximus
1
6
omnia legata fideicommissis exaequare,
`ut nulla sit inter ea differentia sed quod deest lega-
`tis
t

hoc
repleatur
ex natura
fideicommissorum
et
si
<
quid amplius est
in
legatis,
per hoc
crescat fic^ei-
`commissi
natura.
sed
ne in
pnmis legum cunabulis
<
permixte
de his
exponendo studiosis adulescentibus
<
quandam introducamus difficultatem, operae pretium
`esse
duximus interim separatim prius
de
legatis
et
`postea
de
fideicommissis tractare, ut
natura
utrius-
`que iuris cognita facile possint permixtionem eorum
<
eruditi suptilioribus auribus accipere.>
4
Non solum autem testatoris vel heredis
res,
sed
et
aliena legari potest: ita nt heres cogatur redimere
eam
et
praestare vel, si non potest redimere, aesti-
mationem
eins
dare. sed si talis
res
sit, cuius non
est commercium, nec aestimatio eius debetur, sicuti
si
16
campum Martium vel basilicas vel templa vel
quae
publico
usui destinata
Bunt
legaverit: nam nul-
lius momenti legatum est. quod autem diximus alie-
nam rem posse legari, ita intellegendum est, si de-
functus sciebat alienam rem
esse,
non
et
t
7
si igno-
rabat: forsitan enim, si scisset alienam, non legasset.
et
ita divus Pius rescripsit.
"et
verius est
t9
ipsum
qui agit, id est legatarium,
probare
oportere scisse
alienam rem legare
20
defunctum, non ieredem
pro-
bare
oportere ignorasse alienam, quia semper neces-
5
sitas probandi incumbit illi qui agit. Sed
et
si
rem obligatam creditori aliquis legaverit, necesse
ha-
bet
heres luere.
et hoc
quoque casu idem placet,
quod
in
re aliena, ut ita demum luere necesse ha-
beat heres, si sciebat defunctus rem obligatam
esse:
et
ita divi Severus
et
Antoninus rescripserunt. si
tarnen
defunctus voluit legatarium luere
et hoc
ex-
6 pressit, non debet hercs eam luere. Si
res
aliena
legata filerit
et
eius vivo testatore legatarius domi-
nus
factus fuerit, si quidem
ex causa
emptionis,
ex
testamento actione pretium consequi potest: si vero
ex causa
lucrativa, veluti
ex
donatione vel
ex
alia
simili
causa,
agere non potest. nam traditum est
duas lucrativas causas
in rundem
hominein
et in
eandem rem concurrere non posse. hac ratione si
ex
duobus testamentis eadem
res
eidem debeatllr,
interest, utrum rem
an
aestimationem
ex
testamento
consecutus est: nam si rem, agere non potest, quia2'
habet
eam
ex causa
hlcrativa, si aestimationem, agere
7
potest
22'Ea
gnoque
res,
quae
in
rerum natura
'nm
est, si modo futura est,
<
recte legatur', veluti
'fructus qui
in
illo fundo nati erunt, aut quod
ex
8 Ulla
ancilla natum erit' Si eadem
res
duobus
legata sit sive coniunetim sive disiunctim, si ambo
perveniant
ad
legatum, scinditur inter eos legatilm:
si
alter
deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo
testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit,
totum
ad
collegatarium pertinet. coniunctim autem
legatur veluti si quis dicat `Titio
et
Seio hominem
`Stichum do lego': disiunctim ita `Titio hominem
(11)
Cf.
Gai. 2,
191..223. 229.,245
Dig.
30..32
Cod. 8,
37. 44
(12)
Gai.
2,
191

(13)
Cod.
6,
37, 21

(14)
Cod.
6,
43, 1
(15)
Cod.
6,
43, 2

(16)
si
orn. BT

(17) et]
B,
0171.
T
(18)
§ 4 fin.
ex
Marciani 1. 6
inst.
(Dig.
22, 3,
21)
(19)
est]
T
euern 0, esse
B

(20)
sie
B Dig., legasse T,
.(21)
quia]
T, qni
B

(22)
Gai,
2,
203

INST. II
20

24
DE LE(IATiS,
`Stichum do lego, Seio Stichum do lego'. sed et
t
si e
di
x-
presserit 'eundem hominem Stichum', aeque.

s-
9 iunctim legatum intellegitur. Si ein fundus
alie-
nus legatus fuerit et emerit proprietatem dctracto2
usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et
postea ex testameuto agat, recte eum agereet Inn-
dum petere' Iulianus' ait,
<
quia usus fructus in peti-
tione servitutis locum optinet
4
: sed officio indicis con-
tineri, `nt deducto usu fructu iubeat aestimationcm
10 praestari'
5
.

Sed si rem legatarii quis ei Iegaverit,
inutile legatum est, quia quod proprium est ipsius,
amplius eins fieri non potest: et licet alienaverit
11 eam, uon debetur nec ipsa nee aestimatio eius. Si
quis rem suam quasi alienam legaverit, valct lega-
tnm: nam plus valet, quod in veritate est, quam
quod in opinione. sed et si legatarii putavit, valere
coustat, quia exitum voluntas defuncti potest habere.
12 Si rein suam legaverit testator posteaque eam
alienaverit, Celsus existimat, si nun adimendi animo
veudidit, nihilo minus deberi, idque divi Severus et
Antoninus rescripserunt. idern rescripscrunt
0
eure,
qui post testamentum factum praedia quae legata
erant pignori dedit, ademisse legatum non videri et
ideo legatarium cum herede agere posse, ut praedia
a creditore luantur. si vero quis partem rei legatae
alienaverit, pars quae non est alienata omnimodo
debetur, pars autein alienata ita debetur, si nun adi-
13 mendi anirno alienata sit. Si quis debitori suo
liberationem legaverit, legatum ttt,ile est et neque ab
ipso debitore neque ab berede eins potest heres pe-
te.re nee ab alio gui heredis loco est: sed et potest
a debitore conveniri, ut liberet eum. potest autem
14 quis rel ad tempus iubere, ne heres petat. Ex
contrario si debitor creditori suo quocl debet lega-
verit, inutile est legata
u
n, si nilril plus est in legato
quam in debito, quia nihil amplius habet per lega-
nim. quodsi in diem vel sub condicione debitum ei
pure legaverit, utile est legatum propter repraesen-
tationem: quodsi vivo testatore dies venerit aut con-
dicio extiterit, Papinianus scripsit
7
utile esse nihilo
minus legatum, quia seruel constitit. `quod et verurn
est: non enim placuit sententia existinrantinm' cx-
tinctum esse legatum, quia iri carn causam pervenit,
15 a qua incipere non potest. Sed si uxori mari-
tus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est
legatum quam `de date' actio. sed si quam non ac-
ceperit dotem legaverit, divi Severus et Antoninus
rescripserttnt, si quidem simpliciter legaverit, inutile
esse legatum: si vero certa pecunia
8
vel certum cor-
pus aut instrumentum dotis in praelegando demon-
16 strata sunt, valere legatum. Si res legata eine
facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus
alienus legatus eine facto heredis manumissus fuerit,
non tenetur heres. si vero heredis servus legatus
fuerit et ipse eum manumiserit, teueri errrn Iulianus
seripsit,
9
nec interest
SO
scierit an ignoraverit a se
legatum esse. sed et si alii donaverit servrrm et is
ciu donatus" est eum manumiserit, tenetur heres7
17 quanivis ignoraverit a se eum legatum esse_ Sr
quis ancillas cum suis natis legaverit, etiamsi ancillae
mortuae fuerint, partus legato cedunt. idem est, si
ordinarii servi cum vicariis legati fuerint, ut licet
mortui eint ordinarii, tauten vicarii legato cecant 12.
sed si servus cum peculio fuerit legatus, mortuo
6ervo
vel manumisso vel alienato et peculii legatum
exti.nguitur. idem est, si fundus instruetus ve1 cum
instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et
18 instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus
fuerit posteaque aci unam orem pervenerit, quod su-
perfuerrt viridicari potest. Grege autem legato etiarn
eas oves, quae post testamenturn factum gregi adi-
ciuntur legato cedere Iulianus alt: esse
13
enim gre-
gis unum corpus ex distantibus capitibus, sicuti ae-
dium unum corpus est ex cohaerentibus lapidibuse
19 acdibus denique legatis columuas et marmora,
quae post testamentum factum adiecta sunt, legato,
20 cedere. Si peculium legatum fuerit, eine dubic-
quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore,
legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem
testatoris ante aditam hereditatem servus adgnisierit,.
Iulianus ait, si quidem ipsi manumisso peculium le-
gaturn fuerit, omuc, quod ante aditam hereditatem,
adquisitum est, legatario cedere, quia dies huius le-
gati adita
14
hereditate cedit: sed si extraneo pecu-
lium legatum fuerit, non cedere ea legato, nisi ex.
rebus peculiaribus auctum fuerit peculium
15
.

pecu-
lium autenu nisi legatum fuerit, manumisso non delae-
tur, quamvis si vrvus manumiserit, sufficit, si nun
aclimatur: et ita divi Severus et Antoninus rescrip-
serunt. idem rescripserunt
22
peculio legato non videri
id
relictum, ut petitionem habeat pecuurac, quam in.
rationes dominicas impendit. idem reseripserunt pe-
culium videri legatum, cum ratiouibus redditis
Iiber
21 esse iussus est et ex eo reliquas inferre. Tarn
autcm corporales res quam incorporales legari pos-
sunt. et ideo et
10
quod defuncto debetur, potest a-li-
cui leg<uz, nt actiones suas heres lcgatario praestct,
nisi exegerit vivtts testator pecuniarn: nam hoc easu.
legatum extinguitiu
•
. sed et tale legatum valet:
'nas
17
esto heres domurn illius reficere' vel `illun^:
22 `aere alicno libea
•
are'. Si generaliter servus vei
alia res legetur, electio legatarii est, nisi aliud testa-
23 tor dixerit. Optionis legatum, Sd est ubi testa-
`tor ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium
`lus8erat, habebat in se condicionem, et ideo nisi ipse
legatariris vivus optaverat, ad heredem legatum nun
`trausmittebat. sed ex constitutione nostra
te
et hoc
meliorem statum reformatum est et data est licen-
`tia et heredi legatarii optare, licet vivus legatariva
`hoc non fecit. et diligentiore tractatu habito et hoc
`ln nostra constitutione additum est, ut, sive plures
`legatarii existant, quibus optio relieta est, et diesen-
<
tiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plures
<
heredes, et inter se circa optandnm dissentiant aliu
`alind corpus eligere cupiente, ne pereat legatum
`(quod plerique prudentium contra benivolentiam in-
`troducebant), fortunam esse huius optionis iudicem
`et sorte esse hoc dirimendum, ut, ad quem sors per-
`veniat, illius sententia in optione praecellat.>
24

Legari autem illis solis potest, cum. quibus
25 testamenti factio est. Incertis vero personis ne-
que legata neque fideicommissa `olim' relinqui `con-
cessum erat
>
: nam nee milcs quidem incertae perso-
nae poterat relinquere, ut divus I3adrianus rescrip-
sit.
19
'incerta autem persona videbatur, quam in-
'certa opinione animo sito testator subiciebat, veluti
'ei quis ita dient': `quicumque filio meo in matrimo-
"nium filiam suam collocaverit
20
, ei heres meus illnu:
"fundum dato': illud quoque, quod Iris relinquebatnr..
'r,ui post testamentum scriptum primi consules de-
'signati erunt, aeque incertae personae legari vide-
'batur: et denique multae aliae huiusmodi species•
'sunt. libertas quoque non videbatur posse incertae
`personae dari, quia `placebat' nominatim servos libe-
rari. tutor quoque certus dari debebat
21
. sub certa
'vero demonstratione, `id est ex certis personis in-
'certae personae', recte legabatur, veluti 'ex cognati:-
'
meis qui nun
c sunt `si quis filiam meam uxorem
"duxerit', ei heres meus `illam renr' dato'. incertis
autem personis legata vel fideicommissa relicta et
(1)
et
®, oan.
liban:
(2) detractio
B,
deducto F) (3) Dig. 30, 82
§ 2
(9) "Iustinianoruna esseriditLongo
(5)
°Iust. (Faber col-
tata 1.62
§ 2
cit.) (6)
Cod. 6,
37, 3 (7)
Dig.
35,
2, 5
(Pap.
1.
5
resp.)
(6)
sic PE,
certam pecuniam
B
(9) § 16 fin.
ex
11Iar-
ciani
l.Ginst.
(Dig.
30,112 § 1) (1o)
sie
WODig.,
interesse
.BPE
(il)
sicE
b
Dig. O
,donatumBEa, donaturP (12) ut
... cedantJ
scripsi: ...
cedaut
(oan,
ut)
B,
et...cedunt
PE
(13)
esseJBE
a
,estPE+
(14)
adita]
BPa,
ab ad
P
b
E
(15) pe-
culium]PE, om.B (i6) et]
B,
orn.PE
(17) damnatus
B
(ts)
Cod.
6,43,3 (19)
Gai.
2,238..240 ? (20) collocaverit]
Gai.,
de-
derit id est collocaverit
libri
(21) tutor q. c. d. debebat] Zl'a
Gai., om. BPEW
b
cum
0,
qui tarnen consulto ea onrisisse vi-
detur suae expositioni non congrva (dJ,G
ā
ravra 7r
ā
vra.
ssarr2 rd 7ra2ac6v) ncque hoc quirlem
loco
arte retcnta
02.
corripilatoribut

22)
cf. Dig,
33,
5, 6
§ 4

^E
ADEMPTIONE LEGATORUM

25

INST. II 20-22
per
errorem soluta repeti non posse sacris constitn-
26 tionibus cautum
erst'.
2
'Postumo quoque alieno
'inutiliter legabattrr: est autem alienus postumus, qui
'natus inter suos heredes testatoris futurus non est:
'ideoque
ex
emancipato filio conceptus nepos extra-
27 neus erat postumus avo.'
<
Sed nec huiusmodi
species penitus est sine iusta emendatione derelicta,
`cum in
nostro codice constitutio
3
posita est,
per
`quam
et
huic parti medevimus
4
non solum
in
here-
`ditatibus, sed etiam
in
legatis
et
fideicommissis: quod
`evidenter
ex
ipsius constitutionis lectione clarescit.
`tutor autem nec
per
nostram constitutiouem incertus
<
dari debeat, quia ecrto iudicio debet quis
pro
tutela
28
<
suae posteritati cavere. Postumus autem alienus
lieres institui
et
antea poterat
et nunc
potest, nisi
5n
utero eius sit, gnac iure nostra
5
uxor
esse
non
29 `potest.' Si quid
6

in
nomine cognomine prae-
nomine legatarii erraverit testator, si
de persona
con-
stat, niliilo
minus
valet legatum: idem
in
heredibus
servatur
et
recte: nomina enim significandorum ho-
nlinunr gratia reperta sunt, grri si quolibet alio modo
30
intellegantur, nihil interest. Huic proxima est
illa inris regula falsa demonstratione legatum non
peremi. veluti si quis ita legaverit `Stichuni servum
'meum vernam do lego': licet enim non verna, sed
emptus sit,
de
servo
tarnen
constat, utile est lega-
tnm.
et
convenienter si ita demonstraverit `Stichum
'servuin, quem
a
Seio emi', sitquc
ab
alio emptus,
31
utile legatum est, si
de
servo constat.
Longe
magis legato' falsa
causa
non nocet. veluti
cum
ita
quis dixerit: `Titio, quia
8

absente
me negotia mea
'curavit, Stichum do lego', vel ita: `Titio, quia pa-
'trocinio eius capitali crimine liberatus sum, Stichum
`do lego': licet enim neque negotia testatoris um-
quam gessit Titius neque patrocinio
eins
liberatus
est, legatum
tarnen
valet. sed si condicionaliter ennn-
tiata fuerit
causa,
aliud inris est, veluti
hoc
modo:
`Titio, si negotia mea curaverit, fundurn do lego'.
32
An
servo heredis recte legamus, quaeritur.
et
constat
pure
inutiliter legari nec quicquam proficere,
si vivo testatore
de
potestate heredis exierit, quia
quod inutile foret legatum, si statim
post
factum
iestamentum decessisset testator,
hoc
non debet ideo
valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione
Tero recte legatur, ut requiramus,
an, quo tempore
33
dies
legati cedit,
in
potestate heredis non sit.
Ex
diverso
berede
instituto servo quin domino recte etiam
sine
condicione legetur, non dubitatur, nam
et
si
statim
post
factum testamentum decesserit testator,
non
tarnen
apud eum qui heres sit
dies
legati cedere
intellegitur,
cum
hereditas
a
legato separata sit
et
possit
per
eum serv-um alius heres effici, si prius,
quam iussu domini adeat,
in
alterius potestatem trans-
latus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus
casibus utile est legatum: quodsi
in
eadem
causa
pe
rmanserit
et
iussu legatarii adierit, evanescit lega-
34 tum.
°'Ante
heredis institrrtionem inutiliter an-
tea legabatur, scilicet quia testamenta vim
ex
insti-
'tutione heredum accipiunt
et ob
id veluti caput at-
que
fir
ndamentum iutellegitur totius testamenti here-
'dis
in
stitutio.
pari
ratione nec libertas
ante
heredis
'institutionem
d
aripoterat.' `sed quia incivile
esse
`putavimus ordinem quidem scripturae sequi (quod
et
<ipsi
a
ntiquitati vituperandum fuerat
Visum),
sperni
`autem
t
estatoris voluntatem:
per
nostrarn constitu-
`tionem
10
et hoc
vitium emendavimus, ut liceat
et
`ante heredis
in
stitutionem
et
inter medias heredum
35
st
i^^^
m
i
e
ones legatum relinquere
et
multo magis liber-
<
tatem, cuius usus favorabilior est.'
"'Post
mor-
'tem quoque heredis aut legatarü simili modo inuti-
'liter legabatur: `veluti si quis ita dieat': `cum heres
dt)
erst]
BE,
est
P cum ©
(2)
Gai.
2, 240. 241
6
,

4
8,
1

(4)
sie BEg,
me
debimur
PF.a

5 nostra]
E,
nostro
BP

(6)
quid]
BPEa,
quis Eb

]
FEE,
legatum
B

(s) quia yl e.
O

(7
sic
(9) (iai.
2,
229. 230

(10)
Cod.
6, 23 ^

O, qui
BP
Ē
TVa
, ,
24

(11)
Gai.
2, 232
"meus mortuns erit, do lego': `item' 'pridie quam heres
"
<
aut legatarius' morietur'.'
<
sed simrli modo
et hoc
<
correximus
12
firmitatem huiusmodi legatis
ad
fidei-
<
commissorum similitudinem praestantes,
ne
vel
in hoc
<
casu deterior
causa
legatorum quam fideicommisso-
36
<
rum inveniatur.
>

13
'Poenae quoque nomine in-
utiliter legabatur'
et
adimebatur vel transferebatur.
'poenae autem nomine legari videtur, quod coercendi
'heredis
causa
relinquitur,
quo
magis is
14
aliquid faciat
'aut non faciat: veluti
<
si quis ita scripserit':
'heres
"meus si filiam suam
in
matrimonium Titio colloca-
"verit' (vel
ex
diverso `si non collocaverit'),
`dato
de-
"cem `aureos'
Seio", aut
si
ita scripserit `heres meus
`si servum Stichum alienaverit' (vel
ex
diverso `si
`non alienaverit'), "Titio decem `aureos'
dato". et in
tantum haec regula observabatur, ut
<
perquam pluri-
bus' principalibus constitutionibus significetur nec
principem quidem agnoscere, quod
ei
poenae nomine
legatum sit. nec
ex
militis quidem testamento talia
legata valebant, quamvis aliae
1
5

militum voluntates
in
ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam
nec libe.rtatem poenae nomine dari posse placebat.
eo amplius nec heredem poenae nomine adrer posse
Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: `Titius
`heres esto: si Titius filiam suam Seio
in
matrimo-
`nium collocaverit, Seius quoque heres
esto': nihil
enim intererat, qua ratione Titius coerceatur, utrum
legati datione
a
n

coheredis adiectione.
<
at huiusmodi
<
scrupulositas
nobis non placuit et generaliter ea quae
`refinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel
`adempta vel in alios
16
translata, nihil distare
a
ce-
<
teris legatis constituimus
1
7

vel
in dando vel in ad-
<
imendo vel
in
transferendo: exceptis Iris videlicet,
<
quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut
alias
`probrosa: huiusmodi enim testatorum dispositiones
<
valere secta temporum meorum non patitur.'
XXI
18
DE
ADEMPTIONE LEGATORUI4I
ET TRANS-
LATIONE.
Ademptio legatorum, sive eodem testamento adiman-
tur sive codicillis, firma est, `sive' contrariis
verbis
fiat
ademptio, veluti si, quod ita quis legaverit `do lego',
ita adimatur `non do non lego',
<
sive non contrariis,
1
`id est aliis quibuscumque
verbis'.
Transferri quo-
que legatum
ab
alio
ad
alium potest, veluti si quis ita
dixerit: `hominem Stichurn, quem Titio legavi, Seio do
`lego', sive
in
eodem testamento sive
in
codicillis
hoc
fecerit:
quo
casu simul Titio adimi videtur
et
Seio dari.
gXII 19
DE
LEGE
FALCIDIA.
Superest, ut
de lege
Faleidia dispiciamus, qua mo-
dus novissime legatis impositus est.
cum
enim olim
lege
duodecim tabularum libera erat legandi potestas,
ut liceret vel totum patrimonium legatis erogare
(quippe ea
lege
ita cautum
esset:
'uti legassit suae
`rei, ita
ins
esto'): visum est
haue
legandi licentiam
coartare, idque ipsorum testatorum gratia provisum
est
ob
id, quod plerumque intestati
20
moriebantur,
recusantibus scriptis heredibus
pro
nullo aut minimo
lucro hcreditates adire.
et cum super hoc
tam lex
Furia quam lex Voconia latae sunt, quarum neutra
srd'ficiens
ad
rei consummationem videbatur: novis-
sime lata est lex Falcidia, qua cavetur,
ne plus lc-
gare liceat, quam dodrantem totorum bonorum, id
est ut, sive unns heres institutus
esset
sive plures,
1
apud eum eosve pars quarta remaueret.
Et
cnin
quaesitum
esset,
duobus heredibus institutis, veluti
(12)
Cod.
8,
37, 11

(13) § 36
in. similis Gaio
2,
235
(14) is]
B,
heres
Gai., om. PE

(11) alias
det.t. eum G
(16) sie W
G
cum (-J,
alio
BEW
b

(17)
Cod.
6, 41, 1
(18)
Cf. Dig.
34, 4

(19)
Cf. Gai.
2, 224..228
Dig.
35, 2
Cod,
6, 50

(20)
sie
EG,
intestato
BP
g

26

DE FIDEICOhLhffSSARIIS HF,REDITATIBUS
INST. II 22. 23
Titio et Seio, si Titii pars aut tota exhausta sit le-
gatis, quae nominatim ab eo data sunt, aut supra
modum onerata, a Seio vero aut nulla relicta sint
legata, aut quac partem eius dumtaxat in partem
dimidiam minuunt, an,
quia
is
quartam partem
to-
tius
hereditatis aut amplius habet, Titio
nrhil
ex 1e-
gatis, quae ab eo relicta sunt, retruere liceret: pla-
cuit retinere licere, ut quartam partem suae partis
salvam habeat
1
:
'ctenirn
in singulis hereclibus ratio
2 legis Falcidiae poncnda est.
3
Quautitas autem
patrimonii, ad guam ratio legis Falcidiae redigitur,
mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is,
qui centum `am-eorum' patrimonium habebat, centum
`aureos' lehaverit, nihil legatariis prodest, si ante ad-
itam hereditatem per servos hereditarios aut ex partu
ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecortun tan-
tum accesserit hereditati, nt centum `aure.is' legatorum
nomine erogatis heres quartain partem hereditatis
habiturus sit, sed necesse est, ut nihilo minus quarta
pars legatis detrahatur. ex diverso si septuaginta
quinque legaverit et ante aditarn hereditatem in tan-
tum decreverint bona iucendiis forte aut naufragiis
aut morte servorum, ut nun amplius quam septua-
ginta gttingne `atrreorurn' substantia vel etiam minus
relinqnatnr, solida legata debentttr''. nee ea res dam-
nosa est heredi, cui liberum est non adire heredita-
tem: quae res efficit, ut necesse sit legatariis, ne
destituto testamcnto nihil consequantur, cum herede
3 in portione pacisci. Cum autem ratio legis Fal-
cidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item fu-
neris impensa et pretia servorttrn ma.numissortun,
tune deinde in reliquo ita ratio habetur, ut ex eo
quarta pars apud herecles remaneat, tres vero partes
inter legatarios distribnantur, pro rata scilicet pur-
tione eins, quod cuique eorum legatum fuerit. sita-
que si fiugamus quadringentos
<
aureos' legatos esse et
patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari opor-
tet, quadrinl;entorum esse, quarta pars siugulis le-
gatariis detrahi debet. quodsi trecentos quinquaginta
legatos fingamus, octava debet detrahi. quodsi quin-
gentos legaverit, initio quinta, deinde quarta detrahi
debet: ante enim detrahendum est, quod extra bo-
nortun quantitatem est, deinde quod ex bonis apud
heredem remanere oportet.
YYXIII 6
DE FIDEICOMAIISSARIIS HEREDITATIBUS.
''nunc
transeamus ad fideicommissa. et prius
de
'hereditatibus `fideicommissariis' vide.arnns.'
1 Sciendttm itaque est omnia fideicommissa pri-
mis temporibus infirma esse, quia nemo invittts coge-
batur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim
non poterant hereditates vel legata relinquere, si re-
linquebant, fidei committebant eorum, qui capere ex
testamento poterant: et ideo fideicommissa appelIata
sunt, quia nullo vinetrlo iuris, sed tantum pudore
eorum qui rogabantur continebantur. postea prinrtts
divus Augustus semel iterumque gratia personarum
motus, vel gttia per ipsius salutem rogatus quis di-
ceretur, aut ob insignem quorundam perfidiam iussit
consulibus auctoritatem suam interponere. quod quia
iustum videbatur et populare erat, paulatim conver-
aum est in adsiduam rurisdictionem: tantusque favor
eorum factus est, ut paulatim etiam praetor proprius
crearetur, qui fideicommissis ins diceret, quem fidei-
commissarium appellabant.
2
e
'In primis igitur sciendum est opus esse, ut
'aliquis
recto
iure testa.mento heres instituatur eins-
'que fidei committatur, ut eam hereditatem alii resti-
'tuat: alioquin inutile est testamentum, in quo nemo
'heres instituitur. cum igitur aliquis seripserit: 'Lu-
"eins
Titius heres esto', poterit adicere: 'rogo te,
"Lud Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam
"adire, eam ^'raio Seio reddas restituas'. potest au-
'tun qnrsqne et de parte restituenda heredem rogare:
'et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere
'fideicommissunr vel ex die certo.
3 "'Restituta a.utem hereditate is quidern qui
re-
'stituit nihilo minus heres permanet: is vero qui
re-
'cipit hercditatem aliquando heredis aliquando lega-
4 'tarii loco `habebatur.
10
Et in Neronis quidem
temporibus' `Trebellio Maximo et Annaco Seneca con-
'sulibus 11 senatus consultum factum est, quo cautum
'est, ut, si 12 hereditas ex fideicommissi causa resti-
`tuta sit, omnes actiones, quac iure civili hexedi et
'in heredem competerent, ei et in eum darentur.
'cui ex fideicommisso restituta esset
13
hereditas. post
'quod senatus consttltum praetor utiles actioues ei et
'in eum qui recepit heredrtatem quasi heredi et in
5 'bereden) dare coepit. Sed quia heredes scripti,
'cum mit totarn hereditatem aut paene totam ple-
'rumque restituere rogabautttr, adire hereditatern oh
'nullum vel mininnun lncrurn recusabant atque ob id
'extinguebantur fideicommissa: postea `Vespasiani Au-
'gusti temporibus' Pegaso et Pusioue consulibus
tz
'senatus censuit
15
,

ut ci, qui rogatus esset heredita-
'tem restituere, perinde liceret quartam partem reti-
'nere, atque lege Falcidia ex legatis retinere conce-
'ditur. ex singulis quogne rebus, quae per fideicom-
'missum relinquuntur, eadem retentio permissa est.
'post quod senatus consultum ipse heres onera here-
'ditaria sustinebat: ille autem , qui ex fideicommisso
'recepit partem hereditatis, legatarii partiarii loco
'erst, id est eins legatarii, cui pars bonorum lega-
'batur. quae species legati partitio vocabatur, quia
'cum berede legatarius partiebatur hereditatem. nnde
'quae solebant stipulationes inter heredem et partia-
'rium legatarium interponi, eaedem interponebanttu-
'unter cum, qui
ex
fideicommisso recepit hereditatem,
'et heredem, id est ut et lucrtun et damnum hcre.di-
6 'tarium pro rata parte inter eos commune sit. Ergo
'si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scrlp-
`tus heres rogatus sit restituere, tune ex Trebelliano
'senatus consulto restituebatur hereditas et in utrum-
'que actiones hereditariae pro rata parte dabantur:
'in hercdem quidem iure civili, in eum vero qui re-
'cipiebat hereditatem ex senatus consulto Trebelliano
'tamquam in heredem. at" si plus quam dodrantem
'vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit,
'locus erst Pegasiano senatus consulto, `et heres,' qui
'semel adierit hereditatem, si modo sua voluntate
'adierit, sive retinuerit quartam partem sive noluerit
'retinere, ipse universa onera hereditaria sustinebat.
'sed
17
quarta quidem retenta quasi partis et pro parte
'stipulationes interponebantur tamquam inter partia-
'rium legatarium et heredem: si vero totam heredi-
`tatem restituerit,
1e
emptae et venditae hereditatis
'stipulationes interponebantur. sed si recuset scrip-
'tus heres adire hereditatem ob id, quod dicat eam
'sibi suspectam esse quasi damnosam, cavetur Pega-
'siano senatus consulto, ut desiderante eo, cui resti-
'tuere rogatus est, iussu praetoris adeat et restitarat
'hereditatem perindeque ei et in eum qui recipit he-
'reditatem actiones dentur, acsi ins
est ex Trebel-
'liano senatus consulto:
quo
casu nullis stipulationi-
'bus opus est, quia simril et hnic qui restituit secu-
'ritas datur et actiones hereditariae ei et in eum
`transferuntur qui recipit hereditatem',
`
utroque sena-
7 `tus consulto in hac specie conctu-rente. Sed quia
<
stipulationes ex senatus consulto Pegasiano descen-
`dentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam
(1) placuit ret. lic. ut...habeat]
scripsi.
plac. ret. lie.
on. B,
placuit ut...habeat et
pl. posse ret.
OPE
(2) § 1
fin.
similis
Dig.
35,
2, 77 (3) § 2
sinrili.s Dig.
35,
2, 73
pr.
(Gai. 1.18 ad ed. prov.)

(4) sie Dig.,
dentur
libri
(5) cf. Dig.
35,
2,
73 § 5 (Gai.
1. c.)

(6) Cf. Gai.
2,
246..259
Dig.
36, 1
Cod.
6, 49

(7)
Gai. 2,
246.
247

(s)
Gai.
2,
24s.
250. 251

(9)
Gai.
2,
251

(10)
Gai.
2, 253..256-
(li)
anno p. Chr.
56? (12)
si] si cui
Gai.
Ed (13)
sic
Gai.,
est
libri

(14) anno
incerto

(15)
sie Gai. PE,
consti-
tuit
B
(16)
at]
2
t
i
PGai.
9, aa
B,
aut
Tb
,
inter alia om.
Tor
(17)
sed] TGai.,
sed si
B

(18)
sic librf
cum ®, a
d
ezem--
plum
ins.
Gai.

DE SING. REB. PER FIDEIC. REL.

27

INST. II 23. 24
`casibus captiosas
eas
homo
excelsi ingenii Papinianu5
`appellat
et
nobis
in
legibus magis simplicitas quam
`difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam
`similitudimbus quam differentiis utriusque senatus
`consulti placuit exploso senatus consulto Pegasiano,
`quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebel-
tiano senatus consulto praestare, ut
ex
eo fideicom-
`
missariae hereditates restituantur, sive habeat heres
`ex voluntate testatoris quartam sive
plus
sive
minus
`sive penitus nihil, ut
tune,
quando vel nihil vel mi-
`nus quarta apud eum remaneat, liceat
ei
vel quar-
`tam vel quod deest
ex
nostra auctoritate retinere vel
"repetere solutum,
quasi ex
Trebelliano senatus con-
`
sulto
pro
rata portione actionibus tam
in
heredem
'
quam
in
fideicommissarium competentibus. si vero
`totam hereditatem
spute
restituerit, omnes heredi-
`tariae actiones fideicommissario
et
adversus eum
`competunt. sed etiam id, quod praecipuum Pegasiani
`senatus consulti fuerat, ut, quando recusabat heres
`scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas
ei
9mponeretllr totam hereditatem volenti fideicommis-
'sario restituere
et
omnes
ad
eum
et contra
eum
Iransire
actiones,
et hoc
transponimus
ad
senatus
'consultum Trebellianum, ut
ex hoc solo et
necessi-
t<^s heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicom-
`missarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo
'nee
damno nec commodo apud heredem manente.'
8
2
'Nihil
autem interest, utrum aliquis
ex
asse he-
'res institutus aut totam hereditatem aut
pro
parte
'restituere rogatur,
an ex
parte heres institutus aut
'totam eam
3
partem aut partis partem restituere ro-
'gatur: nam
et hoc
casu'
<
eadem observari praecipi-
'mus, quae
in
totius hereditatis restitutione diximus.>
9
Si quis una aliqua re deducta sive praecepta,
quae quartam continet, veluti fundo vel alia re ro-
gatus sit restituere hereditatem, simili modo
ex
Tre-
belliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac
si quarta parte retenta rogatus
esset
reliquam here-
ditatem restituere, sed illud interest, quod altero
casu, id est
cum
deducta sive praecepta aliqua re
restituitur hereditas,
in
solidum
ex
eo senatus con-
su1to aetiones transferuntur
et res
quae remanet
apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum
manet
quasi ex
legato
ei
adquisita, altero vero casu,
id est
cum
quarta parte retenta rogatus est heres
restituere hereditatem
et
restituit, scindantur actiones
et pro
dodrante quidem transferantur
ad
fideicom-
missarium,
pro
quadrante remaneant apud heredem.
quin etiam licet
in
una re, qua deducta aut prae-
cepta restituere aliquis hereditatem rogatus est,
maxima pars hereditatis contineatur, aeque
in
soli-
dum transferuntur actiones et
4
secum deliberare de-
bet is, cui restituitur hereditas,
an
expediat sibi re-
stitui. eadem scilicet interveniunt
et
si duabus pluri-
busve rebus deductis praeceptisve restituere heredi-
tatem rogatus sit. sed et
5
si certa
summa
deducta
p
raeceptave, quae quartam vel etiam maximam par-
tem hereditatis continet, rogatus sit aliquis heredi-
tatem restituere, idem iuris est. quae diximus
de
eo
qui
ex
asse heres institutus est, eadem transferimus
et ad
eum qui
ex
parte heres scriptus est.
10
Praeterea intestatus° quoque moriturus
potent
rogare eum,
ad
quem bona sua vel legitimo vel
h
onorario pertinere intellegit, ut hereditatem suam
totam partemve
eins
aut rem aliquam, veluti fundum
hominem pecuniam, alieui restituat:
cum
alioquin
11
legata nisi
ex
testamento non valeant. Eum quo-
que, cui aliquid restituitur, potest rogare, ut id rursus
alii
totum aut
pro
parte' vel etiam aliud aliquid re-
12
stituat.
`Et
qula prima fideicommissorum cuna-
`bula
a
fide heredum pendent
et
tam nomen quam
`substantiam
a
cceperunt
et
ideo divus Augustus
ad
41) transirent
Haschke
(2)
Gai.
2,
259 (3)
eam]
TbpbE
'Gai., ••••tem Pa,
om,
B®,
inc.
Ta (4)
et],sed
B
(5)
sed
et] T
b
C, sed
B,
et T
a

(e)
sie
B,
intestato
TC
(7)
sic BC,
sut
partem TEd (s)
Cod.
6,
42, 32 (9)
sic
CP,
observare
BT
<
necessitatem iuris ea detraxit: nuper
et
nos eundem
<
principem superare contendentes
ex facto,
quod Tri-
<
bonianus vir excelsus quaestor sacri palatü sugges-
•
constitutionem 8
fecimus,
per
quam disposuimus:
•
testator fidei heredis
sui
commisit, ut vel heredi-
`tatem vel speciale fideicommissum restituat,
et
neque
`ex scriptura neque
ex
quinque testium numero, qui
•
fideicommissis legitimus
esse
noscitur,
res
possit
`manifcstari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo
`penitus testis intervenerit,
tune
sive pater heredia
<
sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis
et
`ab
eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia ten-
`tus adimplere fidem recusat negando rem ita
esse
<
subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum
ei
de-
`tnlerit,
cum
prius ipse
de
calumnia iuraverit, necesse
<
eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale
`a
testatore audivit, vel recusantem
ad
fideicommissi
`vel universitatis vel specialis solutionem coartari,
ne
<
depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis com-
`lnissa. eadem observari° censuimus
et
si
a
legatario
^el
fideicommissario aliquid similiter relictum sit.
<
quod si is
r

a quo
relictum dicitur, confiteatur qui-
`dem a
l
iquid
a se
relictum
esse,
sed
ad
legis suptlli-
`tatem decurrat, omnimodo cogendus est solvere.>
XXIy
10
DE
SINGULIS REBUS
PER
FIDEICOMMISSUM
RELICTIS.
11
'Potest autem quis etiam singulas
res per
fidei-
'commissumrelinquere, veluti fundum hominem vestem
'argentum pecuniam numeratam,
et
vel ipsum he.re-
'dem rogare, ut alicui restituat, vel legatarium, quamvis
1
'a
legatario legari non possit.
11
Potest autem non
'solum proprias testator
res per
fideicommissum re-
'linquere, sed
et
heredis aut legatarii
<
aut fideicom-
'missarii' aut cuiuslibet alterius. itaque
et
legatarius
"et
fideicommissarius
>
non solum
de
ea re rogari po-
'test, ut eam alicui restituat, quae
ei
`relicta' sit, sed
'etiam
de
alia, sive ipsius sive aliena sit.
hoc
solum
'observandum est,
ne plus
quisquam rogetur alicui
k
restituere, quam ipse
ex
testamento ceperit: nam
'quod amplius est, inutiliter relinquitur.
cum
autem
'aliena
res per
fideicommissum relinquitur, necesse
'est
ei
qui rogatus est aut ipsam redimere
et
praestare
2
k
aut
aestimationem eius solvere.
11
Libertas quoque
'servo
per
fideicommissum dari potest, ut heres eum
l$
'rogetur manumittere vel legatarius
<
vel fideicommis-
'sarlue.' nec interest, utrum
de
suo proprio servo
'testator roget,
an de
eo qui ipsius heredis aut
lega-
tarii
vel etiam extranei sit. itaque
13
alienus servus
'redimi
et
manumitti debet: quod si dominus eum
'non vendat',
14
`si modo nihil
ex
iudicio eius qui reli-
`quit libertatem percepit, non statim extinguitur fidei-
<
commissaria libertas, sed differtur, quia possit tem-
`pore procedente, ubicumque occasio redimendi servi
`fnerit,
praestari libertas.
>

15
'qui
autem
ex causa
fidei-
k
commissi manumittitur, non testatoris
fit
libertus.
'etiamsi testatoris servus sit, sed eius qui manumittit:
'at is, qui directo testamento liber
esse
iubetur, ipsius
'testatoris
fit
libertus', qui etiam orcinus appellatur.
>
nee
alius ullus directo
ex
testamento libertatem ha-
'bere potest, quam qui utroque
tempore
testatoris
'fuerit,
et quo
faceret testamentum
et quo
morere-
tur.' directo autem libertas
tune
dari videtur,
cum
non
ab
alio servum manumitti rogat, sed velut
ex
3
suo testamento libertatem
ei
competere vult.
16Fy
erba autem fideicommissorum haec maxime
in
usu
'habeantur: peto, rogo, volo, mando, fidei tuae com-
'mitto. quae perinde singula firma sunt, atque si
`omnia
in
unum congesta essent'
(10) Cf.
Gai. 2,
260..267
Cod.
6,
42 (11)
Gai. 2,
260..265
(12) heres eum
BTC,
eum heres
P,
vel heres
Gai.
(13)
ita-
que]
libri
cum
6, itaque et
dett.
cum
Gaio
(14)
sequentia
ex Cod.
7,
4, 6
addita sunt
(15)
Gai.
2,
266
(16)
Gai.
2.
249
^

[Document text truncated for crawler view.]