scieee Open visual document viewer

Afonso X e os seus parentes portugueses

Sottomayor-Pizarro, José Augusto de

Abstract

El estudio de las genealogías regias medievales es uno de los caminos más fecundos de investigación, no sólo para la historia social y política, teniendo en cuenta la continuada práctica de alianza entre las diferentes dinastías europeas. En el caso de la genealogía de Alfonso X de Castilla este ejercicio es particularmente revelador de los elevados índices de endogamia que sus líneas de ascendencia comportan. En este estudio, en particular, se pretende dar a conocer el importante número de enlaces con Portugal, materializado en un grupo muy nutrido de familiares portugueses del Rey Sabio, algunos de los cuales han tenido una relación muy destacada en su vida.

Full text

VOLUMEN XI 2018-2019 ALCANATE REVISTA DE ESTUDIOS ALFONSÍES XI 2018-2019 Di ec o : D . Manuel González Jiménez (Uni e sidad de Se illa, España) Sec e a io de Redacción: D . Ca los de Ayala Ma ínez (Uni e sidad Au ónoma de Mad id, España) Sec e a io Técnico de Redacción: D. Ja ie E. Jiménez López de Eguile a (Uni e sidad de Se illa, España) Consejo de Redacción D . Ra ael Sánchez Saus (Uni e sidad de Cádiz, España) D . Manuel Ga cía Fe nández (Uni e sidad de Se illa, España) D . Ra ael Cano Aguila (Uni e sidad de Se illa, España) D. Luis Suá ez Á ila (Ins i u o Semina io Menéndez Pidal, Mad id, España) Consejo Aseso D . Ca los Al a (Uni e sidad de Alcalá de Hena es, España) D . Vicens Bel án (Uni e sidad de Ba celona, España) D . Ra ael Cómez Ramos (Uni e sidad de Se illa, España) D a. Ana Domínguez (Uni e sidad Complu ense de Mad id, España) D . Luis Miguel Dua e (Uni e sidade de Po o, Po ugal) D a. Inés Fe nández-O dóñez (Uni e sidad Au ónoma de Mad id, España) D a. Ma ía Es ela González de Fau e (Uni e sidad de Buenos Ai es, A gen ina) D . A iel Guiance (CONICET – Uni e sidad de Có doba, A gen ina) D . Aquilino Iglesia Fe ei ós (Uni e sidad de Ba celona, España) D . Al onso F anco Sil a (Uni e sidad de Cádiz, España) D . Philippe Josse and (Uni e si é de Nan es, F ancia) D . Miguel Ángel Lade o Quesada (Uni e sidad Complu ense de Mad id, España) D . Pe e Linehan (Sain John’s College, Camb idge, Reino Unido) D . Geo ges Ma in (École No mal Supé ieu e Le es e Sciences Humaines, Lyon, F ancia) D . Félix Ma ínez Llo en e (Uni e sidad de Valladolid, España) D . Pascual Ma ínez Sopena (Uni e sidad de Valladolid, España) D . Joseph K. O’Callaghan (Fo ham Uni e si y, New Yo k, Es ados Unidos de Amé ica) D . Luis Filipe Oli ei a (Uni e sidade do Alga e, Po ugal) D . S ephen Pa kinson (Ox o d Uni e si y - Taylo Ins i u ion, Reino Unido) D a. Paula Pin o (Uni e sidade de Po o, Po ugal) D . Ma ín Ríos Saloma (Uni e sidad Nacional Au ónoma de México, México) D . Teó ilo Ruiz (Uni e si y o Cali o nia, Es ados Unidos de Amé ica) D . Nicasio Sal ado Miguel (Uni e sidad Complu ense de Mad id, España) D . Ismael Sánchez de la Cues a (Real Conse a o io de Mad id, España) D a. Nie es Sánchez González de He e o (Uni e sidad de Salamanca, España) D a. Connie Sca bo ough (Texas Tech Uni e si y, Es ados Unidos de Amé ica) D . Giuseppe di S e ano (Uni e si à de Pisa, I alia) Rese ados odos los de echos. Ni la o alidad, ni pa e de es e lib o puede ep oduci se o ansmi i se po ningún p ocedimien o elec ónico o mecáni- co, incluyendo o ocopia, g abación o cualquie almacenamien o de in o ma- ción y sis ema de ecupe ación, sin pe miso de la Cá ed a Al onso X el Sabio y la Edi o ial Uni e sidad de Se illa É ica en la publicación. La e is a Alcana e. Re is a de Es udios Al onsíes sólo publica á a ículos o iginales y de calidad cien í ica con as ada. Se ela á es ic amen e pa a que no se p oduzcan malas p ác icas en la publicación cien í ica, ales como la de o mación o in ención de da os, el plagio o la duplicidad. Los au o es ienen la esponsabilidad de ga an iza que los abajos son o iginales e inédi os, u o del consenso de odos los au o es y cumplen con la legalidad igen e y los pe misos necesa ios. Los a ículos que no cumplan es as no mas é icas se án desca ados. Las opiniones y hechos consignados en cada a ículo son de exclusi a esponsabilidad de sus au o es. El Consejo de Redacción de Alcana e. Re is a de Es udios Al onsíes no se hace esponsable, en nin- gún caso, de la c edibilidad y au en icidad de los abajos. Decla ación de p i acidad. Los nomb es, di ecciones de co eo-e, o cualquie o o da o de índole pe sonal in oducidos en es a e is a se usa án solo pa a los ines decla ados po es a e is a y no es a án disponibles pa a ningún o o p opósi o. Alcana e. Re is a de Es udios Al onsíes se eseña en: Repe o io de Medie alismo Hispánico y CSIC - ISOC © Cá ed a Al onso X el Sabio, 2019 C/ San F ancisco, 32 11500 El Pue o de San a Ma ía (Cádiz) Co eo elec ónico: alcana e@ca ed aal onsox.es © Edi o ial Uni e sidad de Se illa, 2019 C/ Po eni , 27 41013 Se illa Tl s.: 954 487 447; 954 487 451; Fax: 954 487 443 Co eo elec ónico: [email p o ec ed] Web: h ps://www.edi o ial.us.es © De los ex os: los au o es, 2019 P in ed in Spain - Imp eso en España I.S.S.N. 1579-0576 Depósi o Legal: SE-4.266-2003 Diseño: Co ijo y Asociados SUMARIO XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES La amilia de Al onso X 13 Fe nando III, ey de Cas illa y León Ca los de Ayala Ma ínez Uni e sidad Au ónoma de Mad id 61 Bea iz de Suabia: su ida y su in luencia en los einados de Fe nando III y Al onso X Edua do Bau a Ga cía Uni e sidad CEU San Pablo 97 ‘He manos o endidos’: Con iendas a e nales en el einado de Al onso X Richa d Kinkade Uni e si y o A izona 123 Los pa ien es a agoneses: La eina doña Violan e y Jaime I el Conquis ado J. Ángel Sesma Muñoz Uni e sidad de Za agoza Real Academia de la His o ia 151 La sucesión de Al onso X: Fe nando de la Ce da y Sancho IV Ma ía An onia Ca mona Ruiz Uni e sidad de Se illa 187 Al onso X y su descendencia Jaime de Salaza y Acha Real Academia de la His o ia 221 A onso X e os seus Pa en es Po ugueses José Augus o de So omayo -Piza o Uni e sidade do Po o RESEÑAS 251 Ma ía Jesús Fuen e Pé ez, Violan e de A agón, eina de Cas illa. Alicia Inés Mon e o Málaga 255 Julián Gómez de Maya, De Al-Rico í al ec o Saba e : es udios his ó icos sob e la Uni e sidad de Mu cia y sus an eceden es, C is ina S ancescu 260 Hipóli o Sancho de Sop anis His o ia del Pue o de San a Ma ía. Desde su inco po ación a los dominios c is ianos en 1259 has a el año mil ochocien os. Ensayo de una sin esis [1943] An onio Aguayo Cobo 267 No mas pa a la p esen ación de o iginales en la e is a Alcana e. Re is a de es udios al onsíes 273 Comp omiso é ico pa a publicación de a ículos 279 E hical commi men o he publica ion o a icles Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES A onso X e os seus pa en es po ugueses José Augus o de So omayo -Piza o Uni e sidade do Po o Recibido: 21 de mayo de 2018 / Acep ado: 4 de ene o de 2019. Resumen: El es udio de las genealogías egias medie ales es uno de los caminos más ecundos de in es igación, no sólo pa a la his o ia social y polí ica, eniendo en cuen a la con inuada p ác ica de alianza en e las di e en es dinas ías eu opeas. En el caso de la genealogía de Al onso X de Cas illa es e eje cicio es pa icula men e e elado de los ele ados índices de endogamia que sus líneas de ascendencia compo an. En es e es udio, en pa icula , se p e ende da a conoce el impo an e núme o de enlaces con Po ugal, ma e ializado en un g upo muy nu ido de amilia es po ugueses del Rey Sabio, algunos de los cuales han enido una elación muy des acada en su ida. Palab as cla e: León-Cas illa, Po ugal, Famílias Reales, Pa en esco, Polí ica Peninsula (siglos XII-XIV). Abs ac : The s udy o medie al oyal genealogies is one o he mos ui ul pa hs o e- sea ch, no only o social and poli ical his o y, aking in o accoun he con inued p ac ice o alliance be ween di e en Eu opean dynas ies. In he case o he genealogy o Al onso X o Cas ile his exe cise is pa icula ly e ealing o he high a es o inb eeding ha hei lines o descen ca y. In his s udy, in pa icula , i is in ended o publicize he signi ican numbe o links wi h Po ugal, ma e ialized in a e y la ge g oup o Po uguese ela i es o he Rei Sabio, some o whom ha e had a e y p ominen in luence in his li e. Keywo ds: Leon-Cas ile, Po ugal, Royal Families, Rela ionship, Peninsula Policy (12 h- 14 h cen u ies). 1. In odução Quando há mais de 10 anos elabo ei a biog a ia do ei D. Dinis de Po u- gal, um dos aspec os que analisei com mais a enção oi o das elações diplomá- icas e, na minha pe spec i a, com in ei a jus i icação1. Na e dade, e pa a além 1 José Augus o de So omayo -Piza o, D. Dinis (1261-1325), Lisboa, Cí culo de Lei o es, 2005. As g a u as que acompanham es e ex o o am e i adas de An ónio de Holanda e Simão 228 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] en egou a mão da sua ilha mais elha, Be engá ia, de quem ambém e e á- ios ilhos, odos nascidos depois da anulação canónica, dos quais, nes e momen- o, apenas nos impo a o ilho a ão mais elho, ambém chamado Fe nando (1201-1252). O es o da his ó ia é po demais conhecido, e esume-se b e emen e. O In an e he dei o Fe nando, ilho de Te esa, mo e inespe adamen e em 1214, com 22 anos –no mesmo ano em que desapa ece A onso VIII de Cas ela–, pelo que a ansmissão do ono leonês passa a na u almen e pa a o ou o ilho a ão, Fe nando, ilho de Be engá ia. Com o que segu amen e ninguém con a a e a com a mo e aciden al do jo em ei de Cas ela Hen ique I, em 1217, o que eio ans o na po comple o as ques ões sucessó ias em Cas ela e em Leão. Todos sabemos que nesse mesmo ano Fe nando acaba ia po ecebe da sua mãe Be engá ia o ono cas elhano, o que le ou A onso IX a al e a a sua o ien ação sucessó ia, ago a em bene ício das suas ilhas Sancha e Dulce, ilhas do seu p imei o casamen o. Figu a 4. Tios pa e nos “po ugueses” pela linha Leonesa. LA FAMILIA DE ALFONSO X Al onso X e os seus pa en es po ugueses 229 Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Tudo acaba ia po se esol e em 1230, após a mo e de A onso IX, num aco do celeb ado em Bena en e, e que con emplou a cedência do ono leonês pela pa e daquelas duas In an as a a o do seu meio-i mão, ei de Cas ela, e desde en ão de en o das duas co oas como Fe nando III de Cas ela e Leão, pai de A onso X5. De ac o, não podemos deixa de admi a a conjugação de acasos, quase di íamos p o idenciais, que pe mi i am ao Rei San o chega à posse das duas co oas –a mo e p ema u a dos seus dois ios ma e nos, Fe nando e Hen- ique I de Cas ela, e do seu i mão mais elho e homónimo, Fe nando de Leão–, e po ce o que o Rei Sábio bem comp eende ia o quan o e como e a de edo do sac i ício e cedência daquelas suas ias. 3. Pa en es pela ascendência cas elhana O ac o de Fe nando III e unido as duas linhas égias, leonesa e cas- elhana, o e ece ao seu ilho e sucesso essas duas linhas de pa en esco com as ou as amílias eais peninsula es. Analisada a linha ascenden e po ia leonesa, e emos ago a os pa en es po ugueses que A onso X inha pela ia cas elhana, ou seja, a que p o inha pelos consanguíneos da sua a ó pa e na, Be engá ia, o que nos le a ago a a analisa a descendência de A onso VIII de Cas ela, pai da- quela, como se pode e na Figu a 5. T a a-se de um g upo de pa en es que A onso X conheceu mui o bem, e com os quais man e e um elacionamen o bas an e p óximo, mui o embo a com g aus dis in os de empa ia. Como disse an e io men e, D. A onso II de Po ugal mo eu em 1223, quando o Rei Sábio inha apenas dois anos, pelo que es e nunca o conheceu pessoalmen e; de es o, o mesmo se diga da sua ia-a ó U aca, mulhe daquele, alecida em 1220, e que se encon a sepul ada mo mos ei o cis e ciense de Al- cobaça, naquele que é o exempla mais an igo que se conhece em Po ugal de um úmulo com jacen e6. A onso e U aca i e am ês ilhos e uma ilha, Leono (1211-1231), bap izada com o nome da a ó ma e na Plan agene a, ambém oi Rainha da Dinama ca, casando com Valdema III, ilho de Valdema II e en eado de Be en- gá ia de Po ugal, ia de Leono e igualmen e Rainha da Dinama ca. 5 Veja-se a e são c onís ica des e aco do em Ramón Lo enzo, La T aducción Gallega de la C ónica Gene al y de la C ónica de Cas illa, ol. I, 797-798. 6 Sob e es e mona ca e a sua descendência, c . He mínia Vasconcelos Vila , D. A onso II. Um Rei sem empo, Lisboa, Cí culo de Lei o es, 2005. 230 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Figu a 5. Tio-a ô e p imos po ugueses pela linha Cas elhana. LA FAMILIA DE ALFONSO X Al onso X e os seus pa en es po ugueses 231 Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Figu a 6. Túmulo de U aca de Cas ela, Rainha de Po ugal (1186-1220). Figu a 7. D. Sancho II, ei de Po ugal, Leono , Rainha da Dinama ca e D. Fe nando de Se pa. 232 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Quan o aos ês ilhos, Sancho, A onso e Fe nando, e como acima se disse, conhece am mui o bem A onso X. Comecemos ambém pelo mais no o, D. Fe nando (1218-1246), Senho de Se pa po doação de seu pai, pelo que é mui as ezes e e ido como D. Fe nando de Se pa, e que casou com Dona Sancha Fe nández de La a, a ilha mais elha de Fe nán Núñez de La a. Es e casamen o oco eu no início da década de 1240, quando D. Fe nando i ia na co e do seu p imo co-i mão e homónimo, Fe nando III de Cas ela e Leão, pa a onde o a en iado po de e minação pon i ícia, cump indo assim uma sen ença que o ob iga a a comba e os in iéis na Te a San a ou, em al e na i a, no eino cas elhano. Essa sanção papal e a o esul ado das iolências come idas em Po ugal pelo In an e D. Fe nando pelos anos inais de 1230, já no con ex o das pe u bações senho iais que ma ca am o einado do seu i mão mais elho, de en e as quais sob essai o incêndio de uma ig eja em San a ém, com o auxílio de me cená ios muçulmanos. Os ou os dois ilhos de D. A onso II o am ambos sucesso es do pai no ono po uguês. D. Sancho II (1223-1248)7, um mona ca cuja memó ia oi mui- o mal a ada pela c onís ica e mesmo pela his o iog a ia, e que e e um einado eple o de di iculdades, em pa e so endo as consequências da polí ica de con- olo senho ial conduzida pelo seu pai, em pa icula con a o pode episcopal, numa conjunc u a in e nacional bas an e complexa, e ambém, há que dizê-lo, po alguma incapacidade p óp ia que o le ou a uma sucessão de “desas es” mili- a es e polí icos que o am minando o seu p es ígio enquan o sobe ano. O ce o é que o eino, de uma manei a ge al, mas em pa icula o No e Senho ial8, i e am num es ado cons an e de iolência e de insegu ança, com pe manen es abusos e usu pações de e as po pa e da a is oc acia, a ec ando an o os bens da Co oa como o pa imónio eclesiás ico, com os bispos po u- gueses a queixa em-se à Sede Apos ólica, o que le ou os pon í ices a admoes a- em o mona ca po uguês, especialmen e G egó io IX e Inocêncio IV, com es e úl imo a depô-lo jun amen e com F ede ico II, no Concílio de Vienne de 1245. D. Sancho, que não e e ilhos da sua mulhe , Dona Mencia López de Ha o, mo eu exilado em Cas ela no início de 1248, na cidade de Toledo, admi indo- se que enha sido sepul ado na espec i a ca ed al, mui o embo a nunca enha sido possí el iden i ica o seu úmulo. 7 Sob e es e mona ca, c . He menegildo Fe nandes, D. Sancho II. T agédia, Lisboa, Cí culo de Lei o es, 2006. 8 Exp essão da au o ia de José Ma oso, e que de ine um espaço bas an e es ic o, si uado en e os ios Minho e Vouga, e onde se concen a a a g ande maio ia do pa imónio senho ial a é meados do séc. XIV. LA FAMILIA DE ALFONSO X Al onso X e os seus pa en es po ugueses 233 Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Quem acabou po su gi como paladino dos in e esses da Ig eja e es- ponsá el pela acalmia e egula ização da jus iça e da paz no eino de Po ugal oi o i mão do mona ca depos o, D. A onso, na al u a Conde de Bolonha pelo seu casamen o com a condessa Dona Ma ilde, e que acabou po se impô e subi ao ono po uguês –depois de uma iolen a gue a que opôs os apoian es dos dois i mãos–, como D. A onso III (1248-1279), o Bolonhês, como semp e icou conhecido9. O a, em odos es es sucessos, e em pa icula no âmbi o da gue a que opôs os dois i mãos, en e 1245 e 1247, A onso X, en ão ainda he dei o de Cas- ela, e e um papel de bas an e p o agonismo, p ocu ando auxilia mili a men e D. Sancho con a D. A onso. Assim, em Dezemb o de 1246, e com o áci o con- sen imen o de Fe nando III, A onso de Cas ela en a em Po ugal pela Riba- Côa, ocupando á ias ilas, a asa os a edo es de Lei ia e de o a o exé ci o do Conde de Bolonha em Janei o de 1247. Toda ia, as sanções pon i ícias con a D. Sancho II e, pelo con á io, o apoio decla ado da Ig eja ao Bolonhês, e ão le ado o he dei o do Rei San o a desis i de con inua a p essão mili a , e i ando pa a 9 Sob e es e mona ca e einado, c . Leon ina Ven u a, D. A onso III, Lisboa, Cí culo de Lei o- es, 2006. Figu a 8. D. A onso e Dona Ma ilde, Condes de Bolonha. 234 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Cas ela, le ando consigo o seu in eliz p imo, que i ia a alece em Toledo a 4 de Janei o de 124810. Tendo em con a es es ac os, não pa ece se eme á io a i ma que exis- i ia en e Fe nando III e D. Sancho II, p imos co-i mãos, uma e iden e es ima pessoal, que de e á jus i ica , pa a além de uma admissí el solida iedade égia, o apoio que lhe o e eceu pela mão do seu ilho he dei o; pelo con á io, de e á e olhado com ep o ação a condu a do seu ou o p imo, A onso de Bolonha, con a o i mão e Rei, mui o embo a aquele i esse na co e ancesa desde o inal da década de 1220, onde o a acolhido pela sua ia B anca de Cas ela, Rainha iú a de F ança e egen e du an e a meno idade de Luís IX, o Rei São Luís, ambém p imo co-i mão de odos es es p o agonis as. 10 Sob e a pa icipação do In an e he dei o de Cas ela nes es sucessos, bem como das di isões que p o ocou en e di e sas amílias da a is oc acia pa icula men e bem si uadas jun o da on- ei a luso-cas elhana, c . Inés Calde ón Medina, “La Solida idad Familia . La pa icipación de la nobleza leonesa en la gue a ci il de Po ugal (1245-1247)”, Hispania. Re is a Española de His o ia, 73/245 (2017), 617-646. Também as c ónicas sublinham o apoio de A onso de Cas ela ao seu p imo Sancho (c . Luís Filipe Lindley Cin a (ed.), C ónica Ge al de Espanha de 1344, 239-241, e Adelino de Almeida Calado (ed.), C ónica de Po ugal de 1419, 131-141. Figu a 9. A mas he áldicas de D. Sancho II e de seu i mão D. A onso III. LA FAMILIA DE ALFONSO X Al onso X e os seus pa en es po ugueses 235 Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Seja como o , pa ece ce o que as elações en e A onso X de Cas ela e o seu p imo D. A onso III de Po ugal nunca o am ma cadas pela es ima pessoal, mui o embo a acabassem po e o ça os ínculos sanguíneos que os uniam, uma ez que o mona ca po uguês se casou com a amada ilha na u al do mo- na ca cas elhano, Bea iz de Cas ela. As ci cuns âncias des e no o enlace en e as duas amílias eais são de odos bem conhecidas. An es de o e e i , po ém, pa ece-me aze odo o sen ido in oduzi aqui um aspec o que no malmen e é igno ado pelos his o iado es dos dois países, mas que os he aldis as êm indo a sublinha , em pa icula os que se êm dedicado a comp eende a génese e a e olução das ep esen ações he áldicas égias peninsula es. Com e ei o, e an o quan o se pode p esumi pelos es emunhos sigilo- g á icos disponí eis, os p imei os mona cas po ugueses, al ez já com D. A onso Hen iques (1128-1185), mas segu amen e desde D. Sancho I, usa am como símbolos he áldicos um escudo de p a a com cinco escude es de azul pos os em c uz, cada um deles ca egado com um núme o mui o a iá el de besan es de p a a, que i iam a ixa -se em cinco pos os em aspa. Assim o usa am o seu ilho, D. A onso II, e o seu ne o, D. Sancho II. O i mão des e e sucesso , como se acabou de e e i , al e ou as a mas acima desc i as, ac escen ando ao escudo uma bo dadu a e melha ca egada po um núme o a iá el de cas elos de ou o, os quais acaba iam po ixa -se em se e, e assim o usa am os descenden es de D. A onso III, com uma ligei a al e ação du an e o início da Dinas ia de A is, e assim con inua am a é aos nossos dias. T adicionalmen e en endidas como um ac escen o que p e endia su- blinha a conquis a dos cas elos alga ios, não es am hoje quaisque dú idas quan o ao seu e dadei o sen ido. Impossibili ado de usa as mesmas a mas he- áldicas que o i mão mais elho, D. A onso op ou po ac escen a -lhes, po di e- ença, a bo dadu a com a ep esen ação he áldica das a mas de sua mãe, U aca de Cas ela, al como o ize am na co e ancesa os seus p imos co-i mãos, Robe o de A ois, A onso de Poi ie s e Ca los de Anjou, que di e encia am as suas a mas he áldicas das do i mão, o Rei São Luís, conjugando de di e en es o mas as lo es-de-lis com os cas elos da sua mãe, B anca de Cas ela, i mã de U aca, como oi demons ado já há mui os anos de o ma exempla 11. Assumido o ono po uguês sem qualque con es ação –e eg essando ao io condu o que nos em le ado a acompanha a pa en ela po uguesa do Rei Sábio–, D. A onso III p epa ou uma úl ima campanha con a os mou os, 11 C . Faus ino Menéndez Pidal de Na ascués, He áldica Medie al Española. I – La casa eal de León y Cas illa, Mad id, Hidalguia, 1982, 48-49 e 59-68. 236 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] concluindo a conquis a do Alga e em 1249. O a es a conquis a, na óp ica do he dei o dos einos de Cas ela e Leão, e em pa icula pelos in e esses des e úl imo eino, e a do âmbi o das conquis as leonesas, uma ez que o Alga e pe encia ao eino de Niebla e, logo, e a á ea de conquis a do Reino de Leão. Cla o es á que a pe gun a que se segue nunca se á espondida: se a conquis a do Alga e i esse sido p o agonizada po D. Sancho II, o u u o Rei Sábio ê-la-ia igualmen e con es ado? Seja como o , a e dade é que esse con li o i ia a opô os dois mona - cas, com gue a abe a em á ios momen os, acabando po se esol ido a a és de um aco do de delimi ação das on ei as en e os dois einos, celeb ado em Badajoz em 1267, e que já i e a uma isí el on ade mú ua de esolução no ma imónio que uniu Bea iz de Cas ela a D. A onso III de Po ugal, celeb ado em 125312. 12 Sob e es e impo an e a ado diplomá ico e on ei iço, c . Manuel González Jiménez, “Las elaciones en e Po ugal y Cas illa: del a ado de Badajoz al T a ado de Alcañices”, in Manuel González Jiménez. Cua o Décadas de Es udios Medie ales, Se illa, Uni e sidad de Se illa, 2011, 507- 522. Também sob e es a ques ão ejam-se as C ónicas po uguesas ci adas an e io men e: Luís Figu a 10. D. A onso III e Dona Bea iz de Cas ela. LA FAMILIA DE ALFONSO X Al onso X e os seus pa en es po ugueses 237 Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Aquele a ado, po ou o lado, esol ia uma ques ão emba açosa pa a Po ugal, como seja a da ob igação eudal de auxílio mili a a Cas ela –uma hos- e de 50 ca alei os–, pela posse do Alga e, abdicando A onso X da mesma em a enção ao ne o. C eio, po ém, que o an asma dessa ob igação eudal pode á e p ejudicado as elações en e o Rei Sábio e o seu ne o, D. Dinis de Po ugal, o e dadei o he dei o do eino alga io po doação do seu a ô, a a és de Dona Bea iz. Já a segui ala emos sob e es e assun o. Chegou o momen o de analisa a ge ação dos ne os po ugueses de A onso X de Cas ela. 4. Os Ne os Po ugueses de A onso X Como se acabou de e , o no o ei de Po ugal, D. A onso III, casou em 1253 com Dona Bea iz, en ão apenas com 11 anos, quando na al u a es a a com ce ca de 40 e ainda casado com Ma ilde de Bolonha, o que como se ia de espe a le ou à excomunhão de ambos. A ques ão na e dade só icou esol ida depois da mo e da condessa, oco ida em 1258, indo depois os ês ilhos mais elhos de A onso e Bea iz a se legi imados pelo Papa U bano IV, em 1263; mas no o al i e am se e ilhos, alguns deles mui o ligados ao a ô ma e no. T aça ei de o ma mui o b e e os seus p incipais dados biog á icos, deixando pa a o inal a igu a do mona ca po uguês D. Dinis, que sucedeu a D. A onso III a pa i de 1279. A ilha mais elha, Dona B anca, nasceu em 1259, ou seja, já depois da mo e da p imei a mulhe de A onso, mas an es da legalização do ma imónio dos pais, pelo que ambém oi legi imada em 1263. Depois do seu égio i mão é a mais bem documen ada, pela sua impo ância no eino de Cas ela, enquan o Senho a das Huelgas de Bu gos (1295-1321). Acompanhou a mãe quando es a se di igiu pa a jun o do Rei Sábio (1282), no quad o da gue a que o opunha ao ilho, i endo em Se ilha a é 1284 e depois na co e do seu io Sancho IV a é i pa a Bu gos13. Filipe Lindley Cin a (ed.), C ónica Ge al de Espanha de 1344, ol. IV, 242, e Adelino de Almeida Calado (ed.), C ónica de Po ugal de 1419, 156-159. 13 Sob e es a In an a po uguesa e a sua impo ância no quad o das elações luso-cas elhanas, ejam-se os elemen os sin e izados po José Augus o de So omayo -Piza o, Linhagens Me- die ais Po uguesas. Genealogias e Es a égias (1279-1325), ol. I, Po o, CEGHHF, 1999, 171; mais ecen emen e, ejam-se os es udos de Ca los Regle o de la Fuen e, “Las «seño as» de las Huel- gas de Bu gos: in an as, monjas y encomende as”, e-Spania, 24 (juin 2016), e de Ghislaine Ba y, Les eligieuses de Cas ille. Pa onage a is oc a ique e o d e cis e cien, XIIe-XIIIe siècle, Rennes, P esses Uni e si ai es de Rennes, 2012. 244 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] po uguesa, em pa icula aquela que exe cia um domínio impo an e sob e a on ei a que sepa a a/unia os dois einos peninsula es25. Uma ez mais, pa a comp eende mos a o igem des es pa en escos de e- mos oca a nossa a enção no a ô pa e no de A onso X, o ei de Leão A onso IX que, depois dos dois ma imónios legí imos, p imei o com Te esa de Po - ugal e depois com Be engá ia de Cas ela, mas ambos anulados canonicamen e de ido à excessi a consanguinidade dos cônjuges, man e e á ias elações de 25 Sob e es a ma é ia e o excelen e es udo de Inés Calde ón Medina, “Las O as Muje es del Rey. El concubina o egio en el eino de León”, en M. R. Fe ei a, A. S. La anjinha y J. C. Mi anda (coo ds.), Seminá io Medie al 2009-2011, Po o, Es a égias C ia i as-SMELPS (FCT), 2011, 255-287. Figu a 14. Famílias Reais de Cas ela, A agão e Po ugal (Sécs. XII-XIV). LA FAMILIA DE ALFONSO X Al onso X e os seus pa en es po ugueses 245 Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Figu a 15. A onso X – pa en escos po concubina o. 246 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] concubina o, a mais p olongada das quais acon eceu com Dona Te esa Gil de So e osa, uma a is oc a a po uguesa da qual e e qua o ilhas, uma das quais, Ma ia A onso, oi aman e do p óp io sob inho, A onso X, do qual e e uma il- ha; e ou a, U aca A onso, oi cunhada de Mayo Guillén de Guzmán, ambém aman e do mesmo sobe ano, de cuja elação nasceu Bea iz, a mãe de D. Dinis de Po ugal26. Como se ê, e a impossí el uma maio p oximidade en e os ac- o es des e denso en amado amilia . 7. Conclusões A ap esen ação dos pa en es po ugueses de A onso X de Cas ela, o Rei Sábio, oi uma excelen e opo unidade pa a e lec i sob e mui os aspec os que ajudam a comp eende ques ões bas an e complexas das elações polí icas e diplomá icas que o am con o mando os di e en es einos peninsula es. Como icou pa en e ao longo dos ês dias des e encon o cien í ico, as elações de pa en esco o am ecendo uma eia ão ape ada nos elacionamen os en e as di e en es amílias eais, que é quase impossí el ala de uma sem e que, quase ob iga o iamen e, ala das ou as. Po ou o lado, p a icamen e odos os ponen es ala am de sen imen os, de a inidades ou de empa ias, po que o his o iado , mesmo quando sabe que mui o possi elmen e nunca consegui á sabe a e dade, en a semp e humani- za um pouco mais as pe sonagens que p ocu a comp eende , como se isso as colocasse mais pe o de si p óp io, ajudando-o assim a comp eendê-las melho . Desse pon o de is a, o que se pode dize sob e o Rei Sábio e o seu ne o po uguês, o Rei Poe a? Is o mesmo, ou seja, ainda que D. Dinis não enha acei ado uma ap oximação ao seu a ô, não se pode nega que es e de e á e sido um dos seus g andes modelos, seja numa pe spec i a polí ica e ins i ucio- nal ou numa pe spec i a cul u al27. Na e dade quando, no inal da sua ida, o mona ca po uguês de on ou o seu p óp io ilho e he dei o (D. A onso IV, 26 Sob e es a impo an e linhagem e a sua dupla in luência em Po ugal e Leão nos séculos XI e XIII, eja-se o ecen e abalho de Inés Calde ón Medina, Los So e osa: una Pa en ela Nobilia ia en e T es Reinos. Pode y pa en esco en la Edad Media hispana (ss. XI-XIII), Valladolid, Ediciones Uni- e sidad de Valladolid, 2018. 27 Sob e a in luência dos códigos legisla i os de A onso X, nomeadamen e as Pa idas, na acção go e na i a de D. Dinis, c . José Domingues, “A T adição Medie al das Se e Pa idas em Po ugal”, in 7Pa idasDigi al. Edición c í ica digi al de las «Sie e Pa idas» (2017), 1, 1-14 (h ps://7pa idas. hypo heses.o g/692). LA FAMILIA DE ALFONSO X Al onso X e os seus pa en es po ugueses 247 Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] 1325-1357)28, não pode e deixado de pensa nos con u bados anos de 1282- 1284 quando o seu a ô, p a icamen e con inado à lealdade de Se ilha e de um pequeno g upo de iéis, so eu a in es ida do p óp io ilho, acoli ado po odos os descon en es com a polí ica cen alizado a gizada po A onso X. Se á mui o eme á io da minha pa e, no inal, endo em con a o ac o de ambos comunga em da mesma ideia de um pode égio cen alizado e que con olasse os pode es senho iais e concelhios, ambos cul íssimos e ambos poe- as, se á eme á io da minha pa e, epi o, ac edi a que D. Dinis admi ou o a ô? Fon es e Bibliog a ia Ba y, Ghislaine: Les eligieuses de Cas ille. Pa onage a is oc a ique e o d e cis e cien, XIIe- -XIIIe siècle, Rennes, P esses Uni e si ai es de Rennes, 2012. Bení ez Gue e o, Ca men (ed.): C ónica de Fe nando IV. Es udio y edición de un ex o pos al onsí, El Pue o de San a Ma ía, Ediciones Uni e sidad de Se illa-Cá ed a Al onso X El Sabio, 2017. B anco, Ma ia João Violan e: D. Sancho I. O Filho do Fundado , Lisboa, Cí culo de Lei- o es, 2006. Calado, Adelino de Almeida (ed.): C ónica de Po ugal de 1419. Edição c í ica com In odu- ção e No as de ..., A ei o, Uni e sidade de A ei o, 1998. Calde ón Medina, Inés: Cum magna ibus egni mei. La nobleza y la mona quía leonesas du an e los einados de Fe nando II y Al onso IX, Mad id, CSIC, 2011. Calde ón Medina, Inés: “Las O as Muje es del Rey. El concubina o egio en el eino de León”, en M. R. Fe ei a, A. S. La anjinha y J. C. Mi anda (coo ds.), Seminá io Medie al 2009-2011, Po o, Es a égias C ia i as-SMELPS (FCT), 2011, 255- 287. Calde ón Medina, Inés: “La Solida idad Familia . La pa icipación de la nobleza leo- nesa en la gue a ci il de Po ugal (1245-1247)”, Hispania. Re is a Española de His o ia, 73/245 (2017), 617-646. Calde ón Medina, Inés: Los So e osa: una Pa en ela Nobilia ia en e T es Reinos. Pode y pa en esco en la Edad Media hispana (ss. XI-XIII), Valladolid, Ediciones Uni e sidad de Valladolid, 2018. Cin a, Luís Filipe Lindley (ed.): C ónica Ge al de Espanha de 1344. Edição c í ica do ex o po uguês po ..., ol. IV, Lisboa, Imp ensa Nacional-Casa da Moeda, 1990. Domingues, José: “A T adição Medie al das Se e Pa idas em Po ugal”, in 7Pa idasDigi al. Edición c í ica digi al de las «Sie e Pa idas» (2017), 1, 1-14 (h ps://7pa idas.hy- po heses.o g/692). 28 Sob e es e mona ca, c . Be na do de Vasconcelos e Sousa, D. A onso IV (1291-1357), Lisboa, Cí culo de Lei o es, 2005. 248 XI SEMANA DE ESTUDIOS ALFONSÍES José Augus o de So omayo -Piza o Alcana e XI [2018-2019], [221 - 248] Fe nandes, He menegildo: D. Sancho II. T agédia, Lisboa, Cí culo de Lei o es, 2006. Fe ei a, João Paulo Ma ins: En e Consanguinidade e Na u alidade. A Mo imen ação da Nob eza Po uguesa en e Po ugal e Leão (1157-1230), Po o, Facul ade de Le as, 2010 (disse ação de mes ado, policopiada). González Jiménez, Manuel: Diploma á io Andaluz de Al onso X, Se illa, El Mon e. Caja de Huel a y Se illa, 1991. González Jiménez, Manuel: C ónica de Al onso X. Según el Ms. II/2777 de la Biblio eca del Palacio Real (Mad id), Mu cia, Real Academia Al onso X El Sabio, 1998 (Ed. po …). González Jiménez, Manuel: “Las elaciones en e Po ugal y Cas illa: del a ado de Badajoz al T a ado de Alcañices”, in Manuel González Jiménez. Cua o Décadas de Es udios Medie ales, Se illa, Uni e sidad de Se illa, 2011, 507-522. Holanda, An ónio de e Bening, Simão: A Genealogia do In an e Dom Fe nando de Po u- gal (Ed. po Ma im de Albuque que e João Paulo de Ab eu Lima), Po o-Lisboa, Comissa iado pa a a XVII Exposição Eu opeia de A e, Ciência e Cul u a, 1984. Lo enzo, Ramón (ed.): La T aducción Gallega de la C ónica Gene al y de la C ónica de Cas illa, 2 ols., O ense, Ins i u o de Es udios O ensanos «Pad e Feijoo», 1975. Menéndez Pidal, Ramón (ed.): P ime a C ónica Gene al de España que mandó compone Al onso el Sabio y se con inuaba bajo Sancho IV en 1289, 2 ols., Mad id, Edi o ial G edos, 1955. Menéndez Pidal de Na ascués, Faus ino: He áldica Medie al Española. I – La casa eal de León y Cas illa, Mad id, Hidalguía, 1982. Regle o de la Fuen e, Ca los: “Las «seño as» de las Huelgas de Bu gos: in an as, mon- jas y encomende as”, e-Spania, 24 (juin 2016). So omayo -Piza o, José Augus o de: Linhagens Medie ais Po uguesas. Genealogias e Es a égias (1279-1325), 3 ols., Po o, CEGHHF, 1999. So omayo -Piza o, José Augus o de: D. Dinis (1261-1325), Lisboa, Cí culo de Lei- o es, 2005. Sousa, Be na do de Vasconcelos e: D. A onso IV (1291-1357), Lisboa, Cí culo de Lei- o es, 2005. Ven u a, Leon ina: D. A onso III, Lisboa, Cí culo de Lei o es, 2006. Vila , He mínia de Vasconcelos: D. A onso II. Um Rei sem empo, Lisboa, Cí culo de Lei o es, 2005.