13
[Os monumen os] si uam-se no ce ne de an as das ques ões em mu ação na mode nidade que o
seu p óp io es a u o é complexo. São len os numa e a de elocidade, pe manen es numa e a de
obsolescência, inú eis num mundo dedicado às mo i ações do luc o e implacá el p agma ismo.
Inclinam-se pa a ás enquan o a mode nidade co e pa a a en e e mui as ezes lidam com a
mo e po en e o p o undo descon o o que ela p o oca.
¹
E, em de e minado momen o, ambém eles mo em.
Monumen os e memo iais são ges os de ep esen ação polí ica, a i mações em espaços
públicos que in e pelam os cidadãos, con idando à e lexão sob e acon ecimen os passados. P ocu am
suspende o empo e a sua pe manência é legi imada pelo signi icado his ó ico e polí ico, celeb ado
em a os o iciais e em ce imónias pe iódicas. Se a p ojeção e cons ução de monumen os é um exe cício
de au o ia e de elações de pode , a p ojeção e a cons ução da memó ia é mais di usa e é um exe cício
cole i o de celeb ação, negação, essigni icação e apagamen o de e en os passados e, ambém, de
na a i as mu á eis do passado. Nes e ensaio analisamos as ensões ecen es em o no de um g upo
especí ico de monumen os so ié icos, si uados nas epúblicas que cons i uí am os limi es ociden ais
da an iga União So ié ica, pa icula men e a Es ónia, a Le ónia e a Uc ânia, baseando-nos nas nossas
obse ações no e eno e nos nossos egis os o og á icos
²
.
Ob as de a e públicas monumen ais, que celeb am i ó ias e assinalam acon ecimen os
bélicos es ão necessa iamen e ca egadas de ideologia, uma ez que es ão equen emen e alinhadas
com os pode es que as encomendam. Obse ámos que, pa a P oje a Memó ia
³
, exis em di e en es
es a égias e á icas de desenha e cons ui (e mui as ezes en a man e ou muda ) a memó ia
his ó ica. Se a a qui e u a e as a es plás icas endem a ei e a a memó ia ou a e i a o esquecimen o
ao p oje a no os locais de homenagem e de con emplação, p ese ando-os imaculados, a assunção
de incomple ude, desapa ecimen o e uína implicada na a queologia e no pa imónio sublinha
as ensões em o no da p ese ação de obje os do empo, da dissolução de e e en es es á eis (e da
p óp ia acção de cuida ). Os no os es udos sob e pa imónio in eg am ambém as o ças de des uição
— daí a e e ência eco en e a palimpses os, descons ução e à p ocessualidade do empo.
Na memó ia da gue a, monumen os a he óis, ba alhas e acon ecimen os he óicos con ibuem
pa a ixa momen os de i ó ia, mas ambém pa a eco da os momen os de ho o e a iolência
pe pe ada, como é o caso de campos de
concen ação, campos de p isionei os, locais
de esis ência e mo e, como alas comuns e
ou as homenagens em cemi é ios locais. A
memo alização da gue a implica ambas as
pe spe i as: a i ó ia dominan e e os ho o es
da iolência. Vi ó ia, he óis e ho o es não
são signi ican es es á eis na medida em que a
legi imidade do discu so sob e o signi icado pode
ela p óp ia o na -se num campo de ba alha
⁴
.
He oísmo e iun o podem muda e al e a -se com
o empo, os seus símbolos e ep esen ação podem
so e um p ocesso complexo de essigni icação.
Monumen os e memo iais p olongam
as ideias de egimes de pode que não podem
se desligados da sua semió ica ma e ial, como
encapsulamen os óxicos. A c iação de ob as
de a e monumen ais é an o uma encomenda
desejada po a is as e a qui e os, que es ão (ou
se o nam) alinhados com os egimes, como é
desp ezada e comba ida pelas o ças da oposição,
cí ica e a ís ica. Du an e o seu empo de ida,
os monumen os são sancionados a a és de
mani es ações e in e enções públicas em lu as
polí icas e g e es, adicionando ou as camadas de
signi icado às peças o iginais.
12 REPORTAGEM
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
1. And ew M. Shanken, The E e yday Li e o
Memo ials, New Yo k: Zone Books, 2022, p. 322.
2. O abalho de campo do g upo Nomadic
Resea ch a he F inges na Es ónia oi
possibili ado pelo Cos Ac ion CA18136
(Eu opean Fo um o Ad anced P ac ices – EFAP)
e apoiado pela Academia das A es da Es ónia
e o NGO SQRIDGE, 2022. A in es igação da
Inês na Le ónia oi subsidiada pelo Lab2PT,
Uni e sidade do Minho, 2022; e na Uc ânia pelo
E asmus+ a a és da Uni e sidade do Po o e da
Uni e sidade Es a al Pedagógica Pa lo Tychyna
de Uman, 2019.
3. Inês Mo ei a, Elena Lac uz (eds.), P ojec ing
Memo y, K akow: IFC, 2017.
4. Nico Ca pen ie , Ru h-Helene Melio anski, Pille
Runnel, Inês Mo ei a, “The Discu si e-Ma e ial
S uggle o e Legi ima e He oism: A Visual Essay
on Floa ing Signi ie s and Thei Ma e iali y in he
Es onian Second Wo ld Wa Memo ialscape”,
Memb ana – Jou nal o Pho og aphy, Theo y and
Visual Cul u e (no p elo).
O Monumen o à Mãe Pá ia, de Vasyl Bo odai,
encon a-se em Kyi ol ado pa a a Rússia
e segu ando um con es ado escudo com os
símbolos da ex União So ié ica. Faz pa e do
Museu de His ó ia da Uc ânia na Segunda Gue a
Mundial e o seu u u o es á em deba e.
© Inês Mo ei a, 2019
Monumen o à G ande Gue a Pa ió ica em
en e da Uni e sidade Es a al Pedagógica Pa lo
Tychyna de Uman, Uc ânia. © Inês Mo ei a, 2019.
A Segunda Gue a Mundial oi um acon ecimen o
complexo. Na União So ié ica chamou-se
G ande Gue a Pa ió ica e o seu en endimen o
geopolí ico oi di e en e do ociden al, uma
ez que os so ié icos es a am a comba e a
Alemanha nazi pa a econquis a o e i ó io
das suas epúblicas (p e iamen e ocupado). Os
memo iais da Gue a e e em-se a 1941–1944 e
não à du ação o al da Segunda Gue a Mundial
(1939–1945), exibindo a es ela ou os símbolos
comunis as pa a celeb a a Vi ó ia So ié ica sob e
os exé ci os nazis.
A MORTE E VIDA
DOS MONUMENTOS
SOVIÉTICOS
1514
Imedia amen e após as es au ações da independência dos anos 1990, a coexis ência desses
símbolos e es u u as a i ma i os no espaço público ainda e a possí el e pa cialmen e ole ada.
Mui os dos monumen os o am man idos enquan o uma plu alidade de iden idades, men alidades e
um ce o sen ido de he ança cole i a pôde se de endido e, consequen emen e, p o egido — embo a
não necessa iamen e p ese ado. Di e en es g upos iden i á ios den o de cada país, como es ónios
e ussos, le ões e ussos, uc anianos e ussos, an o ci is como mili a es, p oje am di e en es
signi icados nessas es u u as monumen ais e épicas, com á ias
nuances de sen imen os e opiniões, da nos algia à negação.
Du an e longos pe íodos ( empos “no mais”), a ensão em o no
de um legado epudiado e a e gonha de um passado cole i o
exp essou-se como um azio espec al, ou oska, e um e i a o al
desses ac os e emas.
Em momen os mais di íceis, as ensões esul am em a aques
iconoclas as isce ais e emo i os. A gue a na Uc ânia o nou ób io
o descon en amen o e descon o o que os monumen os p o ocam e
p ecipi ou mo imen os nacionais pa a a sua emoção
¹⁰
. Já em 2015
com a “Lei da Descomunização”, a Uc ânia inha dec e ado a elimi-
nação de símbolos de espaços públicos, edi ícios e monumen os.
AS REDES SOCIAIS E A VISIBILIDADE INTERNACIONAL
Da P ima e a Á abe a Geo ge Floyd e às mani es ações
an i acismo, à Re olução da P aça Maidan (ou Re olução da Dignidade), mas ambém a mui os
p o es os decolonialis as, na úl ima década as mul idões di igi am-se, mais uma ez, con a
monumen os. Su gi am no os ângulos, desde a p ese ação à sua ida quo idiana, como, po exemplo,
o li o do his o iado da a qui e u a And ew M. Shanken The E e yday Li e o Memo ials, publicado
pela Zone Books, como o nome indica abo dando a ida quo idiana dos memo iais e cen ando-se nos
modos como os monumen os ísicos são a i ados e desa i ados como locais celeb a ó ios.
No que diz espei o aos an igos monumen os so ié icos, a e emo-nos a conside a ou as
pe spe i as pa a além da ida ma e ial e quo idiana, nomeadamen e a sua ida social (mediá ica).
P ecedido po sucessos come ciais como o li o de 2011 da Taschen CCCP: Cosmic Communis
Cons uc ions¹¹, disponí el globalmen e desde a Amazon aos supe me cados, a es é ica espacial
so ié ica o nou-se mais isí el na úl ima década, a pa da disseminação de lemb anças e o- in age¹².
Num p ocesso pa alelo, oi mapeada a disseminação de pa imónio cul u al em pe igo, incluindo
ob as do mode nismo socialis a
¹³
, a qui e u a b u alis a
¹⁴
, pequenas in aes u u as como pa agens
de au oca o
¹⁵
ou mu ais. As no as idas digi ais na in e ne , com o p edomínio das edes sociais,
aumen a am ainda mais o in e esse e a sensibilização pa a os monumen os, que a a és de bancos de
dados de p o eção do pa imónio
¹⁶
, em po ólios o og á icos ou e is as cul u ais
¹⁷
.
O in e esse in e nacional pela a qui e u a e a a e do mode nismo pôs es e ema em
des aque, con ibuindo pa a um conhecimen o mais sis ema izado e p ocu ando p o ege esse
pa imónio. So ie Mode nism, 1955–1991: Unknown His o y, po exemplo, oi um es o ço pa a
ap esen a , no A chi ek u zen um Wien, uma seleção de exemplos do mode nismo so ié ico do
pós-gue a nas ca o ze epúblicas so ié icas não ussas, mos ando a sua di e sidade cul u al e
as o ocabulá io a qui e ónico, endo sido publicado um li o em 2012 pela Pa k Books¹⁸. Foi a
p imei a en a i a de desc e e de o ma ab angen e obje os cul u ais e o con ex o des e mo imen o
mode no, iden i icando especi icidades locais e p ocessos e olu i os pa icula es, assim como
as ca ac e ís icas especí icas dos a qui e os en ol idos. Po seu u no, o Museum o Mode n
A de No a Io que despe ou o in e esse e a isibilidade in e nacional da a qui e u a, design
e monumen os de uma ou a á ea de on ei a en e Les e e Ociden e, nomeadamen e a an iga
Jugoslá ia, ap esen ando em 2018 uma exposição de obje os de g ande qualidade do mesmo pe íodo:
Towa d a Conc e e U opia A chi ec u e in Yugosla ia, 1948–1980. Ambas as exposições con ibuí am
pa a a sensibilização in e nacional pa a o pa imónio he dado do pe íodo socialis a.
Adicionalmen e, e i a-se que os monumen os ex-so ié icos e os spomeniks
¹⁹
jugosla os êm
idas a i as nas edes sociais que os o nam dia iamen e isí eis, seguidos e consumidos em con as
no Ins ag am
²⁰
e em coleções de publicações di e amen e ex aídas, e p omo idas pelas, edes
sociais
²¹
. As páginas do Ins ag am ap esen am es é icas isuais di e sas de que esul am pe cepções
e na a i as especí icas: e a os con empo âneos nos álgicos de locais he óicos sob céus nublados
e cinzen os (So ie _a ch
²²
); imagens o iginais com uma au a e o- in age (So ie days
²³
); egis os
de po meno es exp essi os com ilus ações alegó icas que acen uam uma a mos e a dis ópica
(B u opolis
²⁴
); de alhes de decadência u bana (say_decay
²⁵
).
Embo a es a abo dagem do pa imónio cul u al possa se con o e sa, de endemos que
o impac o das edes sociais e dos chamados “co ee able books”, ou li os de mesa, despe ou o
5. Nico Ca pen ie , The Discu si e-Ma e ial
Kno : Cyp us in Con lic and Communi y Media
Pa icipa ion, New Yo k: Pe e Lang, 2017;
Nico Ca pen ie , Iconoclas ic Con o e sies:
A Pho og aphic Inqui y in o An agonis ic
Na ionalism, B is ol: In ellec , 2021.
6. www. e l.o g/a/so ia-so ie -monumen -
andalism-uk aine-wa -p o es /32290150.h ml
7. www.a sy.ne /a wo k/k zysz o -wodiczko-
soldie s-and-sailo s-memo ial-a ch-g and-
a my-plaza-b ooklyn-new-yo k
8. O Bal ische Landesweh (Exé ci o Te i o ial
Bál ico), pa e do VI Co po de Rese is as
Alemães e cons i uído pelos alemães dos Países
Bál icos a acou a Es ónia a pa i da Le ónia em
1919, numa en a i a de es abelece um es ado-
an oche p ó-alemão.
9. Adicionando complexidade a o ças e
alianças mu á eis, as B igadas SS es ónias o am
e o çadas com uma b igada de olun á ios
es ónios pa a lu a con a uma possí el e
indesejada ocupação so ié ica.
10. h ps://gis.hu i.ha a d.edu/lenin- alls
11. F édé ic Chaubin,
CCCP. Cosmic Communis
Cons uc ions
Pho og aphed, Cologne: Taschen,
2011.
12. h ps://www.amazon.co.uk/so ie -
memo abilia/s?k=so ie +memo abilia
13.
Ve pla a o ma Socmode nism, um p oje o
desen ol ido pela BACU Associa ion e apoiado
pelo ICOMOS ISC20C: h ps://soche i age.com/
14.
Ve o websi e SOS B u alism do Deu sches
A chi ek u museum (DAM) e da Wüs en o
S i ung com ce ca de 2000 edi ícios lis ados
e mapeados, com mui o poucos exemplos na
an iga URSS: www.sosb u alism.o g
15.
Ve os li os
So ie Bus S ops
sob e as
pa agens de au oca o so ié icas (e o ilme a
es ea em 2023) de Ch is ophe He wig: h ps://
www.so ie buss ops.com/
16.
Pla a o ma Socmonumen ala , p oje o
desen ol ido pela BACU Associa ion e apoiado
pela O dem dos A qui e os Romenos (O.A.R.):
h p://socmonumen ala .com/
17.
Cal e Jou nal
, uma e is a sob e pa imónio
cul u al na Eu opa de Les e, nos Balcãs, no
Cáucaso e na Ásia Cen al, oi suspensa após o
início da gue a na Uc ânia. In i ula-se ago a
New Eas Digi al A chi e
: h ps://www.new-eas -
a chi e.o g/
18.
Ka ah ina Ri e , Eka e ina Shapi o-Obe mai ,
Alexand a Wach e ,
So ie Mode nism, 1955–1991:
Unknown His o y
, Zu ich: Pa k Books, 2012.
19. Base de dados dos Spomenik:
h p://www.spomenikda abase.o g
20. Hash ags: #socmod #socialis mode nism
#SOSB u alism #b u alism #b u alis _
a chi ec u e #conc e e #b u
21. URBANICA G oup, com li os sob e o
mode nismo socialis a na an iga Jugoslá ia,
Alemanha, Moldá ia, Cáucaso, en e ou os: h ps://
u banicag oup. o/. Fuel, com í ulos como
So ie
Mode nis A chi ec u e in Cen al Asia ou So ie
Bus S ops
: h ps:// uel-design.com/publishing/
22. h ps://www.ins ag am.com/so ie _a ch/
23. h ps://www.ins ag am.com/so ie days/
24. h ps://www.ins ag am.com/b u opolis/
25. h ps://www.ins ag am.com/say_decay/
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel A Mo e e Vida dos Monumen os So ié icos
Discu sos e p á icas con a-hegemónicos
⁵
são-lhes di igidos, al e ando as
mensagens celeb a ó ias a a és de in e enções cí icas e a ís icas, na maio ia dos
casos e éme as, como êm sido as sucessi as in e enções anónimas an i-K emlin no
Monumen o ao Exé ci o So ié ico em Só ia, desde 2011
⁶
. As ob as de a e do a is a
búlga o Ch is o, ei as em colabo ação com a sua companhei a Jeanne-Claude,
assim como as do a is a polaco K zysz o Wodiczko, são p oduções monumen ais
(e encomendas o iciais) que ins igam a essigni icação de monumen os his ó icos —
como é o caso do abalho pós umo L’A c de T iomphe, Empaque é [A co do T iun o,
empaco ado] em Pa is — ou que dialogam com e en os e si uações con empo âneos,
como a p ojeção de mísseis ame icanos e so ié icos no Soldie s and Sailo s Memo ial
A ch, em B ooklyn
⁷
.
FACTOS E REPRESENTAÇÕES
A complexa his ó ia do século XX p oduziu deslocações de on ei as, anexações,
gue as e alianças po oda a Eu opa. Após a p oclamação da independência dos
Países Bál icos e da Uc ânia em 1918, sucede am-se di e en es ocupações desses
e i ó ios nas décadas seguin es. Na egião do Bál ico, po exemplo, en e 1918 e
1920 a Es ónia a ou a chamada Gue a da Independência con a a União So ié ica
— e em de e minado momen o con a as o ças alemãs (bál icas)
⁸
—, endo a sua
independência sido econhecida em 1920.
En e 1939 e 1941 a Alemanha e a União So ié ica assina am um pac o que
colocou a Es ónia e a Le ónia na es e a de in luência so ié ica. O ano 1941 é um
ma co impo an e, em que a Alemanha nazi a aca a União So ié ica, su p eendendo
Es aline e conquis ando a egião bál ica so ié ica, apesa dos es o ços da esis ência
ci il. O exé ci o nazi ocupou a egião, que em conjun o com a pa e ociden al da
Bielo ússia passou a o ma o Reichskommissa ia Os land [Comissa iado do Reich
dos Te i ó ios do Les e], onde o Holocaus o se es endeu, com a limpeza de mino ias
eligiosas e é nicas e de comunis as. Em 1944 a União So ié ica e omou o con ole
da egião do Bál ico, de o ando a Alemanha nazi apesa de esis ência de alemães e
es ónios
⁹
, endo a ocupação so ié ica das Repúblicas do Bál ico — Es ónia, Le ónia e
Li uânia — du ado a é 1991.
Um pouco mais a sul, as on ei as pe manecem ins á eis a é aos dias de
hoje. A República Socialis a So ié ica da Uc ânia oi es abelecida em 1921, depois
de o Exé ci o Ve melho e conquis ado dois e ços da Uc ânia, enquan o o e ço ociden al passou
a pe ence à Polónia. Em 1939, como acon eceu no Bál ico, a União So ié ica anexou a Uc ânia
Ociden al, nos e mos do Pac o Ge mano-So ié ico de Não-Ag essão. Em 1941 oi a ez da Alemanha
nazi ocupa a Uc ânia e o país so eu uma e í el de as ação a é 1944. A pa i daí pe maneceu na
es e a so ié ica a é 1991, com ocupações e ans e ências e i o iais que du am a é hoje. Em 1954, o
líde so ié ico ans e iu a Península da C imeia pa a a Uc ânia, um a o ainda em dispu a se e décadas
passadas. A anexação da C imeia pela Rússia em 2014 eab iu as ensões en e o Les e e o Ociden e.
As in asões ussas da Uc ânia, p imei o em 2014 e depois a gue a em 2022, desencadea am
ensões, eceios, mas ambém alianças na egião les e da Eu opa, sublinhando as cono ações
nega i as des es elemen os celeb a ó ios. Mais uma ez, os símbolos e e e ências comemo a i os
so ié icos em espaços públicos es ão a se al o de p ocessos de demolição ao ab igo de di e en es leis,
egulamen os, ela ó ios e pe i os en ol idos nos di e en es países.
SÍMBOLOS MANCHADOS
Rep esen ações de pode es an e io es e de o ças mili a es são mo i os cul u ais e polí icos
con o e sos, e o igem de c escen e ensão especialmen e em egiões onde as on ei as, a
nacionalidade e o egime polí ico mudam com equência. Mesmo quando ascinan es na sua
o ma, exp essão, ma e iais e dimensões, a e e ência a ac os d amá icos ou mu á eis — como os
monumen os he óicos ao Soldado Desconhecido em an igas colónias, à amizade com an igos aliados
ou à i ó ia sob e ou as nações — o nam-se assun os que eque em a enção cu a o ial.
Se não é possí el impo uma abo dagem única à pa imonialização das he anças
cul u ais so ié icas den o de cada país, se ia ainda mais di ícil impô-la en e di e en es nações.
Independen emen e do alo in ínseco a ís ico, a qui e ónico, paisagís ico e u banís ico da maio ia
des es legados do século XX, os monumen os he óicos so ié icos, jugosla os e ou os, p o a elmen e
não são pe cecionados como pa imónio nacional pelos a uais cidadãos dos di e en es países em causa
(ou po g ande pa e) e êm sido in e p e ados di e en emen e em empos ecen es, à medida que,
desde 1991, êm mudado nações, he óis, e iados e a é os nomes das gue as a adas.
Monumen o aos Soldados Caídos no
cemi é io so ié ico de Valmie a, Le ónia.
© Inês Mo ei a, 2022.
Em 1944 oi assinado um aco do en e
a Rússia e a Le ónia pa a p ese ação e
manu enção de lápides e cemi é ios de gue a:
os monumen os e memo iais na Le ónia
não pode iam se eliminados, enquan o a
manu enção e conse ação das sepul u as de
gue a é assegu ada pela Embaixada ussa,
como acon ece com os cemi é ios mili a es da
Segunda Gue a Mundial.
A peça
Middle Way
, c iada pelo a is a omeno
Bogdan Rață, es á ins alada em en e do
pedes al onde se encon a a o monumen o a
Lenine no cen o de Kyi . © Inês Mo ei a, 2019.
Em 2014, du an e a Re olução da Dignidade, a
es á ua oi iolen amen e despedaçada, mais
a de subs i uída pelo iden e uc aniano, em
en e do qual oi ins alada es a mão na co azul
o e que ep esen a a Uc ânia, ao que se seguiu a
eliminação de 320 es á uas nesse mesmo mês e
5.500 du an e o ano 2017.
1716
in e esse e uma elação es é ica a e i a com es es legados. E essa isibilidade e
ascínio, embo a pa adoxais, a i a am o deba e in e nacional e sensibiliza am pa a
o ema
²⁶
.
ALGUMAS LUTAS MONUMENTAIS
Os monumen os con inuam a le an a ques ões que se elacionam com a ida
social, polí ica e a e i a nas ês nações abo dadas nes e ensaio — Le ónia,
Es ónia e Uc ânia — mesmo quando o signi icado o iginal es á de ini i amen e
co ompido
²⁷
. Ti emos di iculdade em ixa pe spe i as signi ica i as pa a os
lei o es in e nacionais de a qui e u a em cená ios an o de al e ações geopolí icas
como de ensão sob e o pa imónio, ousando ap esen a a a és de uma cu ado ia
cuidadosa uma seleção de locais nos limi es les e da Eu opa. En ando no domínio
do pa imónio não desejado e con o e so e de uma ó mula mais ecen e de
“pa imónio adical” — a que o pensamen o decolonial es á a ac escen a uma
esis ência à pe spe i a colonizada —, alguns monumen os pe mi em que enham à
supe ície di e en es es a os e ensões de o ma mais exp essi a.
Quando o esquecimen o e a en opia não são su icien es pa a ocul a
símbolos, os a aques iolen os e a e en ual demolição dos monumen os o nam-
se uma diligência a i a, como demons a o de ube na Le ónia do gigan esco
Monumen o aos Libe ado es de Riga e da Le ónia So ié ica dos In aso es
Fascis as Alemães, mais ge almen e conhecido como Monumen o à Vi ó ia,
em agos o de 2022. Em Kyi , en e as complexidades da gue a e a iabilização
pela Lei da Descomunização de 2015, os símbolos o am obje o de in e enções,
numa lu a in ensa de alianças e in e p e ações con o e sas, como demons a a
essigni icação e demolição pa cial em ab il de 2022 do majes oso Monumen o
da Comemo ação da Reuni icação da Uc ânia com a Rússia, hoje em dia chamado
Monumen o à Libe dade do Po o Uc aniano. Po odo o e i ó io da Es ónia,
um dos países mais a les e da União Eu opeia, onde a NATO conduz ope ações
mili a es e onde uma pe cen agem da população é usso-descenden e, o Es ado
es á a a ua apidamen e pa a elimina e subs i ui monumen os e memo iais que eco dam a
ocupação so ié ica. Os deba es em o no do Memo ial e Cemi é io de Gue a Maa jamae em Talin
a iculam um complexo palimpses o de di e en es memó ias, adições e in isibilidades que exige uma
in e enção sub il (que en e an o oi suspensa), enquan o nas á eas u ais a eliminação sis emá ica
de memo iais p oduzidos em sé ie — como, po exemplo, ao longo da es ada de Vi su — conduz
à acumulação de símbolos do passado nos quin ais dos museus. Os seus subs i u os, placas neg as
concebidas ecen emen e, dão no os signi icados a e en os passados e a memo iais ausen es.
RIGA, LETÓNIA. O impac o no solo da demolição de um monumen o é o úl imo es á-
dio de uma longa con o é sia pública em o no do pa imónio e do peso de uma he-
ança epudiada. Duas pe spe i as ex emas sob e o seu signi icado con empo âneo
di idi am os le ónios: símbolo da libe ação da Alemanha nazi em 1944 ou símbolo
da eocupação so ié ica dos anos 1940 aos anos 1990?
Em inais de agos o de 2022, o Monumen o aos Libe ado es de Riga e da
Le ónia So ié ica dos In aso es Fascis as Alemães, que celeb a a a i ó ia sob e a
Alemanha nazi, oi demolido depois de um enso deba e com a mino ia ussa que
exis e no país. O Monumen o à Vi ó ia, como e a conhecido, oi p oje ado pelo
a qui e o Alexand Bugae e p oduzido pelos escul o es Le Buko sky e Ai a s
Gulbis em 1985 sob e uma pla a o ma odeada po um pa que público. Consis ia
de ês elemen os: uma escul u a da Mãe Pá ia, um g upo de ês soldados do
Exé ci o So ié ico e um obelisco de 79 me os de al u a, compos o po cinco colunas
encimadas pela simbólica es ela de cinco pon as. Em 2022 apenas oi demolido o
obelisco, desapa ecendo assim aquilo que e a chamado de “Dedo de Mosco o”.
Fo og a ias e ídeos da b u al demolição do obelisco²⁸ ci cula am po odo
o mundo nos p incipais meios de comunicação, consciencializando e eab indo
o deba e sob e o u u o dos monumen os so ié icos o a da Rússia. A emoção
de símbolos na Le ónia pode se en endida como consequência di e a da polí ica
in e nacional ussa, acele ada pela empa ia com a Uc ânia, embo a o deba e du e há
á ias décadas. Na Le ónia, a eliminação de monumen os já es a a em deba e desde
a independência. Em 2007, o Monumen o à Vi ó ia oi bomba deado po um g upo
de ex ema-di ei a, episódio em que mo e am dois memb os do g upo a acan e. As posições públicas
di e gi am de o ma explíci a, en e pe ições pa a a p o eção e ou as pa a a demolição do monumen o.
A Mo e e Vida dos Monumen os So ié icos Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
Monumen o com a Es ela So ié ica em en e do
pos o on ei iço de Na a, Es ónia, em en e à
Rússia. © Inês Mo ei a, 2022
A ida quo idiana des es memo iais inclui a sua
localização espacial e o ganização de p aças, uas,
pa ques e á eas u banas, as deslocações e jus a-
posições de monumen os, a mobilização cole i a e
celeb ações em o no dos memo iais, assim como
os modos de hospi alidade ísica pa a os cidadãos
(como somb as e locais pa a se sen a ). De odas
es as o mas, os monumen os são ap esen ados
como p o agonis as do espaço público.
O Monumen o à Vi ó ia es abelece um diálogo simbólico com um ou o monumen o em
Riga: o Monumen o à Libe dade do escul o le ónio Kā lis Zāle. Seguindo o concei o “B ilha como
uma Es ela!”, e de ac o encimado po uma es ela, a a-se de uma peça de 42 me os de al u a que
comemo a a Gue a da Independência da Le ónia de 1918–1920 e que in eg a cenas e símbolos da
cul u a le ã. A demolição do Monumen o à Libe dade já inha sido discu ida após a ocupação so ié ica
de 1940; endo sob e i ido di e en es en a i as de demolição, o monumen o o nou-se um local de
a i mação da nacionalidade e, po esse mo i o, em sido um espaço de eunião pa a ce imónias o iciais
desde a independência.
KYIV, UCRÂNIA. Um a co monumen al é um símbolo que simul aneamen e une
e sepa a, dependendo a sua dimensão simbólica an o da capacidade ec ónica
de escul o es, a qui e os e engenhei os como da consis ência dos solos sob e o
qual assen a. Es a majes osa ob a de a e pública de 1982 es á ins alada no Pa que
Kh eshcha yk; a peça cen al é um a co de 35 me os de ão em liga de i ânio,
sob o qual se encon a uma composição de duas igu as he oicas masculinas que
ep esen am dois abalhado es — um usso e um uc aniano — que le an am a
aixa da O dem da Amizade en e os Po os. P óxima da peça cen al exis e uma
composição em ped a com um g upo de ep esen an es es a ais e o odo encon a-
se num ecin o ao a li e com um e aço com is a pano âmica pa a o io Dniep .
O a co enquad a o monumen o e a paisagem, c iando um espaço público pa a
celeb ações. A ualmen e, depois de p ocessos de edenominação, de con es ação
pública, de in e enções a ís icas e de a i is as, do desman elamen o e do po encial
deslocamen o pa a um museu ou pa que pa imonial, es e monumen o o nou-se o
pa adigma condensado dos ecen es deba es sob e essigni icação dos monumen os
públicos, ob as de a e e ou os símbolos da p opaganda so ié ica.
C iado pelo escul o A. Skobliko e os a qui e os I. M. I ano , S. My ho odsky e
K. Sydo o , oi inaugu ado em no emb o de 1982 pa a comemo a o 60.º ani e sá io
da União So ié ica e os 1500 anos da undação da cidade de Kyi . Tendo sido p imei o
designado como Monumen o de Comemo ação da Reuni icação da Uc ânia com a
Rússia, oi um símbolo da euni icação dos dois países. O seu í ulo e signi icado
o am pos e io men e al e ados. Após a independência passou a chama -se
Monumen o à Amizade das Nações (ambas independen es).
Depois da Lei da Descomunização uc aniana de 2015, símbolos e ob as de a e
o am e i ados dos espaços públicos. Su p eenden emen e, en e a lei de 2015 e a
in asão de 2022 o Monumen o à Amizade esis iu e man e e o seu pos o como uma
“pon e de a e pública” com a Rússia. Em 2013, a eliminação mais mediá ica de um
monumen o na Uc ânia oi aquela da es á ua de Lenine na P aça Bessa abska du an e um mo im
²⁹
.
Apenas em ab il de 2022, depois da in asão da Uc ânia pela Rússia, es e monumen o passou po um
p ocesso de desman elamen o pa cial.
A o e dimensão simbólica pôde se ap eendida em momen os ecen es de in e enção e éme a
e de essigni icação c í ica, nomeadamen e em 2017 e 2018. A in e enção de 2017 oco eu du an e o
Fes i al da Canção da Eu o isão, quando um a co-í is comple o oi adicionado ao a co, as suas co es
e luzes ans o mando a aus e a es u u a me álica numa a i mação ib an e e es i a da di e sidade.
Embo a não o icialmen e assumida, a in e enção oi lida como uma celeb ação dos mo imen os
LGBTQIA+
³⁰
. O simbolismo do A co da Di e sidade conduziu a p o es os de cidadãos e pa idos de
di ei a, a ando a conclusão dos elemen os colo idos. Pa adoxalmen e, a iluminação no u na do a co
ec ia a o e ei o de um a co-í is e oi man ida mesmo após a lei u a e ónea desse inciden e.
Ou o a o simbólico po pa e de a i is as e a is as em 2018, ainda isí el, é a c iação de
uma b echa neg a, colocada no seu exa o cen o, que di ide o monumen o em duas me ades. Tendo
au o izações esc i as das au o idades (dos Depa amen o da Cul u a, Depa amen o de P o eção do
Pa imónio Cul u al da Municipalidade e Pa que Cen al de Cul u a e Rec eação), a B echa da Amizade
alude à censu a e às de enções polí icas na Rússia enquan o simples e ágil elemen o que e ela as
complexas elações in e nacionais que se acolhem naquela ma can e escul u a ec ónica.
Em ab il de 2022 ci cula am nos meios de comunicação in e nacionais imagens da demolição
pa cial e emoção das igu as dos dois abalhado es. A cabeça a ola de um dos dois homens — o
abalhado usso — anuncia a que o p olongado cisma simbólico inha passado pa a uma ase de
u u a inal. O apagamen o do elemen o que ma e ializa a a amizade no monumen o — dois co pos
a segu a a aixa da O dem da Amizade en e os Po os — é uma decla ação simbólica de g ande o ça
num país do qual uma pa e subs ancial do e i ó io es á ocupada pelo exé ci o usso. Libe ado des a
aliança, em maio de 2022 o monumen o oi edenominado como Monumen o da Libe dade do Po o
Uc aniano.
26.
Radical He i age: T acing Resis ance in (Pos )
Socialis Eu ope
, wo kshop sob e o pa imónio
socialis a ealizado em Zag eb, na C oácia
como pa e da T ac Cos Ac ion, anunciado (e
compa ecido) g aças à di ulgação in e nacional
no Facebook.
27. Nico Ca pen ie , Inês Mo ei a, Ru h-Helene
Melio anski, Pille Runnel, “Palimpses ic
Memo ializa ions o Wo ld Wa II: A Visual
Essay on Ma e ial Displacemen s and Discu si e
S uggles in he Es onian Memo ialscape” (a
publica em 2023).
28.
Vídeo: h ps://www. hegua dian.com/
wo ld/2022/aug/25/la ia- opples-so ie -e a-
obelisk-amid-backlash-agains - ussia
29. h ps://www. hea lan ic.com/in e na ional/
a chi e/2013/12/ he- ema kable-his o y-
behind-uk aines- oppled-lenin-s a ue/282141/
30. h ps://www.nbcnews.com/ ea u e/nbc-ou /
uk ainian-an i-gay-g oups-p o es -eu o ision-
di e si y- ainbow-n755551
An es e du an e a demolição do Monumen o aos
Libe ado es de Riga e da Le ónia So ié ica dos
In aso es Fascis as Alemães. Fo os: Vals s Policija,
2022
O Monumen o à Amizade em 2019, quando se
chama a Monumen o à Amizade das Nações
(Uc ânia e Rússia), com a in e enção B echa
da Amizade isí el no al o. No Dia da Vi ó ia de
2019 (a 9 de maio), o ecin o es a a em ob as,
impedindo celeb ações ou mani es ações jun o
ao a co. © Inês Mo ei a, 2019
1918
TALIN, ESTÓNIA. A Es ónia so eu uma sequência complexa de ocupações, ba alhas e baixas que
i e am o seu impac o nos locais de memó ia. Um exemplo des es monumen os com múl iplas
camadas de sen ido é o Memo ial Maa jamäe em Talin. C iado em 1940 pa a ol a a sepul a os
ma inhei os so ié icos que inham sido execu ados em 1919 no campo mili a de Naissaa
³¹
, em
1941, depois de o exé ci o nazi cap u a Talin, Maa jamäe o nou-se no local onde o am sepul ados
2300 soldados alemães (e ce ca de 100 es ónios), adqui indo assim uma segunda camada de sen ido,
di e en e da o iginal, como local de e-en e amen o.
Quando a União So ié ica ol ou a con ola a Es ónia, em 1944, o cemi é io alemão oi
le an ado e o local ol ou a se um sí io de en e amen o do Exé ci o Ve melho e da F o a do Bál ico
³²
.
Des a ez, odos os indicado es do cemi é io mili a alemão o am emo idos. Depois da ecupe ação
da independência, o cemi é io alemão oi es au ado e as sepul u as e nomes cla amen e assinalados
em 1998
³³
. Em 1957, pa a além dos es os mo ais dos soldados so ié icos sepul ados em 1944, a
eco dação do soldado Nikono oi associada a Maa jamäe e a sua his ó ia inco po ada nos ei os
he óicos, sendo a ansladação dos seus es os mo ais acompanhada po uma placa de b onze. A sua
his ó ia subsis iu a é ma ço de 1992, quando o monumen o oi eliminado, em conjun o com ou os da
e a so ié ica e anspo ado pa a o Museu de His ó ia da Es ónia.
A 30 de julho de 1960, du an e os anos de ocupação so ié ica,
oi inaugu ado um eno me obelisco de au o ia do a qui e o Ma
Po e do escul o Lembi Tolli
³⁴
, que comemo a a a e acuação
da F o a do Bál ico de Talin pa a Helsínquia e K ons ad em
1918. Pos e io men e, em 1975, oi inaugu ada no memo ial
uma pla a o ma b u alis a em consola, p oje ada pelo a qui e o
Allan Mu dmaa e o escul o Ma i Va ik
³⁵
, a p imei a ase de um
complexo cuja segunda ase nunca oi in ei amen e concluída
³⁶
.
Nos anos 1970, o memo ial o nou-se no cen o das g andes
ce imónias so ié icas, onde se acendia o ogo de celeb ação
do Fes i al da Canção. Na segunda me ade dos anos 1980 as
ce imónias p ossegui am, mas a conclusão do memo ial o nou-se
p og essi amen e menos p o á el, uma ez que se a a a de um in es imen o demasiado al o.
Um no o es a o de sen ido oi es abelecido a 23 de agos o de 2018, quando oi inaugu ado no
local o Memo ial às Ví imas do Comunismo³⁷, enal ecendo os cidadãos es ónios que caí am í imas do
e o polí ico so ié ico: uma homenagem a odos os que o am assassinados ou mo e am nas p isões e
campos de de enção so ié icos, que o am depo ados pa a a Rússia e ou os luga es, assim como aqueles
que mo e am como I mãos da Flo es a, a gue ilha an isso ié ica da Es ónia e ou os países bál icos.
É Maa jamäe um conjun o de á ios memo iais ou um campo de memó ias com á ias
camadas? Os his o iado es usam a exp essão “ á ios locais memo iais”
³⁸
quando se e e em a
ês elemen os p incipais: um memo ial às í imas do comunismo, uma cemi é io mili a alemão
(o icialmen e p o egido pelas leis in e nacionais dos locais une á ios de gue a) e um complexo de
memo iais nunca concluído da e a so ié ica. É di ícil conside a o complexo so ié ico um memo ial
po que ao con á io do cemi é io alemão e do memo ial es ónio, o memo ial da e a so ié ica é uma
cons ução, embo a co pos eais dos soldados caídos enham sido usados pa a cons ui a na a i a.
Ainda assim, Maa jamäe ambém pode se is o como um memo ial pe manen e dinâmico,
nunca e minado, e um local de memó ia a i a, incluindo de esquecimen o. As pe manen es al e ações
ao longo das di e en es décadas — anos 1940, 1950, 1960, 1970, 1980 e 2010 — são pa e de um longo
p ocesso de econhecimen o e de omada de decisões (mais de 30 anos) sob e o modo como p ocede .
A adição de no os es a os ma ca Maa jamäe desde o início do século XX, não dependendo da memó ia
cole i a mas de uma mescla de omadas de decisão cen alizadas so ié icas, locais e nacionais.
Também é con o e so e e i -se ao local como “negligenciado”, po que nunca oi concluído,
endo an es semp e sido demolido e depois econs uído (não eno ado). Es e é um espaço cons i uído
po pe manen e mu ação: eno ação, demolição, subs i uição. Em 2022 o G upo de T abalho
Go e namen al pa a os Monumen os So ié icos
³⁹
não se decidiu pela eliminação do complexo
memo ial so ié ico, endo em ez disso apelado ao deba e público. A ualmen e uma pa e do
complexo es á edado, incluindo o obelisco, pa cialmen e cobe o de g a i is. En e an o, as placas
comemo a i as o am emo idas do complexo
⁴⁰
.
ESTRADA RISTI-VIRTSU, ESTÓNIA. Enquan o esc e emos es as linhas, deco e na Es ónia um
p ocesso a i o de emoção e essigni icação das sepul u as de gue a. Se o complexo memo ial de
Maa jamäe é excecional pela sua localização na aixa cos ei a, dimensão e i o ial e exp essão
a ís ica, em á eas u ais emo as e longe do olha público das capi ais há cen enas de pequenos,
disc e os e di e si icados memo iais cujo p ocesso de eliminação já oi iniciado. Tal como o
Monumen o à Memó ia em Riga, Le ónia, os memo iais es ónios em locais une á ios o am
emo idos cele emen e em agos o de 2022, mas sem ope ações mediá icas. Segundo o ela ó io, a
Comissão es udou 322
⁴¹
memo iais e lápides e decidiu elimina
ou subs i ui 244, enquan o 74 o am conside ados “neu os” e
se ão assinalados com uma no a placa com a insc ição “Ví imas da
Segunda Gue a Mundial”.
Ao longo da es ada Ris i–Vi su, nas localidades Ki bla,
Lihula, Tuudi, Hanila e Va bla, a municipalidade Lääne anna
emo eu cinco memo iais, a maio ia de cemi é ios locais
⁴²
. Es e
conjun o consis e de peças p e ab icadas, bas an e semelhan es
em dimensões e linguagem, execu adas em ped a cla a, com um
opo em pi âmide, deco adas com uma es ela de cinco pon as e
insc ições. As cinco peças o am emo idas e encon am-se ago a
en e as á o es, nas asei as de um museu local abandonado.
No in e no de 2022, os plin os azios emanescen es cobe os de ne e ap esen a am placas neg as
com insc ições a b anco que diziam “Ví imas da Segunda Gue a Mundial” (em es ónio). Es a
es anha coleção de cinco memo iais, a umados alea o iamen e no pá io de um museu, em en e da
cons ução suspensa de um bloco habi acional so ié ico na pequena cidade cos ei a de Vi su, pe deu
o seu enquad amen o celeb a ó io mas encon ou uma no a cenog a ia nos álgica.
74 LOCAIS FUNERÁRIOS, ESTÓNIA. Depois de o go e no es ónio e o mado o G upo de T abalho
pa a os Monumen os So ié icos, pa a ecolhe in o mação sob e ped as umula es e memo iais
de gue a con endo símbolos do pode ocupan e na Es ónia, um ela ó io suge iu soluções pa a
emo e ou subs i ui as ped as umula es e os memo iais de gue a⁴³. O G upo de T abalho
ecomendou que odos os monumen os e elemen os que ap esen assem símbolos do Exé ci o
So ié ico ossem e i ados dos espaços públicos⁴⁴.
A 12 de janei o de 2023, o Museu Es ónio da Gue a, em conjun o com o Cen o Es ónio pa a
In es imen os na De esa, começou a subs i ui as lápides selecionadas po ped as umula es lisas.
Segundo o di e o do Museu da Gue a, Hella Lill, o obje i o e a assinala odos os locais une á ios
das baixas da Segunda Gue a Mundial com espei o e dignidade e, ao mesmo empo, impedi que
ossem usados pa a ins de p opaganda ou bélicos
⁴⁵
. No e ão de 2022, o go e no abo dou a Academia
Es ónia das A es (EKA) no sen ido de c ia uma ped a umula neu a pa a as sepul u as de gue a.
Ki ke Kang o, p o esso a de ins alação a ís ica e ei o a da Faculdade de Belas-A es da EKA desenhou
a lápide. Segundo ela
⁴⁶
, oi uma a e a desa iado a po que es e no o elemen o inha de se neu o, mas
simul aneamen e digno, pa a assinala locais une á ios onde es ão en e adas dezenas, po ezes
cen enas, de í imas da Segunda Gue a Mundial.
O design inal é uma o ma minimalis a sem símbolos ou elemen os deco a i os. Um bloco de
ped a neg o assen a sob e uma laje cla a um pouco maio , de co con as an e. Uma placa com o ex o
“Ví imas da Segunda Gue a Mundial” es á colocada no cen o de uma das a es as mais comp idas do
e ângulo, o mando um ângulo. Há ês amanhos di e en es de ped as umula es e es á planeado
ins ala mais de 70 des es ma cado es em 2023
⁴⁷
. Es a combinação de uma es a égia de eliminação
das lápides an e io es, dissociando os úmulos da G ande Gue a Pa ió ica e dos he óis so ié icos,
ao mesmo empo uni o miza e neu aliza a mensagem a a és de uma e e ência única às í imas da
Segunda Gue a Mundial, essigni icando os memo iais e eduzindo a possibilidade de os e en os
so ié icos se em mencionados ou iden i icados. Simples e sin é ico, es e ges o epe i i o apon a na
di eção da homogeneização e cole i ização dos se en a e qua o locais une á ios.
UM REMÉDIO CONTRA O ESQUECIMENTO, UM REMÉDIO CONTRA A LEMBRANÇA
A demolição, implosão ou a mu ilação ísica de monumen os, escul u as e ob as de a e que
comemo am o passado são demons ações iolen as da on ade de apaga a his ó ia ecen e e de
esc e e os a os he óicos ou o a celeb ados e ixados. O cuidado e a p ese ação de monumen os
celeb a ó ios podem se e idas colec i as abe as: ao se em deixados ao abandono, a do conduz à sua
ejeição, de e io ação ísica, e ocasionalmen e mu ilação ou eliminação. A desmon agem p e en i a
e o deslocamen o pa a a mazéns, museus ou ja dins p i ados p o ege a sua in eg idade ísica,
simul aneamen e despojando-os da sua ida simbólica. Ao en en a em a ida quo idiana, podem so e
a pe da de signi icado o nando-se obje os es é icos anódinos, o que os pode á p o ege de a aques e
essigni icação, ou podem in eg a -se na na u eza a a és de uma de e io ação p og essi a. Nes e úl imo
caso, a ausência de manu enção pode á o ná-los in isí eis e p o egê-los da emoção e mu ilação.
Se os monumen os são emédios con a o esquecimen o, a sua eliminação e mu ilação são
emédios e icazes con a a lemb ança. Se os e en os celeb ados ossem pací icos, es es monumen os
não e iam de se isicamen e des uídos ou o nados in isí eis. Os seus agmen os, imagens,
his ó ias (e idas nas edes sociais) são no en an o impossí eis de apaga , al como o são as di e en es
e sões da his ó ia que neles colidem.
A Mo e e Vida dos Monumen os So ié icos
IMAGEM
p. 21: Ped a umula neg a com a insc ição
"Ví imas da Segunda Gue a Mundial"
c iada pela a is a Ki ke Kang o (em 2022)
pa a assinala os locais de onde o am
e i ados memo iais, lápides e ou os
monumen os úneb es so ié icos.
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
42. h ps://news.e .ee/1608699940/
laane anna-municipali y-mo es- i e-so ie -
monumen s- o-museum
43. h ps:// iigikan selei.ee/en/monumen s
44. h ps:// iigikan selei.ee/en/news/ emo al-
so ie -monumen s-s a e-land-con inues
45. h ps://www.pos imees.ee/7689367/
punasumboli ega-hauad-saa ad-uue- ahise
46. h ps://lounaees lane.ee/neljapae al-
asenda akse-esimesed-okupa sioonisumboliga-
haua ahised-neu aalsega/
47. h ps://www.e .ee/1608847561/ iik-
alus as-okupa sioonisumboli ega-haua ahis e-
asendamis -neu aalse ega
31. Taa i Minnik, “The Es ablishmen o ‘D umhead’
Cou s Ma ial and hei Ac ions in he Es onian
Wa o Independence 1918−1919”,
Ju idiskā
Zinā ne / Law
, 7, 2014.
32. Toomas Hiio, in Meelis Saueauk and Meelis
Ma ipuu (eds.),
Ees i Mälu Ins i uudi oime ised 3
(2021): P opaganda, Sisse änne ja Monumendid:
Vaa eid Nõukogude Võimu Kinnis amise
Mee odi ele Ees is 1950.–1980. Aas a el
, Ta u:
Ta u
Ülikooli
Ki jas us, 2021, p. 181.
33. h ps://db.esap.ee/objec / -0650
34. F ancisco Ma ínez, “Memo y, Don’ Speak!
Monumen al Neglec and Memo ial Sac i ice in
Con empo a y Es onia”,
Cul u al Geog aphies
,
29(1), 2022.
35. h ps://db.esap.ee/objec / -0620; h ps://
www. isi es onia.com/en/maa jamae-memo ial;
h ps://es oniana chi ec u e.com/p ojec /
maa jama%CC%88e-memo ial/
36. Hiio, 2021, p. 222.
37. h ps://www.memo iaal.ee/en/memo ial/
38. Hiio, 2021.
39. Hiio, 2021, p. 204.
40. h ps://news.e .ee/1608740080/wo k-
begins-on- emo ing- ed-a my-symbols- om-
maa jamae-memo ial-si e
41. Os es an es qua o monumen os, si uados
no Cemi é io das Fo ças de De esa e Maa jamäe
necessi am de análise e a amen o em sepa ado.
T asei as do es aziado Museu Vi su, onde se
encon am ago a os memo iais emo idos.
© Inês Mo ei a, 2022
Complexo Memo ial de Maa jamäe em Talin,
Es ónia. © Inês Mo ei a, 2022.
O cemi é io mili a alemão de Maa jamäe oi
es au ado em 1998 pela o ganização alemã
Volksbund Deu sche K iegsg äbe ü so ge e.
V., a o ganização esponsá el pelos cemi é ios
de gue a alemães em odo o mundo.
21
Repo
[Monumen s] si a he c ux o so many o
he change ul issues o mode ni y ha hei
e y s a us is pe plexing. They a e slow in
an age o speed, pe manen in an e a o
obsolescence, useless in a wo ld de o ed o
p o i mo i e and un elen ing p ac icali y.
They lean backwa d while mode ni y pi ches
o wa d, and hey o en deal wi h dea h amid
deep discom o wi h i .
1
And e en ually, oo, hey die.
Monumen s and memo ials a e
a chi ec u al-communica ional ges u es o
poli ical ep esen a ion, a i med in public
spaces, in e pella ing ci izens o e lec on pas
e en s. Memo ials a emp o eeze ime and
hei pe manence is legi imised by his o ical/
poli ical signi icance and celeb a ed in cyclic
o icial ac s and ce emonies. I he p ojec ion
and cons uc ion o monumen s is an exe cise
o au ho ship and powe ela ionships, he
p ojec ion and cons uc ion o memo y is a mo e
di use and collec i e exe cise o celeb a ion,
denial, esigni ica ion and e asu e o pas e en s,
and, as well, o shi ing na a i es on he pas . In
his essay we add ess ecen ensions a ound a
speci ic selec ion o So ie Monumen s si ua ed in
he epublics ha de ine he wes e n limi s o he
o me So ie Union, pa icula ly in Es onia, La ia
and Uk aine, based on ou ield obse a ions and
depic ions
2
.
Public monumen al a wo ks which
celeb a e ic o ies and wa e en s a e necessa ily
cha ged wi h ideology, as hey a e o en aligned
wi h he powe s commissioning hese a wo ks.
When P ojec ing Memo y
3
, as we ha e obse ed,
di e en design s a egies and ac ics cons uc
(and o en a emp o main ain o change)
his o ical memo y. I a chi ec u e and he ine
a s end o ecall memo y, o a leas a oid
o ge ing, by p ojec ing new si es o ibu e and
con empla ion, hus p ese ing i as p is ine, he
assump ion o incomple eness, disappea ance
and uina ion implied in a chaeology and he i age
unde lines he ensions a ound p ese ing objec s
om ime, om he dissolu ion o s able e e en s
(and, some imes, om ca e i sel ). New he i age
s udies also in eg a e he o ces o des uc ion
— hence he ecu en e e ence o palimpses s,
decons uc ion and he p ocessuali y o ime.
In wa - ela ed memo y, monumen s o
he oes, ba les and he oic e en s con ibu e
o ixa ing ic o ious momen s, bu also o
emembe ing he ho o s o pe pe a ed iolence,
as is he case o concen a ion camps, wa
p isons, si es o esis ance and dea h, such as
mass g a es and o he kinds o homage in local
ceme e ies. The memo ialisa ion o wa implies
bo h pe spec i es: he dominan ic o y and he
ho o s o iolence. Vic o y, he oes and ho o a e
no s able signi ie s, as he legi imacy o discou se
o e meaning may i sel become ba le ields
4
.
He oism and iumph may shi and change in
ime, i s symbols and ep esen a ion may he eo
unde go complex esigni ica ion.
Monumen s and memo ials endu e he ideas
o powe egimes which canno be de ached om
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
20
Zone Books, ocusing on modes in which physical
monumen s a e ac i a ed and deac i a ed as
celeb a o y si es.
Conside ing o me So ie monumen s, we
da e expand o he pe spec i es ha go beyond
he ma e ial and e e yday li e, o include hei
social (media) li es. P eceded by mains eam
gian s such as Taschen’s CCCP: Cosmic Communis
Cons uc ions
11
published in 2011 and globally
a ailable a ou le s om Amazon o supe ma ke s,
So ie spa ial aes he ics became mo e isible
o e he las decade, along wi h he dissemina ion
o e o- in age memo abilia.
12
Pa alleled by
he mapping and dissemina ion o endange ed
cul u al he i age, including Socialis mode nism,
13
b u alis a chi ec u e,
14
small in as uc u es such
as bus s ops
15
, o mu al a wo ks. The new digi al
li es on he in e ne , oge he wi h he p e alence
o social media, has widened he in e es in and
awa eness o monumen s e en u he , whe he
in he i age p o ec ion da abases,
16
pho og aphic
po olios o cul u al magazines.
17
The a chi ec u al and a is ic in e es o
he in e na ional communi y in Mode nism
has placed a spo ligh on he subjec ma e ,
con ibu ing o a mo e sys ema ic knowledge
and an a emp o p o ec he he i age. Fo
ins ance, So ie Mode nism, 1955–1991: Unknown
His o y was an app ecia ed a emp o p esen ,
a he A chi ek u zen um Wien, a selec ion o
examples o pos -wa So ie Mode nism om he
14 non-Russian So ie epublics, demons a ing
hei cul u al di e si y and wide a chi ec u al
ocabula y, which was published in book o m in
2012 by Pa k Books.
18
I was he i s a emp o
comp ehensi ely desc ibe cul u al objec s and
he con ex o his mode n mo emen by acing
local ea u es and cha ac e is ic e olu iona y
p ocesses and he signa u es o he indi idual
a chi ec s. The Museum o Mode n A in New Yo k,
in i s u n, has aised he in e es and in e na ional
isibili y o a chi ec u e, design and monumen s
om ano he eas /wes bo de egion, namely
he o me Yugosla ia; in 2018 i p esen ed
an exhibi ion wi h a selec ion o high-quali y
objec s om he same pe iod: Towa d a Conc e e
U opia A chi ec u e in Yugosla ia, 1948–1980.
Bo h sys ema ic exhibi ions had an impac on
he in e na ional awa eness o he he i age o he
Socialis pe iod.
Mo eo e , Ex-So ie monumen s, and
Yugosla Spomeniks,
19
ha e ac i e li es on
social media, making hem isible on a daily
basis, and a e ollowed and consumed h ough
Ins ag am accoun s
20
and book collec ions
di ec ly ex ac ed/p omo ed in social media.
21
Ins ag am pages p esen a ange o isual
aes he ics, p oducing speci ic pe cep ions and
na a i es: nos algic con empo a y depic ions o
he oic si es wi h cloudy g ey skies (e.g.: So ie _
a ch
22
); o iginal images wi h a e o in age
au a (e.g.: So ie days
23
); cap ions o exp essi e
de ails collec ed wi h allego ical illus a ions
accen ua ing a dys opian a mosphe e (e.g.:
B u opolis
24
); de ails o u ban explo a ion (e.g.:
say_decay
25
).
Add essing cul u al he i age ia social
media, as con o e sial as i may be, we would
s ill a gue ha he impac o social media, and
co ee able books, has aised awa eness and
an aes he ic a ec ion o his legacy. Also,
he pa adoxical in e na ional isibili y, and
ascina ion, has aised awa eness and ac i a ed
in e na ional deba es.
26
A FEW MONUMENTAL STRUGGLES
Monumen s con inue o aise issues in ela ion
o social, poli ical and a ec i e li es in he h ee
na ions we add ess he ein — La ia, Uk aine and
Es onia —, e en when he o iginal meaning is
pe manen ly ain ed.
27
We had di icul ies in ixing
meaning ul insigh s o in e na ional a chi ec u e
eade s on ins an ia ions o bo h geopoli ical
shi s and he i age ension, da ing o p esen a
p ecisely cu a ed collec ion o si es in he eas e n
inges o Eu ope. En e ing he ealm o non-
belo ed and con o e sial he i age, and ha o
he mo e ecen o mula ion as adical he i age
— o which decolonial hinking is in o ming a
esis ance agains he colonised pe spec i e —
some monumen s allow mo e exp essi ely han
o he s o hese di e en laye s and ensions o
come o he su ace.
When obli ion and en opy a e no enough
o hide symbols, iolen a acks and he e en ual
demoli ion o monumen s become an ac i e
endea ou , as he demoli ion o La ia’s gigan ic
Monumen o he Libe a o s o So ie La ia and
Riga om he Ge man Fascis In ade s, mos
commonly known as he Vic o y Monumen , in
Augus 2022, demons a es. In Kyi , among he
complexi ies o wa , u he enabled by he 2015
Law o Decommuniza ion o Uk aine, symbols
became subjec o in e en ions, as a loud wa
o con o e sial in e p e a ions on alliances, as
is he case o he esigni ica ion o he majes ic
Monumen o Commemo a e he Reuni ica ion
o Uk aine wi h Russia, oday called Monumen
o F eedom o Uk ainian People, and i s pa ial
emo al in Ap il 2022. Th oughou Es onian
e i o y, he eas e nmos Eu opean Union
bo de egion, whe e NATO ca ies i s ope a ions
and a signi ican Russian speaking communi y
s ill li es, he s a e is ac ing as o emo e and
eplace So ie monumen s and si es ha emind
o So ie occupa ion. The deba es a ound he
Tallinn Maa jamae Monumen and Wa Ceme e y
a icula e a complex palimpses o di e en
ememb ances, addi ions and in isibili ies, which
demands a sub le in e en ion (which has been
suspended), while in u al a eas he sys ema ic
emo al o mass-p oduced memo ials, such as, o
example, hose along he oad o Vi su, has led
o he accumula ion o dead symbols in museum
backya ds. Thei subs i u es, newly designed
black ma ke s, do se le new meanings o pas
e en s and o he absen memo ials.
Riga, La ia. The impac on he g ound o a
monumen ’s demoli ion is he las s age o a
long public con o e sy a ound he i age and he
weigh o non-belo ed legacy. Two e y ex eme
pe spec i es on i s con empo a y meaning ha e
di ided La ians: a symbol o libe a ion om Nazis
in 1944 o a symbol o eoccupa ion by So ie s
om he 1940s o he 1990s?
In la e Augus 2022, he Monumen o
he Libe a o s o So ie La ia and Riga om
he Ge man Fascis In ade s, celeb a ing he
ic o y o e Nazi Ge many, was demolished a e
a ense deba e wi h he Russian mino i y in he
coun y. The Vic o y Monumen , as i is mo e
commonly known, was designed by a chi ec
Alexande Bugae and p oduced by sculp o s Le
Buko sky and Ai a s Gulbis, in 1985, on a pla o m
su ounded by a public pa k. I consis s o h ee
elemen s, a Mo he land sculp u e, a g oup o
h ee So ie A my soldie s and a 79-me e-long
obelisk composed o i e columns, opped by
he symbolic i e-poin ed s a . In 2022 only
he obelisk was oppled, “Moscow’s Finge ” had
disappea ed.
Pho os and ideos o he b u al demoli ion
o he obelisk
28
ci cula ed in e na ionally in he
mains eam media, aising awa eness and deba e
as o he u u e o So ie monumen s ou side
Russia. The emo al o symbols in La ia can be
unde s ood as a di ec consequence o Russian
in e na ional poli ics, accele a ed by empa hy
wi h Uk aine, hough he deba e wen on o
some decades. The monumen ’s emo al was
al eady pa o he public deba e a e La ia’s
independence. In 2007, he Vic o y Monumen
was bombed by a igh -wing ex emis g oup,
which esul ed in wo o he a acking g oup
membe s being killed. Public posi ions became
explici ly di e gen , wi h pe i ions being s a ed
o p o ec he monumen and o i s demoli ion.
The Vic o y Monumen es ablishes a
symbolic dialogue wi h ano he monumen
in Riga, he F eedom Monumen , by La ian
sculp o Kā lis Zāle, in 1935. Following he
concep o “Shine Like a S a !”, and ha ing a s a
ac ually opping i , i is a 42-me e-high piece
commemo a ing he 1918–1920 La ian Wa o
Independence and inco po a es scenes and
symbols o La ian cul u e. The demoli ion o he
F eedom Monumen had also been discussed a e
he 1940 So ie occupa ion, hough i has su i ed
a ious a emp s o demolish i , becoming a place
o La ian na ionalis a i ma ion. Acco dingly,
i has been a place o ga he ing o o icial
ce emonies since he independence.
Kyi , Uk aine. A monumen al a ch is a symbol
ha bo h connec s and sepa a es, i s symbolic
dimension depending on he ec onic abili y o
sculp o s, a chi ec s, and enginee s as much as on
he consis ency o he g ounds on which i s ands.
The majes ic 1982 public a wo k a Kh eshcha yk
Pa k in Kyi , he cen al piece o which is a 35
me e-wide i anium alloy a ch, wi h a he oic wo
male igu e composi ion below i , ep esen ing a
Russian and a Uk ainian wo ke aising a ibbon
wi h he O de o F iendship o Peoples, is such a
monumen al a ch. The cen al piece is su ounded
by a g oup o s a e ep esen a i es ca ed in s one
and is embedded in an open-ai audi o ium on
a pano amic balcony o e he i e Dnip o — he
a ch ames he monumen and he landscape,
c ea ing a public space o celeb a ion. Nowadays,
ollowing p ocesses o enaming, public
con es a ion, a is ic and ac i is in e en ions,
disman ling and po en ial emo al o a museum
o he i age pa k, his monumen became a
condensed pa adigm o he ecen deba es o e
he esigni ica ion o public monumen s, wo ks o
a and o he symbolic So ie p opaganda.
C ea ed by sculp o A. Skobliko and
a chi ec s I. M. I ano , S. My ho odsky and
K. Sydo o , i was inaugu a ed in No embe
1982 o commemo a e he 60 h Anni e sa y o
he So ie Union and he 1500 h Anni e sa y
o he ounda ion o he ci y o Kyi . C ea ed
hei ma e ial semio ics, as oxic encapsula ions.
The c ea ion o monumen al a wo ks is as desi ed
commission by a is s and a chi ec s who a e (o
become) aligned wi h egimes, as i is despised
and coun e ed by he opposing o ces, be hey
ci ic o a is ic. Du ing hei li e ime, monumen s
a e enac ed h ough demons a ions and public
in e en ions in poli ical s uggles and s ikes,
adding mo e meanings o he o iginal pieces.
Coun e -hegemonic discou ses and
p ac ices
5
a e di ec ed owa ds such wo ks, al e ing
he celeb a o y messages h ough ci ic and a is ic
in e en ions, which a e mos ly epheme al, as
indeed a e he successi e anonymous an i-
K emlin in e en ions on he Monumen o he
So ie A my in So ia
6
e e since 2011. The a is ic
wo ks o he Bulga ian a is Ch is o, and his
pa ne Jeanne-Claude, and o he Polish a is
K zysz o Wodiczko a e monumen al p oduc ions
(and o icial commissions) inducing he
esigni ica ion o his o ical pieces, such as 2021’s
pos humous L’A c de T iomphe Empaque é in Pa is.
O hey c ea e a con e sa ion wi h con empo a y
e en s and si ua ions, such as he p ojec ion o
Ame ican and So ie missiles
7
on he Soldie s and
Sailo s Memo ial A ch in B ooklyn in 1984.
FACTS AND REPRESENTATIONS
The complex his o y o he 20 h cen u y has
gene a ed shi ing bo de s, annexa ions, wa s and
alliances h oughou Eu ope. A e he p oclaimed
independence o Bal ic Coun ies and Uk aine in
1918, di e en occupa ions succeeded each o he
in he nex decades. In he Bal ic egion, be ween
1918 and 1920, o ins ance, Es onia ough he Wa
o Independence wi h he So ie Union (and a
some poin , wi h [Bal ic] Ge man o ces
8
), ha ing
i s independence ecognised in 1920.
Be ween 1939 and 1941, he Ge mans and
So ie s we e allied and he 1939 Nazi-So ie pac
placed Es onia and La ia in he So ie sphe e o
in luence. The yea o 1941 is a ele an miles one.
Su p ising S alin, Nazi Ge many a acked he
So ie Union, conque ing he So ie Bal ic egion,
despi e he e o s o he ci ilian esis ance.
Nazis ook o e he egion, ha along wi h pa s
o Wes e n Bela us in eg a ed in he (Ge man)
Os land egion ( he so-called Reichskommissa ia
Os land), and he Holocaus was ex ended wi h
he “cleansing” o eligious and e hnic mino i ies
and communis s. In 1944 he So ie Union e ook
con ol o he Bal ic egion in a ic o y o e he
Nazis; said con ol was esis ed by Ge mans
and Es onians.
9
E en ually, he So ie s egained
con ol in 1944, las ing up un il 1991, he end o
So ie occupa ion o he Bal ic Republics: Es onia,
La ia and Li huania.
A li le bi u he o he sou h, he bo de s
ha e emained uns able un il oday. The Uk ainian
So ie Socialis Republic was es ablished in
1921, a e he Red A my conque ed wo hi ds o
Uk aine, wi h i s wes e n hi d becoming Polish.
In 1939, as i did wi h he Bal ic Region, he So ie
Union annexed Wes e n Uk aine unde he e ms
o he same Ge man-So ie Nonagg ession Pac .
In 1941, Nazi Ge many occupied Uk aine and he
coun y su e ed a e ible de as a ion un il 1944.
Uk aine emained unde So ie go e nance un il
1991, expe iencing changes o i s e i o y and
occupa ions ha endu e un il oday. In 1954, he
So ie leade ans e ed he C imean Peninsula
o Uk aine, a ea ha is s ill unde dispu e a e
se en decades. The Russian annexa ion o C imea,
in 2014, eopened Eas -Wes ensions.
The Russian in asions o Uk aine, i s
in 2014 and hen in 2022, ha e igge ed he
ensions, ea s and, also, he alliances in he
eas e n Eu opean egion, s essing he bi e
a e as e o such celeb a o y mo es. Again, So ie
commemo a i e symbols and e e ences in public
spaces o independen epublics a e unde going
p ocesses o ex ensi e emo al, wi h di e en
laws, egula ions, epo s and expe s in ol ed in
he di e en coun ies.
TAINTED SYMBOLS
Rep esen a ions o he o me s a e powe and
mili a y o ce a e con o e sial cul u al and
poli ical subjec s ha inc easingly aise public
ension, mos especially in egions wi h changing
bo de s, na ionali ies and ansi ioning om
di e en poli ical egimes. E en i ascina ing
in e ms o o m, exp ession, ma e ials and
dimensions, he e e ence o di icul , o changing
ac s, such as he anonymous he oic Fallen Soldie s
in o me colonised na ions, he celeb a ion o
long-s anding iendship o o me allies, o he
Vic o y ba les o e o he Na ions, become subjec
ma e s in need o cu a o ial a en ion.
I a single app oach o he he i agiza ion o
communis and So ie cul u al legacy wouldn’ be
accep ed wi hin each indi idual coun y, i would
be e en mo e impossible among di e en na ions.
Rega dless o he in insic a is ic, a chi ec u al,
landscape and u ban alue o mos o hese 20 h
cen u y legacies, he he oic monumen s o he
So ie and Yugosla egimes, as well as o he
communis symbols and monumen s may no be
pe cei ed as na ional he i age by ( he majo i y)
o i s ci izens. They ha e indeed been in e p e ed
di e en ly in ecen imes, as he na ions, he oes,
holidays, and e en he wa s’ names, ha e changed
since 1991.
Immedia ely a e he es o a ions o
independence in he 1990s, he coexis ence
o a i ma i e symbols, spaces and s uc u es
in public space was s ill possible, and pa ly
ole a ed. Many monumen s we e kep in place, as
a plu ali y o iden i ies, men ali ies and a ce ain
sense o collec i e he i age could be p oclaimed
and, he e o e, p o ec ed — hough no necessa ily
p ese ed. Di e en iden i a ian g oups wi hin
each coun y, such as Es onian and Russian,
La ian and Russian, Uk ainian and Russian, bo h
ci ilian and mili a y g oups, p ojec ed di e en
meanings on o he epic monumen al s uc u es,
e ealing a ange o eelings and opinions, om
nos algia o nega ion. Fo long pe iods (“no mal”
imes), he ension a ound he non-belo ed
legacy and he shame abou he collec i e pas
was exp essed as a ghos ly blank, o oska, and he
o al a oidance o ac s and subjec ma e s.
In ha she momen s, ensions esul ed
in isce al and emo ional iconoclas ic a acks.
The wa in Uk aine has made he discon en
and discom o wi h he monumen s ob ious
and has p ecipi a ed na ional mo emen s
owa ds hei emo al.
10
Al eady in 2015, wi h i s
“Decommunisa ion Law”, Uk aine p oclaimed he
emo al o symbols om public spaces, buildings
and monumen s.
SOCIAL MEDIA AND
THE INTERNATIONAL GAZE
F om he A ab Sp ing o Geo ge Floyd and an i-
acism demons a ions, o he Maidan Squa e
e olu ion (o Re olu ion o Digni y), and also o
many decolonial p o es s, o e he las decade
c owds ha e u ned, again, agains monumen s.
New pe spec i es, om p ese a ion o daily
li e, eme ged, such as, o ins ance, a chi ec u al
his o ian And ew M. Shanken’s book add essing
The E e yday Li e o Memo ials, published by
Black ombs one wi h he insc ip ion "Vic ims
o he Second Wo ld Wa " c ea ed by a is Ki ke
Kang o (in 2022) o ma k he places whe e
So ie memo ials, ombs ones and o he une al
monumen s we e emo ed.
THE DEATH AND
LIFE OF SOVIET
MONUMENTS
he s a egies o uni o misa ion and neu alisa ion
o he message, by means o a simila e e ence
o he ic ims o Wo ld Wa II, e-signi ies he
memo ials, educing he capaci y o he So ie
e en s o be named o men ioned. Minimal and
simple, his epe i i e ges u e ollows he pa h o
homogenisa ion, and o collec i isa ion, o he 74
memo ial si es.
A REMEDY AGAINST FORGETTING,
AND A REMEDY AGAINST REMEMBERING
The demoli ion, implosion and physical ampu a ion
o monumen s, sculp u es and wo ks o a com-
memo a ing he pas a e iolen demons a ions o
he will o e ase ( ecen ) his o y and o ew i e he
once-celeb a ed and es ablished he oici ies. Open
collec i e wounds may pa allel he ca e and s a e
o p ese a ion o celeb a o y monumen s: by no
a ending o hem hey a e le o es e and pain
leads o emo al, dismissal, physical decay and
e en ual ampu a ion. The p e en i e disman ling
and emo al o wa ehouses, museums and o he
ga dens and p i a e spaces, migh p o ec hei
physical and ma e ial in eg i y bu i dep i es hem
o hei symbolic li e and ele ance. In endu ing
daily li e, hey may su e a loss o meaning, and
become anodyne and aes he ic objec s, which
may p o ec hem om a acks and esigni ica ion,
o hey may en e he cycles o na u e h ough
p og essi e de e io a ion. In he la e case, he
lack o ca e may ende hem in isible and p o ec
hem om emo al and ampu a ion.
I monumen s a e emedies agains
o ge ing, hei emo al and ampu a ion a e
le hal emedies agains emembe ing. I he
commemo a ed subjec ma e s we e peace ul,
hen hese monumen s would no need o be
physically sha e ed o ende ed in isible. Thei
agmen s, images, his o ies (and social media
li es) a e ne e heless impossible o e ase, as
nei he a e impossible o e ase he di e en
e sions o his o y ha collide in hem
.
1. And ew M. Shanken, The E e yday Li e o Memo ials, New
Yo k: Zone Books, 2022, p. 322.
2. The ieldwo k o he Nomadic Resea ch a he F inges
G oup in Es onia was enabled by Cos Ac ion CA18136
(Eu opean Fo um o Ad anced P ac ices – EFAP) and
suppo ed by he Es onian Academy o A s and he NGO
SQRIDGE, 2022. Inês’ esea ch in La ia was suppo ed
by Lab2PT, Uni e sidade do Minho, 2022; in Uk aine i was
suppo ed by E asmus+ h ough Uni e sidade do Po o and
Pa lo Tychyna Uman S a e Pedagogical Uni e si y, 2019.
3. Inês Mo ei a, Elena Lac uz (eds), P ojec ing Memo y,
K akow: IFC, 2017.
4. Nico Ca pen ie , Ru h-Helene Melio anski, Pille Runnel,
Inês Mo ei a, “The Discu si e-Ma e ial S uggle o e
Legi ima e He oism: A Visual Essay on Floa ing Signi ie s
and Thei Ma e iali y in he Es onian Second Wo ld Wa
Memo ialscape”, Memb ana – Jou nal o Pho og aphy,
Theo y and Visual Cul u e (in p in ).
5. Nico Ca pen ie , The Discu si e-Ma e ial Kno : Cyp us
in Con lic and Communi y Media Pa icipa ion, New
Yo k: Pe e Lang, 2017; Nico Ca pen ie , Iconoclas ic
Con o e sies: A Pho og aphic Inqui y in o An agonis ic
Na ionalism, B is ol: In ellec , 2021.
6. www. e l.o g/a/so ia-so ie -monumen - andalism-
uk aine-wa -p o es /32290150.h ml
7. www.a sy.ne /a wo k/k zysz o -wodiczko-soldie s-and-
sailo s-memo ial-a ch-g and-a my-plaza-b ooklyn-
new-yo k
8. The Bal ic Landweh o Bal ische Landesweh ("Bal ic
Te i o ial A my"), which was pa o he Ge man VI Rese e
Co ps and consis ed o Bal ic Ge mans, a acked Es onia
om La ia in 1919, in an a emp o es ablish a Ge man-
domina ed puppe s a e in Es onia.
9. Adding complexi y o shi ing o ces and alliances, he
Es onian SS B igades would ein o ce a olun ee B igade
23
The Dea h and Li e o So ie Monumen s
unde he i le Monumen o Commemo a e he
Reuni ica ion o Uk aine wi h Russia, i was a
symbol o he uni ica ion o Russia and Uk aine,
meaning and i le being la e al e ed. A e he
independence o he coun y, i became he
Monumen o he F iendship o Na ions (bo h
independen na ions).
A e he Uk ainian 2015 Law o
Decommuniza ion, symbols and wo ks o a we e
emo ed om public space. Su p isingly, om
he 2015 law o he 2022 in asion, he F iendship
Monumen has esis ed, and has emained in place
as a “public a b idge” o Russia. In 2013, he
mos media ic wo k o a emo al in Uk aine was
ha o a s a ue o Lenin om Bessa abska Squa e
du ing an up ising.
29
I was only in Ap il 2022,
a e he Russian in asion o he coun y, ha he
monumen unde wen an ac ual p ocess o pa ial
disman lemen .
The cha ged symbolic dimension can
be add essed h ough he ecen momen s
o epheme al a is ic in e en ion and
c i ical esigni ica ion in 2017 and in 2018.
The in e en ion in 2017 occu ed du ing he
Eu o ision Music Fes i al, when a ull-scale
ainbow was insc ibed on he a ch, i s colou s and
ligh s ans o ming he aus e e me al s uc u e in o
a i id and es i e a i ma ion o di e si y. Though
his was no openly s a ed, he in e en ion was
ead as a celeb a ion o LGBTQIA+ mo emen s.
30
The symbolism o he A ch o Di e si y has led o
con es a ion by igh wing ci izens and pa ies,
wi h he e ec ha he comple ion o he colou ul
elemen s g inded o a hal . Pa adoxically, he
a ch’s nigh - ime illumina ion c ea ed he e ec o
a ainbow and was s ill kep as such, e en a e he
mis eading inciden .
Ano he symbolic ac by ac i is s and a is s
in 2018, and one ha is s ill isible, is a black
c ack spli ing he wo sides o he monumen a
i s exac cen e. Ha ing he w i en ag eemen s
o h ee au ho i ies (Depa men o Cul u e,
Depa men o Cul u al He i age P o ec ion o he
KMDA and Cen al Pa k o Cul u e and Rec ea ion),
he C ack o F iendship punc ua es he censo ship
and poli ical imp isonmen s in Russia, as a simple
and agile elemen ha e eals he complex
in e na ional ela ions embodied in such a
powe ul ec onic sculp u e.
In Ap il 2022, images o he pa ial
disman ling and emo al o he wo wo ke igu es
ci cula ed in in e na ional media. The chopping-
o o he head o one o he wo men, he Russian
wo ke , announced ha he p olonged symbolic
schism had mo ed in o a phase o inal up u e.
The e asu e o he iendship elemen in he
monumen — wo bodies holding he ibbon wi h
he O de o F iendship o Peoples — is a s ong
symbolic s a emen in a coun y which cu en ly
has a subs an ial pa o i s e i o y unde
occupa ion by he Russian a my. Libe a ed om
his alliance, in May 2022 i was enamed as he
Monumen o F eedom o he Uk ainian People.
Tallinn, Es onia. Es onia has had a complex
sequence o occupa ions, ba les and dea hs,
which also impac ed on i s memo ials. One
example o such a mul i-laye ed monumen is
he Maa jamäe Memo ial complex in Tallinn. Fi s
c ea ed as a 1940 ebu ial si e o So ie sailo s,
who we e execu ed in 1919 in he Naissaa camp,
31
in 1941, a e he Ge man a my cap u ed Tallinn,
Maa jamäe became a bu ial si e o 2300 Ge man
soldie s (and a ound 100 Es onians), ma king he
si e wi h a second laye o meaning o he han he
o iginal ebu ial ceme e y.
When he So ie s gained con ol o e
Es onia, in 1944, he Ge man ceme e y was
emo ed, and i again became a So ie bu ial
si e o he Red A my and he Bal ic Flee .
32
This ime, all isible ma ke s o he Ge man
mili a y ceme e y we e emo ed. A e Es onian
e-independence, he Ge man ceme e y was
es o ed, wi h clea ecogni ion o he g a es
and names, in 1998
33
. In 1957, in addi ion o he
emains o he So ie soldie s bu ied in 1944,
he memo y o a sailo , Nikono , was linked
o Maa jamäe, and his s o y me ged wi h he
he oes’ s o ies, wi h he ebu ial o his emains
accompanied by a b onze plaque. This s o y
las ed un il Ma ch 1992, when he monumen
was emo ed, oge he wi h o he So ie -e a
monumen s, o he Es onian His o y Museum.
Du ing So ie imes, a la ge obelisk
designed by a chi ec Ma Po and sculp o
Lembi Tolli,
34
was also un eiled on 30 July 1960 o
commemo a e he e acua ion o he Bal ic Flee
om Tallinn o Helsinki and K ons ad in 1918.
La e , in 1975, he B u alis can ile e ed s age o
he memo ial complex, designed by a chi ec
Allan Mu dmaa and sculp o Ma i Va ik,
35
was
inaugu a ed, wi h a s age wo ha was ne e
(en i ely) comple ed.
36
In he 1970s, he memo ial
became he si e o majo So ie ce emonies,
whe e he i es o he Song Fes i al we e li . In
he second hal o he 1980s hese ce emonies
con inued, bu he comple ion o he memo ial
became inc easingly unlikely, as he necessa y
in es men would be ex emely high.
As a newe laye o his s o y, on 23
Augus 2018 he Memo ial o he Vic ims o
Communism
37
was comple ed and opened on he
si e, i commemo a ed he Es onian people who
ell ic im o So ie poli ical e o , and was an
homage o hose mu de ed o who died in p ison
and So ie camps o who we e depo ed o Russia
and elsewhe e, and hose who died as “Fo es
B o he s”, he gue illa igh e s in Es onia.
Is Maa jamäe a se o se e al memo ial si es,
o a laye ed memo y ield? His o ians use he ex-
p ession “se e al memo ial si es”
38
in e e ing o
h ee main elemen s: a memo ial o he ic ims o
communism, a Ge man mili a y ceme e y (o icially
p o ec ed by he in e na ional law o wa g a es)
and a ne e inished So ie -e a memo ial complex.
I is di icul o call he So ie complex a memo ial
si e because, unlike he Ge man ceme e y and
he Es onian memo ial, he So ie -e a memo ial
is cons uc ed, al hough he eal bodies o he
deceased we e used o cons uc he na a i e.
S ill, Maa jamäe can also be seen as a
dynamic pe manen memo ial, one ha was
ne e inished, and as a si e o ac i e memo y
wo k, including o ge ing. The cons an changes
h oughou di e en decades — he 1940s,
1950s, 1960s, 1970s, 1980s and 2010s — a e pa
o he long acknowledgemen and decision-
making p ocess (mo e han 30 yea s) as o how
o p oceed. The addi ion o new laye s has been
insc ibed in Maa jamäe since he beginning
o he 20 h cen u y, depending no on public
memo y wo k, bu on a mix o local and na ional,
cen alised So ie decision-making.
I is also con o e sial when he si e is
e e ed o as “neglec ed”, because i was ne e
inished, bu a he always demolished and hen
ebuil (no enewed). This space is ma ked by
cons an change: eno a ion, demoli ion and
eplacemen . In 2022 he Go e nmen O ice o
So ie Monumen s Wo king G oup
39
did no decide
on he emo al o he So ie memo ial complex,
bu ins ead called o socie al deba e. Cu en ly,
pa o he So ie memo ial complex, including he
obelisk, is enced o , wi h la ge g a i i co e ing
he obelisk. Meanwhile, he commemo a i e
plaques we e emo ed om he complex.
40
Ris i-Vi su Road, Es onia. As we w i e, a p ocess
o emo al and esigni ica ion is ac i ely aking
place o wa g a es in Es onia. I he Maa jamäe
memo ial si e is excep ional in i s loca ion by he
sea, landscape dimension and a is ic exp ession,
in mo e emo e u al a eas and away om he
public eye o he capi al ci ies, he e a e hund eds
o small, disc ee and di e se memo ials whose
p ocess o emo al has ac i ely begun. Simila o
he Riga Vic o y Monumen in La ia, Es onian wa
g a e memo ials we e emo ed swi ly in Augus
2022, bu wi hou he media ope a ions. Acco ding
o he epo , he commission s udied 322
41
memo-
ials and decided o emo e o eplace 244, while
74 we e e i ied as “neu al” and a e o be ma ked
wi h a new plaque: “Vic ims o Wo ld Wa II”.
Along he Ris i-Vi su oad, in he locali ies
o Ki bla, Lihula, Tuudi, Hanila and Va bla, he
Municipali y o Lääne anna has emo ed i e
memo ials, mos ly om wi hin local ceme e ies.
42
The sequence consis s o i e p e ab ica ed
pieces, qui e simila in dimensions and s yle o
each o he , composed o a ligh s one, wi h a
py amidal op, deco a ed wi h a So ie s a and
ex insc ip ions. The i e emo ed memo ials now
s and amid he ees behind he abandoned local
museum. In win e 2022, he emaining emp y
plin hs co e ed in snow ea u ed black plaques
wi h whi e wo ds wi h he ex : “Vic ims o Wo ld
Wa II” (in Es onian). A he new loca ion, he
s ange collec ion o i e memo ials andomly
placed in he backya d o a museum, and acing
he now suspended cons uc ion o a So ie
housing block in he small coas al own o Vi su,
has now o ei ed all commemo a i e spi i , bu
has ound a new nos algic scenog aphy.
74 memo ial si es, Es onia. A e he Es onian
Go e nmen es ablished he expe So ie
Monumen s Wo king G oup o collec in o ma ion
on g a e ma ke s and wa memo ials wi h symbols
o occupying powe loca ed in Es onia, a epo
sugges ed solu ions o emo ing o eplacing
hese ma ke s and memo ials.
43
The wo king g oup
has ecommended ha all memo ial ma ke s
bea ing Red A my symbols should be emo ed
om Es onian public spaces.
44
On 12 Janua y 2023 he Es onian Wa
Museum, oge he wi h he Es onian Cen e o
De ence In es men s, s a ed o eplace he
selec ed g a e ma ke s wi h plain ones. Acco ding
o he Di ec o o he Wa Museum, Hella Lill,
he goal was o ma k all he es ing places o
Wo ld Wa II casual ies wi h espec and digni y;
a he same ime, he g a e si es should no
be used o p opaganda o wa o o he o ms
o p opaganda.
45
In he summe o 2022, he
Es onian Go e nmen commissioned he Es onian
Academy o A s (EKA) o de elop a neu al
g a e ma ke o he wa g a es. Ki ke Kang o, a
p o esso o ins alla ion and he dean o he Fine
A s Facul y a EKA, designed he g a e ma ke .
Acco ding o Kang o,
46
he ask was a challenging
one, as he new elemen had o be neu al ye
digni ied o ma k he wa g a es whe e dozens, o
some imes hund eds, o ic ims o Wo ld Wa II
a e bu ied.
The inal design is a minimalis ic o m
wi hou any deco a ion o symbols. A smalle black
s one block is placed on a ligh e , sligh ly bigge
one in a con as ing colou . A slab bea ing he
wo ds: ”Vic ims o Wo ld Wa II” — is placed a an
angle in he middle. The e a e h ee di e en sizes
o he g a e ma ke s and mo e han 70 signs a e
planned o be ins alled in 2023.
47
The combina ion
o he s a egy o emo al o memo ials,
disconnec ing he g a es om he G ea Pa io ic
Wa and he So ie he oes om he memo ial, and
22 Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
IMAGES
p. 12: The Mo he land Monumen , by Vasyl Bo odai, s ands in
Kyi acing Russia and holding a con es ed shield wi h
USSR’s symbols. I is pa o he Museum o he His o y
o Uk aine in he Second Wo ld Wa , i s u u e is unde
deba e.
p. 13: Monumen o he G ea Pa io ic Wa in on o Pa lo
Tychyna Uman S a e Pedagogical Uni e si y, Uman,
Uk aine.
Wo ld Wa II was a complex e en . In he So ie
Union, he Wa was called he G ea Pa io ic Wa and
co esponded o an unde s anding o geopoli ics
ha di e ed om he Wes e n one, as he So ie s
we e igh ing agains he Ge mans o econque hei
(p e iously occupied) coun ies o So ie e i o y. The
wa memo ials e e o 1941–1944, no o he ull pe iod
o WWII (1939–1945), holding a s a o he communis
symbols o celeb a e he So ie Union’s Vic o y o e
he Nazis.
p. 14: The Fallen Soldie Monumen a he So ie ceme e y o
Valmie a, La ia.
The La ian-Russian ag eemen was signed in 1994
on he p ese a ion and main enance o memo ials
and wa bu ial si es: he monumen s and memo ials
in La ia could no be elimina ed while main enance
and conse a ion o he bu ial si es is s ill being
gua an eed by he Russian Embassy, as, o example,
wi h WWII ceme e ies.
p. 15: Monumen Middle Way, c ea ed by Romanian a is
Bogdan Rață, placed in on o he plin h whe e Lenin’s
s a ue s ood in cen al Kyi .
In 2014, du ing he Re olu ion o Digni y in Uk aine,
he cen al Kyi Lenin S a ue was iolen ly smashed
o pieces, and la e eplaced by a na ionalis iden
and pai ed wi h a hand sculp u e in b igh Uk ainian
blue; his was ollowed by he emo al o 320 s a ues in
Feb ua y 2014 and 5500 by he yea 2017.
p. 16: Monumen ea u ing a So ie S a s anding in on o
he bo de ga es in Na a, Es onia, acing Russia.
E e yday li e o such memo ials includes hei
spa ial loca ion and he o ganisa ion o squa es,
oads, pa ks and u banscapes, he displacemen s
and jux aposi ions o monumen s, he collec i e
mobilisa ion and celeb a ion ce emonies a ound
memo ial si es, as well as he modes o bodily
hospi ali y o ci izens (as p o iding shadow and
si ing place). In all hese ways, monumen s a e
p esen ed as cen al ac o s on he public space s age.
p. 16: Be o e and du ing he demoli ion o he Monumen
o he Libe a o s o So ie La ia and Riga om he
Ge man Fascis In ade s.
p. 17: The F iendship Monumen in 2019, when i was called
Monumen o he F iendship o Na ions (Uk aine and
Russia), holding he C ack o F iendship in e en ion
a he op. On Vic o y Day, 9 h May 2019, he squa e
was unde e u bishmen , a oiding he po en ial
celeb a ion o he demons a ion unde he a ch.
p.18: Maa jamäe Memo ial complex in Tallinn, Es onia.
The Maa jamäe Ge man ceme e y was es o ed
by he Ge mans in 1998. The Volksbund Deu sche
K iegsg äbe ü so ge e. V. s ill main ains hese wa
g a es, as hey do all o e Eu ope.
p. 19: Backya d o he emp y Vi su Museum, whe e he i e
emo ed memo ials a e now si ing.
among Es onians o igh a possible undesi ed So ie
occupa ion.
10. h ps://gis.hu i.ha a d.edu/lenin- alls
11. F édé ic Chaubin, CCCP. Cosmic Communis Cons uc ions
Pho og aphed, Cologne: Taschen, 2011.
12. h ps://www.amazon.co.uk/so ie -memo abilia/
s?k=so ie +memo abilia
13. See Socmode nism pla o m, a p ojec o he BACU
Associa ion suppo ed by ICOMOS ISC20C: h ps://
soche i age.com/
14. See SOS B u alism websi e by Deu sches
A chi ek u museum (DAM) and he Wüs en o S i ung wi h
a ound 2000 buildings lis ed and mapped, wi h e y ew
examples in o me USSR: www.sosb u alism.o g
15. See books on So ie Bus S ops (and coming ilm in 2023)
by Ch is ophe He wig: h ps://www.so ie buss ops.com/
16. Socmonumen ala pla o m, a p ojec conduc ed by
he BACU Associa ion and suppo ed by he Romanian
Chambe o A chi ec s (O.A.R.): h p://socmonumen ala .
com/
17. Cal e Jou nal, a magazine abou cul u al he i age om
eas e n Eu ope, he Balkans, he Caucasus and cen al Asia,
suspended a e he wa in Uk aine. I is now i led New
Eas Digi al A chi e: h ps://www.new-eas -a chi e.o g/
18. Ka ah ina Ri e , Eka e ina Shapi o-Obe mai , Alexand a
Wach e , So ie Mode nism, 1955–1991: Unknown His o y,
Zu ich: Pa k Books, 2012.
19. Spomenik Da abase: www.spomenikda abase.o g
20. Hash ags: #socmod #socialis mode nism #SOSB u alism
#b u alism #b u alis _a chi ec u e #conc e e #b u
21. URBANICA G oup, wi h books on Socialis Mode nism
in he o me Yugosla ia, Ge many, Moldo a, Caucasus,
among o he s: h ps://u banicag oup. o/. O Fuel, wi h
i les, such as So ie Mode nis A chi ec u e in Cen al Asia,
o So ie Bus S ops: h ps:// uel-design.com/publishing/
22. h ps://www.ins ag am.com/so ie _a ch/
23. h ps://www.ins ag am.com/so ie days/
24. h ps://www.ins ag am.com/b u opolis/
25. h ps://www.ins ag am.com/say_decay/
26. Radical He i age: T acing Resis ance in (Pos )Socialis
Eu ope, a wo kshop on Socialis He i age, held in Zag eb,
C oa ia as pa o he T ac Cos Ac ion, announced (and
a ended) h ough Facebook in e na ional dissemina ion.
27. Nico Ca pen ie , Inês Mo ei a, Ru h-Helene Melio anski,
Pille Runnel, “Palimpses ic Memo ializa ions o Wo ld Wa
II: A Visual Essay on Ma e ial Displacemen s and Discu si e
S uggles in he Es onian Memo ialscape” ( o be published
in 2023).
28. Video: h ps://www. hegua dian.com/wo ld/2022/
aug/25/la ia- opples-so ie -e a-obelisk-amid-
backlash-agains - ussia
29. h ps://www. hea lan ic.com/in e na ional/
a chi e/2013/12/ he- ema kable-his o y-behind-
uk aines- oppled-lenin-s a ue/282141/
30. h ps://www.nbcnews.com/ ea u e/nbc-ou /uk ainian-
an i-gay-g oups-p o es -eu o ision-di e si y-
ainbow-n755551
31. Taa i Minnik, “The Es ablishmen o ‘D umhead’
Cou s Ma ial and hei Ac ions in he Es onian Wa o
Independence 1918−1919”, Ju idiskā Zinā ne / Law, 7, 2014.
32. Toomas Hiio, in Meelis Saueauk and Meelis Ma ipuu (eds.)
Ees i Mälu Ins i uudi oime ised 3 (2021): P opaganda,
Sisse änne ja Monumendid: Vaa eid Nõukogude Võimu
Kinnis amise Mee odi ele Ees is 1950.–1980. aas a el, Ta u:
Ta u Ülikooli Ki jas us, 2021, p. 181.
33. h ps://db.esap.ee/objec / -0650
34. F ancisco Ma ínez, “Memo y, Don’ Speak! Monumen al
Neglec and Memo ial Sac i ice in Con empo a y Es onia”,
Cul u al Geog aphies, 29(1), 2022.
35. h ps://db.esap.ee/objec / -0620; h ps://www.
isi es onia.com/en/maa jamae-memo ial; h ps://
es oniana chi ec u e.com/p ojec /maa jama%CC%88e-
memo ial/
36. Hiio, 2021, p. 222.
37. h ps://www.memo iaal.ee/en/memo ial/
38. Hiio, 2021.
39. Hiio, 2021, p. 204.
40. h ps://news.e .ee/1608740080/wo k-begins-on-
emo ing- ed-a my-symbols- om-maa jamae-
memo ial-si e
41. The emaining ou monumen s loca ed a he De ense
Fo ces Ceme e y and Maa jamäe equi e sepa a e analysis
and ea men .
42. h ps://news.e .ee/1608699940/laane anna-
municipali y-mo es- i e-so ie -monumen s- o-museum
43. h ps:// iigikan selei.ee/en/monumen s
44. h ps:// iigikan selei.ee/en/news/ emo al-so ie -
monumen s-s a e-land-con inues
45. h ps://www.pos imees.ee/7689367/punasumboli ega-
hauad-saa ad-uue- ahise
46. h ps://lounaees lane.ee/neljapae al-asenda akse-
esimesed-okupa sioonisumboliga-haua ahised-
neu aalsega/
47. h ps://www.e .ee/1608847561/ iik-alus as-
okupa sioonisumboli ega-haua ahis e-asendamis -
neu aalse ega