scieee Science in your language
[pt] (orig)

A morte e a vida dos monumentos soviéticos

Abstract

Monuments and memorials are architectural communicational gestures of political representation affirmed in public spaces and interpelating citizens to reflect on past events. Memorials attempt to freeze time and its permanence is legitimated by historical/political significance, celebrated in cyclic official acts and ceremonies. If the projection and construction of monuments is an exercise of authorship and power relations, the projection and construction of memory is a more diffuse and collective exercise of celebration, denial, resignification and erasure of past events, and, as well, of shifting narratives on the past. In this essay we address recent troubles around a specific selection of Soviet Monuments situated in the new republics defining the western limit of former Soviet Union, particularly in Estonia, Latvia and Ukraine, based on our field observations and depictions, which we have been publishing in the last months.

Read accessible full text

A morte e a vida dos monumentos soviéticos

Author: MOREIRA, Inês; CARPENTIER, Nico; MELIORANSKI, Ruth; RUNNEL, Pille
Publisher: Ordem dos Arquitetos
Year: 2023
Source: https://comum.rcaap.pt/bitstreams/ebdd7667-2d30-42d9-ac5a-358d286fdc3d/download
13
[Os monumen os] si uam-se no ce ne de an as das ques ões em mu ação na mode nidade que o
seu p óp io es a u o é complexo. São len os numa e a de elocidade, pe manen es numa e a de
obsolescência, inú eis num mundo dedicado às mo i ações do luc o e implacá el p agma ismo.
Inclinam-se pa a ás enquan o a mode nidade co e pa a a en e e mui as ezes lidam com a
mo e po en e o p o undo descon o o que ela p o oca.
¹
E, em de e minado momen o, ambém eles mo em.
Monumen os e memo iais são ges os de ep esen ação polí ica, a i mações em espaços
públicos que in e pelam os cidadãos, con idando à e lexão sob e acon ecimen os passados. P ocu am
suspende o empo e a sua pe manência é legi imada pelo signi icado his ó ico e polí ico, celeb ado
em a os o iciais e em ce imónias pe iódicas. Se a p ojeção e cons ução de monumen os é um exe cício
de au o ia e de elações de pode , a p ojeção e a cons ução da memó ia é mais di usa e é um exe cício
cole i o de celeb ação, negação, essigni icação e apagamen o de e en os passados e, ambém, de
na a i as mu á eis do passado. Nes e ensaio analisamos as ensões ecen es em o no de um g upo
especí ico de monumen os so ié icos, si uados nas epúblicas que cons i uí am os limi es ociden ais
da an iga União So ié ica, pa icula men e a Es ónia, a Le ónia e a Uc ânia, baseando-nos nas nossas
obse ações no e eno e nos nossos egis os o og á icos
²
.
Ob as de a e públicas monumen ais, que celeb am i ó ias e assinalam acon ecimen os
bélicos es ão necessa iamen e ca egadas de ideologia, uma ez que es ão equen emen e alinhadas
com os pode es que as encomendam. Obse ámos que, pa a P oje a Memó ia
³
, exis em di e en es
es a égias e á icas de desenha e cons ui (e mui as ezes en a man e ou muda ) a memó ia
his ó ica. Se a a qui e u a e as a es plás icas endem a ei e a a memó ia ou a e i a o esquecimen o
ao p oje a no os locais de homenagem e de con emplação, p ese ando-os imaculados, a assunção
de incomple ude, desapa ecimen o e uína implicada na a queologia e no pa imónio sublinha
as ensões em o no da p ese ação de obje os do empo, da dissolução de e e en es es á eis (e da
p óp ia acção de cuida ). Os no os es udos sob e pa imónio in eg am ambém as o ças de des uição
— daí a e e ência eco en e a palimpses os, descons ução e à p ocessualidade do empo.
Na memó ia da gue a, monumen os a he óis, ba alhas e acon ecimen os he óicos con ibuem
pa a ixa momen os de i ó ia, mas ambém pa a eco da os momen os de ho o e a iolência
pe pe ada, como é o caso de campos de
concen ação, campos de p isionei os, locais
de esis ência e mo e, como alas comuns e
ou as homenagens em cemi é ios locais. A
memo alização da gue a implica ambas as
pe spe i as: a i ó ia dominan e e os ho o es
da iolência. Vi ó ia, he óis e ho o es não
são signi ican es es á eis na medida em que a
legi imidade do discu so sob e o signi icado pode
ela p óp ia o na -se num campo de ba alha
⁴
.
He oísmo e iun o podem muda e al e a -se com
o empo, os seus símbolos e ep esen ação podem
so e um p ocesso complexo de essigni icação.
Monumen os e memo iais p olongam
as ideias de egimes de pode que não podem
se desligados da sua semió ica ma e ial, como
encapsulamen os óxicos. A c iação de ob as
de a e monumen ais é an o uma encomenda
desejada po a is as e a qui e os, que es ão (ou
se o nam) alinhados com os egimes, como é
desp ezada e comba ida pelas o ças da oposição,
cí ica e a ís ica. Du an e o seu empo de ida,
os monumen os são sancionados a a és de
mani es ações e in e enções públicas em lu as
polí icas e g e es, adicionando ou as camadas de
signi icado às peças o iginais.
12 REPORTAGEM
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
1. And ew M. Shanken, The E e yday Li e o
Memo ials, New Yo k: Zone Books, 2022, p. 322.
2. O abalho de campo do g upo Nomadic
Resea ch a he F inges na Es ónia oi
possibili ado pelo Cos Ac ion CA18136
(Eu opean Fo um o Ad anced P ac ices – EFAP)
e apoiado pela Academia das A es da Es ónia
e o NGO SQRIDGE, 2022. A in es igação da
Inês na Le ónia oi subsidiada pelo Lab2PT,
Uni e sidade do Minho, 2022; e na Uc ânia pelo
E asmus+ a a és da Uni e sidade do Po o e da
Uni e sidade Es a al Pedagógica Pa lo Tychyna
de Uman, 2019.
3. Inês Mo ei a, Elena Lac uz (eds.), P ojec ing
Memo y, K akow: IFC, 2017.
4. Nico Ca pen ie , Ru h-Helene Melio anski, Pille
Runnel, Inês Mo ei a, “The Discu si e-Ma e ial
S uggle o e Legi ima e He oism: A Visual Essay
on Floa ing Signi ie s and Thei Ma e iali y in he
Es onian Second Wo ld Wa Memo ialscape”,
Memb ana – Jou nal o Pho og aphy, Theo y and
Visual Cul u e (no p elo).
O Monumen o à Mãe Pá ia, de Vasyl Bo odai,
encon a-se em Kyi ol ado pa a a Rússia
e segu ando um con es ado escudo com os
símbolos da ex União So ié ica. Faz pa e do
Museu de His ó ia da Uc ânia na Segunda Gue a
Mundial e o seu u u o es á em deba e.
© Inês Mo ei a, 2019
Monumen o à G ande Gue a Pa ió ica em
en e da Uni e sidade Es a al Pedagógica Pa lo
Tychyna de Uman, Uc ânia. © Inês Mo ei a, 2019.
A Segunda Gue a Mundial oi um acon ecimen o
complexo. Na União So ié ica chamou-se
G ande Gue a Pa ió ica e o seu en endimen o
geopolí ico oi di e en e do ociden al, uma
ez que os so ié icos es a am a comba e a
Alemanha nazi pa a econquis a o e i ó io
das suas epúblicas (p e iamen e ocupado). Os
memo iais da Gue a e e em-se a 1941–1944 e
não à du ação o al da Segunda Gue a Mundial
(1939–1945), exibindo a es ela ou os símbolos
comunis as pa a celeb a a Vi ó ia So ié ica sob e
os exé ci os nazis.
A MORTE E VIDA
DOS MONUMENTOS
SOVIÉTICOS
1514
Imedia amen e após as es au ações da independência dos anos 1990, a coexis ência desses
símbolos e es u u as a i ma i os no espaço público ainda e a possí el e pa cialmen e ole ada.
Mui os dos monumen os o am man idos enquan o uma plu alidade de iden idades, men alidades e
um ce o sen ido de he ança cole i a pôde se de endido e, consequen emen e, p o egido — embo a
não necessa iamen e p ese ado. Di e en es g upos iden i á ios den o de cada país, como es ónios
e ussos, le ões e ussos, uc anianos e ussos, an o ci is como mili a es, p oje am di e en es
signi icados nessas es u u as monumen ais e épicas, com á ias
nuances de sen imen os e opiniões, da nos algia à negação.
Du an e longos pe íodos ( empos “no mais”), a ensão em o no
de um legado epudiado e a e gonha de um passado cole i o
exp essou-se como um azio espec al, ou oska, e um e i a o al
desses ac os e emas.
Em momen os mais di íceis, as ensões esul am em a aques
iconoclas as isce ais e emo i os. A gue a na Uc ânia o nou ób io
o descon en amen o e descon o o que os monumen os p o ocam e
p ecipi ou mo imen os nacionais pa a a sua emoção
¹⁰
. Já em 2015
com a “Lei da Descomunização”, a Uc ânia inha dec e ado a elimi-
nação de símbolos de espaços públicos, edi ícios e monumen os.
AS REDES SOCIAIS E A VISIBILIDADE INTERNACIONAL
Da P ima e a Á abe a Geo ge Floyd e às mani es ações
an i acismo, à Re olução da P aça Maidan (ou Re olução da Dignidade), mas ambém a mui os
p o es os decolonialis as, na úl ima década as mul idões di igi am-se, mais uma ez, con a
monumen os. Su gi am no os ângulos, desde a p ese ação à sua ida quo idiana, como, po exemplo,
o li o do his o iado da a qui e u a And ew M. Shanken The E e yday Li e o Memo ials, publicado
pela Zone Books, como o nome indica abo dando a ida quo idiana dos memo iais e cen ando-se nos
modos como os monumen os ísicos são a i ados e desa i ados como locais celeb a ó ios.
No que diz espei o aos an igos monumen os so ié icos, a e emo-nos a conside a ou as
pe spe i as pa a além da ida ma e ial e quo idiana, nomeadamen e a sua ida social (mediá ica).
P ecedido po sucessos come ciais como o li o de 2011 da Taschen CCCP: Cosmic Communis
Cons uc ions¹¹, disponí el globalmen e desde a Amazon aos supe me cados, a es é ica espacial
so ié ica o nou-se mais isí el na úl ima década, a pa da disseminação de lemb anças e o- in age¹².
Num p ocesso pa alelo, oi mapeada a disseminação de pa imónio cul u al em pe igo, incluindo
ob as do mode nismo socialis a
¹³
, a qui e u a b u alis a
¹⁴
, pequenas in aes u u as como pa agens
de au oca o
¹⁵
ou mu ais. As no as idas digi ais na in e ne , com o p edomínio das edes sociais,
aumen a am ainda mais o in e esse e a sensibilização pa a os monumen os, que a a és de bancos de
dados de p o eção do pa imónio
¹⁶
, em po ólios o og á icos ou e is as cul u ais
¹⁷
.
O in e esse in e nacional pela a qui e u a e a a e do mode nismo pôs es e ema em
des aque, con ibuindo pa a um conhecimen o mais sis ema izado e p ocu ando p o ege esse
pa imónio. So ie Mode nism, 1955–1991: Unknown His o y, po exemplo, oi um es o ço pa a
ap esen a , no A chi ek u zen um Wien, uma seleção de exemplos do mode nismo so ié ico do
pós-gue a nas ca o ze epúblicas so ié icas não ussas, mos ando a sua di e sidade cul u al e
as o ocabulá io a qui e ónico, endo sido publicado um li o em 2012 pela Pa k Books¹⁸. Foi a
p imei a en a i a de desc e e de o ma ab angen e obje os cul u ais e o con ex o des e mo imen o
mode no, iden i icando especi icidades locais e p ocessos e olu i os pa icula es, assim como
as ca ac e ís icas especí icas dos a qui e os en ol idos. Po seu u no, o Museum o Mode n
A de No a Io que despe ou o in e esse e a isibilidade in e nacional da a qui e u a, design
e monumen os de uma ou a á ea de on ei a en e Les e e Ociden e, nomeadamen e a an iga
Jugoslá ia, ap esen ando em 2018 uma exposição de obje os de g ande qualidade do mesmo pe íodo:
Towa d a Conc e e U opia A chi ec u e in Yugosla ia, 1948–1980. Ambas as exposições con ibuí am
pa a a sensibilização in e nacional pa a o pa imónio he dado do pe íodo socialis a.
Adicionalmen e, e i a-se que os monumen os ex-so ié icos e os spomeniks
¹⁹
jugosla os êm
idas a i as nas edes sociais que os o nam dia iamen e isí eis, seguidos e consumidos em con as
no Ins ag am
²⁰
e em coleções de publicações di e amen e ex aídas, e p omo idas pelas, edes
sociais
²¹
. As páginas do Ins ag am ap esen am es é icas isuais di e sas de que esul am pe cepções
e na a i as especí icas: e a os con empo âneos nos álgicos de locais he óicos sob céus nublados
e cinzen os (So ie _a ch
²²
); imagens o iginais com uma au a e o- in age (So ie days
²³
); egis os
de po meno es exp essi os com ilus ações alegó icas que acen uam uma a mos e a dis ópica
(B u opolis
²⁴
); de alhes de decadência u bana (say_decay
²⁵
).
Embo a es a abo dagem do pa imónio cul u al possa se con o e sa, de endemos que
o impac o das edes sociais e dos chamados “co ee able books”, ou li os de mesa, despe ou o
5. Nico Ca pen ie , The Discu si e-Ma e ial
Kno : Cyp us in Con lic and Communi y Media
Pa icipa ion, New Yo k: Pe e Lang, 2017;
Nico Ca pen ie , Iconoclas ic Con o e sies:
A Pho og aphic Inqui y in o An agonis ic
Na ionalism, B is ol: In ellec , 2021.
6. www. e l.o g/a/so ia-so ie -monumen -
andalism-uk aine-wa -p o es /32290150.h ml
7. www.a sy.ne /a wo k/k zysz o -wodiczko-
soldie s-and-sailo s-memo ial-a ch-g and-
a my-plaza-b ooklyn-new-yo k
8. O Bal ische Landesweh (Exé ci o Te i o ial
Bál ico), pa e do VI Co po de Rese is as
Alemães e cons i uído pelos alemães dos Países
Bál icos a acou a Es ónia a pa i da Le ónia em
1919, numa en a i a de es abelece um es ado-
an oche p ó-alemão.
9. Adicionando complexidade a o ças e
alianças mu á eis, as B igadas SS es ónias o am
e o çadas com uma b igada de olun á ios
es ónios pa a lu a con a uma possí el e
indesejada ocupação so ié ica.
10. h ps://gis.hu i.ha a d.edu/lenin- alls
11. F édé ic Chaubin,
CCCP. Cosmic Communis
Cons uc ions
Pho og aphed, Cologne: Taschen,
2011.
12. h ps://www.amazon.co.uk/so ie -
memo abilia/s?k=so ie +memo abilia
13.
Ve pla a o ma Socmode nism, um p oje o
desen ol ido pela BACU Associa ion e apoiado
pelo ICOMOS ISC20C: h ps://soche i age.com/
14.
Ve o websi e SOS B u alism do Deu sches
A chi ek u museum (DAM) e da Wüs en o
S i ung com ce ca de 2000 edi ícios lis ados
e mapeados, com mui o poucos exemplos na
an iga URSS: www.sosb u alism.o g
15.
Ve os li os
So ie Bus S ops
sob e as
pa agens de au oca o so ié icas (e o ilme a
es ea em 2023) de Ch is ophe He wig: h ps://
www.so ie buss ops.com/
16.
Pla a o ma Socmonumen ala , p oje o
desen ol ido pela BACU Associa ion e apoiado
pela O dem dos A qui e os Romenos (O.A.R.):
h p://socmonumen ala .com/
17.
Cal e Jou nal
, uma e is a sob e pa imónio
cul u al na Eu opa de Les e, nos Balcãs, no
Cáucaso e na Ásia Cen al, oi suspensa após o
início da gue a na Uc ânia. In i ula-se ago a
New Eas Digi al A chi e
: h ps://www.new-eas -
a chi e.o g/
18.
Ka ah ina Ri e , Eka e ina Shapi o-Obe mai ,
Alexand a Wach e ,
So ie Mode nism, 1955–1991:
Unknown His o y
, Zu ich: Pa k Books, 2012.
19. Base de dados dos Spomenik:
h p://www.spomenikda abase.o g
20. Hash ags: #socmod #socialis mode nism
#SOSB u alism #b u alism #b u alis _
a chi ec u e #conc e e #b u
21. URBANICA G oup, com li os sob e o
mode nismo socialis a na an iga Jugoslá ia,
Alemanha, Moldá ia, Cáucaso, en e ou os: h ps://
u banicag oup. o/. Fuel, com í ulos como
So ie
Mode nis A chi ec u e in Cen al Asia ou So ie
Bus S ops
: h ps:// uel-design.com/publishing/
22. h ps://www.ins ag am.com/so ie _a ch/
23. h ps://www.ins ag am.com/so ie days/
24. h ps://www.ins ag am.com/b u opolis/
25. h ps://www.ins ag am.com/say_decay/
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel A Mo e e Vida dos Monumen os So ié icos
Discu sos e p á icas con a-hegemónicos
⁵
são-lhes di igidos, al e ando as
mensagens celeb a ó ias a a és de in e enções cí icas e a ís icas, na maio ia dos
casos e éme as, como êm sido as sucessi as in e enções anónimas an i-K emlin no
Monumen o ao Exé ci o So ié ico em Só ia, desde 2011
⁶
. As ob as de a e do a is a
búlga o Ch is o, ei as em colabo ação com a sua companhei a Jeanne-Claude,
assim como as do a is a polaco K zysz o Wodiczko, são p oduções monumen ais
(e encomendas o iciais) que ins igam a essigni icação de monumen os his ó icos —
como é o caso do abalho pós umo L’A c de T iomphe, Empaque é [A co do T iun o,
empaco ado] em Pa is — ou que dialogam com e en os e si uações con empo âneos,
como a p ojeção de mísseis ame icanos e so ié icos no Soldie s and Sailo s Memo ial
A ch, em B ooklyn
⁷
.
FACTOS E REPRESENTAÇÕES
A complexa his ó ia do século XX p oduziu deslocações de on ei as, anexações,
gue as e alianças po oda a Eu opa. Após a p oclamação da independência dos
Países Bál icos e da Uc ânia em 1918, sucede am-se di e en es ocupações desses
e i ó ios nas décadas seguin es. Na egião do Bál ico, po exemplo, en e 1918 e
1920 a Es ónia a ou a chamada Gue a da Independência con a a União So ié ica
— e em de e minado momen o con a as o ças alemãs (bál icas)
⁸
—, endo a sua
independência sido econhecida em 1920.
En e 1939 e 1941 a Alemanha e a União So ié ica assina am um pac o que
colocou a Es ónia e a Le ónia na es e a de in luência so ié ica. O ano 1941 é um
ma co impo an e, em que a Alemanha nazi a aca a União So ié ica, su p eendendo
Es aline e conquis ando a egião bál ica so ié ica, apesa dos es o ços da esis ência
ci il. O exé ci o nazi ocupou a egião, que em conjun o com a pa e ociden al da
Bielo ússia passou a o ma o Reichskommissa ia Os land [Comissa iado do Reich
dos Te i ó ios do Les e], onde o Holocaus o se es endeu, com a limpeza de mino ias
eligiosas e é nicas e de comunis as. Em 1944 a União So ié ica e omou o con ole
da egião do Bál ico, de o ando a Alemanha nazi apesa de esis ência de alemães e
es ónios
⁹
, endo a ocupação so ié ica das Repúblicas do Bál ico — Es ónia, Le ónia e
Li uânia — du ado a é 1991.
Um pouco mais a sul, as on ei as pe manecem ins á eis a é aos dias de
hoje. A República Socialis a So ié ica da Uc ânia oi es abelecida em 1921, depois
de o Exé ci o Ve melho e conquis ado dois e ços da Uc ânia, enquan o o e ço ociden al passou
a pe ence à Polónia. Em 1939, como acon eceu no Bál ico, a União So ié ica anexou a Uc ânia
Ociden al, nos e mos do Pac o Ge mano-So ié ico de Não-Ag essão. Em 1941 oi a ez da Alemanha
nazi ocupa a Uc ânia e o país so eu uma e í el de as ação a é 1944. A pa i daí pe maneceu na
es e a so ié ica a é 1991, com ocupações e ans e ências e i o iais que du am a é hoje. Em 1954, o
líde so ié ico ans e iu a Península da C imeia pa a a Uc ânia, um a o ainda em dispu a se e décadas
passadas. A anexação da C imeia pela Rússia em 2014 eab iu as ensões en e o Les e e o Ociden e.
As in asões ussas da Uc ânia, p imei o em 2014 e depois a gue a em 2022, desencadea am
ensões, eceios, mas ambém alianças na egião les e da Eu opa, sublinhando as cono ações
nega i as des es elemen os celeb a ó ios. Mais uma ez, os símbolos e e e ências comemo a i os
so ié icos em espaços públicos es ão a se al o de p ocessos de demolição ao ab igo de di e en es leis,
egulamen os, ela ó ios e pe i os en ol idos nos di e en es países.
SÍMBOLOS MANCHADOS
Rep esen ações de pode es an e io es e de o ças mili a es são mo i os cul u ais e polí icos
con o e sos, e o igem de c escen e ensão especialmen e em egiões onde as on ei as, a
nacionalidade e o egime polí ico mudam com equência. Mesmo quando ascinan es na sua
o ma, exp essão, ma e iais e dimensões, a e e ência a ac os d amá icos ou mu á eis — como os
monumen os he óicos ao Soldado Desconhecido em an igas colónias, à amizade com an igos aliados
ou à i ó ia sob e ou as nações — o nam-se assun os que eque em a enção cu a o ial.
Se não é possí el impo uma abo dagem única à pa imonialização das he anças
cul u ais so ié icas den o de cada país, se ia ainda mais di ícil impô-la en e di e en es nações.
Independen emen e do alo in ínseco a ís ico, a qui e ónico, paisagís ico e u banís ico da maio ia
des es legados do século XX, os monumen os he óicos so ié icos, jugosla os e ou os, p o a elmen e
não são pe cecionados como pa imónio nacional pelos a uais cidadãos dos di e en es países em causa
(ou po g ande pa e) e êm sido in e p e ados di e en emen e em empos ecen es, à medida que,
desde 1991, êm mudado nações, he óis, e iados e a é os nomes das gue as a adas.
Monumen o aos Soldados Caídos no
cemi é io so ié ico de Valmie a, Le ónia.
© Inês Mo ei a, 2022.
Em 1944 oi assinado um aco do en e
a Rússia e a Le ónia pa a p ese ação e
manu enção de lápides e cemi é ios de gue a:
os monumen os e memo iais na Le ónia
não pode iam se eliminados, enquan o a
manu enção e conse ação das sepul u as de
gue a é assegu ada pela Embaixada ussa,
como acon ece com os cemi é ios mili a es da
Segunda Gue a Mundial.
A peça
Middle Way
, c iada pelo a is a omeno
Bogdan Rață, es á ins alada em en e do
pedes al onde se encon a a o monumen o a
Lenine no cen o de Kyi . © Inês Mo ei a, 2019.
Em 2014, du an e a Re olução da Dignidade, a
es á ua oi iolen amen e despedaçada, mais
a de subs i uída pelo iden e uc aniano, em
en e do qual oi ins alada es a mão na co azul
o e que ep esen a a Uc ânia, ao que se seguiu a
eliminação de 320 es á uas nesse mesmo mês e
5.500 du an e o ano 2017.
1716
in e esse e uma elação es é ica a e i a com es es legados. E essa isibilidade e
ascínio, embo a pa adoxais, a i a am o deba e in e nacional e sensibiliza am pa a
o ema
²⁶
.
ALGUMAS LUTAS MONUMENTAIS
Os monumen os con inuam a le an a ques ões que se elacionam com a ida
social, polí ica e a e i a nas ês nações abo dadas nes e ensaio — Le ónia,
Es ónia e Uc ânia — mesmo quando o signi icado o iginal es á de ini i amen e
co ompido
²⁷
. Ti emos di iculdade em ixa pe spe i as signi ica i as pa a os
lei o es in e nacionais de a qui e u a em cená ios an o de al e ações geopolí icas
como de ensão sob e o pa imónio, ousando ap esen a a a és de uma cu ado ia
cuidadosa uma seleção de locais nos limi es les e da Eu opa. En ando no domínio
do pa imónio não desejado e con o e so e de uma ó mula mais ecen e de
“pa imónio adical” — a que o pensamen o decolonial es á a ac escen a uma
esis ência à pe spe i a colonizada —, alguns monumen os pe mi em que enham à
supe ície di e en es es a os e ensões de o ma mais exp essi a.
Quando o esquecimen o e a en opia não são su icien es pa a ocul a
símbolos, os a aques iolen os e a e en ual demolição dos monumen os o nam-
se uma diligência a i a, como demons a o de ube na Le ónia do gigan esco
Monumen o aos Libe ado es de Riga e da Le ónia So ié ica dos In aso es
Fascis as Alemães, mais ge almen e conhecido como Monumen o à Vi ó ia,
em agos o de 2022. Em Kyi , en e as complexidades da gue a e a iabilização
pela Lei da Descomunização de 2015, os símbolos o am obje o de in e enções,
numa lu a in ensa de alianças e in e p e ações con o e sas, como demons a a
essigni icação e demolição pa cial em ab il de 2022 do majes oso Monumen o
da Comemo ação da Reuni icação da Uc ânia com a Rússia, hoje em dia chamado
Monumen o à Libe dade do Po o Uc aniano. Po odo o e i ó io da Es ónia,
um dos países mais a les e da União Eu opeia, onde a NATO conduz ope ações
mili a es e onde uma pe cen agem da população é usso-descenden e, o Es ado
es á a a ua apidamen e pa a elimina e subs i ui monumen os e memo iais que eco dam a
ocupação so ié ica. Os deba es em o no do Memo ial e Cemi é io de Gue a Maa jamae em Talin
a iculam um complexo palimpses o de di e en es memó ias, adições e in isibilidades que exige uma
in e enção sub il (que en e an o oi suspensa), enquan o nas á eas u ais a eliminação sis emá ica
de memo iais p oduzidos em sé ie — como, po exemplo, ao longo da es ada de Vi su — conduz
à acumulação de símbolos do passado nos quin ais dos museus. Os seus subs i u os, placas neg as
concebidas ecen emen e, dão no os signi icados a e en os passados e a memo iais ausen es.
RIGA, LETÓNIA. O impac o no solo da demolição de um monumen o é o úl imo es á-
dio de uma longa con o é sia pública em o no do pa imónio e do peso de uma he-
ança epudiada. Duas pe spe i as ex emas sob e o seu signi icado con empo âneo
di idi am os le ónios: símbolo da libe ação da Alemanha nazi em 1944 ou símbolo
da eocupação so ié ica dos anos 1940 aos anos 1990?
Em inais de agos o de 2022, o Monumen o aos Libe ado es de Riga e da
Le ónia So ié ica dos In aso es Fascis as Alemães, que celeb a a a i ó ia sob e a
Alemanha nazi, oi demolido depois de um enso deba e com a mino ia ussa que
exis e no país. O Monumen o à Vi ó ia, como e a conhecido, oi p oje ado pelo
a qui e o Alexand Bugae e p oduzido pelos escul o es Le Buko sky e Ai a s
Gulbis em 1985 sob e uma pla a o ma odeada po um pa que público. Consis ia
de ês elemen os: uma escul u a da Mãe Pá ia, um g upo de ês soldados do
Exé ci o So ié ico e um obelisco de 79 me os de al u a, compos o po cinco colunas
encimadas pela simbólica es ela de cinco pon as. Em 2022 apenas oi demolido o
obelisco, desapa ecendo assim aquilo que e a chamado de “Dedo de Mosco o”.
Fo og a ias e ídeos da b u al demolição do obelisco²⁸ ci cula am po odo
o mundo nos p incipais meios de comunicação, consciencializando e eab indo
o deba e sob e o u u o dos monumen os so ié icos o a da Rússia. A emoção
de símbolos na Le ónia pode se en endida como consequência di e a da polí ica
in e nacional ussa, acele ada pela empa ia com a Uc ânia, embo a o deba e du e há
á ias décadas. Na Le ónia, a eliminação de monumen os já es a a em deba e desde
a independência. Em 2007, o Monumen o à Vi ó ia oi bomba deado po um g upo
de ex ema-di ei a, episódio em que mo e am dois memb os do g upo a acan e. As posições públicas
di e gi am de o ma explíci a, en e pe ições pa a a p o eção e ou as pa a a demolição do monumen o.
A Mo e e Vida dos Monumen os So ié icos Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
Monumen o com a Es ela So ié ica em en e do
pos o on ei iço de Na a, Es ónia, em en e à
Rússia. © Inês Mo ei a, 2022
A ida quo idiana des es memo iais inclui a sua
localização espacial e o ganização de p aças, uas,
pa ques e á eas u banas, as deslocações e jus a-
posições de monumen os, a mobilização cole i a e
celeb ações em o no dos memo iais, assim como
os modos de hospi alidade ísica pa a os cidadãos
(como somb as e locais pa a se sen a ). De odas
es as o mas, os monumen os são ap esen ados
como p o agonis as do espaço público.
O Monumen o à Vi ó ia es abelece um diálogo simbólico com um ou o monumen o em
Riga: o Monumen o à Libe dade do escul o le ónio Kā lis Zāle. Seguindo o concei o “B ilha como
uma Es ela!”, e de ac o encimado po uma es ela, a a-se de uma peça de 42 me os de al u a que
comemo a a Gue a da Independência da Le ónia de 1918–1920 e que in eg a cenas e símbolos da
cul u a le ã. A demolição do Monumen o à Libe dade já inha sido discu ida após a ocupação so ié ica
de 1940; endo sob e i ido di e en es en a i as de demolição, o monumen o o nou-se um local de
a i mação da nacionalidade e, po esse mo i o, em sido um espaço de eunião pa a ce imónias o iciais
desde a independência.
KYIV, UCRÂNIA. Um a co monumen al é um símbolo que simul aneamen e une
e sepa a, dependendo a sua dimensão simbólica an o da capacidade ec ónica
de escul o es, a qui e os e engenhei os como da consis ência dos solos sob e o
qual assen a. Es a majes osa ob a de a e pública de 1982 es á ins alada no Pa que
Kh eshcha yk; a peça cen al é um a co de 35 me os de ão em liga de i ânio,
sob o qual se encon a uma composição de duas igu as he oicas masculinas que
ep esen am dois abalhado es — um usso e um uc aniano — que le an am a
aixa da O dem da Amizade en e os Po os. P óxima da peça cen al exis e uma
composição em ped a com um g upo de ep esen an es es a ais e o odo encon a-
se num ecin o ao a li e com um e aço com is a pano âmica pa a o io Dniep .
O a co enquad a o monumen o e a paisagem, c iando um espaço público pa a
celeb ações. A ualmen e, depois de p ocessos de edenominação, de con es ação
pública, de in e enções a ís icas e de a i is as, do desman elamen o e do po encial
deslocamen o pa a um museu ou pa que pa imonial, es e monumen o o nou-se o
pa adigma condensado dos ecen es deba es sob e essigni icação dos monumen os
públicos, ob as de a e e ou os símbolos da p opaganda so ié ica.
C iado pelo escul o A. Skobliko e os a qui e os I. M. I ano , S. My ho odsky e
K. Sydo o , oi inaugu ado em no emb o de 1982 pa a comemo a o 60.º ani e sá io
da União So ié ica e os 1500 anos da undação da cidade de Kyi . Tendo sido p imei o
designado como Monumen o de Comemo ação da Reuni icação da Uc ânia com a
Rússia, oi um símbolo da euni icação dos dois países. O seu í ulo e signi icado
o am pos e io men e al e ados. Após a independência passou a chama -se
Monumen o à Amizade das Nações (ambas independen es).
Depois da Lei da Descomunização uc aniana de 2015, símbolos e ob as de a e
o am e i ados dos espaços públicos. Su p eenden emen e, en e a lei de 2015 e a
in asão de 2022 o Monumen o à Amizade esis iu e man e e o seu pos o como uma
“pon e de a e pública” com a Rússia. Em 2013, a eliminação mais mediá ica de um
monumen o na Uc ânia oi aquela da es á ua de Lenine na P aça Bessa abska du an e um mo im
²⁹
.
Apenas em ab il de 2022, depois da in asão da Uc ânia pela Rússia, es e monumen o passou po um
p ocesso de desman elamen o pa cial.
A o e dimensão simbólica pôde se ap eendida em momen os ecen es de in e enção e éme a
e de essigni icação c í ica, nomeadamen e em 2017 e 2018. A in e enção de 2017 oco eu du an e o
Fes i al da Canção da Eu o isão, quando um a co-í is comple o oi adicionado ao a co, as suas co es
e luzes ans o mando a aus e a es u u a me álica numa a i mação ib an e e es i a da di e sidade.
Embo a não o icialmen e assumida, a in e enção oi lida como uma celeb ação dos mo imen os
LGBTQIA+
³⁰
. O simbolismo do A co da Di e sidade conduziu a p o es os de cidadãos e pa idos de
di ei a, a ando a conclusão dos elemen os colo idos. Pa adoxalmen e, a iluminação no u na do a co
ec ia a o e ei o de um a co-í is e oi man ida mesmo após a lei u a e ónea desse inciden e.
Ou o a o simbólico po pa e de a i is as e a is as em 2018, ainda isí el, é a c iação de
uma b echa neg a, colocada no seu exa o cen o, que di ide o monumen o em duas me ades. Tendo
au o izações esc i as das au o idades (dos Depa amen o da Cul u a, Depa amen o de P o eção do
Pa imónio Cul u al da Municipalidade e Pa que Cen al de Cul u a e Rec eação), a B echa da Amizade
alude à censu a e às de enções polí icas na Rússia enquan o simples e ágil elemen o que e ela as
complexas elações in e nacionais que se acolhem naquela ma can e escul u a ec ónica.
Em ab il de 2022 ci cula am nos meios de comunicação in e nacionais imagens da demolição
pa cial e emoção das igu as dos dois abalhado es. A cabeça a ola de um dos dois homens — o
abalhado usso — anuncia a que o p olongado cisma simbólico inha passado pa a uma ase de
u u a inal. O apagamen o do elemen o que ma e ializa a a amizade no monumen o — dois co pos
a segu a a aixa da O dem da Amizade en e os Po os — é uma decla ação simbólica de g ande o ça
num país do qual uma pa e subs ancial do e i ó io es á ocupada pelo exé ci o usso. Libe ado des a
aliança, em maio de 2022 o monumen o oi edenominado como Monumen o da Libe dade do Po o
Uc aniano.
26.
Radical He i age: T acing Resis ance in (Pos )
Socialis Eu ope
, wo kshop sob e o pa imónio
socialis a ealizado em Zag eb, na C oácia
como pa e da T ac Cos Ac ion, anunciado (e
compa ecido) g aças à di ulgação in e nacional
no Facebook.
27. Nico Ca pen ie , Inês Mo ei a, Ru h-Helene
Melio anski, Pille Runnel, “Palimpses ic
Memo ializa ions o Wo ld Wa II: A Visual
Essay on Ma e ial Displacemen s and Discu si e
S uggles in he Es onian Memo ialscape” (a
publica em 2023).
28.
Vídeo: h ps://www. hegua dian.com/
wo ld/2022/aug/25/la ia- opples-so ie -e a-
obelisk-amid-backlash-agains - ussia
29. h ps://www. hea lan ic.com/in e na ional/
a chi e/2013/12/ he- ema kable-his o y-
behind-uk aines- oppled-lenin-s a ue/282141/
30. h ps://www.nbcnews.com/ ea u e/nbc-ou /
uk ainian-an i-gay-g oups-p o es -eu o ision-
di e si y- ainbow-n755551
An es e du an e a demolição do Monumen o aos
Libe ado es de Riga e da Le ónia So ié ica dos
In aso es Fascis as Alemães. Fo os: Vals s Policija,
2022
O Monumen o à Amizade em 2019, quando se
chama a Monumen o à Amizade das Nações
(Uc ânia e Rússia), com a in e enção B echa
da Amizade isí el no al o. No Dia da Vi ó ia de
2019 (a 9 de maio), o ecin o es a a em ob as,
impedindo celeb ações ou mani es ações jun o
ao a co. © Inês Mo ei a, 2019
1918
TALIN, ESTÓNIA. A Es ónia so eu uma sequência complexa de ocupações, ba alhas e baixas que
i e am o seu impac o nos locais de memó ia. Um exemplo des es monumen os com múl iplas
camadas de sen ido é o Memo ial Maa jamäe em Talin. C iado em 1940 pa a ol a a sepul a os
ma inhei os so ié icos que inham sido execu ados em 1919 no campo mili a de Naissaa
³¹
, em
1941, depois de o exé ci o nazi cap u a Talin, Maa jamäe o nou-se no local onde o am sepul ados
2300 soldados alemães (e ce ca de 100 es ónios), adqui indo assim uma segunda camada de sen ido,
di e en e da o iginal, como local de e-en e amen o.
Quando a União So ié ica ol ou a con ola a Es ónia, em 1944, o cemi é io alemão oi
le an ado e o local ol ou a se um sí io de en e amen o do Exé ci o Ve melho e da F o a do Bál ico
³²
.
Des a ez, odos os indicado es do cemi é io mili a alemão o am emo idos. Depois da ecupe ação
da independência, o cemi é io alemão oi es au ado e as sepul u as e nomes cla amen e assinalados
em 1998
³³
. Em 1957, pa a além dos es os mo ais dos soldados so ié icos sepul ados em 1944, a
eco dação do soldado Nikono oi associada a Maa jamäe e a sua his ó ia inco po ada nos ei os
he óicos, sendo a ansladação dos seus es os mo ais acompanhada po uma placa de b onze. A sua
his ó ia subsis iu a é ma ço de 1992, quando o monumen o oi eliminado, em conjun o com ou os da
e a so ié ica e anspo ado pa a o Museu de His ó ia da Es ónia.
A 30 de julho de 1960, du an e os anos de ocupação so ié ica,
oi inaugu ado um eno me obelisco de au o ia do a qui e o Ma
Po e do escul o Lembi Tolli
³⁴
, que comemo a a a e acuação
da F o a do Bál ico de Talin pa a Helsínquia e K ons ad em
1918. Pos e io men e, em 1975, oi inaugu ada no memo ial
uma pla a o ma b u alis a em consola, p oje ada pelo a qui e o
Allan Mu dmaa e o escul o Ma i Va ik
³⁵
, a p imei a ase de um
complexo cuja segunda ase nunca oi in ei amen e concluída
³⁶
.
Nos anos 1970, o memo ial o nou-se no cen o das g andes
ce imónias so ié icas, onde se acendia o ogo de celeb ação
do Fes i al da Canção. Na segunda me ade dos anos 1980 as
ce imónias p ossegui am, mas a conclusão do memo ial o nou-se
p og essi amen e menos p o á el, uma ez que se a a a de um in es imen o demasiado al o.
Um no o es a o de sen ido oi es abelecido a 23 de agos o de 2018, quando oi inaugu ado no
local o Memo ial às Ví imas do Comunismo³⁷, enal ecendo os cidadãos es ónios que caí am í imas do
e o polí ico so ié ico: uma homenagem a odos os que o am assassinados ou mo e am nas p isões e
campos de de enção so ié icos, que o am depo ados pa a a Rússia e ou os luga es, assim como aqueles
que mo e am como I mãos da Flo es a, a gue ilha an isso ié ica da Es ónia e ou os países bál icos.
É Maa jamäe um conjun o de á ios memo iais ou um campo de memó ias com á ias
camadas? Os his o iado es usam a exp essão “ á ios locais memo iais”
³⁸
quando se e e em a
ês elemen os p incipais: um memo ial às í imas do comunismo, uma cemi é io mili a alemão
(o icialmen e p o egido pelas leis in e nacionais dos locais une á ios de gue a) e um complexo de
memo iais nunca concluído da e a so ié ica. É di ícil conside a o complexo so ié ico um memo ial
po que ao con á io do cemi é io alemão e do memo ial es ónio, o memo ial da e a so ié ica é uma
cons ução, embo a co pos eais dos soldados caídos enham sido usados pa a cons ui a na a i a.
Ainda assim, Maa jamäe ambém pode se is o como um memo ial pe manen e dinâmico,
nunca e minado, e um local de memó ia a i a, incluindo de esquecimen o. As pe manen es al e ações
ao longo das di e en es décadas — anos 1940, 1950, 1960, 1970, 1980 e 2010 — são pa e de um longo
p ocesso de econhecimen o e de omada de decisões (mais de 30 anos) sob e o modo como p ocede .
A adição de no os es a os ma ca Maa jamäe desde o início do século XX, não dependendo da memó ia
cole i a mas de uma mescla de omadas de decisão cen alizadas so ié icas, locais e nacionais.
Também é con o e so e e i -se ao local como “negligenciado”, po que nunca oi concluído,
endo an es semp e sido demolido e depois econs uído (não eno ado). Es e é um espaço cons i uído
po pe manen e mu ação: eno ação, demolição, subs i uição. Em 2022 o G upo de T abalho
Go e namen al pa a os Monumen os So ié icos
³⁹
não se decidiu pela eliminação do complexo
memo ial so ié ico, endo em ez disso apelado ao deba e público. A ualmen e uma pa e do
complexo es á edado, incluindo o obelisco, pa cialmen e cobe o de g a i is. En e an o, as placas
comemo a i as o am emo idas do complexo
⁴⁰
.
ESTRADA RISTI-VIRTSU, ESTÓNIA. Enquan o esc e emos es as linhas, deco e na Es ónia um
p ocesso a i o de emoção e essigni icação das sepul u as de gue a. Se o complexo memo ial de
Maa jamäe é excecional pela sua localização na aixa cos ei a, dimensão e i o ial e exp essão
a ís ica, em á eas u ais emo as e longe do olha público das capi ais há cen enas de pequenos,
disc e os e di e si icados memo iais cujo p ocesso de eliminação já oi iniciado. Tal como o
Monumen o à Memó ia em Riga, Le ónia, os memo iais es ónios em locais une á ios o am
emo idos cele emen e em agos o de 2022, mas sem ope ações mediá icas. Segundo o ela ó io, a
Comissão es udou 322
⁴¹
memo iais e lápides e decidiu elimina
ou subs i ui 244, enquan o 74 o am conside ados “neu os” e
se ão assinalados com uma no a placa com a insc ição “Ví imas da
Segunda Gue a Mundial”.
Ao longo da es ada Ris i–Vi su, nas localidades Ki bla,
Lihula, Tuudi, Hanila e Va bla, a municipalidade Lääne anna
emo eu cinco memo iais, a maio ia de cemi é ios locais
⁴²
. Es e
conjun o consis e de peças p e ab icadas, bas an e semelhan es
em dimensões e linguagem, execu adas em ped a cla a, com um
opo em pi âmide, deco adas com uma es ela de cinco pon as e
insc ições. As cinco peças o am emo idas e encon am-se ago a
en e as á o es, nas asei as de um museu local abandonado.
No in e no de 2022, os plin os azios emanescen es cobe os de ne e ap esen a am placas neg as
com insc ições a b anco que diziam “Ví imas da Segunda Gue a Mundial” (em es ónio). Es a
es anha coleção de cinco memo iais, a umados alea o iamen e no pá io de um museu, em en e da
cons ução suspensa de um bloco habi acional so ié ico na pequena cidade cos ei a de Vi su, pe deu
o seu enquad amen o celeb a ó io mas encon ou uma no a cenog a ia nos álgica.
74 LOCAIS FUNERÁRIOS, ESTÓNIA. Depois de o go e no es ónio e o mado o G upo de T abalho
pa a os Monumen os So ié icos, pa a ecolhe in o mação sob e ped as umula es e memo iais
de gue a con endo símbolos do pode ocupan e na Es ónia, um ela ó io suge iu soluções pa a
emo e ou subs i ui as ped as umula es e os memo iais de gue a⁴³. O G upo de T abalho
ecomendou que odos os monumen os e elemen os que ap esen assem símbolos do Exé ci o
So ié ico ossem e i ados dos espaços públicos⁴⁴.
A 12 de janei o de 2023, o Museu Es ónio da Gue a, em conjun o com o Cen o Es ónio pa a
In es imen os na De esa, começou a subs i ui as lápides selecionadas po ped as umula es lisas.
Segundo o di e o do Museu da Gue a, Hella Lill, o obje i o e a assinala odos os locais une á ios
das baixas da Segunda Gue a Mundial com espei o e dignidade e, ao mesmo empo, impedi que
ossem usados pa a ins de p opaganda ou bélicos
⁴⁵
. No e ão de 2022, o go e no abo dou a Academia
Es ónia das A es (EKA) no sen ido de c ia uma ped a umula neu a pa a as sepul u as de gue a.
Ki ke Kang o, p o esso a de ins alação a ís ica e ei o a da Faculdade de Belas-A es da EKA desenhou
a lápide. Segundo ela
⁴⁶
, oi uma a e a desa iado a po que es e no o elemen o inha de se neu o, mas
simul aneamen e digno, pa a assinala locais une á ios onde es ão en e adas dezenas, po ezes
cen enas, de í imas da Segunda Gue a Mundial.
O design inal é uma o ma minimalis a sem símbolos ou elemen os deco a i os. Um bloco de
ped a neg o assen a sob e uma laje cla a um pouco maio , de co con as an e. Uma placa com o ex o
“Ví imas da Segunda Gue a Mundial” es á colocada no cen o de uma das a es as mais comp idas do
e ângulo, o mando um ângulo. Há ês amanhos di e en es de ped as umula es e es á planeado
ins ala mais de 70 des es ma cado es em 2023
⁴⁷
. Es a combinação de uma es a égia de eliminação
das lápides an e io es, dissociando os úmulos da G ande Gue a Pa ió ica e dos he óis so ié icos,
ao mesmo empo uni o miza e neu aliza a mensagem a a és de uma e e ência única às í imas da
Segunda Gue a Mundial, essigni icando os memo iais e eduzindo a possibilidade de os e en os
so ié icos se em mencionados ou iden i icados. Simples e sin é ico, es e ges o epe i i o apon a na
di eção da homogeneização e cole i ização dos se en a e qua o locais une á ios.
UM REMÉDIO CONTRA O ESQUECIMENTO, UM REMÉDIO CONTRA A LEMBRANÇA
A demolição, implosão ou a mu ilação ísica de monumen os, escul u as e ob as de a e que
comemo am o passado são demons ações iolen as da on ade de apaga a his ó ia ecen e e de
esc e e os a os he óicos ou o a celeb ados e ixados. O cuidado e a p ese ação de monumen os
celeb a ó ios podem se e idas colec i as abe as: ao se em deixados ao abandono, a do conduz à sua
ejeição, de e io ação ísica, e ocasionalmen e mu ilação ou eliminação. A desmon agem p e en i a
e o deslocamen o pa a a mazéns, museus ou ja dins p i ados p o ege a sua in eg idade ísica,
simul aneamen e despojando-os da sua ida simbólica. Ao en en a em a ida quo idiana, podem so e
a pe da de signi icado o nando-se obje os es é icos anódinos, o que os pode á p o ege de a aques e
essigni icação, ou podem in eg a -se na na u eza a a és de uma de e io ação p og essi a. Nes e úl imo
caso, a ausência de manu enção pode á o ná-los in isí eis e p o egê-los da emoção e mu ilação.
Se os monumen os são emédios con a o esquecimen o, a sua eliminação e mu ilação são
emédios e icazes con a a lemb ança. Se os e en os celeb ados ossem pací icos, es es monumen os
não e iam de se isicamen e des uídos ou o nados in isí eis. Os seus agmen os, imagens,
his ó ias (e idas nas edes sociais) são no en an o impossí eis de apaga , al como o são as di e en es
e sões da his ó ia que neles colidem.
A Mo e e Vida dos Monumen os So ié icos
IMAGEM
p. 21: Ped a umula neg a com a insc ição
"Ví imas da Segunda Gue a Mundial"
c iada pela a is a Ki ke Kang o (em 2022)
pa a assinala os locais de onde o am
e i ados memo iais, lápides e ou os
monumen os úneb es so ié icos.
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
42. h ps://news.e .ee/1608699940/
laane anna-municipali y-mo es- i e-so ie -
monumen s- o-museum
43. h ps:// iigikan selei.ee/en/monumen s
44. h ps:// iigikan selei.ee/en/news/ emo al-
so ie -monumen s-s a e-land-con inues
45. h ps://www.pos imees.ee/7689367/
punasumboli ega-hauad-saa ad-uue- ahise
46. h ps://lounaees lane.ee/neljapae al-
asenda akse-esimesed-okupa sioonisumboliga-
haua ahised-neu aalsega/
47. h ps://www.e .ee/1608847561/ iik-
alus as-okupa sioonisumboli ega-haua ahis e-
asendamis -neu aalse ega
31. Taa i Minnik, “The Es ablishmen o ‘D umhead’
Cou s Ma ial and hei Ac ions in he Es onian
Wa o Independence 1918−1919”,
Ju idiskā
Zinā ne / Law
, 7, 2014.
32. Toomas Hiio, in Meelis Saueauk and Meelis
Ma ipuu (eds.),
Ees i Mälu Ins i uudi oime ised 3
(2021): P opaganda, Sisse änne ja Monumendid:
Vaa eid Nõukogude Võimu Kinnis amise
Mee odi ele Ees is 1950.–1980. Aas a el
, Ta u:
Ta u
Ülikooli
Ki jas us, 2021, p. 181.
33. h ps://db.esap.ee/objec / -0650
34. F ancisco Ma ínez, “Memo y, Don’ Speak!
Monumen al Neglec and Memo ial Sac i ice in
Con empo a y Es onia”,
Cul u al Geog aphies
,
29(1), 2022.
35. h ps://db.esap.ee/objec / -0620; h ps://
www. isi es onia.com/en/maa jamae-memo ial;
h ps://es oniana chi ec u e.com/p ojec /
maa jama%CC%88e-memo ial/
36. Hiio, 2021, p. 222.
37. h ps://www.memo iaal.ee/en/memo ial/
38. Hiio, 2021.
39. Hiio, 2021, p. 204.
40. h ps://news.e .ee/1608740080/wo k-
begins-on- emo ing- ed-a my-symbols- om-
maa jamae-memo ial-si e
41. Os es an es qua o monumen os, si uados
no Cemi é io das Fo ças de De esa e Maa jamäe
necessi am de análise e a amen o em sepa ado.
T asei as do es aziado Museu Vi su, onde se
encon am ago a os memo iais emo idos.
© Inês Mo ei a, 2022
Complexo Memo ial de Maa jamäe em Talin,
Es ónia. © Inês Mo ei a, 2022.
O cemi é io mili a alemão de Maa jamäe oi
es au ado em 1998 pela o ganização alemã
Volksbund Deu sche K iegsg äbe ü so ge e.
V., a o ganização esponsá el pelos cemi é ios
de gue a alemães em odo o mundo.
21
Repo
[Monumen s] si a he c ux o so many o
he change ul issues o mode ni y ha hei
e y s a us is pe plexing. They a e slow in
an age o speed, pe manen in an e a o
obsolescence, useless in a wo ld de o ed o
p o i mo i e and un elen ing p ac icali y.
They lean backwa d while mode ni y pi ches
o wa d, and hey o en deal wi h dea h amid
deep discom o wi h i .
1
And e en ually, oo, hey die.
Monumen s and memo ials a e
a chi ec u al-communica ional ges u es o
poli ical ep esen a ion, a i med in public
spaces, in e pella ing ci izens o e lec on pas
e en s. Memo ials a emp o eeze ime and
hei pe manence is legi imised by his o ical/
poli ical signi icance and celeb a ed in cyclic
o icial ac s and ce emonies. I he p ojec ion
and cons uc ion o monumen s is an exe cise
o au ho ship and powe ela ionships, he
p ojec ion and cons uc ion o memo y is a mo e
di use and collec i e exe cise o celeb a ion,
denial, esigni ica ion and e asu e o pas e en s,
and, as well, o shi ing na a i es on he pas . In
his essay we add ess ecen ensions a ound a
speci ic selec ion o So ie Monumen s si ua ed in
he epublics ha de ine he wes e n limi s o he
o me So ie Union, pa icula ly in Es onia, La ia
and Uk aine, based on ou ield obse a ions and
depic ions
2
.
Public monumen al a wo ks which
celeb a e ic o ies and wa e en s a e necessa ily
cha ged wi h ideology, as hey a e o en aligned
wi h he powe s commissioning hese a wo ks.
When P ojec ing Memo y
3
, as we ha e obse ed,
di e en design s a egies and ac ics cons uc
(and o en a emp o main ain o change)
his o ical memo y. I a chi ec u e and he ine
a s end o ecall memo y, o a leas a oid
o ge ing, by p ojec ing new si es o ibu e and
con empla ion, hus p ese ing i as p is ine, he
assump ion o incomple eness, disappea ance
and uina ion implied in a chaeology and he i age
unde lines he ensions a ound p ese ing objec s
om ime, om he dissolu ion o s able e e en s
(and, some imes, om ca e i sel ). New he i age
s udies also in eg a e he o ces o des uc ion
— hence he ecu en e e ence o palimpses s,
decons uc ion and he p ocessuali y o ime.
In wa - ela ed memo y, monumen s o
he oes, ba les and he oic e en s con ibu e
o ixa ing ic o ious momen s, bu also o
emembe ing he ho o s o pe pe a ed iolence,
as is he case o concen a ion camps, wa
p isons, si es o esis ance and dea h, such as
mass g a es and o he kinds o homage in local
ceme e ies. The memo ialisa ion o wa implies
bo h pe spec i es: he dominan ic o y and he
ho o s o iolence. Vic o y, he oes and ho o a e
no s able signi ie s, as he legi imacy o discou se
o e meaning may i sel become ba le ields
4
.
He oism and iumph may shi and change in
ime, i s symbols and ep esen a ion may he eo
unde go complex esigni ica ion.
Monumen s and memo ials endu e he ideas
o powe egimes which canno be de ached om
Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
20
Zone Books, ocusing on modes in which physical
monumen s a e ac i a ed and deac i a ed as
celeb a o y si es.
Conside ing o me So ie monumen s, we
da e expand o he pe spec i es ha go beyond
he ma e ial and e e yday li e, o include hei
social (media) li es. P eceded by mains eam
gian s such as Taschen’s CCCP: Cosmic Communis
Cons uc ions
11
published in 2011 and globally
a ailable a ou le s om Amazon o supe ma ke s,
So ie spa ial aes he ics became mo e isible
o e he las decade, along wi h he dissemina ion
o e o- in age memo abilia.
12
Pa alleled by
he mapping and dissemina ion o endange ed
cul u al he i age, including Socialis mode nism,
13
b u alis a chi ec u e,
14
small in as uc u es such
as bus s ops
15
, o mu al a wo ks. The new digi al
li es on he in e ne , oge he wi h he p e alence
o social media, has widened he in e es in and
awa eness o monumen s e en u he , whe he
in he i age p o ec ion da abases,
16
pho og aphic
po olios o cul u al magazines.
17
The a chi ec u al and a is ic in e es o
he in e na ional communi y in Mode nism
has placed a spo ligh on he subjec ma e ,
con ibu ing o a mo e sys ema ic knowledge
and an a emp o p o ec he he i age. Fo
ins ance, So ie Mode nism, 1955–1991: Unknown
His o y was an app ecia ed a emp o p esen ,
a he A chi ek u zen um Wien, a selec ion o
examples o pos -wa So ie Mode nism om he
14 non-Russian So ie epublics, demons a ing
hei cul u al di e si y and wide a chi ec u al
ocabula y, which was published in book o m in
2012 by Pa k Books.
18
I was he i s a emp o
comp ehensi ely desc ibe cul u al objec s and
he con ex o his mode n mo emen by acing
local ea u es and cha ac e is ic e olu iona y
p ocesses and he signa u es o he indi idual
a chi ec s. The Museum o Mode n A in New Yo k,
in i s u n, has aised he in e es and in e na ional
isibili y o a chi ec u e, design and monumen s
om ano he eas /wes bo de egion, namely
he o me Yugosla ia; in 2018 i p esen ed
an exhibi ion wi h a selec ion o high-quali y
objec s om he same pe iod: Towa d a Conc e e
U opia A chi ec u e in Yugosla ia, 1948–1980.
Bo h sys ema ic exhibi ions had an impac on
he in e na ional awa eness o he he i age o he
Socialis pe iod.
Mo eo e , Ex-So ie monumen s, and
Yugosla Spomeniks,
19
ha e ac i e li es on
social media, making hem isible on a daily
basis, and a e ollowed and consumed h ough
Ins ag am accoun s
20
and book collec ions
di ec ly ex ac ed/p omo ed in social media.
21
Ins ag am pages p esen a ange o isual
aes he ics, p oducing speci ic pe cep ions and
na a i es: nos algic con empo a y depic ions o
he oic si es wi h cloudy g ey skies (e.g.: So ie _
a ch
22
); o iginal images wi h a e o in age
au a (e.g.: So ie days
23
); cap ions o exp essi e
de ails collec ed wi h allego ical illus a ions
accen ua ing a dys opian a mosphe e (e.g.:
B u opolis
24
); de ails o u ban explo a ion (e.g.:
say_decay
25
).
Add essing cul u al he i age ia social
media, as con o e sial as i may be, we would
s ill a gue ha he impac o social media, and
co ee able books, has aised awa eness and
an aes he ic a ec ion o his legacy. Also,
he pa adoxical in e na ional isibili y, and
ascina ion, has aised awa eness and ac i a ed
in e na ional deba es.
26
A FEW MONUMENTAL STRUGGLES
Monumen s con inue o aise issues in ela ion
o social, poli ical and a ec i e li es in he h ee
na ions we add ess he ein — La ia, Uk aine and
Es onia —, e en when he o iginal meaning is
pe manen ly ain ed.
27
We had di icul ies in ixing
meaning ul insigh s o in e na ional a chi ec u e
eade s on ins an ia ions o bo h geopoli ical
shi s and he i age ension, da ing o p esen a
p ecisely cu a ed collec ion o si es in he eas e n
inges o Eu ope. En e ing he ealm o non-
belo ed and con o e sial he i age, and ha o
he mo e ecen o mula ion as adical he i age
— o which decolonial hinking is in o ming a
esis ance agains he colonised pe spec i e —
some monumen s allow mo e exp essi ely han
o he s o hese di e en laye s and ensions o
come o he su ace.
When obli ion and en opy a e no enough
o hide symbols, iolen a acks and he e en ual
demoli ion o monumen s become an ac i e
endea ou , as he demoli ion o La ia’s gigan ic
Monumen o he Libe a o s o So ie La ia and
Riga om he Ge man Fascis In ade s, mos
commonly known as he Vic o y Monumen , in
Augus 2022, demons a es. In Kyi , among he
complexi ies o wa , u he enabled by he 2015
Law o Decommuniza ion o Uk aine, symbols
became subjec o in e en ions, as a loud wa
o con o e sial in e p e a ions on alliances, as
is he case o he esigni ica ion o he majes ic
Monumen o Commemo a e he Reuni ica ion
o Uk aine wi h Russia, oday called Monumen
o F eedom o Uk ainian People, and i s pa ial
emo al in Ap il 2022. Th oughou Es onian
e i o y, he eas e nmos Eu opean Union
bo de egion, whe e NATO ca ies i s ope a ions
and a signi ican Russian speaking communi y
s ill li es, he s a e is ac ing as o emo e and
eplace So ie monumen s and si es ha emind
o So ie occupa ion. The deba es a ound he
Tallinn Maa jamae Monumen and Wa Ceme e y
a icula e a complex palimpses o di e en
ememb ances, addi ions and in isibili ies, which
demands a sub le in e en ion (which has been
suspended), while in u al a eas he sys ema ic
emo al o mass-p oduced memo ials, such as, o
example, hose along he oad o Vi su, has led
o he accumula ion o dead symbols in museum
backya ds. Thei subs i u es, newly designed
black ma ke s, do se le new meanings o pas
e en s and o he absen memo ials.
Riga, La ia. The impac on he g ound o a
monumen ’s demoli ion is he las s age o a
long public con o e sy a ound he i age and he
weigh o non-belo ed legacy. Two e y ex eme
pe spec i es on i s con empo a y meaning ha e
di ided La ians: a symbol o libe a ion om Nazis
in 1944 o a symbol o eoccupa ion by So ie s
om he 1940s o he 1990s?
In la e Augus 2022, he Monumen o
he Libe a o s o So ie La ia and Riga om
he Ge man Fascis In ade s, celeb a ing he
ic o y o e Nazi Ge many, was demolished a e
a ense deba e wi h he Russian mino i y in he
coun y. The Vic o y Monumen , as i is mo e
commonly known, was designed by a chi ec
Alexande Bugae and p oduced by sculp o s Le
Buko sky and Ai a s Gulbis, in 1985, on a pla o m
su ounded by a public pa k. I consis s o h ee
elemen s, a Mo he land sculp u e, a g oup o
h ee So ie A my soldie s and a 79-me e-long
obelisk composed o i e columns, opped by
he symbolic i e-poin ed s a . In 2022 only
he obelisk was oppled, “Moscow’s Finge ” had
disappea ed.
Pho os and ideos o he b u al demoli ion
o he obelisk
28
ci cula ed in e na ionally in he
mains eam media, aising awa eness and deba e
as o he u u e o So ie monumen s ou side
Russia. The emo al o symbols in La ia can be
unde s ood as a di ec consequence o Russian
in e na ional poli ics, accele a ed by empa hy
wi h Uk aine, hough he deba e wen on o
some decades. The monumen ’s emo al was
al eady pa o he public deba e a e La ia’s
independence. In 2007, he Vic o y Monumen
was bombed by a igh -wing ex emis g oup,
which esul ed in wo o he a acking g oup
membe s being killed. Public posi ions became
explici ly di e gen , wi h pe i ions being s a ed
o p o ec he monumen and o i s demoli ion.
The Vic o y Monumen es ablishes a
symbolic dialogue wi h ano he monumen
in Riga, he F eedom Monumen , by La ian
sculp o Kā lis Zāle, in 1935. Following he
concep o “Shine Like a S a !”, and ha ing a s a
ac ually opping i , i is a 42-me e-high piece
commemo a ing he 1918–1920 La ian Wa o
Independence and inco po a es scenes and
symbols o La ian cul u e. The demoli ion o he
F eedom Monumen had also been discussed a e
he 1940 So ie occupa ion, hough i has su i ed
a ious a emp s o demolish i , becoming a place
o La ian na ionalis a i ma ion. Acco dingly,
i has been a place o ga he ing o o icial
ce emonies since he independence.
Kyi , Uk aine. A monumen al a ch is a symbol
ha bo h connec s and sepa a es, i s symbolic
dimension depending on he ec onic abili y o
sculp o s, a chi ec s, and enginee s as much as on
he consis ency o he g ounds on which i s ands.
The majes ic 1982 public a wo k a Kh eshcha yk
Pa k in Kyi , he cen al piece o which is a 35
me e-wide i anium alloy a ch, wi h a he oic wo
male igu e composi ion below i , ep esen ing a
Russian and a Uk ainian wo ke aising a ibbon
wi h he O de o F iendship o Peoples, is such a
monumen al a ch. The cen al piece is su ounded
by a g oup o s a e ep esen a i es ca ed in s one
and is embedded in an open-ai audi o ium on
a pano amic balcony o e he i e Dnip o — he
a ch ames he monumen and he landscape,
c ea ing a public space o celeb a ion. Nowadays,
ollowing p ocesses o enaming, public
con es a ion, a is ic and ac i is in e en ions,
disman ling and po en ial emo al o a museum
o he i age pa k, his monumen became a
condensed pa adigm o he ecen deba es o e
he esigni ica ion o public monumen s, wo ks o
a and o he symbolic So ie p opaganda.
C ea ed by sculp o A. Skobliko and
a chi ec s I. M. I ano , S. My ho odsky and
K. Sydo o , i was inaugu a ed in No embe
1982 o commemo a e he 60 h Anni e sa y o
he So ie Union and he 1500 h Anni e sa y
o he ounda ion o he ci y o Kyi . C ea ed
hei ma e ial semio ics, as oxic encapsula ions.
The c ea ion o monumen al a wo ks is as desi ed
commission by a is s and a chi ec s who a e (o
become) aligned wi h egimes, as i is despised
and coun e ed by he opposing o ces, be hey
ci ic o a is ic. Du ing hei li e ime, monumen s
a e enac ed h ough demons a ions and public
in e en ions in poli ical s uggles and s ikes,
adding mo e meanings o he o iginal pieces.
Coun e -hegemonic discou ses and
p ac ices
5
a e di ec ed owa ds such wo ks, al e ing
he celeb a o y messages h ough ci ic and a is ic
in e en ions, which a e mos ly epheme al, as
indeed a e he successi e anonymous an i-
K emlin in e en ions on he Monumen o he
So ie A my in So ia
6
e e since 2011. The a is ic
wo ks o he Bulga ian a is Ch is o, and his
pa ne Jeanne-Claude, and o he Polish a is
K zysz o Wodiczko a e monumen al p oduc ions
(and o icial commissions) inducing he
esigni ica ion o his o ical pieces, such as 2021’s
pos humous L’A c de T iomphe Empaque é in Pa is.
O hey c ea e a con e sa ion wi h con empo a y
e en s and si ua ions, such as he p ojec ion o
Ame ican and So ie missiles
7
on he Soldie s and
Sailo s Memo ial A ch in B ooklyn in 1984.
FACTS AND REPRESENTATIONS
The complex his o y o he 20 h cen u y has
gene a ed shi ing bo de s, annexa ions, wa s and
alliances h oughou Eu ope. A e he p oclaimed
independence o Bal ic Coun ies and Uk aine in
1918, di e en occupa ions succeeded each o he
in he nex decades. In he Bal ic egion, be ween
1918 and 1920, o ins ance, Es onia ough he Wa
o Independence wi h he So ie Union (and a
some poin , wi h [Bal ic] Ge man o ces
8
), ha ing
i s independence ecognised in 1920.
Be ween 1939 and 1941, he Ge mans and
So ie s we e allied and he 1939 Nazi-So ie pac
placed Es onia and La ia in he So ie sphe e o
in luence. The yea o 1941 is a ele an miles one.
Su p ising S alin, Nazi Ge many a acked he
So ie Union, conque ing he So ie Bal ic egion,
despi e he e o s o he ci ilian esis ance.
Nazis ook o e he egion, ha along wi h pa s
o Wes e n Bela us in eg a ed in he (Ge man)
Os land egion ( he so-called Reichskommissa ia
Os land), and he Holocaus was ex ended wi h
he “cleansing” o eligious and e hnic mino i ies
and communis s. In 1944 he So ie Union e ook
con ol o he Bal ic egion in a ic o y o e he
Nazis; said con ol was esis ed by Ge mans
and Es onians.
9
E en ually, he So ie s egained
con ol in 1944, las ing up un il 1991, he end o
So ie occupa ion o he Bal ic Republics: Es onia,
La ia and Li huania.
A li le bi u he o he sou h, he bo de s
ha e emained uns able un il oday. The Uk ainian
So ie Socialis Republic was es ablished in
1921, a e he Red A my conque ed wo hi ds o
Uk aine, wi h i s wes e n hi d becoming Polish.
In 1939, as i did wi h he Bal ic Region, he So ie
Union annexed Wes e n Uk aine unde he e ms
o he same Ge man-So ie Nonagg ession Pac .
In 1941, Nazi Ge many occupied Uk aine and he
coun y su e ed a e ible de as a ion un il 1944.
Uk aine emained unde So ie go e nance un il
1991, expe iencing changes o i s e i o y and
occupa ions ha endu e un il oday. In 1954, he
So ie leade ans e ed he C imean Peninsula
o Uk aine, a ea ha is s ill unde dispu e a e
se en decades. The Russian annexa ion o C imea,
in 2014, eopened Eas -Wes ensions.
The Russian in asions o Uk aine, i s
in 2014 and hen in 2022, ha e igge ed he
ensions, ea s and, also, he alliances in he
eas e n Eu opean egion, s essing he bi e
a e as e o such celeb a o y mo es. Again, So ie
commemo a i e symbols and e e ences in public
spaces o independen epublics a e unde going
p ocesses o ex ensi e emo al, wi h di e en
laws, egula ions, epo s and expe s in ol ed in
he di e en coun ies.
TAINTED SYMBOLS
Rep esen a ions o he o me s a e powe and
mili a y o ce a e con o e sial cul u al and
poli ical subjec s ha inc easingly aise public
ension, mos especially in egions wi h changing
bo de s, na ionali ies and ansi ioning om
di e en poli ical egimes. E en i ascina ing
in e ms o o m, exp ession, ma e ials and
dimensions, he e e ence o di icul , o changing
ac s, such as he anonymous he oic Fallen Soldie s
in o me colonised na ions, he celeb a ion o
long-s anding iendship o o me allies, o he
Vic o y ba les o e o he Na ions, become subjec
ma e s in need o cu a o ial a en ion.
I a single app oach o he he i agiza ion o
communis and So ie cul u al legacy wouldn’ be
accep ed wi hin each indi idual coun y, i would
be e en mo e impossible among di e en na ions.
Rega dless o he in insic a is ic, a chi ec u al,
landscape and u ban alue o mos o hese 20 h
cen u y legacies, he he oic monumen s o he
So ie and Yugosla egimes, as well as o he
communis symbols and monumen s may no be
pe cei ed as na ional he i age by ( he majo i y)
o i s ci izens. They ha e indeed been in e p e ed
di e en ly in ecen imes, as he na ions, he oes,
holidays, and e en he wa s’ names, ha e changed
since 1991.
Immedia ely a e he es o a ions o
independence in he 1990s, he coexis ence
o a i ma i e symbols, spaces and s uc u es
in public space was s ill possible, and pa ly
ole a ed. Many monumen s we e kep in place, as
a plu ali y o iden i ies, men ali ies and a ce ain
sense o collec i e he i age could be p oclaimed
and, he e o e, p o ec ed — hough no necessa ily
p ese ed. Di e en iden i a ian g oups wi hin
each coun y, such as Es onian and Russian,
La ian and Russian, Uk ainian and Russian, bo h
ci ilian and mili a y g oups, p ojec ed di e en
meanings on o he epic monumen al s uc u es,
e ealing a ange o eelings and opinions, om
nos algia o nega ion. Fo long pe iods (“no mal”
imes), he ension a ound he non-belo ed
legacy and he shame abou he collec i e pas
was exp essed as a ghos ly blank, o oska, and he
o al a oidance o ac s and subjec ma e s.
In ha she momen s, ensions esul ed
in isce al and emo ional iconoclas ic a acks.
The wa in Uk aine has made he discon en
and discom o wi h he monumen s ob ious
and has p ecipi a ed na ional mo emen s
owa ds hei emo al.
10
Al eady in 2015, wi h i s
“Decommunisa ion Law”, Uk aine p oclaimed he
emo al o symbols om public spaces, buildings
and monumen s.
SOCIAL MEDIA AND
THE INTERNATIONAL GAZE
F om he A ab Sp ing o Geo ge Floyd and an i-
acism demons a ions, o he Maidan Squa e
e olu ion (o Re olu ion o Digni y), and also o
many decolonial p o es s, o e he las decade
c owds ha e u ned, again, agains monumen s.
New pe spec i es, om p ese a ion o daily
li e, eme ged, such as, o ins ance, a chi ec u al
his o ian And ew M. Shanken’s book add essing
The E e yday Li e o Memo ials, published by
Black ombs one wi h he insc ip ion "Vic ims
o he Second Wo ld Wa " c ea ed by a is Ki ke
Kang o (in 2022) o ma k he places whe e
So ie memo ials, ombs ones and o he une al
monumen s we e emo ed.
THE DEATH AND
LIFE OF SOVIET
MONUMENTS

he s a egies o uni o misa ion and neu alisa ion
o he message, by means o a simila e e ence
o he ic ims o Wo ld Wa II, e-signi ies he
memo ials, educing he capaci y o he So ie
e en s o be named o men ioned. Minimal and
simple, his epe i i e ges u e ollows he pa h o
homogenisa ion, and o collec i isa ion, o he 74
memo ial si es.
A REMEDY AGAINST FORGETTING,
AND A REMEDY AGAINST REMEMBERING
The demoli ion, implosion and physical ampu a ion
o monumen s, sculp u es and wo ks o a com-
memo a ing he pas a e iolen demons a ions o
he will o e ase ( ecen ) his o y and o ew i e he
once-celeb a ed and es ablished he oici ies. Open
collec i e wounds may pa allel he ca e and s a e
o p ese a ion o celeb a o y monumen s: by no
a ending o hem hey a e le o es e and pain
leads o emo al, dismissal, physical decay and
e en ual ampu a ion. The p e en i e disman ling
and emo al o wa ehouses, museums and o he
ga dens and p i a e spaces, migh p o ec hei
physical and ma e ial in eg i y bu i dep i es hem
o hei symbolic li e and ele ance. In endu ing
daily li e, hey may su e a loss o meaning, and
become anodyne and aes he ic objec s, which
may p o ec hem om a acks and esigni ica ion,
o hey may en e he cycles o na u e h ough
p og essi e de e io a ion. In he la e case, he
lack o ca e may ende hem in isible and p o ec
hem om emo al and ampu a ion.
I monumen s a e emedies agains
o ge ing, hei emo al and ampu a ion a e
le hal emedies agains emembe ing. I he
commemo a ed subjec ma e s we e peace ul,
hen hese monumen s would no need o be
physically sha e ed o ende ed in isible. Thei
agmen s, images, his o ies (and social media
li es) a e ne e heless impossible o e ase, as
nei he a e impossible o e ase he di e en
e sions o his o y ha collide in hem
.
1. And ew M. Shanken, The E e yday Li e o Memo ials, New
Yo k: Zone Books, 2022, p. 322.
2. The ieldwo k o he Nomadic Resea ch a he F inges
G oup in Es onia was enabled by Cos Ac ion CA18136
(Eu opean Fo um o Ad anced P ac ices – EFAP) and
suppo ed by he Es onian Academy o A s and he NGO
SQRIDGE, 2022. Inês’ esea ch in La ia was suppo ed
by Lab2PT, Uni e sidade do Minho, 2022; in Uk aine i was
suppo ed by E asmus+ h ough Uni e sidade do Po o and
Pa lo Tychyna Uman S a e Pedagogical Uni e si y, 2019.
3. Inês Mo ei a, Elena Lac uz (eds), P ojec ing Memo y,
K akow: IFC, 2017.
4. Nico Ca pen ie , Ru h-Helene Melio anski, Pille Runnel,
Inês Mo ei a, “The Discu si e-Ma e ial S uggle o e
Legi ima e He oism: A Visual Essay on Floa ing Signi ie s
and Thei Ma e iali y in he Es onian Second Wo ld Wa
Memo ialscape”, Memb ana – Jou nal o Pho og aphy,
Theo y and Visual Cul u e (in p in ).
5. Nico Ca pen ie , The Discu si e-Ma e ial Kno : Cyp us
in Con lic and Communi y Media Pa icipa ion, New
Yo k: Pe e Lang, 2017; Nico Ca pen ie , Iconoclas ic
Con o e sies: A Pho og aphic Inqui y in o An agonis ic
Na ionalism, B is ol: In ellec , 2021.
6. www. e l.o g/a/so ia-so ie -monumen - andalism-
uk aine-wa -p o es /32290150.h ml
7. www.a sy.ne /a wo k/k zysz o -wodiczko-soldie s-and-
sailo s-memo ial-a ch-g and-a my-plaza-b ooklyn-
new-yo k
8. The Bal ic Landweh o Bal ische Landesweh ("Bal ic
Te i o ial A my"), which was pa o he Ge man VI Rese e
Co ps and consis ed o Bal ic Ge mans, a acked Es onia
om La ia in 1919, in an a emp o es ablish a Ge man-
domina ed puppe s a e in Es onia.
9. Adding complexi y o shi ing o ces and alliances, he
Es onian SS B igades would ein o ce a olun ee B igade
23
The Dea h and Li e o So ie Monumen s
unde he i le Monumen o Commemo a e he
Reuni ica ion o Uk aine wi h Russia, i was a
symbol o he uni ica ion o Russia and Uk aine,
meaning and i le being la e al e ed. A e he
independence o he coun y, i became he
Monumen o he F iendship o Na ions (bo h
independen na ions).
A e he Uk ainian 2015 Law o
Decommuniza ion, symbols and wo ks o a we e
emo ed om public space. Su p isingly, om
he 2015 law o he 2022 in asion, he F iendship
Monumen has esis ed, and has emained in place
as a “public a b idge” o Russia. In 2013, he
mos media ic wo k o a emo al in Uk aine was
ha o a s a ue o Lenin om Bessa abska Squa e
du ing an up ising.
29
I was only in Ap il 2022,
a e he Russian in asion o he coun y, ha he
monumen unde wen an ac ual p ocess o pa ial
disman lemen .
The cha ged symbolic dimension can
be add essed h ough he ecen momen s
o epheme al a is ic in e en ion and
c i ical esigni ica ion in 2017 and in 2018.
The in e en ion in 2017 occu ed du ing he
Eu o ision Music Fes i al, when a ull-scale
ainbow was insc ibed on he a ch, i s colou s and
ligh s ans o ming he aus e e me al s uc u e in o
a i id and es i e a i ma ion o di e si y. Though
his was no openly s a ed, he in e en ion was
ead as a celeb a ion o LGBTQIA+ mo emen s.
30
The symbolism o he A ch o Di e si y has led o
con es a ion by igh wing ci izens and pa ies,
wi h he e ec ha he comple ion o he colou ul
elemen s g inded o a hal . Pa adoxically, he
a ch’s nigh - ime illumina ion c ea ed he e ec o
a ainbow and was s ill kep as such, e en a e he
mis eading inciden .
Ano he symbolic ac by ac i is s and a is s
in 2018, and one ha is s ill isible, is a black
c ack spli ing he wo sides o he monumen a
i s exac cen e. Ha ing he w i en ag eemen s
o h ee au ho i ies (Depa men o Cul u e,
Depa men o Cul u al He i age P o ec ion o he
KMDA and Cen al Pa k o Cul u e and Rec ea ion),
he C ack o F iendship punc ua es he censo ship
and poli ical imp isonmen s in Russia, as a simple
and agile elemen ha e eals he complex
in e na ional ela ions embodied in such a
powe ul ec onic sculp u e.
In Ap il 2022, images o he pa ial
disman ling and emo al o he wo wo ke igu es
ci cula ed in in e na ional media. The chopping-
o o he head o one o he wo men, he Russian
wo ke , announced ha he p olonged symbolic
schism had mo ed in o a phase o inal up u e.
The e asu e o he iendship elemen in he
monumen — wo bodies holding he ibbon wi h
he O de o F iendship o Peoples — is a s ong
symbolic s a emen in a coun y which cu en ly
has a subs an ial pa o i s e i o y unde
occupa ion by he Russian a my. Libe a ed om
his alliance, in May 2022 i was enamed as he
Monumen o F eedom o he Uk ainian People.
Tallinn, Es onia. Es onia has had a complex
sequence o occupa ions, ba les and dea hs,
which also impac ed on i s memo ials. One
example o such a mul i-laye ed monumen is
he Maa jamäe Memo ial complex in Tallinn. Fi s
c ea ed as a 1940 ebu ial si e o So ie sailo s,
who we e execu ed in 1919 in he Naissaa camp,
31
in 1941, a e he Ge man a my cap u ed Tallinn,
Maa jamäe became a bu ial si e o 2300 Ge man
soldie s (and a ound 100 Es onians), ma king he
si e wi h a second laye o meaning o he han he
o iginal ebu ial ceme e y.
When he So ie s gained con ol o e
Es onia, in 1944, he Ge man ceme e y was
emo ed, and i again became a So ie bu ial
si e o he Red A my and he Bal ic Flee .
32
This ime, all isible ma ke s o he Ge man
mili a y ceme e y we e emo ed. A e Es onian
e-independence, he Ge man ceme e y was
es o ed, wi h clea ecogni ion o he g a es
and names, in 1998
33
. In 1957, in addi ion o he
emains o he So ie soldie s bu ied in 1944,
he memo y o a sailo , Nikono , was linked
o Maa jamäe, and his s o y me ged wi h he
he oes’ s o ies, wi h he ebu ial o his emains
accompanied by a b onze plaque. This s o y
las ed un il Ma ch 1992, when he monumen
was emo ed, oge he wi h o he So ie -e a
monumen s, o he Es onian His o y Museum.
Du ing So ie imes, a la ge obelisk
designed by a chi ec Ma Po and sculp o
Lembi Tolli,
34
was also un eiled on 30 July 1960 o
commemo a e he e acua ion o he Bal ic Flee
om Tallinn o Helsinki and K ons ad in 1918.
La e , in 1975, he B u alis can ile e ed s age o
he memo ial complex, designed by a chi ec
Allan Mu dmaa and sculp o Ma i Va ik,
35
was
inaugu a ed, wi h a s age wo ha was ne e
(en i ely) comple ed.
36
In he 1970s, he memo ial
became he si e o majo So ie ce emonies,
whe e he i es o he Song Fes i al we e li . In
he second hal o he 1980s hese ce emonies
con inued, bu he comple ion o he memo ial
became inc easingly unlikely, as he necessa y
in es men would be ex emely high.
As a newe laye o his s o y, on 23
Augus 2018 he Memo ial o he Vic ims o
Communism
37
was comple ed and opened on he
si e, i commemo a ed he Es onian people who
ell ic im o So ie poli ical e o , and was an
homage o hose mu de ed o who died in p ison
and So ie camps o who we e depo ed o Russia
and elsewhe e, and hose who died as “Fo es
B o he s”, he gue illa igh e s in Es onia.
Is Maa jamäe a se o se e al memo ial si es,
o a laye ed memo y ield? His o ians use he ex-
p ession “se e al memo ial si es”
38
in e e ing o
h ee main elemen s: a memo ial o he ic ims o
communism, a Ge man mili a y ceme e y (o icially
p o ec ed by he in e na ional law o wa g a es)
and a ne e inished So ie -e a memo ial complex.
I is di icul o call he So ie complex a memo ial
si e because, unlike he Ge man ceme e y and
he Es onian memo ial, he So ie -e a memo ial
is cons uc ed, al hough he eal bodies o he
deceased we e used o cons uc he na a i e.
S ill, Maa jamäe can also be seen as a
dynamic pe manen memo ial, one ha was
ne e inished, and as a si e o ac i e memo y
wo k, including o ge ing. The cons an changes
h oughou di e en decades — he 1940s,
1950s, 1960s, 1970s, 1980s and 2010s — a e pa
o he long acknowledgemen and decision-
making p ocess (mo e han 30 yea s) as o how
o p oceed. The addi ion o new laye s has been
insc ibed in Maa jamäe since he beginning
o he 20 h cen u y, depending no on public
memo y wo k, bu on a mix o local and na ional,
cen alised So ie decision-making.
I is also con o e sial when he si e is
e e ed o as “neglec ed”, because i was ne e
inished, bu a he always demolished and hen
ebuil (no enewed). This space is ma ked by
cons an change: eno a ion, demoli ion and
eplacemen . In 2022 he Go e nmen O ice o
So ie Monumen s Wo king G oup
39
did no decide
on he emo al o he So ie memo ial complex,
bu ins ead called o socie al deba e. Cu en ly,
pa o he So ie memo ial complex, including he
obelisk, is enced o , wi h la ge g a i i co e ing
he obelisk. Meanwhile, he commemo a i e
plaques we e emo ed om he complex.
40
Ris i-Vi su Road, Es onia. As we w i e, a p ocess
o emo al and esigni ica ion is ac i ely aking
place o wa g a es in Es onia. I he Maa jamäe
memo ial si e is excep ional in i s loca ion by he
sea, landscape dimension and a is ic exp ession,
in mo e emo e u al a eas and away om he
public eye o he capi al ci ies, he e a e hund eds
o small, disc ee and di e se memo ials whose
p ocess o emo al has ac i ely begun. Simila o
he Riga Vic o y Monumen in La ia, Es onian wa
g a e memo ials we e emo ed swi ly in Augus
2022, bu wi hou he media ope a ions. Acco ding
o he epo , he commission s udied 322
41
memo-
ials and decided o emo e o eplace 244, while
74 we e e i ied as “neu al” and a e o be ma ked
wi h a new plaque: “Vic ims o Wo ld Wa II”.
Along he Ris i-Vi su oad, in he locali ies
o Ki bla, Lihula, Tuudi, Hanila and Va bla, he
Municipali y o Lääne anna has emo ed i e
memo ials, mos ly om wi hin local ceme e ies.
42
The sequence consis s o i e p e ab ica ed
pieces, qui e simila in dimensions and s yle o
each o he , composed o a ligh s one, wi h a
py amidal op, deco a ed wi h a So ie s a and
ex insc ip ions. The i e emo ed memo ials now
s and amid he ees behind he abandoned local
museum. In win e 2022, he emaining emp y
plin hs co e ed in snow ea u ed black plaques
wi h whi e wo ds wi h he ex : “Vic ims o Wo ld
Wa II” (in Es onian). A he new loca ion, he
s ange collec ion o i e memo ials andomly
placed in he backya d o a museum, and acing
he now suspended cons uc ion o a So ie
housing block in he small coas al own o Vi su,
has now o ei ed all commemo a i e spi i , bu
has ound a new nos algic scenog aphy.
74 memo ial si es, Es onia. A e he Es onian
Go e nmen es ablished he expe So ie
Monumen s Wo king G oup o collec in o ma ion
on g a e ma ke s and wa memo ials wi h symbols
o occupying powe loca ed in Es onia, a epo
sugges ed solu ions o emo ing o eplacing
hese ma ke s and memo ials.
43
The wo king g oup
has ecommended ha all memo ial ma ke s
bea ing Red A my symbols should be emo ed
om Es onian public spaces.
44
On 12 Janua y 2023 he Es onian Wa
Museum, oge he wi h he Es onian Cen e o
De ence In es men s, s a ed o eplace he
selec ed g a e ma ke s wi h plain ones. Acco ding
o he Di ec o o he Wa Museum, Hella Lill,
he goal was o ma k all he es ing places o
Wo ld Wa II casual ies wi h espec and digni y;
a he same ime, he g a e si es should no
be used o p opaganda o wa o o he o ms
o p opaganda.
45
In he summe o 2022, he
Es onian Go e nmen commissioned he Es onian
Academy o A s (EKA) o de elop a neu al
g a e ma ke o he wa g a es. Ki ke Kang o, a
p o esso o ins alla ion and he dean o he Fine
A s Facul y a EKA, designed he g a e ma ke .
Acco ding o Kang o,
46
he ask was a challenging
one, as he new elemen had o be neu al ye
digni ied o ma k he wa g a es whe e dozens, o
some imes hund eds, o ic ims o Wo ld Wa II
a e bu ied.
The inal design is a minimalis ic o m
wi hou any deco a ion o symbols. A smalle black
s one block is placed on a ligh e , sligh ly bigge
one in a con as ing colou . A slab bea ing he
wo ds: ”Vic ims o Wo ld Wa II” — is placed a an
angle in he middle. The e a e h ee di e en sizes
o he g a e ma ke s and mo e han 70 signs a e
planned o be ins alled in 2023.
47
The combina ion
o he s a egy o emo al o memo ials,
disconnec ing he g a es om he G ea Pa io ic
Wa and he So ie he oes om he memo ial, and
22 Inês Mo ei a, Nico Ca pen ie , Ru h Melio anski, Pille Runnel
IMAGES
p. 12: The Mo he land Monumen , by Vasyl Bo odai, s ands in
Kyi acing Russia and holding a con es ed shield wi h
USSR’s symbols. I is pa o he Museum o he His o y
o Uk aine in he Second Wo ld Wa , i s u u e is unde
deba e.
p. 13: Monumen o he G ea Pa io ic Wa in on o Pa lo
Tychyna Uman S a e Pedagogical Uni e si y, Uman,
Uk aine.
Wo ld Wa II was a complex e en . In he So ie
Union, he Wa was called he G ea Pa io ic Wa and
co esponded o an unde s anding o geopoli ics
ha di e ed om he Wes e n one, as he So ie s
we e igh ing agains he Ge mans o econque hei
(p e iously occupied) coun ies o So ie e i o y. The
wa memo ials e e o 1941–1944, no o he ull pe iod
o WWII (1939–1945), holding a s a o he communis
symbols o celeb a e he So ie Union’s Vic o y o e
he Nazis.
p. 14: The Fallen Soldie Monumen a he So ie ceme e y o
Valmie a, La ia.
The La ian-Russian ag eemen was signed in 1994
on he p ese a ion and main enance o memo ials
and wa bu ial si es: he monumen s and memo ials
in La ia could no be elimina ed while main enance
and conse a ion o he bu ial si es is s ill being
gua an eed by he Russian Embassy, as, o example,
wi h WWII ceme e ies.
p. 15: Monumen Middle Way, c ea ed by Romanian a is
Bogdan Rață, placed in on o he plin h whe e Lenin’s
s a ue s ood in cen al Kyi .
In 2014, du ing he Re olu ion o Digni y in Uk aine,
he cen al Kyi Lenin S a ue was iolen ly smashed
o pieces, and la e eplaced by a na ionalis iden
and pai ed wi h a hand sculp u e in b igh Uk ainian
blue; his was ollowed by he emo al o 320 s a ues in
Feb ua y 2014 and 5500 by he yea 2017.
p. 16: Monumen ea u ing a So ie S a s anding in on o
he bo de ga es in Na a, Es onia, acing Russia.
E e yday li e o such memo ials includes hei
spa ial loca ion and he o ganisa ion o squa es,
oads, pa ks and u banscapes, he displacemen s
and jux aposi ions o monumen s, he collec i e
mobilisa ion and celeb a ion ce emonies a ound
memo ial si es, as well as he modes o bodily
hospi ali y o ci izens (as p o iding shadow and
si ing place). In all hese ways, monumen s a e
p esen ed as cen al ac o s on he public space s age.
p. 16: Be o e and du ing he demoli ion o he Monumen
o he Libe a o s o So ie La ia and Riga om he
Ge man Fascis In ade s.
p. 17: The F iendship Monumen in 2019, when i was called
Monumen o he F iendship o Na ions (Uk aine and
Russia), holding he C ack o F iendship in e en ion
a he op. On Vic o y Day, 9 h May 2019, he squa e
was unde e u bishmen , a oiding he po en ial
celeb a ion o he demons a ion unde he a ch.
p.18: Maa jamäe Memo ial complex in Tallinn, Es onia.
The Maa jamäe Ge man ceme e y was es o ed
by he Ge mans in 1998. The Volksbund Deu sche
K iegsg äbe ü so ge e. V. s ill main ains hese wa
g a es, as hey do all o e Eu ope.
p. 19: Backya d o he emp y Vi su Museum, whe e he i e
emo ed memo ials a e now si ing.
among Es onians o igh a possible undesi ed So ie
occupa ion.
10. h ps://gis.hu i.ha a d.edu/lenin- alls
11. F édé ic Chaubin, CCCP. Cosmic Communis Cons uc ions
Pho og aphed, Cologne: Taschen, 2011.
12. h ps://www.amazon.co.uk/so ie -memo abilia/
s?k=so ie +memo abilia
13. See Socmode nism pla o m, a p ojec o he BACU
Associa ion suppo ed by ICOMOS ISC20C: h ps://
soche i age.com/
14. See SOS B u alism websi e by Deu sches
A chi ek u museum (DAM) and he Wüs en o S i ung wi h
a ound 2000 buildings lis ed and mapped, wi h e y ew
examples in o me USSR: www.sosb u alism.o g
15. See books on So ie Bus S ops (and coming ilm in 2023)
by Ch is ophe He wig: h ps://www.so ie buss ops.com/
16. Socmonumen ala pla o m, a p ojec conduc ed by
he BACU Associa ion and suppo ed by he Romanian
Chambe o A chi ec s (O.A.R.): h p://socmonumen ala .
com/
17. Cal e Jou nal, a magazine abou cul u al he i age om
eas e n Eu ope, he Balkans, he Caucasus and cen al Asia,
suspended a e he wa in Uk aine. I is now i led New
Eas Digi al A chi e: h ps://www.new-eas -a chi e.o g/
18. Ka ah ina Ri e , Eka e ina Shapi o-Obe mai , Alexand a
Wach e , So ie Mode nism, 1955–1991: Unknown His o y,
Zu ich: Pa k Books, 2012.
19. Spomenik Da abase: www.spomenikda abase.o g
20. Hash ags: #socmod #socialis mode nism #SOSB u alism
#b u alism #b u alis _a chi ec u e #conc e e #b u
21. URBANICA G oup, wi h books on Socialis Mode nism
in he o me Yugosla ia, Ge many, Moldo a, Caucasus,
among o he s: h ps://u banicag oup. o/. O Fuel, wi h
i les, such as So ie Mode nis A chi ec u e in Cen al Asia,
o So ie Bus S ops: h ps:// uel-design.com/publishing/
22. h ps://www.ins ag am.com/so ie _a ch/
23. h ps://www.ins ag am.com/so ie days/
24. h ps://www.ins ag am.com/b u opolis/
25. h ps://www.ins ag am.com/say_decay/
26. Radical He i age: T acing Resis ance in (Pos )Socialis
Eu ope, a wo kshop on Socialis He i age, held in Zag eb,
C oa ia as pa o he T ac Cos Ac ion, announced (and
a ended) h ough Facebook in e na ional dissemina ion.
27. Nico Ca pen ie , Inês Mo ei a, Ru h-Helene Melio anski,
Pille Runnel, “Palimpses ic Memo ializa ions o Wo ld Wa
II: A Visual Essay on Ma e ial Displacemen s and Discu si e
S uggles in he Es onian Memo ialscape” ( o be published
in 2023).
28. Video: h ps://www. hegua dian.com/wo ld/2022/
aug/25/la ia- opples-so ie -e a-obelisk-amid-
backlash-agains - ussia
29. h ps://www. hea lan ic.com/in e na ional/
a chi e/2013/12/ he- ema kable-his o y-behind-
uk aines- oppled-lenin-s a ue/282141/
30. h ps://www.nbcnews.com/ ea u e/nbc-ou /uk ainian-
an i-gay-g oups-p o es -eu o ision-di e si y-
ainbow-n755551
31. Taa i Minnik, “The Es ablishmen o ‘D umhead’
Cou s Ma ial and hei Ac ions in he Es onian Wa o
Independence 1918−1919”, Ju idiskā Zinā ne / Law, 7, 2014.
32. Toomas Hiio, in Meelis Saueauk and Meelis Ma ipuu (eds.)
Ees i Mälu Ins i uudi oime ised 3 (2021): P opaganda,
Sisse änne ja Monumendid: Vaa eid Nõukogude Võimu
Kinnis amise Mee odi ele Ees is 1950.–1980. aas a el, Ta u:
Ta u Ülikooli Ki jas us, 2021, p. 181.
33. h ps://db.esap.ee/objec / -0650
34. F ancisco Ma ínez, “Memo y, Don’ Speak! Monumen al
Neglec and Memo ial Sac i ice in Con empo a y Es onia”,
Cul u al Geog aphies, 29(1), 2022.
35. h ps://db.esap.ee/objec / -0620; h ps://www.
isi es onia.com/en/maa jamae-memo ial; h ps://
es oniana chi ec u e.com/p ojec /maa jama%CC%88e-
memo ial/
36. Hiio, 2021, p. 222.
37. h ps://www.memo iaal.ee/en/memo ial/
38. Hiio, 2021.
39. Hiio, 2021, p. 204.
40. h ps://news.e .ee/1608740080/wo k-begins-on-
emo ing- ed-a my-symbols- om-maa jamae-
memo ial-si e
41. The emaining ou monumen s loca ed a he De ense
Fo ces Ceme e y and Maa jamäe equi e sepa a e analysis
and ea men .
42. h ps://news.e .ee/1608699940/laane anna-
municipali y-mo es- i e-so ie -monumen s- o-museum
43. h ps:// iigikan selei.ee/en/monumen s
44. h ps:// iigikan selei.ee/en/news/ emo al-so ie -
monumen s-s a e-land-con inues
45. h ps://www.pos imees.ee/7689367/punasumboli ega-
hauad-saa ad-uue- ahise
46. h ps://lounaees lane.ee/neljapae al-asenda akse-
esimesed-okupa sioonisumboliga-haua ahised-
neu aalsega/
47. h ps://www.e .ee/1608847561/ iik-alus as-
okupa sioonisumboli ega-haua ahis e-asendamis -
neu aalse ega