scieee Science in your language
[po] (orig)

FMI 5000: um projecto sobre mudanças ambientais holocénicas

Abstract

Apresenta -se, de forma sumária, o Projecto fMi 5000 – Enviromental Changes: Fluvio -marine interactions over the last 5000 years (Projecto fCt nº: PtDC/Cte -GiX/104035/2008). Os ambientes estuarinos constituem uma das áreas mais sensí-veis, no quadro das alterações climáticas e da subida do nível do mar, porque se situam na interface entre as influências fluviais e marinhas e são o suporte, não só de áreas húmidas de grande biodiversidade, mas também de actividades económicas de importância estraté-gica. estes ambientes registam as mudanças do nível do mar e as modificações operadas nas bacias hidrográficas, quer naturais quer induzidas pela acção humana. Constitui objectivo deste projecto a avaliação do balanço entre as influências marinhas e fluviais, as respostas a eventos climáticos e o impacto das mudanças de uso do solo, numa janela temporal de 5000 anos. Os estuários escolhidos são o do rio neiva, do rio alcabrichel, na costa Ocidental de Portugal continental, e da ribeira de Bensafrim, no Barlavento algarvio.

Read accessible full text

FMI 5000: um projecto sobre mudanças ambientais holocénicas

Author: Ramos Pereira, A.,Ramos, C.,Trindade, J.,Araújo-Gomes, J.,Rocha, J.,Granja, H.,Gonçalves, L.,Monge-Soares, A.,Matos Martins, J.
Publisher: Universidade de Lisboa, Centro de Estudos Geográficos
Year: 2011
Source: https://repositorio.ulisboa.pt/bitstream/10451/41484/1/1327-3132-1-SM_FMIFinisterra.pdf
See discussions, s a s, and au ho p o iles o his publica ion a : h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/310761931
FMI 5000: Um p ojec o sob e mudanças ambien ais holocénicas
A icleinFinis e a · Decembe 2012
DOI: 10.18055/Finis1327
CITATIONS
0
READS
17
1 au ho :
Some o he au ho s o his publica ion a e also wo king on hese ela ed p ojec s:
Coas al Dynamics and Managemen View p ojec
En i onmen al Changes du ing Holocene View p ojec
Ana Ramos-Pe ei a
Uni e si y o Lisbon
130 PUBLICATIONS376 CITATIONS
SEE PROFILE
All con en ollowing his page was uploaded by Ana Ramos-Pe ei a on 02 Decembe 2016.
The use has eques ed enhancemen o he downloaded ile.
Finis e a, XLVi, 91, 2011, pp. 99 ‑106
FMi 5000: UM pRoJECTo soBRE MUDaNÇas
aMBiENTais HoLoCÉNiCas
AnA Amos ‑Pe ei A1
cA A inA Amos1
Jo Ge indAde1
João A AúJo ‑Gomes1
Jo Ge ochA1
helenA G AnJA2
luís GonçAl es2
An ónio monGe soA es3
José mA os mA ins3
Resumo – ap esen a -se, de o ma sumá ia, o P ojec o Mi 5000 – En i omen al
Changes: Flu io -ma ine in e ac ions o e he las 5000 yea s (P ojec o C nº: P DC/
C e -GiX/104035/2008). Os ambien es es ua inos cons i uem uma das á eas mais sensí-
eis, no quad o das al e ações climá icas e da subida do ní el do ma , po que se si uam na
in e ace en e as in luências lu iais e ma inhas e são o supo e, não só de á eas húmidas
de g ande biodi e sidade, mas ambém de ac i idades económicas de impo ância es a é-
gica. es es ambien es egis am as mudanças do ní el do ma e as modi icações ope adas
nas bacias hid og á icas, que na u ais que induzidas pela acção humana. Cons i ui objec-
i o des e p ojec o a a aliação do balanço en e as in luências ma inhas e lu iais, as espos-
as a e en os climá icos e o impac o das mudanças de uso do solo, numa janela empo al de
5000 anos. Os es uá ios escolhidos são o do io nei a, do io alcab ichel, na cos a Oci-
den al de Po ugal con inen al, e da ibei a de Bensa im, no Ba la en o alga io.
Pala as cha e: es uá io, in e acções lu io -ma inhas, al e ações climá icas,
mudanças de uso do solo.
ecebido: Dezemb o 2010. acei e: e e ei o 2011.
1 Cen o de es udos Geog á icos, ins i u o de Geog a ia e O denamen o do e i ó io.
e -mail: [email p o ec ed]; [email p o ec ed]; jo ge d@uni -ab.p ; [email p o ec ed];
[email p o ec ed].
2 associação pa a o Desen ol imen o da aculdade de Ciências (aD C/ C/UP).
e -mail: hg[email p o ec ed]; [email p o ec ed]
3 ins i u o ecnológico e nuclea (i n/MC es). e -mail: [email p o ec ed]; jma [email p o ec ed]
100 Ana Ramos-Pe ei a, e al.
abs ac – Mi 5000. a P oJec on he en i onmen Al chAnGes du inG he holo‑
cene his pape p esen s he aims, he p oposed me hodology and he cases o be s udied
wi hin he Mi 5000 – en i onmen al Changes: lu io -ma ine in e ac ions o e he las
5000 yea s (P ojec C nº: P DC/C e -GiX/104035/2008). he es ua ine en i onmen s
a e sensi i e a eas in he clima e change and sea le el ise amewo k, as hey a e in he
in e ace be ween lu ial and ma ine dynamics. hey a e also s a egic a eas because o
hei g ea biodi e si y and he a ious economic ac i i ies hey suppo . hese en i on-
men s eco d he sea le el changes as well as he changes in hei d ainage basin, whe he
hey a e na u al o man induced. he goal o he p ojec is o e alua e he balance be ween
ma ine and lu ial in luences, he answe s o clima ic e en s and he land use changes
impac s, in a 5000 yea s’ ime window. he es ua ies o io nei a, o io alcab ichel and
o ibei a de Bensa im we e chosen o de elop his esea ch; he i s wo a e loca ed on
he wes e n coas and he hi d one in he alga e sou he n coas .
Key wo ds: es ua y, lu io -ma ine in e ac ions, clima ic changes, land use
changes.
Résumé – mi 5000: un P oJe conce nAn les chAnGemen s en i onnemen Aux
de l’holocène. le P oje Mi 5000 – en i omen al Changes: lu io -ma ine in e ac ions
o e he las 5000 yea s (P ojec o C nº: P DC/C e -GiX/104035/2008) es p esen é
syn hé iquemen . Les en i onnemen s es ua iens cons i uen l’une des zones les plus sen-
sibles dans le cad e des al é a ions clima iques e de la mon ée du ni eau de la me , pa ce
qu’ils se si uen à l’in e ace en e les in luences lu iales e ma ines, e son le suppo ,
non seulemen de zones humides de g ande biodi e si é, mais aussi d’ac i i és économi-
ques d’impo ance s a égique. Ces en i onnemen s en egis en les changemen s de
ni eau de la me e les modi ica ions subies pa les bassins hyd og aphiques, qu’elles
soien na u elles ou indui es pa l’ac ion humaine. Les objec i s de ce p oje son
l’é alua ion de l’équilib e en e les in luences lu iales e ma ines, ainsi que l’impac
des changemen s clima iques e d’occupa ion du sol, dans une enê e empo elle de
5000 ans. Les es uai es choisis son celui du nei a, celui de l’alcab ichel, su la cô e
occiden ale du Po ugal, e celui de la i iè e de Bensa im, dans l’es de l’alga e.
Mo s clés: es uai e, in e ac ions lu io -ma ines, al é a ions clima iques, change-
men s de l’occupa ion du sol.
i. in ODUÇÃO
O p esen e ex o isa di ulga um p ojec o de in es igação ap esen ado à undação
pa a a Ciência e ecnologia ( C ), ap o ado em agos o do ano passado e iniciado em e-
e ei o de 2010 (P ojec o C nº: P DC/C e -GiX/104035/2008). não de e espe a -se,
po isso, a ap esen ação de conclusões da in es igação já ealizada, ão somen e a di ulga-
ção do p ojec o, dos seus objec i os, da me odologia p opos a e a é ago a desen ol ida.
a a -se de um p ojec o mul idisciplina que en ol e in es igado es do Cen o de es udos
Geog á icos do ins i u o de Geog a ia e O denamen o do e i ó io (iGO ), da Uni e si-
dade de Lisboa, do Cen o de Geologia da Uni e sidade do Po o – ex ensão na Uni e si-
dade do Minho, e do ins i u o ecnológico nuclea . Con a ainda com a pa icipação de in-
es igado es es angei os (i alianos e espanhóis) e consul o es nacionais na á ea da
Geologia e da a queologia.
FMI 5000: Um p ojec o sob e mudanças ambien ais holocénicas 101
ii. OBJeC iVOs DO P OJeC O
O objec i o cen al do P ojec o Mi 5000 é o de a alia o balanço en e as in luências
ma inhas e lu iais, as espos as a e en os climá icos e o impac o das mudanças de uso do
solo, numa janela empo al de 5000 anos.
Os sis emas geomo ológicos escolhidos o am os es ua inos. a azão da escolha
inse e -se na p óp ia dinâmica de in e ace que es es sis emas e idenciam.
na sequência do úl imo máximo glaciá io (UMG), em que o ní el do ma se si uou a
ap oximadamen e -120m, há 18 000 anos, os cu sos de água ica am suspensos ou ap o un-
da am mui o o seu lei o. es es inham a sua oz mui o longe da ac ual linha de cos a, a
dis âncias da o dem das duas ou ês dezenas de quilóme os, dependen es da mo ologia,
em especial do decli e, da pla a o ma con inen al. Ge ou-se en ão uma mo ologia lu ial
pa icula , com en alhes p o undos, hoje subme sos, mas que po ezes ainda é possí el
econhece na ba ime ia da pla a o ma con inen al ( amos-Pe ei a, 1992).
a pos e io subida do ní el do ma aduziu -se na in asão desses ales pela água do
ma , que en ão se o nou o p incipal agen e de modelação des es en alhes. Po seu lado, os
cu sos de água, ao acompanha em a subida do ní el do ma , o am ca eando pa a os seus
oços es ibula es g ande quan idade de sedimen os, de o ma a ele a a sua oz e a ingi
um no o equilíb io.
Os á ios es udos ealizados po di e sos in es igado es em Po ugal apon am pa a
que a es abilização do ní el do ma enha oco ido há ap oximadamen e 3000 anos ( amos-
-Pe ei a e al., 1994, alday e al., 2006), embo a es a da a não seja consensual. impo a,
con udo, salien a que oi a pa i de en ão, com a es abilização do ní el do ma , que a di-
nâmica li o al, nomeadamen e a dinâmica sedimen a ma inha e a dinâmica lu ial, ende-
am pa a o equilíb io com as condições p e alecen es.
Os enchimen os sedimen a es dos ac uais es uá ios e idenciam es a dualidade de ali-
men ação, ma inha e lu ial.
no li o al po uguês, a a iação do ní el do ma desde o UMG é apenas conhecida na
sua globalidade (Dias e al., 2000), não exis indo uma po meno ização pa a o Holocénico.
Cons i ui ambém objec i o des e p ojec o o nece elemen os pa a uma no a cu a de
a iação do ní el do ma no Holocénico, não esquecendo e en uais indícios de neo ec ó-
nica (Oli ei a, 1986; G anja, 1999; G anja e al., 2010).
sabe -se ambém que as condições climá icas holocénicas não o am homogéneas e se
aduzi am em a iações é micas b uscas e cu as (nomeadamen e os e en os de Bond;
Bond e al., 1997) ou episódios húmidos, já egis ados na Península ibé ica (swindles e
al., 2007, Ma ín -Pue as e al., in p ess). es as lu uações i e am epe cussões no e i ó-
io eme so ao ní el da ege ação e, consequen emen e, na p o ecção que es a exe ce à
e osão híd ica nas e en es. es as modi icações aduzem -se, nos ambien es lu iais es u-
a inos, po sedimen os de ca ac e ís icas di e sas.
Cons i ui ambém objec i o des e p ojec o a de ecção des as pequenas lu uações cli-
má icas, seus impac es no e i ó io e na dinâmica lu ial.
a in e enção humana no e i ó io, em especial a pa i da idade do B onze (ca.
35000 anos) é e e ida po á ios in es igado es e es á imp essa no enchimen o das planí-
cies alu iais es ua inas, já econhecida nos sedimen os da planície alu ial do ejo ( amos
e al., 2007, aze êdo e al., 2007).
102 Ana Ramos-Pe ei a, e al.
iii. es UÁ iOs eM es UDO
Pa a a ingi o objec i o do p ojec o, o am seleccionados es uá ios, si uados em di e-
en es condições ambien ais, com bacias hid og á icas de média dimensão, uma ez que, pela
sua homogeneidade climá ica e geomo ológica, pe mi em de ini , com maio p ecisão, os
e en os hid oclimá icos que con ibuem pa a o enchimen o das planícies es ua inas. a análi-
se das p op iedades ex u ais dos sedimen os, já econhecidas nos es uá ios dos ios ejo e
Guadiana e nos dos pequenos es uá ios do li o al me idional espanhol (Dab io e al., 2000;
aze êdo e al., 2007;Vis e al., 2008, Boski e al, 2008), da mic o auna, dos pólens e dos
elemen os palinomó icos não polínicos ( e ei a e al., 2006; aze êdo e al., 2007) pe mi-
em de ini , com p ecisão, as mudanças ambien ais na in e ace lu io -ma inha.
a equipa de in es igação seleccionou ês es uá ios com planície alu ial, em egime
mesoma eal e com bacias de d enagem de dimensão média, mas com di e en es con ex os
geológicos (e neo ec ónicos) e geomo ológicos e condições climá icas e de clima de agi a-
ção ma inha dis in as.
O es uá io do io nei a, mais se en ional, ilus a o ambien e de clima empe ado
chu oso e de clima de agi ação ma í ima a lân ico de mais al a ene gia, cuja bacia hid o-
g á ica se desen ol e nas ochas g aní icas e me amó icas paleozóicas e com densa ocu-
pação humana desde a idade do B onze.
O es uá io do io alcab ichel, a nW de Lisboa, com ocupação humana desde o Paleo-
lí ico, em condições in e médias no que espei a ao clima e ao clima de agi ação ma í ima, e
a sua bacia hid og á ica co a a eni os, ma gas e calcá ios do Mesozóico ( indade, 2001).
O es uá io da ibei a de Bensa im si ua -se na cos a alga ia, ao ab igo da in luência
a lân ica ociden al, em um ambien e medi e ânico, e a sua bacia en alha u bidi os paleo-
zóicos e a eni os mesozóicos e cenozóicos e, mais a amen e, calcá ios (Gomes, 2010). na
sua bacia hid og á ica são conhecidas impo an es es ações a queológicas (a uda e al.,
2008), com ocupação desde o Paleolí ico, bem como uma impo an e cidade omana e di e -
sas illas.
Os ês es uá ios em es udo são con íguos a p aias e campos duna es.
iV. Me ODOLOGia P OPOs a
Pa a alcança os objec i os p opos os, a equipa o ganizou a in es igação em ês
g andes á eas emá icas, sin e izadas em seguida, e que se o ganizam em se e g andes
a e as ( ig. 1).
1. a e olução milena na u al
Pa a a alia es a e olução, a equipa es á a ealiza di e sas sondagens (com ada de
Pene ação no solo) nos enchimen os sedimen a es das planícies alu iais es ua inas.
a selecção dos locais a sonda , em cada um dos es uá ios, es á a se ealizada de o ma
a ob e as a iações la e ais e longi udinais dos sedimen os. as planícies, bem como os locais
das sondagens, são le an ados e geo e e enciados com equipamen o de p ecisão (GPs e/
es ação o al), pe mi indo o seu enquad amen o geomo ológico e a localização p ecisa dos
ní eis sedimen a es encon ados, nomeadamen e no que espei a à al ime ia.

FMI 5000: Um p ojec o sob e mudanças ambien ais holocénicas 103
ig. 1 – esquema ização das á ias a e as do p ojec o e sua elação com os objec i os desc i os.
Fig. 1 – Tasks o ganiza ion and i s objec i es, desc ibes along he ex .
104 Ana Ramos-Pe ei a, e al.
O a amen o sedimen ológico das amos as ob idas po sondagem isa a ca ac e ização
e a aliação da a iação de ácies e ex u a, bem como a ob enção de á ios pa âme os es a-
ís icos, com o p opósi o de de ec a as mudanças ene gé icas no ambien e de deposição, as-
sim como os episódios lu iais e ma inhos. a mo oscopia e exoscopia pode ão i a e ela -
-se uma ajuda impo an e na de inição dos agen es de anspo e (ma inhos ou lu iais),
assim como o co ejo dos mine ais pesados no econhecimen o das on es alu iona es.
Pa a comple a a in es igação des a emá ica, se ão de e minadas as componen es em
isó opos ambien ais (δ13C δ15n) dos sedimen os a gilosos, com o objec i o de iden i ica as
on es da ma é ia o gânica seja ma inha ou e es e (Bu dlo e al., 2008).
Com a in o mação ob ida e endo em is a econs i ui a c ip o -a qui ec u a das sequên-
cias sedimen a es, se á u ilizado um ada de pene ação no solo (GP – G ound Pene a ing
ada ), segundo as me odologias p opos as po Backe e Jol (2007) e Jol (2009), u ilizando
o equipamen o e de inições de aquisição de dados e e idos po Gonçal es e al. (2008),
cujos esul ados se ão localizados com p ecisão a a és de GPs e c uzados com os dados
ob idos das sondagens. es a in es igação se á comple ada com a análise da mic o auna, no-
meadamen e de o aminí e os e dia omáceas, com o objec i o de de ec a as incu sões ma i-
nhas. a iden i icação dos pólens e dos palinomó icos não polínicos (npp) nos sedimen os
sondados complemen a á a in o mação espei an e às condições climá icas e ambien ais,
na u ais e induzidas pela acção humana.
a sequência dos acon ecimen os e a iações ambien ais de ec adas se ão balizadas po
da ações de adioca bono (soa es, 2005, soa es e Dias, 2006, soa es e Ma ins, 2010), pe -
mi indo econs i ui a sequência c onológica e es abelece compa ações com dados ob idos
nou os sis emas mo ogené icos. es e conjun o de a e as comp eende ainda a econs ução
e modelação em ambien e siG da paleogeomo ologia dos es uá ios em es udo, nos úl imos
5000 anos.
2. a e olução na u al e induzida pela acção humana
a e olução milena compo a não só uma e olução na u al, mas ambém as mudanças
de uso do e i ó io. Com e ei o, em Po ugal, é a pa i da idade do B onze que a in e -
enção humana é mais ma cada, endo sido econhecida em di e sos ipos de sedimen os,
nomeadamen e em consequência da des lo es ação.
a o ganização da sociedade e dos g upos humanos, desde essa al u a, em indo a
ape eiçoa os ins umen os de in e enção no e i ó io, ac uando de o ma cada ez mais
complexa sob e a paisagem.
a abo dagem à P é -his ó ia das ês bacias de d enagem baseia -se nos dados a queoló-
gicos já disponí eis, que es ão a se o ganizados numa base de dados, que inclui in o mações
complemen a es dos á ios sí ios a queológicos, nomeadamen e posição, mac o auna,
pólens e da as de adioca bono.
a pesquisa sob e os documen os his ó icos egionais oca -se -á na de ecção de episó-
dios chu osos ou de cheias e secas e ambém sob e mudanças de uso do e i ó io (nomea-
damen e des lo es ação, secagem de pân anos e pauis).
no que se e e e à e olução climá ica no úl imo século, se ão usados dados adiomé-
icos adequados a es a escala empo al (210Pb), os quais se ão depois compa ados com os
dados da ede me eo ológica nacional.
as modi icações mais ecen es ( ocha e al., 2007) se ão a aliadas com base na
ca og a ia nacional do cobe o ege al, do P ojec o Co ine e de o o o omapas.
FMI 5000: Um p ojec o sob e mudanças ambien ais holocénicas 105
3. a in eg ação dos e en os de ec ados no quad o das mudanças ambien ais
ao longo do P ojec o se á e ec uada a e isão, compa ação e co elação com bases de
dados de paleoclima ologia (e.g. nOaa), de o ma a a alia em que medida as mudanças
globais e egionais se e lec em ao longo do li o al ociden al da ibé ia nos úl imos 5 000 anos.
a in eg ação das da ações po adioca bono, dos dados ob idos a a és dos isó opos
es á eis, dos o aminí e os, dos pólens e dos polimó icos não polínicos e dos dados a queo-
lógicos com os esul ados das análises sedimen ológicas pe mi i á econs i ui as mudanças
ambien ais du an e o Holocénico médio e supe io , ao longo do li o al po uguês. es a a e a
não ica ia comple a se os dados ob idos pela in es igação desen ol ida não ossem compa-
ados com os já exis en es nou os es uá ios e lagunas cos ei as. Conclui -se com a elabo ação
de uma base de geodados, usando o mesmo mé odo de calib ação do adioca bono.
V. COnsiDe aÇÕes inais
É p opósi o da equipa Mi 5000 con ibui pa a um conhecimen o mais po meno i-
zado e p eciso da e olução das duas complexas achadas li o ais de Po ugal con inen al,
no c uzamen o das in luências a lân icas e medi e âneas
Os esul ados ob idos, assim espe amos, con ibui ão pa a uma melho comp eensão
da ac ual endência e olu i a do li o al e dos possí eis impac es u u os, num cená io de
mudança global.
BiBLiOG a ia
alday M, Cea e a a, Cachão M, ei as M C, an-
d ade C, Gama C (2006) Mic opalaeon ologi-
cal eco d o Holocene es ua ine and ma ine
s ages in he Co go do Po o i ule (Mi a
i e , sW Po ugal). Es ua ine, Coas al and
Shel Science, 66: 532 -543.
a aújo-Gomes J (2010) Es uá io da Ribei a de
Bensa im – Lei u a geo -a queossismológica.
Disse ação de Mes ado, iGO , Uni e si-
dade de Lisboa, Lisboa.
a uda a M, sousa e, Ba gão P, Lou enço P (2008)
Mon e Molião (Lagos): esul ados de um p o-
jec o em cu so. Xelb 8 (1): 137 -168.
aze êdo M, amos -Pe ei a a, amos C, nunes
e, ei as M C, and ade C, Pe ei a D i
(2007) loodplain sedimen s o he agus
i e , Po ugal: assessing a ulsion, channel
mig a ion and human impac . In nichols G,
Williams e, Paola C (eds.) Sedimen a y
P ocesses, En i onmen s and Basins, a
ibu e o Pe e iend, in e na ional asso-
cia ion o sedimen ologis s, sP38(21):
535 -554.
Bake G s, Jol H M (2007) S a ig aphic analyses
using GPR. Geological socie y o ame ica,
special Pape 432: 181.
Bond G, showe s W, Cheseby M, Lo i , almasi
P, deMenocal P, P io e P, Cullen H, Hajdas
i, Bonani G (1997) a pe asi e millennial-
-scale cycle in no h a lan ic Holocene and
glacial clima es. Science, 278(5341): 1257-
-1266.
Boski , Camacho s, Mou a D, le che W,
Wilamowski a, Veiga -Pi es C, Co eia V,
Lou ei o C, san ana P (2008) Ch onology
o he sedimen a y p ocesses du ing he
pos glacial sea le el ise in wo es ua ies
o he alga e coas , sou he n Po ugal.
Es ua ine Coas al and Shel Science, 77:
230 -244.
Bu dlo D, a aújo M , Jouanneau J -M, Mendes i,
Monge soa es a M, Dias J a M (2008)
sou ces o o ganic ca bon in he Po uguese
con inen al shel sedimen s du ing he
Holocene pe iod. Applied Geochemis y,
23: 2857 -2870.
106 Ana Ramos-Pe ei a, e al.
Dab io C J, Zazo C, Goy J L, sie o J, Bo ja ,
La io J, González J a, lo es J a (2000) Dep-
osi ional his o y o in ill du ing he las pos -
glacial ansg ession (Gul o Cadiz, sou he n
spain). Ma ine Geology, 162: 381 -404.
Dias J a, Boski , od igues a, Magalhães (2000)
Coas line e olu ion in Po ugal since he Las
Glacial Maximum un il p esen : a syn hesis.
Ma ine Geology, 170: 177 -186.
e ei a , C uces a, ei as M C, and ade C
(2006) Holocene in ill o Poços do Ba -
ba oxa dune -slackes (sW Coas o Po ugal).
5º Simpósio sob e a Ma gem Ibé ica A lân-
ica (a ei o, Po ugal): 73 -74.
Gonçal es L, al es M i C, Be encou a (2008)
G ound pene a ing ada mapping in escue
a chaeo logy. a s udy om Pêgo La e B onze
age se lemen , B aga (nW Po ugal). in
P oceedings o he 12 h In e na ional Con e-
ence on GPR, 16 -19 June 2008, Bi mingham,
UK. CD - OM.
G anja H (1999) e idence o la e Pleis ocene and
Holocene sea -le el, neo ec onic and clima e
con ol in he coas al zone o no hwes Po u-
gal. Geologie en Mijnbouw, 77: 233 -245.
G anja H M, ocha , Ma ias M, Mou a , Caldas ,
Ma ques J, a eco H (2010) Lagoa da apúlia:
a esidual lagoon om La e Holocene (nW
coas al zone o Po ugal). Qua e na y In e -
na ional, 221: 46 -57.
G anja H M, De G oo a M, Cos a a L (2008)
e idence o Pleis ocene we aeolian dune
and in e dune accumula ion, s. Ped o da
Maceda, no h -wes Po ugal. Sedimen o-
logy, 55(5): 1203 -1226
Jol H M (2009) G ound pene a ing Rada Theo y
and Applica ions. else ie .
Ma ín -Pue as C, Vale o -Ga cés B L, B aue a,
Ma a M P, Delgado -Hue as a, Dulski P (in
p ess) he ibe ian - oman Humid Pe iod
(2600 -1600 cal y BP) in he Zoña Lake
a e eco d (andalucía, sou he n spain).
Qua e na y Resea ch (accep ed).
Oli ei a C s (1986) a sismicidade his ó ica e a e i-
são do ca álogo sísmico. Labo a ó io Nacio-
nal de Engenha ia Ci il.
amos C, amos -Pe ei a a, aze êdo M, nunes e,
ei as C M, and ade C, Mozzi P, a o e o s
(2007) Paleoambien e no Médio ejo desde
o Úl imo Máximo Glaciá io. Ass. Po . de
Geomo ólogos, V: 191 -199.
amos -Pe ei a a (1992) A geomo ologia da ma -
gem con inen al po uguesa e a in e depen-
dência das pla a o mas con inen al e li o al.
E olução do conhecimen o e linhas de in es-
igação. Cen o de es udos Geog á icos,
L.a.G. ., Lisboa, 30.
amos -Pe ei a a, Dias J a, La anjei a M (1994)
Va iações holocénicas da linha de cos a na
baía de Lagos. In: “Con ibuições pa a a
Geomo ologia e Dinâmica Li o ais em Po -
ugal”, Cen o de es udos Geog á icos,
Linha de acção de Geog a ia ísica, Lisboa,
35: 75 -90.
ocha J, e ei a J C, simões, J, enedó io J a
(2007) Modelling coas al and land use e o-
lu ion pa e ns h ough neu al ne wo k and
cellula au oma a in eg a ion. Jou nal o
Coas al Resea ch, si 50 (P oceedings o he
9 h in e na ional Coas al symposium), 21-24.
Gold Coas , aus alia: 827 -831.
swindles G , Plunke G, oe H M (2007) a
delayed clima ic esponse o sola o cing
a 2800 cal. BP: mul ip oxy e idence om
h ee i ish pea lands. The Holocene, 17(2):
177 -182.
soa es a M M (2005) Va iabilidade do “Upwelling”
Cos ei o du an e o Holocénico nas Ma gens
A lân icas Ociden al e Me idional da Penín-
sula Ibé ica. ese de Dou o amen o. a o:
aculdade de Ciências do Ma e do ambien e,
Uni e sidade do alga e.
soa es a M M, Dias J M a (2006) Coas al upwelling
and adioca bon – e idence o empo al luc-
ua ions in ocean ese oi e ec o Po ugal
du ing he Holocene”. Radioca bon, 48(1):
45 -60.
soa es a M M, Ma ins J M M (2010) adioca bon
da ing o ma ine samples om Gul o Cadiz:
he ese oi e ec . Qua e na y In e na io-
nal, 221: 9 -12.
indade J (2001) E olução geomo ológica do sec-
o e minal da bacia do Rio Alcab ichel
(A -dos -Cunhados – P aia de Po o No o) –
Lou inhã. Disse ação de Mes ado em Geo-
g a ia ísica, Uni e sidade de Lisboa.
Vis G -J, Kasse C, Vandenbe ghe J (2008) La e Pleis-
ocene and Holocene palaeogeog aphy o he
Lowe agus Valley (Po ugal): e ec s o ela-
i e sea le el, alley mo phology and sedi-
men supply. Qua e na y Science Re iews,
27: 1682 -1709.
View publica ion s a sView publica ion s a s