scieee Open visual document viewer

INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO

PÉREZ ALCALÁ, DIEGO

Abstract

EN ESTE TRABAJO SE ESTUDIÓ LA MEJORA DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA DE DISTINTOS ALIMENTOS PASTEURIZADOS POR COCCIÓN SOUS VIDE AL SOMETERSE A TRATAMIENTOS CON ALTAS PRESIONES HIDROSTÁTICAS. SE REALIZARON ESTUDIOS DE VIDA ÚTIL EN TRES PRODUCTOS CON DISTINTO GRADO DE PASTEURIZACIÓN (CONTROLES): JUDÍAS VERDES (90◦C; 1H45’), CORDERO (65-67,5◦C; 8-24H), Y BACALAO (52- 57◦C; 20-30’); REALIZANDO UNA COMPARATIVA AL APLICARLES ALGÚN TRATAMIENTO HIPERBÁRICO ADICIONAL (DE DIVERSAS INTENSIDADES). SE CONSTATÓ QUE EN EL CASO DE JUDÍAS Y CORDERO, LA PRESURIZACIÓN NO APORTABA MEJORA SUSTANCIAL DE VIDA ÚTIL SOBRE LOS CONTROLES. EN EL CASO DEL BACALAO, DADA LA MENOR INTENSIDAD DE COCCIÓN, LA PRESURIZACIÓN SÍ SUPUSO UNA IMPORTANTE EXTENSIÓN DE SU VIDA ÚTIL. SE REALIZÓ, ASIMISMO, UN ESTUDIO DE BIODIVERSIDAD DEL BACALAO, RESULTANDO PROTEOBACTERIA (PSEUDOMONADOTA) EL GRUPO PREDOMINANTE EN LAS MUESTRAS CONTROL; MIENTRAS QUE EN LAS MUESTRAS PRESURIZADAS FIRMICUTES (BACILLOTA) PRESENTÓ MAYORES ABUNDANCIAS RELATIVAS.

Full text

TESIS DOCTORAL INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO PRESENTADA POR: DIEGO PÉREZ ALCALÁ DIRIGIDA POR: D . ANTONIO GÁLVEZ DEL POSTIGO RUIZ D a. ROSARIO LUCAS LÓPEZ D . RUBÉN PÉREZ PULIDO JAÉN, JULIO de 2023 ISBN: UNIVERSIDAD DE JAÉN CENTRO: FACULTAD DE CIENCIAS EXPERIMENTALES DEPARTAMENTO: CIENCIAS DE LA SALUD ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ IN MEMORIAM… A . ALCALÁ N . PARTERA _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ NECESARIAMENTE AGRADECIDO… A LA EXTRAORDINARIA CALIDAD HUMANA DE LOS DIRECTORES DE ESTE TRABAJO AL AUXILIO OMNÍMODO E INFATIGABLE DE MÓNICA PARRAS INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 1 RESUMEN Fundamen almen e, en es e abajo se p e endió e alua la calidad mic obiológica que p opo cionan las o mulaciones usuales de cocción sous ide (SV) en elabo aciones con dis in os ipos de ma e ias p imas ( ege al, ca ne y pescado); así como de e mina si, en aquellos casos en que el g ado de higienización alcanzado no pe mi e la conse ación e ige ada del p oduc o (SV en cocción di ec a, o bajo el umb al é mico de segu idad), dicha imposibilidad se pod ía e e i median e la aplicación adicional de a amien os con al as p esiones hid os á icas (HPP). Con o me a lo expues o, se ealiza on es elabo aciones en cocción SV (de dis in as in ensidades según na u aleza del alimen o); e ec uando un doble ensayo en los casos de ca ne y pescado: · Judías e des con jamón y cebolla: SV (90 °C, 1h 45’) · Pie na de co de o en su jugo: SV1 (67.5 °C, 8h) y SV2 (65 °C, 24h) · Lomo de bacalao al pilpil: SV1 (57.1 °C, 30’) y SV2 (52 °C, 20’) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 2 Las mues as some idas a ales a amien os é micos con o ma on el g upo con ol o de e e encia, en e a las que ecibie on adicionalmen e algún ipo de p ocesamien o hipe bá ico. Con obje o de in e i la in luencia de los dis in os pa áme os de p esu ización sob e la e iciencia higienizan e del a amien o HHP, se ensaya on di e sas combinaciones de p esión hid os á ica, empe a u a de la cáma a de p esu ización y iempo de e ención. El análisis mic obiológico se ealizó sob e los géne os bac e ianos especi icados en los c i e ios mic obiológicos que es ablecen las no ma i as aplicables pa a es e ipo de alimen os; de modo que sus esul ados ob enidos se pudie an ex apola a é minos de ida ú il del p oduc o. La ecuencia de mues eo ue idén ica en odos los ensayos du an e el p ime mes de almacenamien o (días 0, 3, 7, 14 y 30); di i iendo según ensayo a pa i de en onces, an o su ecuencia (mensual en los más p olongados: judías y co de o_2; quincenal en los es an es), así como el pe íodo o al de análisis (de 60 días pa a los ensayos p elimina es, has a 270 días en los de mayo du ación). Se comp obó que el a amien o SV de las judías suponía, po sí solo, un excelen e mé odo de conse ación: pe mi iendo que las mues as con ol man u ie an ecuen os de células iables bajo el umb al de de ección en la o alidad de los medios a lo la go de odo el iempo de almacenamien o (270 días). En el caso del co de o se cons a ó la impo ancia de la elación empe a u a- iempo en la e ec i idad higienizan e de la cocción SV: se es imó una ida ú il de 60 días pa a las mues as con ol del ensayo p elimina (mayo empe a u a, meno iempo); mien as que las mues as p esu izadas man enían los ecuen os de células iables po debajo del lími e de de ección en odos los medios a iempo 60. Sin emba go, en el segundo ensayo (con INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 3 empe a u a lige amen e in e io , y iempo mucho más p olongado), la cocción SV pe mi ió que las mues as con ol p opo ciona an ecuen os iables bajo el umb al de de ección du an e 270 días en odos los medios. En el ensayo p elimina de bacalao (de cie a in ensidad ela i a: SV1 ≈ 57 °C, 30’) se es imó que la ida ú il de las mues as con ol no supe aba los 45 días; alcanzando los 60 días en las mues as con p esu ización adicional. En el segundo ensayo, sin emba go, el dec emen o en empe a u a y iempo (SV2: 52 °C, 20’) supond ía que las mues as con ol egis a an ecuen os de en e obac e ias a iempo 0 al lími e de la acep abilidad. Escena io que mejo ó has a ace ca se a 45 días de ida ú il, en el caso de las mues as p esu izadas some idas al a amien o HHP de meno in ensidad (300 MPa, 50 °C, 8’); o, ex endiéndose has a los 70 días, en aquellas mues as que se p ocesa on con la p esu ización más in ensa (600 MPa, 50 °C, 8’). En es e úl imo ensayo se es udió, asimismo, an o la di e sidad bac e iana p esen e en las di e en es mues as, como la dinámica de sus poblaciones du an e el pe íodo de almacenamien o e ige ado. Dicho es udio se ealizó median e secuenciación masi a o HTS (ac ónimo anglosajón de High-Th oughpu Sequencing); écnica que pe mi ió alo a el impac o de los dis in os a amien os ( é micos e hipe bá icos) sob e las comunidades mic obianas de los subs a os alimen a ios. Sal o excepciones pun uales y muy mino i a ias, en las di e sas mues as y a lo la go de la du ación del es udio, las poblaciones bac e ianas es u ie on compues as po los ilos P o eobac e ia y Fi micu es. En las mues as con ol, las mayo es abundancias ela i as co espondie on a las amilias Bacillaceae, En e obac e iaceae y Bu kholde iaceae du an e el almacenamien o emp ano; que da ían paso a Pseudomonadaceae, pa a p edomina en INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 4 el almacenamien o a dío En e obac e iaceae y Ca nobac e iaceae. Mien as que en las mues as p esu izadas se obse a on du an e el almacenamien o emp ano (con cie a a iación según la in ensidad del a amien o) mayo es abundancias ela i as de las amilias Bu kholde iaceae, Bacillaceae o Vib ionaceae; p e aleciendo en la segunda mi ad del pe íodo de mues eo las amilias acidolác icas (En e ococcaceae, Ca nobac e iaceae y Ae ococcaceae). ____ ► Palab as cla e: cocción sous ide, calidad mic obiológica, ex ensión de ida ú il, al as p esiones hid os á icas, di e sidad bac e iana (sous ide cooking, mic obiological quali y, shel li e ex ensión, high hyd os a ic p essu e, bac e ial di e si y). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 5 ÍNDICE DE CONTENIDOS RESUMEN ............................................................................................................................... 1 1. INTRODUCCIÓN ............................................................................................................... 15 1.1. TECNOLOGÍA DE BARRERAS O DE MÉTODOS COMBINADOS .................................. 24 1.1.1. RADIACIÓN IONIZANTE ................................................................................................ 28 1.1.2. RADIACIÓN ULTRAVIOLETA DE ONDA CORTA ............................................................. 30 1.1.3. BACTERIOCINAS Y BACTERIÓFAGOS ............................................................................ 31 1.1.4. CAMPOS ELÉCTRICOS PULSADOS................................................................................. 33 1.1.5. OZONIZACIÓN .............................................................................................................. 34 1.1.6. ENVASADO EN ATMÓSFERAS MODIFICADAS .............................................................. 36 1.1.7. RECUBRIMIENTOS COMESTIBLES ................................................................................. 39 1.1.8. CAMPOS MAGNÉTICOS OSCILANTES ........................................................................... 41 1.1.9. PLASMA FRÍO ATMOSFÉRICO ....................................................................................... 43 1.2. TRATAMIENTOS TÉRMICOS ..................................................................................... 48 1.2.1. RADIOFRECUENCIAS .................................................................................................... 48 1.2.2. CALENTAMIENTO ÓHMICO .......................................................................................... 50 1.2.3. RADIACIÓN DE MICROONDAS...................................................................................... 52 1.2.4. RADIACIÓN INFRARROJA .............................................................................................. 54 1.2.5. ESTERILIZACIÓN ........................................................................................................... 56 1.2.6. PASTEURIZACIÓN ......................................................................................................... 58 1.2.7. TÉCNICAS CLÁSICAS DE COCINADO ............................................................................. 60 1.2.8. PASTEURIZACIÓN POR COCCIÓN SOUS VIDE ............................................................... 66 1.2.8.1. FUNDAMENTOS DE LA PASTEURIZACIÓN SOUS VIDE .......................................... 67 1.2.8.2. MODALIDADES DE COCCIÓN SOUS VIDE ............................................................. 71 1.2.8.3. COCCIÓN SOUS VIDE BAJO EL UMBRAL TÉRMICO DE SEGURIDAD ..................... 76 INCREMENTO D EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 12 ÍNDICE DE GRÁFICOS GRÁFICO 1. P incipales zoonosis en EU 2019 ................................................................................. 117 GRÁFICO 2. Expansión del p ocesado indus ial HHP .................................................................... 138 GRÁFICO 3. Tecnologías no é micas más empleadas en 2020 ..................................................... 138 GRÁFICO 4. Tecnología HPP po sec o es ...................................................................................... 139 GRÁFICO 5. E olución mic obiológica de las mues as en JUD_1 .................................................. 194 GRÁFICO 6. E olución de mesó ilos ae obios en COR_1: mues as con ol s HPP ...................... 196 GRÁFICO 7. Recuen os de en e obac e ias en COR_1: mues as con ol s HPP .......................... 196 GRÁFICO 8. E olución mic obiológica de las mues as en CORD_2 ............................................... 197 GRÁFICO 9. Compa a i a de ecuen os de ae obios mesó ilos en COR_1 y COR_2 ...................... 198 GRÁFICO 10. E olución de mesó ilos ae obios en BAC_1: mues as con ol s p esu izadas ....... 201 GRÁFICO 11. E olución de mesó ilos ae obios en BAC_1: mues as con ol s p esu izadas ....... 201 GRÁFICO 12. Recuen os de en e obac e ias en BAC_1: mues as con ol s p esu izadas .......... 201 GRÁFICO 13. E olución de ae obios mesó ilos en BAC_2 .............................................................. 203 GRÁFICO 14. E olución de en e obac e ias en BAC_2 ................................................................... 204 GRÁFICO 15. Compa a i a de la a iación pa amé ica HPP (∆P esión) en BAC_2 ....................... 205 GRÁFICO 16. Compa a i a de la a iación pa amé ica HHP (∆Tempe a u a) en BAC_2 .............. 205 GRÁFICO 17. Compa a i a de la a iación pa amé ica HHP (∆ iempo) en BAC_2 ....................... 206 GRÁFICO 18. Compa a i a de ecuen os de ae obios mesó ilos en BAC_1 y BAC_2 ..................... 206 GRÁFICO 19. Compa a i a de ecuen os de en e obac e ias en BAC_1 y BAC_2 ......................... 207 GRÁFICO 20. Abundancias mic obianas ela i as (po ilos) en mues as BAC_2 ......................... 209 GRÁFICO 21. Abundancias mic obianas ela i as (po amilias) en mues as BAC_2 .................... 211 GRÁFICO 22. Abundancias mic obianas ela i as (po géne os) en mues as BAC_2 ................... 213 GRÁFICO 23. Análisis de coo denadas p incipales BAC_2 ............................................................. 214 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 13 GRÁFICO 24. Tendencia pH en mues as JUD_1 ............................................................................ 215 GRÁFICO 25. Tendencia pH en mues as COR_2 ........................................................................... 217 GRÁFICO 26. Tendencia pH en mues as BAC_2 ............................................................................ 218 GRÁFICO 27. Compa a i a es iangula (SV s HHP y ≠HHP) en JUD_1 ..................................... 223 GRÁFICO 28. Compa a i a es iangula (SV s HHP y ≠HHP) en COR_1&COR_2 ....................... 224 GRÁFICO 29. Compa a i a es iangula (SV s HHP y ≠HHP) en BAC_1&BAC_2 ........................ 225 GRÁFICO 30. Compa a i a es en e pa es (SV s HHP y ≠HHP) en JUD_1 ................................... 226 GRÁFICO 31. Compa a i a es en e pa es (SV s HHP y ≠HHP) en COR_1&COR_2 .................... 228 GRÁFICO 32. Compa a i a es en e pa es (SV s HHP y ≠HHP) en BAC_1&BAC_2 ..................... 229 GRÁFICO 33. Valo ación senso ial judías e des con a amien o SV a dis in as in ensidades .... 236 GRÁFICO 34. Rangos é micos de c ecimien o de pa ógenos alimen a ios .................................. 237 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 1 TESIS DOCTORAL 1. INTRODUCCIÓN Cualquie a que sea la o ma de p epa a un iñón de buey, nunca esul a á un pla o delicado. Más ale que las pe sonas exigen es p escindan de él. Augus e Esco ie (1934) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 17 ● Una de las acepciones, acaso la de mayo ampli ud semán ica, en e las que p opone el Dicciona io de la Real Academia de la Lengua pa a el é mino Gas onomía es: Conjun o de los pla os y usos culina ios p opios de un de e minado luga (Real Academia Española, 2020). Un signi icado és e que se halla es echa e implíci amen e inculado a una amplia se ie de aspec os p e ios que, en dis in a medida, lo moldean y condicionan; como pueden se , en e o os: las ca ac e ís icas geog á icas, clima ológicas y medioambien ales de la zona (que de e mina án, al cabo, sus ecu sos ag opecua ios y/o pesque os), di e sos asgos idiosinc ásicos ( empe amen o, c ea i idad, ca ác e …), o mani es aciones de índole pu amen e social, que se conjugan en una egión y a a és del iempo pa a con o ma pa imonio, cul u a y adición. P ueba de que la gas onomía implica mucho más que una simple eunión en o no a una mesa con buena comida es la ca alogación como Pa imonio Cul u al Inma e ial de la Humanidad que la UNESCO econoce a di e sas adiciones gas onómicas. En e ellas, la más ep esen a i a y ce cana: la die a medi e ánea; econocimien o és e que aúna INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 18 p ác icas ag ícolas, ganade as y pesque as, mé odos de conse ación, cocinado y consumo de alimen os (Fus é-Fo né, 2016). No obs an e, más allá de ep esen a un asgo di e enciado de un e i o io, una exp esión cul u al o acaso el a e más e íme o que se conoce, la gas onomía supone, an e odo, una uen e de uición an amplia como di e sa: capaz no sólo de dulci ica la udimen a ia e impe a i a necesidad en que con e ge oda la isiología de la deglución, sino ambién de conmo e las más ecóndi as ins ancias del ánimo a a és de una es imulación imp edecible del palada o, incluso, sa is ace complejas exigencias g upales inhe en es a la mo ología social del indi iduo. Es conocida la sen encia popula que a i ma: En edo de una mesa bien p o is a se ace can aun los pa ece es más opues os. Es a capacidad de ace camien o que p esen a la gas onomía, es e magne ismo, po así deci lo, cons i uye ac ualmen e un impo an e ac o come cial pa a sec o u ís ico, as cons a a se en los úl imos años un conside able c ecimien o de la demanda de aquellos des inos que cuen an con una suges i a o e a gas onómica (ya sea como un alo adicional o como p incipal eclamo). Es deci , exis e una elación di ec a en e el a ac i o y la compe i i idad de un des ino u ís ico conc e o y la excelencia de sus ecu sos gas onómicos (Reyes U ibe, Gue a Á alos, & Quin e o Villa, 2017). En las úl imas décadas, dis in os au o es coinciden en es e hecho: la gas onomía no sólo es uno de los p incipales mo o es de desa ollo u ís ico (Di Clemen e, He nández Mogollón, & López-Guzmán, 2014), no sólo ep esen a un eclamo de p ime o den, sino que condiciona has a el modo en que el iaje o pe cibe su p opia expe iencia acacional (Ki ela & C o s, 2006). La alimen ación como una o ma de place hace posible la concep ualización de la gas onomía como p incipio de segmen ación del me cado u ís ico, ya que el isi an e, mayo i a iamen e, se mues a in e esado po la cul u a local, INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 19 po la comida au óc ona y demanda, en gene al, p oduc os di e en es a los que consume de o ma habi ual (Nunes dos San os, 2007). Se es ima que la gas onomía es una de las p incipales mo i aciones en la elección de des ino pa a el 15% de los iaje os (Be bel- Pineda, Palacios-Flo encio, Ramí ez-Hu ado, & San os-Roldán, 2019). Po o a pa e, el u ismo gas onómico o culina io se e ela como un excelen e ins umen o de desa ollo egional sos enible; de especial impo ancia en á eas u ales que p ecisan una ees uc u ación económica an e la pé dida o menoscabo de sus uen es de ing esos adicionales, donde se dinamizan o os sec o es p oduc i os (manu ac u a, ag icul u a, ganade ía, se icios, e c) en o no a es e ipo de indus ia, p ese ándose simul áneamen e sus iden idades locales (Hall & Sha ples, 2003). Cada día es más acep ado, an o po ins i uciones académicas como emp esa iales, la exis encia de una p o unda sine gia en e el u ismo y la gas onomía; e idenciándose que la ans o mación de la indus ia u ís ica se o ien a decididamen e hacia un me cado de emociones, en el cual la gas onomía desempeña un papel p imo dial (O ega Rosell, Sánchez Ma ín, & He nández Mogollón, 2012). Tendencia és a a ene en conside ación, esencialmen e, po el olumen económico asociado a es e sec o : el u ismo gene ó en España en 2018 una iqueza equi alen e al 11,7% de su P oduc o In e io B u o (Ins i u o Nacional de Es adís ica, 2019); es imándose que un u is a p omedio des ina al ededo de una cua a pa e del cos e de su iaje a alimen ación y bebida. P ecisamen e, a la pa que el e ec o incon enible de la globalización iende a homogeneiza alo es, gus os y cos umb es en odo el plane a, como con apa ida, cada día en mayo medida, el iaje o busca la peculia idad, la di e encia, la a eza del endemismo. Fenómeno es i u o io que se aduce en un mayo ace camien o, en un in e és c ecien e po el olclo e del e i o io que se isi a, po su ace o adicional, po INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 26 consumido es de es e ipo de alimen os, p obablemen e sea la écnica sous ide (Ka o, y o os, 2016). Técnica que an sólo con una mode ada pas eu ización busca un adecuado equilib io en e la p ese ación de la calidad nu icional y o ganolép ica del p oduc o y la e iciencia de la higienización de i ada del a amien o é mico. Sin emba go, el uso exclusi o de dicha écnica como mé odo de conse ación plan ea conside ables limi aciones: po cuan o la p ese ación de la calidad gas onómica se ob iene undamen almen e a expensas de una a enuación en la in ensidad del a amien o é mico; a enuación que lle a asociada un dec emen o de la calidad mic obiológica del p oduc o y, po an o, de su segu idad alimen a ia y de su longe idad come cial. Razón és a que obliga a los sec o es p oduc i os de alimen os de V gama al desa ollo de me odologías que in eg an dis in as écnicas de conse ación. Especialmen e, cuando se op a po minimiza el a amien o é mico en a o de la pala abilidad y o os a ibu os senso iales del p oduc o inal; debiendo, en consecuencia, inc emen a su ida ú il median e o as ías. En de ini i a, la segu idad mic obiológica y la es abilidad de la mayo ía de los alimen os es án basadas en la aplicación de una se ie de ac o es de conse ación denominados obs áculos o ba e as; la écnica de aplicación secuenciada de los di e en es obs áculos ecibe el nomb e de ecnología de ba e as (Pundi & Mu aza, 2015). Es a hib idación de p ocesos ambién es conocida como ecnología de mé odos combinados (Leis ne , 1994). La ecnología de ba e as supone una combinación in eligen e de obs áculos que ga an iza la segu idad y la es abilidad mic obiológica de los p oduc os alimen a ios, p olongando su calidad o ganolép ica y nu icional, así como la iabilidad económica de és os (Leis ne , 2000). Es deci , la aplicación de es a ecnología exige el ajus e de dos o más pa áme os de conse ación a un ni el óp imo, de modo que se alcance una máxima INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 27 le alidad mic obiológica, iéndose a ec adas mínimamen e las cualidades o ganolép icas del alimen o. En aña, en úl ima ins ancia, una aplicación dosi icada de ecnologías bien conocidas que in e ac úan siné gicamen e pa a con ola la segu idad y la calidad o ganolép ica y nu icional del p oduc o esul an e (Singh & Shalini, 2014). Es os obs áculos pueden se de muy di e sa na u aleza; desde écnicas empleadas de o ma adicional, como a amien os é micos, educción de la ac i idad de agua (aw), descenso de pH, adición de sus ancias conse an es o inoculación de mic oo ganismos compe i i os, has a so is icadas aplicaciones de inno ación ecnológica: inac i ación o odinámica, al as p esiones hid os á icas, aplicación de ul asonidos, en asado en a mós e as modi icadas o ecub imien os comes ibles, en e o os (Gayán, To es, & Pa edes-Sabya, 2012). Si bien la secuenciación de ales a amien os p e ende con ola cualquie o ma de de e io o en la calidad de los alimen os, su p io idad undamen al siemp e se á minimiza el po encial de apa ición y c ecimien o de mic oo ganismos an o pa ógenos como al e an es (Pundi & Mu aza, 2015). Los mic oo ganismos han desa ollado una se ie de mecanismos compensa o ios que con a es an los e ec os ad e sos p oducidos po las pe u baciones de su en o no, de modo que los pa áme os esenciales de su isiología celula puedan man ene se den o de un ango de ela i a es abilidad. La au o egulación que eje cen ales mecanismos se denomina homeos asis. Po su pa e, la secuencia de p ocesos que emplea la ecnología de ba e as no supone sino una sucesión de ensiones de mode ada in ensidad, e índole di e sa, que pe siguen un menoscabo suma i o de la in eg idad celula de los mic oo ganismos. Cons a ándose que la al e ación de las condiciones del en o no celula median e la aplicación de dis in os ac o es de conse ación equie e un conside able es ue zo de epa ación homeos á ica; exigencia és a con un impo an e cos e ene gé ico, INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 28 que conduce a almen e al ago amien o me abólico de la célula ege a i a. Asimismo, se ha podido cons a a que la e iciencia de los p ocedimien os de conse ación dec ece cuando se aumen a demasiado la in ensidad de és os, ya que un es és excesi o induce una sín esis de p o eínas de choque como espues a de supe i encia; lo que se aduce, cuando los daños esul an suble ales, en mic oo ganismos más esis en es y i ulen os. Se comp ueba, en de ini i a, que la mayo e icacia en la conse ación de alimen os se consigue al aplica di e sos a amien os de una in ensidad mode ada, que inciden siné gicamen e sob e a ias dianas isiológicos, pe u bando (de o ma simul ánea o secuencial) di e en es sis emas que esul an esenciales pa a la iabilidad celula . Es a egia és a denominada mul i a ge p ese a ion (Gómez, Wel i-Chanes, & Alzamo a, 2011). Como se ha indicado, ac ualmen e, la indus ia alimen a ia emplea un amplio espec o de écnicas de ba e a (más de un cen ena ); po an o, la combina o ia posible en el diseño de me odologías de conse ación pe mi e un eno me núme o de a ian es (Singh & Shalini, 2014). En es e es udio expe imen al se combina án únicamen e dos ipos de ba e as: é micas e hipe bá icas. Cuyos undamen os y ca ac e ís icas se expond án en epíg a es subsiguien es. No obs an e, an es se desc ibi án some amen e, a modo de compilación p eambula , algunas de las écnicas de ba e a que hoy día aplica la indus ia alimen a ia. 1.1.1. RADIACIÓN IONIZANTE Según el Codex Alimen a ius, únicamen e es á pe mi ida la i adiación come cial de alimen os con es ipos de pa ículas: ayos gamma de al a ene gía, ayos X y elec ones acele ados. Es os ipos de adiación co esponden a la zona más ene gé ica del espec o elec omagné ico. Su aplicación p oduce daños se e os en el ADN de los mic oo ganismos, INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 29 causando su dis unción celula . P oducen, po an o, un conside able e ec o higienizan e sob e los alimen os i adiados. Des acable, asimismo, esul a su capacidad de pene ación: an o los ayos X como los ayos Γ ex ienden su acción has a a ios de cen íme os bajo la supe icie del alimen o (Mu edzi, 2014). Es a écnica no sólo mejo a no ablemen e la calidad mic obiológica del alimen o, p olongando así su ida ú il, sino que ambién conoce o as aplicaciones según el ipo de alimen o de se a e; como son: desinsec a (legumb es o ce eales), e asa la madu ación ( u as y ho alizas), o inhibi la ge minación ( ubé culos y bulbos). Todo ello sin que se ean a ec ados de mane a signi ica i a los a ibu os senso iales de los alimen os. O a de sus en ajas eside en la i adiación de alimen os en asados (en ase es anco); con lo que se ob iene una conse ación du ade a as el a amien o. Una ecnología és a que, según la OMS (O ganización Mundial de la Salud) y la FAO (O ganización de Naciones Unidas pa a la Alimen ación y la Ag icul u a), esul a segu a pa a el p ocesamien o de p oduc os alimen a ios siemp e que se apliquen las dosis de adiación adecuadas; siendo la adiación máxima pe mi ida de 10 kilog ays (Mahe ani, y o os, 2016). Du an e la go iempo, es a ecnología se ha aplicado a especias, condimen os y o os p oduc os deshid a ados que p ecisaban una higienización en seco y lib e de esiduos; ILUSTRACIÓN 1. Tipos de adiación del espec o elec omagné ico Adap ado de: (h ps://hubblesi e.o g) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 30 ob eniendo una sa is ac o ia eliminación de o mas ege a i as bac e ianas, espo as, le adu as y mohos, sin un impac o nega i o sob e las p opiedades o ganolép icas del p oduc o. No obs an e, la i adiación de p oduc os pe ecede os como ca ne, pescados o ma iscos, es á encon ando cie as di icul ades pa a con e i se en una ealidad come cial signi ica i a, ya que la pe cepción gene al del consumido asocia es e ipo de adiaciones con algún pelig o pa a su salud (Mu edzi, 2014). Si un de e minado p oduc o alimen a io ha sido i adiado o, en alguna p opo ción con iene ing edien es i adiados, debe á igu a en su e ique ado alguna de las siguien es insc ipciones: i adiado o a ado con adiación ionizan e (Dielh, 2002). 1.1.2. RADIACIÓN ULTRAVIOLETA DE ONDA CORTA La écnica de o oinac i ación ul a iole a (UV) es un mé odo ísico en el cual el agen e ge micida es la ene gía de adiación. Resul a al amen e e icaz en la inac i ación de una g an a iedad de mic oo ganismos (bac e ias, i us, p o ozoos, mohos y le adu as). Su ene gía, esencialmen e, p o oca daños i epa ables sob e los ácidos nucleicos (ADN/ARN), las memb anas y la ac i idad enzimá ica de las células. El ni el de máxima abso bancia del ADN (es deci , el mayo índice de le alidad) se p oduce con adiaciones de longi ud de onda de unos 260 nm; conside ándose un ango óp imo en e 250 y 270 nanóme os (Hijnen, Bee endonk, & Medema, 2006). Se a a de un a amien o seco y ío, que no gene a ningún esiduo químico ni subp oduc o indeseable que pueda al e a las ca ac e ís icas o ganolép icas del alimen o. Tampoco p oduce adiac i idad esidual (como es el caso de la adiación ionizan e). Posee un al o pode de pene ación, y su cos e esul a ela i amen e bajo (Gue e o-Bel án & Ba bosa-Cáno as, 2004). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 31 Sin emba go, una de las p incipales limi aciones de es a écnica es su aplicabilidad: únicamen e es e ec i a en las supe icies de los alimen os o en líquidos anspa en es. Asimismo, el alimen o a a a debe ubica se lo más ce ca posible de la uen e de adiación. Po o a pa e, con iene ajus a iempos e in ensidades de adiación en unción del ipo de alimen o a a a , ya que dosis de adiación UV excesi amen e al as pod ían aca ea cie o menoscabo de las p opiedades nu i i as del alimen o, así como algún de e io o de su aspec o. Los alimen os a ados con es a écnica deben man ene se e ige ados y en en ases opacos, con el in de p e eni la eac i ación con luz isible (azul- iole a: 330-480 nm) de aquellos mic oo ganismos que pe manecen en un es ado suble al as la adiación UV (Gue e o-Bel án & Ba bosa-Cáno as, 2004). 1.1.3. BACTERIOCINAS Y BACTERIÓFAGOS Las bac e iocinas son sus ancias de na u aleza p o eica (conc e amen e, pép idos de sín esis ibosómica) que poseen una localizada acción bac e icida. Buen núme o de las bac e ias g amposi i as ienen la capacidad de gene a es a clase de compues os; lo cual les con ie e una en aja selec i a en e a sus compe ido es. Las bac e iocinas mejo conocidas son las p oducidas po bac e ias acidolác icas (BAL), debido a su uso po encial en la indus ia alimen a ia como bioconse an es. De hecho, ac ualmen e, el único agen e an imic obiano na u al au o izado como bioconse an e pa a uso alimen a io (E234) es la nisina (gene ada po Lac ococcus lac is); cuya ac i idad se es inge conside ablemen e al aplica se ue a de en o nos ácidos. Po an o, supond ía un a ance no able pa a la in es igación alimen a ia el hallazgo (y su alidación legisla i a) de o as bac e iocinas que se mues en es ables en un ex enso ango de empe a u as y pH, p esen ando a la pa un amplio espec o de ac i idad an imic obiana (Ab iouel, F anz, Ben Oma , & Gál ez del INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 32 Pos igo Ruiz, 2011). Exis en muchas bac e ias candida as (BAL) que gene an pép idos con in e esan es espec os de inhibición (pediocina PA-1/AcH, lac icina 3147, en e o as) (G ande Bu gos, Cobo Molinos, Gál ez del Pos igo Ruiz, & Pé ez Pulido, 2015). Las bac e iocinas se pueden inco po a al alimen o como un concen ado o sus ancia que se aísla p e iamen e de su cepa p oduc o a (p epa ación ex si u), es deci , como un adi i o o ing edien e con p opiedades conse an es; o bien, pueden gene a se en el p opio alimen o median e la inoculación del mic oo ganismo que p oduce la bac e iocina en condiciones que a o ezca su sín esis (p oducción in si u). Po o a pa e, las bac e iocinas de más amplio espec o se emplea ían como un conse an e de e ec o gené ico, mien as que aquellas bac e iocinas con espec o educido se des ina ían a la inhibición selec i a de de e minados pa ógenos alimen a ios, sin ac ua sob e la mic obio a bene iciosa o banal que pueda con ene el alimen o (Gál ez del Pos igo Ruiz, Ab iouel, Lucas López, & Ben Oma , 2007). O a al e na i a en cuan o a bioconse ación alimen a ia son los bac e ió agos. Se a a de i us que, como indica su p opia denominación, a acan a de e minadas bac e ias p o ocando su lisis celula . Es a inac i ación bac e iana esul a muy especí ica (a ni el cepa y especie), po lo que su ac i idad no p oduce un impac o de conside ación sob e el es o de la población mic obiana p esen e en el alimen o. Su acción in asi a en ningún caso se ex iende a células euca io as; po lo que se conside an segu os. Así lo dic amina la Agencia Eu opea de Segu idad Alimen a ia (EFSA), que a ala la inocuidad pa a el se humano de alimen os a ados con bac e ió agos especí icos pa a de e minados pa ógenos alimen a ios (G ande Bu gos, Cobo Molinos, Gál ez del Pos igo Ruiz, & Pé ez Pulido, 2015). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 33 1.1.4. CAMPOS ELÉCTRICOS PULSADOS El p ocesamien o de alimen os median e campos eléc icos pulsados (PEF) es una ecnología de inac i ación mic obiana de ca ác e no é mico que, con una adecuada elación in ensidad de campo eléc ico y iempo de aplicación, consigue una impo an e educción de la población de bac e ias en o ma ege a i a, sin un ap eciable de e io o de la calidad del p oduc o a ado (Al un as, E endilek, Sangun, & Zhang, 2010). En dicha écnica, esencialmen e, el alimen o se hace pasa a a és de una cáma a de a amien o, en e dos elec odos, a los que se aplica una di e encia de po encial de o ma in e mi en e, p oduciéndose un campo eléc ico de al a in ensidad (puede a ia en e los 10 y 50 kV.cm-1) y muy co a du ación (del o den del mic osegundo). Pa a maximiza la e iciencia higienizan e del p ocedimien o, y man ene la calidad del p oduc o, es necesa io adecua la in ensidad y du ación del campo, así como el núme o de pulsos que se aplican, a las p opiedades de la ma iz alimen a ia y las ca ac e ís icas de su mic obio a (Ge lach, y o os, 2008). Asimismo, el diseño de la cáma a ha de ga an iza la dis ibución homogénea del campo eléc ico, de modo que el a amien o esul e al amen e uni o me en odo su olumen; de lo con a io, pod ían llega a p oduci se inc emen os é micos localizados de na u aleza óhmica, que des i ua ían la calidad o ganolép ica del p oduc o (Toep l, Heinz, & Kno , 2007). Se ha cons a ado que po encima de una de e minada in ensidad de campo eléc ico (umb al c í ico: en o no a 15 kV.cm-1), se p oducen impo an es al e aciones es uc u ales en la memb ana celula de las bac e ias. Fenómeno és e, denominado elec opo ación, que supone un d ás ico aumen o de la pe meabilidad de la memb ana. Una po osidad con un diáme o y una densidad de dis ibución p opo cionales a la in ensidad y la du ación del campo aplicado. Dicha pe meabilización obedece a una acumulación de ca ga lib e (en INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 34 p esencia de campo) en las supe icies in e na y ex e na de la pa ed celula (ca gas de signo opues o) (Sieme , Agano ic, Toep l, & Heinz, 2014); las cuales, po a acción elec os á ica, eje cen una p esión que llega a pe o a la memb ana, p o ocando la mue e celula (Mañas & Pagán, 2005). 1.1.5. OZONIZACIÓN El ozono es una molécula ia ómica (O3), modi icación alo ópica del oxígeno. A empe a u a ambien e, pe manece en es ado gaseoso y es pa cialmen e soluble en agua. Resul a al amen e eac i o: se a a del oxidan e más ené gico empleado en aplicaciones alimen a ias. Tan o en es ado gaseoso como en disolución acuosa, mues a un g an pode desin ec an e: capaz de inhibi bac e ias (cie as espo as inclusi e), le adu as, mohos, i us y p o ozoos (en suspensiones celula es, incluso a muy bajas concen aciones y en educido iempo de exposición). También se mues a e icaz en la eliminación de mico oxinas y esiduos de plaguicidas. Habiéndose cons a ado que su acción ge micida no sólo esul a p opo cional a la concen ación de gas y al iempo de exposición, sino que ambién se inc emen a con el aumen o de la empe a u a y de la humedad ela i a (Kim, Youse , & Da e, 1999). ILUSTRACIÓN 2. Mecanismo de elec opo ación Ob enido de: (Sieme , Agano ic, Toep l, & Heinz, 2014) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 35 El mecanismo de inac i ación mic obiana del ozono gua da elación con su eac i idad, p oduciendo la oxidación de de e minadas moléculas, esenciales pa a la iabilidad celula ; a sabe : lípidos insa u ados de la memb ana (o lipopolisacá idos, en el caso de bac e ias g amnega i as), enzimas in acelula es (deshid ogenasa, en pa icula ) o ma e ial gené ico (ADN y ARN). Oxidación que, en sín esis, p o oca daños en la memb ana, uga de con enido in acelula y la mue e del mic oo ganismo. Sin emba go, la sensibilidad al ozono a ía según el ipo de célula: en gene al, las espo as p esen an mayo esis encia que las o mas ege a i as; así como las bac e ias g amnega i as son inac i adas con más acilidad que las g amposi i as (Jegadeeshwa , Vijay Shanka , P emkuma , & Rangana han, 2017). Asimismo, las le adu as se mues an más sensibles a la ozonización que los mohos; mien as que la inac i ación de i us exige a amien os aún más in ensos o p olongados que los an e io es. La concen ación de ozono (gaseoso o en dilución acuosa) necesa ia pa a alcanza un de e minado g ado de higienización de un alimen o a ia á conside ablemen e en unción de sus p opiedades; in lui án ac o es como su composición o la ex u a y uni o midad de su supe icie: de al modo que, una ma iz ica en g asa eque i á mayo concen ación de ozono que una ma iz glucídica, o un alimen o ugoso, pe o ado o i egula , educi á su ca ga mic obiana en meno medida que o o con supe icie lisa. Es a a iabilidad del e ec o que iene la ozonización sob e el alimen o, no sólo es de o den mic obiológico, ambién se ex iende a la calidad senso ial del p oduc o p ocesado. Así, un a amien o inadecuado (concen ación de ozono o iempo de aplicación excesi os) puede aca ea el de e io o oxida i o de la supe icie del alimen o, su decolo ación y la apa ición de sabo es y olo es indeseables (Kim, Youse , & Da e, 1999). Asimismo, unos pa áme os de ozonización poco INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 42 pueden ob ene campos de has a 3 T de in ensidad con una bobina de cob e y un núcleo de hie o (elec oimán esis i o); pa a in ensidades de has a 20 T, en cambio, se emplean bobinas supe conduc o as ( ilamen os de niobio- i anio o niobio-es año en una ma iz de cob e), que ienen un consumo ene gé ico mucho meno y un amaño más educido, si bien, deben e ige a se en baños de ni ógeno o helio líquidos; pa a campos aún más in ensos, decaen las p opiedades supe conduc i as de es os solenoides, siendo necesa ia la combinación de ambos ipos de bobinas y su e ige ación po agua (G igelmo-Miguel, Soli a‐Fo uny, Ba bosa-Cáno as, & Ma in-Belloso, 2011). Las células es án cons i uidas po un g an núme o de sus ancias (soluciones iónicas, ácidos nucleicos, mac omoléculas p o eicas, os oglicé idos, agua…) que se mues an, en mayo o meno g ado, suscep ibles a los campos magné icos; la ei e ada eo ien ación de es os componen es magne oac i os pod ía ocasiona ensiones anisó opas capaces de ompe enlaces de ADN, cambia la de i a iónica a a és de la memb ana ci oplasmá ica, daña p o eínas esenciales pa a la supe i encia celula , o p o oca o os pe juicios c í icos (Fa kas, 2007). La aplicación del campo magné ico sob e el alimen o no p oduce un inc emen o signi ica i o de la empe a u a de és e; como ampoco implica un de e io o ap eciable en su calidad nu icional (Lipiec, Janas, Ba abasz, Pysz, & Pisulewski, 2005). Alcanzándose unas asas de inac i ación mic obiana de cie a conside ación sin menoscabo de las p opiedades senso iales del p oduc o (Sa i, Bambang, & Suma lan, 2012). Sin emba go, se cons a a que el alcance de los e ec os ge micidas de es a ecnología a ía signi ica i amen e dependiendo de las condiciones especí icas en que se aplique. Fac o es como la in ensidad del campo magné ico, el núme o de pulsos, su ecuencia y du ación, las ca ac e ís icas del p oduc o (g oso , esis i idad eléc ica, empe a u a…), los INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 43 ipos mic obianos p esen es en el alimen o o la ase de c ecimien o en que és os se hallan, pod ían in lui decisi amen e en la asa de inac i ación que se consigue. Relaciones causa- e ec o que aún no se conocen adecuadamen e (G igelmo-Miguel, Soli a‐Fo uny, Ba bosa- Cáno as, & Ma in-Belloso, 2011). 1.1.9. PLASMA FRÍO ATMOSFÉRICO El plasma es el es ado de ag egación de la ma e ia más ene gizado; se puede ob ene , po an o, suminis ando ene gía a un olumen de gas que, p e iamen e, esul aba en su conjun o eléc icamen e neu o. En consecuencia, el g ado de ionización que se alcance depende á, en e o os ac o es, del ipo de gas (o mezcla de gases) de que se a e, de la can idad de ene gía que se le apo e, y de las condiciones de p esión en que es o ocu a (Bá dos & Ba ánko á, 2010). En gene al, un plasma es a á compues o po moléculas y á omos en es ado neu o, y po especies de i adas del p oceso ene gizan e, como adicales y o os subp oduc os me aes ables, iones, elec ones y o ones (Xu, Ga ne , Tao, & Keene , 2017). Un plasma, en de ini i a, es un escena io de exci ación ene gé ica: cuando la ene gía decae se acaba p oduciendo una ecombinación de las ca gas y, al cabo, uel e a se un gas o dina io. Se cons a a que las pa ículas más lige as y mó iles (elec ones) cap an y anspo an la ene gía ans e ida al plasma con mucha más e iciencia que las especies más pesadas (iones y moléculas neu as). Po o a pa e, la p esión a la que se halle some ido el plasma condiciona á la ecuencia de colisión en e sus pa ículas: a mayo p esión, mayo núme o colisiones; lo que se aduci á en una mayo homogeneidad en la dis ibución de la ene gía y, po an o, en un equilib io é mico local (Bá dos & Ba ánko á, 2010). Es e concep o si e de base pa a una clasi icación de los plasmas: aquellos que se hallan en equilib io é mico INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 44 local (plasmas calien es), y los que no alcanzan dicho equilib io (plasmas íos) (Ehlbeck, y o os, 2011). Has a hace unas décadas, la ecnología sólo pe mi ía gene a plasmas íos a p esiones de acío; lo cual apa ejaba un cos e y una complejidad ins umen al que no hacía posible su aplicación en la indus ia alimen a ia. Ac ualmen e, exis en equipos sencillos y que no equie en una g an in e sión, que alcanzan al as asas de inac i ación mic obiana con a amien os de co a du ación, y que abajan con plasmas íos gene ados a p esión a mos é ica (A mosphe ic Cold Plasma; ACP en su ac ónimo anglosajón) (Soleno Wilches, 2015). La ene gización del gas se ealiza median e un campo elec omagné ico. Dicho campo ha de posee in ensidad y ecuencia su icien emen e al as: in ensidad que p opo cione la ene gía necesa ia pa a gene a un plasma (una densidad ípica de especies ionizadas en un ACP es á en e 1011-1016 iones/cm3; si se conside a que dicho olumen albe ga en o no a 1019 moléculas y á omos, el po cen aje ionizado no supe a ía un 0.1 %); y una ecuencia de oscilación del campo que no puedan segui las pa ículas de mayo peso (lo que aumen a la empe a u a de los elec ones, pe o apenas a ec a a la empe a u a iónica) (Bá dos & Ba ánko á, 2010). Es e es ado de no equilib io é mico se aduce en una empe a u a del plasma de en o no a 25°C. Exis en nume osos diseños de uen es de plasma a mos é ico (ma ices de plasma, sis emas de cá odo hueco, desca ga de mic oondas, cho o de plasma…), pe o el más empleado es el sis ema de desca ga de ba e a dieléc ica (DBD); que, esencialmen e, supone la aplicación de una g an di e encia de po encial en e dos elec odos cubie os (al menos uno de ellos) con una ba e a aislan e pa a e i a la up u a dieléc ica del plasma. Las di e encias de po encial que se aplican pa a gene a es e ipo de plasmas pueden i desde unos pocos miles de ol ios has a más de cien mil; mien as que las ecuencias de los campos pueden alcanza ó denes de 104 Hz (Ojha, y o os, 2021). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 45 Los gases gene ado es de plasma pueden se muy di e sos, desde ai e has a gases nobles. En cualquie caso, su pode osa ac i idad ge micida pa ece esidi an o en la acción de adicales, especies me aes ables y o os subp oduc os de la in ensa eac i idad de los plasmas, como en la ene gía adiada en la desexci ación a ómica (con abundan e emisión en el ul a iole a). En el caso del plasma gene ado con ai e se o igina una la ga se ie de eacciones en cadena que dan luga a dis in as especies eac i as de ni ógeno y oxígeno: óxido ni oso (NO), iones ni i o (NO2-) e iones ni a o (NO3-) (Ojha, y o os, 2021), ozono (O3), oxígeno a ómico (O) y adicales hid oxilo (OH); y, en p esencia de agua, pe óxido de hid ógeno (H2O2), aniones supe óxido (O2-), y adicales hid ope oxilo (OOH). Especies que mues an, an o indi idual como siné gicamen e, un g an po encial eac i o con la mayo pa e de los componen es celula es (modi icación química de ADN, oxidación de ácidos g asos y aminoácidos, o u a de uniones pep ídicas…) (Su owsky, Schlü e , & Kno , 2015). Hecho que, combinado con la g an ac i idad an imic obiana de la luz ul a iole a de onda co a ( éase epíg a e 1.1.2), con ie e a es a ecnología una ex ao dina ia capacidad de higienización. Adap ación de: (Bá dos & Ba ánko á, 2010) y (Ojha, y o os, 2021) ILUSTRACIÓN 3. Esquema de un gene ado de plasma ío DBD INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 46 Cie o es que buena pa e de las especies químicas gene adas du an e la ene gización del plasma poseen una ida media bas an e co a; algunas o as, sin emba go, p esen an mayo pe du abilidad. Es a ci cuns ancia posibili a que no sólo esul e e icaz la aplicación di ec a del plasma sob e el alimen o, sino que líquidos o gases (agua o ai e, po lo común) a ados p e iamen e con plasma e engan, a su ez, cie a capacidad ge micida. Po lo que se cons a a que el a amien o indi ec o de alimen os median e agua ac i ada po plasma aún p opo ciona una impo an e inac i ación bac e iana; ya que las especies más e íme as (OH, O2-, NO…) dan luga a o as con mayo ida media (NO2-, NO3-, H2O2…), en e los que se gene an isóme os ines ables de és os (como es el caso del pe oxini i o: ONOO-) muy eac i os con las biomoléculas celula es (Qian, y o os, 2019). El sis ema de desca ga de ba e a dieléc ica pe mi e, asimismo, una impo an e educción mic obiana en alimen os en asados, con unos iempos de a amien o ealmen e co os (del o den de segundos o minu os) (Ziuzina, Pa il, Cullen, Keene , & Bou ke, 2014). P imo dialmen e, su e icacia higienizan e aumen a con el iempo de a amien o y con la in ensidad del campo que gene a el plasma (en e o os ac o es que en di e en e medida puedan in lui en al p opiedad). Con una óp ima pa ame ización, puede inac i a desde mohos y le adu as has a o mas de esis encia bac e iana. Dada su na u aleza no é mica, pueden ob ene se alimen os muy segu os con un de e io o senso ial y nu icional de escasa ele ancia (López, y o os, 2019). Sin emba go, es a calidad se halla condicionada sus ancialmen e po la uen e de plasma empleada, o lo que es lo mismo, po la ipología de las especies químicas gene adas y po su eac i idad sob e la ma iz alimen a ia (Umai , y o os, 2019). De ini i amen e, la ecnología de plasma ío a mos é ico ep esen a una apues a de u u o: su p ocesado aúna sencillez, e icacia, apidez y bajo cos e. Su mayo incon enien e INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 47 acaso sea la complejidad de su química: donde in e ienen un g an núme o de a iables (ene gía del plasma, combinación de gases que lo gene an, mé odo y iempo de aplicación, composición del alimen o…), que condicionan en dis in o g ado el eno me núme o de especies que pa icipan en el p oceso, su eac i idad, p oduc os, eacciones secunda ias… Una química ex ao dina iamen e ex ensa y di e sa que se desa olla en co os in e alos de iempo; que eque i á, al cabo, una adecuada comp ensión an es de que las au o idades en ma e ia de segu idad alimen a ia egulen y aliden sus p ocesos median e no ma i a especí ica (Ojha, y o os, 2021). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 48 1.2. TRATAMIENTOS TÉRMICOS En la p eceden e compilación de écnicas se ha omi ido delibe adamen e cualquie mé odo de p ese ación del alimen o que implique calo ( a amien os é micos) o p esión no a mos é ica (p ocedimien os acuomé icos e hipe bá icos). El mo i o de es a omisión, según se indicó, no es o o que a a ales modalidades sepa adamen e; pues o que, a in de cuen as, son el undamen o de es e abajo. Sin emba go, como se e á a con inuación, el epe o io de écnicas de ba e a con ca ác e é mico de que dispone la indus ia alimen a ia no se ci cunsc ibe es ic amen e a los a amien os caló icos que se emplean en la cocina adicional. Se p esen an, ac o seguido, algunos de es os p ocesos de aplicación exclusi amen e indus ial; an es de hace e isión suma ia de los mé odos culina ios con encionales, y conclui es a sección con una p esen ación algo más de allada de la écnica de cocción sous ide. 1.2.1. RADIOFRECUENCIAS El calen amien o po adio ecuencias (RF), ambién conocido como calen amien o dieléc ico capaci a i o, hace uso de la adiación con mayo longi ud de onda del espec o elec omagné ico; es o es, la menos ene gé ica (en el ex emo opues o del espec o se si úan las adiaciones ionizan es, que se abo da on en la sección 1.2). El ango de las adio ecuencias se ex iende de 1 a 300 MHz; si bien, pa a no in e e i con sis emas de elecomunicación, únicamen e es á pe mi ido el empleo de ecuencias muy especí icas, hallándose en e 10 y 50 MHz aquellas que se des inan a uso indus ial (Tang, Chan, & Wang, 2004). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 49 El calen amien o po adio ecuencia, al igual que el p oducido po adiación de mic oondas (MW), di ie e de los mé odos con encionales en su mecanismo de ans e encia caló ica. Dada la baja ene gía de la adiación RF, el calo no se ansmi e al alimen o debido a un conside able g adien e de empe a u a o po enómenos de na u aleza con ec i a o conduc i a: el calen amien o se p oduce po la al e nancia del campo elec omagné ico asociado a la onda RF (si su ecuencia es 30 MHz, el campo cambia á su pola idad 30 millones de eces cada segundo). Oscilación elec os á ica és a que p o oca una incesan emen e mig ación de los iones en disolución p esen es en el alimen o (e ec o denominado despola ización iónica), así como la con inua o ación de sus moléculas pola es ( ambién conocido como o ación de dipolos). Agi ación de pa ículas que, en de ini i a, se aduce en in ensas icciones y en un inc emen o de la empe a u a (Ma a, Zhang, & Lyng, 2009). Esencialmen e, la con igu ación de un disposi i o de calen amien o RF cons a de un gene ado de ecuencia adecuada conec ado a dos placas pa alelas, en e las cuales se dispone el alimen o (dichas placas ealizan la unción de las a madu as de un condensado , mien as que el alimen o ep esen a el dieléc ico). La di e encia de po encial gene ada en e las placas conlle a la apa ición de un campo eléc ico, esponsable del calen amien o del p oduc o po el mecanismo que se desc ibe en el pá a o an e io . Las p opiedades dieléc icas del alimen o, po an o, condiciona án la in ensidad del campo que se puede aplica sin up u a dieléc ica del sis ema capaci o (Ga cía-Mosqueda, Ce ón-Ga cía, Salas A aiza, & Sosa-Mo ales, 2016). Al igual que ocu e con o as elec o ecnologías (como es el caso de la adiación MW), su acción cale ac o a se o igina en el in e io del alimen o, p o ocando un calen amien o olumé ico. Po o a pa e, dado que en el in e io del alimen o la a enuación que su e la INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 50 adiación es in e samen e p opo cional a su longi ud de onda, la écnica RF esul a muy pene an e: lo que hace que el calo se dis ibuya uni o me y e icien emen e, incluso en ma e ias p imas de g an amaño. Su mode ado consumo ene gé ico pe mi e, asimismo, una impo an e educción de los cos es de p oducción (Piyasena, Dussaul , Kou chma, Ramaswamy, & Awuah, 2003). No obs an e, la implan ación de es a écnica se halla poco ex endida. La in o mación disponible ace ca de las p opiedades dieléc icas de los alimen os en el ango de las adio ecuencias es aún bas an e limi ada; po an o, no se ha es udiado adecuadamen e su e icacia en la inac i ación de mic oo ganismos, sus e ec os en é minos de ida ú il del p oduc o, o el impac o que supone sob e la calidad o ganolép ica de és e (Ma a, Zhang, & Lyng, 2009). 1.2.2. CALENTAMIENTO ÓHMICO El calen amien o óhmico (OH en su ac ónimo anglosajón Ohmic Hea ing), écnica que ambién se conoce como calen amien o elec oconduc i o, esul a aplicable a p oduc os con cie o con enido en agua y elec oli os. Requisi o és e imp escindible pa a hace pasa a a és del alimen o una co ien e eléc ica al e na, la cual inc emen a á su empe a u a (Imai, Uemu a, Ishida, Yoshizaki, & Noguchi, 1995). El undamen o de la écnica OH es la disipación de ene gía eléc ica en calo ; y és a esul a p opo cional a la conduc i idad eléc ica del alimen o y al cuad ado de la in ensidad del campo (siendo la conduc i idad una unción de la empe a u a, de la sus ancia que se calien a y del mé odo empleado). De donde se deduce que, a una in ensidad de campo dada, ya que la conduc i idad aumen a con la empe a u a, el calen amien o óhmico mul iplica su e icacia (en un ac o igual al cuad ado de la in ensidad de campo) según se INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 51 ele a la empe a u a. En aquellos medios con una acep able homogeneidad conduc i a el calen amien o se alcanza uni o memen e; esul ando las elocidades de cesión ene gé ica ( apidez con que se p oduce dicho calen amien o) ex emadamen e al as (Sas y, 2004). Lo que se aduce en meno iempo de p ocesamien o y en un mayo endimien o p oduc i o. Ca ac e ís icas que posibili an su implemen ación en di e sas aplicaciones de la indus ia alimen a ia. Se emplea e icazmen e en la pas eu ización de alimen os bombeables (leche, o op oduc os, zumos de u a…), o en la higienización de p oduc os con al a iscosidad; sin de e io o ap eciable de los a ibu os o ganolép icos y las p opiedades nu icionales de los alimen os a ados. Sin emba go, en aquellos p oduc os que p esen an una conduc i idad he e ogénea el calen amien o OH p esen a una dis ibución i egula (Yildiz Tu p, Sengun, Kendi ci, & Icie , 2013). P incipalmen e, los mecanismos de inac i ación mic obiana del calen amien o OH son de na u aleza é mica, po an o, su asa de inac i ación es compa able a la p oducida po a amien os é micos con encionales de una in ensidad semejan e. Sin emba go, se obse a una lige a educción de los iempos de inac i ación ( iempo necesa io pa a educi una unidad loga í mica una de e minada población mic obiana) en los a amien os OH en e a los con encionales. Resul ado que se a ibuye a la p esencia de un campo eléc ico de muy baja ecuencia (según países, la co ien e al e na es de 50 o 60 Hz), lo que a o ece una acumulación de ca ga supe icial en la pa ed celula , o iginándose una di e encia de po encial que inc emen a la pe meabilidad de la memb ana ci oplasmá ica (e ec o de le e elec opo ación) (Cama go Kni sch, Al es dos San os, Ma ins de Oli ei a, & Vessoni Penna, 2010). Asimismo, un aumen o de la in ensidad de la co ien e eléc ica (es o es, una mayo di e encia de po encial) mejo a la e icacia inhibido a del calen amien o óhmico (Mo eno, y o os, 2014). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 58 pa icipación de los dos (con ección y conducción), ya sea al e nada o sinc ónicamen e, en alimen os con densidad he e ogénea, o que p esen an más de una ase (E doğdu, Uya , & Palazoğlu, 2010). 1.2.6. PASTEURIZACIÓN Las incues ionables en ajas que epo a la es e ilización (g an ga an ía higiénica, una p olongada ida ú il y condiciones de es ocaje poco exigen es) ambién conlle an, sin emba go, algún incon enien e: la es abilización que gana el p oduc o al aplica le un a amien o é mico (inac i ación enzimá ica y mic obiana) co e pa alela al de e io o de sus ca ac e ís icas ( an o nu icionales como o ganolép icas). Po así deci lo, cuan o más asép ico, más insus ancial. En es e pun o, la pas eu ización ep esen a una solución de equilib io: supone un p ocesamien o é mico de meno in ensidad, más espe uoso con las p opiedades del alimen o, y que inc emen a ela i amen e su ida ú il (Oso io, Villa eal, Mejía, & Ce ón, 2013). Una ace ada educción de iempo- empe a u a en el a amien o é mico pe mi i á minimiza la al e ación de la calidad del alimen o (desna u alización de p o eínas, pé dida de compues os olá iles, oxidación de lípidos, des ucción de i aminas e molábiles, ans o mación de pigmen os…), a la ez que se consigue una higienización acep able (Lan, y o os, 2010). En la elección del a amien o de pas eu ización que mejo se adecúe a cada alimen o se deben conside a desde su composición has a los a ibu os senso iales que ha de conse a el p oduc o inal; alo ación que, asimismo, debe ene en cuen a cómo se p oduce la ans e encia de calo (a a és del subs a o alimen a io y del ma e ial de en asado), de modo que el calen amien o sea ápido y uni o me, y el p oceso maximice su e icacia (Mo aga, To es, Gua da, & Galo o, 2013). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 59 En consecuencia, la pas eu ización no iene capacidad pa a elimina la o alidad de los mic oo ganismos ege a i os (ni mucho menos sus posibles espo as). Po an o, los p oduc os pas eu izados equie an la p o ilaxis p e en i a de una co ec a manipulación p e ia; así como un pos e io almacenamien o e ige ado, que alen ice el desa ollo de los mic oo ganismos iables p esen es en el alimen o, los cuales causa ían el de e io o del p oduc o (en el mejo de los casos). Dado el amplio ango de in ensidades que aba can los a amien os de pas eu ización, la ida ú il que pueden p opo ciona esul a muy a iable: desde a ios días has a algunas semanas (Teixei a, 2014). En igo , la aplicación de es a écnica aba ca ía desde una pas eu ización ex ema, con empe a u as ce canas a las que emplea la es e ilización come cial, has a una sua e pas eu ización, cuya co a é mica in e io a ia ía según ipo de p oduc o (po inac i ación de mesó ilos especí icos, desna u alización de p o eínas o desac i ación enzimá ica), con empe a u as del o den de 60-65 °C. Habi ualmen e, po an o, se han dis inguido dis in os mé odos de es a écnica; a sabe : ▪ La denominada ul apas eu ización o mé odo UHT (de su ac ónimo anglosajón Ul a High Tempe a u e). P ocedimien o ex emadamen e se e o que aplica empe a u as muy al as (135-140 °C) du an e unos segundos (2-10’’). T as su en asado asép ico, el p oduc o no p ecisa e ige ación y o ece una p olongada ida ú il. P opiamen e, no se a a de una pas eu ización, sino de una es e ilización come cial. ▪ La pas eu ización HTST (High Tempe a u e Sho Time); que, como indican sus siglas, combina empe a u as mode adamen e al as (71-75 °C) con co os in e alos de iempo (15 segundos). ▪ La pas eu ización LTLT (Low Tempe a u e Long Time). Sis ema que ala ga el iempo de aplicación del a amien o (30 minu os) y educe la empe a u a (63-66 °C). Tan o es e INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 60 mé odo como el an e io suminis an p oduc os que, como se ha indicado, equie en un almacenamien o e ige ado (Pé ez-Reyes & Sosa-Mo ales, 2013). Cie amen e, la pas eu ización indus ial ha ido e olucionando hacia a amien os de meno ag esi idad é mica, buscando (desde el lado de la segu idad) una al e ación mínima de las ca ac e ís icas del p oduc o. Una endencia que, como se comp oba á en p óximos epíg a es, se ha acen uado con la inco po ación de es a écnica a la es au ación come cial; donde los iempos de los a amien os pueden p olonga se a ios días y las empe a u as, en de e minados casos, ol e se pelig osamen e benignas (del o den de 45-50 °C). 1.2.7. TÉCNICAS CLÁSICAS DE COCINADO En esencia, cocina es ansmi i calo a los alimen os. Es a ans e encia ene gé ica se lle a a cabo a a és de es mecanismos: conducción, con ección y adiación; que, gene almen e, ac úan combinados. Tales mecanismos, sin é icamen e, pod ían desc ibi se como (McGee, 2017): ▪ La conducción se asocia a los es ados de ag egación con mayo densidad (sólidos y líquidos, p incipalmen e); obedece a in e acciones molecula es, po medio de las cuales, una pa ícula con un ele ado ni el de ene gía cede á pa e de és a a o as pa ículas ci cundan es menos ene gé icas (g adien e é mico). Se p oduci á, po an o, en el in e io de una sus ancia, o en e dos medios que se hallen en con ac o ísico. ▪ La con ección suma al enómeno mic oscópico de la conducción ( ans e encia de ene gía en e pa ículas adyacen es) un desplazamien o local de la ma e ia (mac oscópico); es o es, una egión localmen e más ene gé ica (con mayo empe a u a) expe imen a un mo imien o ascenden e po di e encia de densidad ela i a con su en o no. Requie e, po an o, que se a e de un luido (líquido o gas). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 61 ▪ La adiación, po el con a io, es un enómeno uni e sal y omnip esen e (como se indicó en el epíg a e 1.2.4. Radiación in a oja): oda la ma e ia emi e adiación é mica de o ma con inua, y no necesi a ningún medio ma e ial pa a su p opagación (de hecho, es en el acío donde se p opaga más e icien emen e). Es a ene gía caló ica es p opo cional a la empe a u a del cue po emiso y, mayo i a iamen e, posee una longi ud de onda del in a ojo. Una clasi icación de las écnicas culina ias adicionales a endiendo a la na u aleza del sus a o a a és del cual se ansmi e el calo al alimen o (Ca acuel Ga cía, 2008) o ece el esul ado que se mues a el siguien e diag ama: Donde se ap ecia que buen núme o de écnicas clásicas emplean un sus a o líquido, ya sea g aso o acuoso. Es o se debe, po una pa e, a que el mecanismo de ansmisión de calo p edominan e en los líquidos es la con ección (de mayo e iciencia que los enómenos conduc i os o adia i os) y, po o o lado, a que luidos como el agua o el acei e (la p ime a, especialmen e) p esen an un calo especí ico muy supe io al del ai e. Si a ello se suma la ILUSTRACIÓN 5. Clasi icación de las écnicas culina ias clásicas Elabo ación p opia a pa i de la ipi icación de: (Ca acuel Ga cía, 2008) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 62 posibilidad de dilución de solu os sólidos y una ápida di usión de sus ancias, sin duda, los líquidos suponen un sus a o inmejo able pa a cocina (especialmen e, cuando los medios écnicos esul an limi ados). La clasi icación an e io dis ingue, en el caso de sus a os no líquidos, en e medios di ec os (aquellos en que el p incipal mecanismo de ansmisión caló ica es la conducción), y medios indi ec os (donde el calo , esencialmen e, se ans ie e po adiación). T as es as acla aciones se p ocede a una enume ación desc ip i a de las écnicas más habi uales de la cocina clásica (ya que alguna de ellas se emplea á en la p epa ación de las mues as de es e es udio): ▪ Escaldado y blanqueado: T a amien o que supone la inme sión del alimen o en agua hi iendo (al na u al o lige amen e sazonada) du an e un espacio de iempo muy co o, con dis in os p opósi os: cocinado pa cial, eliminación de sabo es o a omas no deseables, o acilidad de pelado, en e o os (Ins i u Paul Bocuse, 2015). ▪ He ido: Cocción comple a del alimen o que se ealiza po inme sión en un líquido acuoso en ebullición igo osa, sazonado o no, según aplicación (Roca & B ugués, 2017). ▪ Escal ado: Al igual que en el caso p eceden e, se a a de una cocción comple a del alimen o que se ealiza po inme sión en un líquido acuoso; sin emba go, és e debe halla se a una empe a u a muy p óxima a la de ebullición, sin ompe a he i . El líquido de cocción puede sazona se y, si se des ina a alimen os p o eicos de cie a agilidad, acidula se con inag e o zumo de limón (La ousse Gas onomique, 2015). En las es écnicas ci adas, el calo se ans ie e po con ección en el líquido acuoso, y po conducción desde la supe icie del alimen o hacia su in e io . ▪ Cocción po apo : Técnica que, genuinamen e, implica el cocinado del alimen o en el in e io de un ecipien e apado, dispues o sob e una ejilla ele ada que eme ge de un INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 63 líquido acuoso en ebullición pausada, donde se gene a una a mós e a apo osa que puede es a con enien emen e a oma izada (La ousse Gas onomique, 2015). En es e caso, es la con ección del apo de agua la que calien a la supe icie del alimen o, con la ene gía ex a del calo la en e de condensación (McGee, 2017). ▪ Sal eado: P ocedimien o és e que, po lo gene al, se des ina a alimen os de calib e educido, con el p opósi o de do a su supe icie y cocina los o al o pa cialmen e; lo que equie e un poco de acei e y g an in ensidad de ogón (Ca acuel Ga cía, 2008). En es e p oceso la ans e encia de ene gía se p oduce po conducción, desde la supe icie apenas eng asada de la sa én, que puede alcanza empe a u as supe io es a 220 °C (McGee, 2017). ▪ F i u a: Supone la cocción del alimen o po inme sión en acei e a g an empe a u a (180-200 °C); lo que p oduce una deshid a ación pa cial de su supe icie, y la consiguien e o mación de una capa c ujien e. Al igual que ocu ía en el caso de la inme sión en líquido acuoso, es la con ección el mecanismo esponsable de la ans e encia caló ica has a la supe icie del alimen o, mien as que la cocción de su in e io se ealiza po conducción (Al is, Co és, & Páez, 2009). ▪ Con i ado: Una o mulación de es a écnica (en pas ele ía sus p ocedimien os son muy dis in os) implica la cocción del alimen o po inme sión en g asa (acei es ege ales, a oma izados o no, man ecas o g asas animales) a empe a u a sua e (en e 50 °C y 90 °C, dependiendo del p oduc o). Sus mecanismos de ans e encia son idén icos al caso an e io (Roca & B ugués, 2017). ▪ Rehogado: Cocción del alimen o que se ealiza en ecipien e apado, a uego sua e y con poca g asa, añadiéndose en ocasiones algún líquido acuoso (en educida p opo ción), o apa eciendo és e po exudación de jugos del p opio alimen o. Al a a se de un p oceso INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 64 que se ealiza con bajo ni el de e apo ación, no gene a en el alimen o (sal o en cocciones muy p olongadas) eacciones de colo ación o do ado (La ousse Gas onomique, 2015). Asimismo, es la con ección el p incipal enómeno de anspo e ene gé ico. ▪ So i o: Es e ipo de cocción se des ina no malmen e a ege ales oceados; al igual que el ehogado, ambién se ealiza a uego sua e y con poca g asa; pe o a di e encia de aquél, no se apa pa a que el agua de ege ación se e apo e, y el p oduc o adquie a cie o g ado de colo ación (La ousse Gas onomique, 2015). Has a que dicha e apo ación se hace pa en e, el mecanismo con ec i o es el p edominan e; mien as que en la ase inal del p oceso (do ado del p oduc o) la conducción cob a ele ancia. ▪ Es o ado: Se a a de una cocción que se ealiza en ecipien e apado, a uego sua e, y en un medio esencialmen e acuoso donde el alimen o apenas queda sume gido (es deci , el líquido de cocción no es demasiado abundan e) (Rabasó & Anei os, 1970). Gene almen e supone una cocción p olongada que combina géne os de dis in a na u aleza ( ege ales, ca nes o pescados), que pueden se some idos a algún a amien o p e io (blanqueado sal eado, ehogado o so i o) (Esco ie , 1989). ▪ B eseado ( ambién denominado b aseado): Supone la cocción del alimen o en un ecipien e he mé ico (con salida de apo ) denominado b ase a, que ecibe calo uni o me po oda su supe icie (o igina iamen e, se cub ía de escoldos). Es a écnica se emplea con géne os du os, que p e iamen e se hab án some ido a sal eado, so i o o ehogado con ege ales y algún ino. La cocción del alimen o (sua e y p olongada) debe p oduci se en una a mós e a apo osa (en ningún caso el alimen o debe queda sume gido en un líquido) (Myh old, Young, & Bile , 2015). Es a écnica, al igual que el es o ado, supone la combinación de o as écnicas que se han desc i o an e io men e. Los mecanismos de anspo e caló ico en cada e apa se án INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 65 los p opios de cada una de las écnicas que se combinan. En el caso del b eseado (sin duda, la écnica de mayo complejidad), al ecibi la b ase a un calen amien o isó opo, hab ía que conside a además la con ibución suma i a de la adiación de sus pa edes y apa. ▪ Plancha: Cocción que se ealiza po con ac o del alimen o con una placa me álica (de ace o o hie o colado) a ele ada empe a u a (T≈ 300 °C) (La ousse Gas onomique, 2015). El mecanismo de anspo e ene gé ico, en es e caso, es pu amen e conduc i o. ▪ Baño ma ía: La cocción del alimen o se ealiza en un ecipien e que se encuen a en con ac o con un baño de agua calien e; és a, indi ec amen e, ans ie e su empe a u a al alimen o; ac uando, en baños sin e mos a o, como un limi ado é mico (Tmáx= 100 °C) (Roca & B ugués, 2017). Al igual que en el caso an e io , en es a écnica el calo se ans ie e po conducción. ▪ Ho neado: La ele ada empe a u a del seno del ho no, donde se si úa el alimen o, es esponsable de su cocción. En es a écnica el calo llega al alimen o po la con ibución de a ios mecanismos; a sabe : el ai e calien e del ho no le ans ie e calo po con ección; a su ez, las pa edes in e nas ambién pa icipan en su calen amien o, en es e caso, po adiación; mien as que la base del alimen o (que no ha ecibido ni adiación ni con ección, po halla se en con ac o di ec o con la bandeja de ho neado), ob end á po conducción su apo e caló ico (Pé ez-Reyes & Sosa-Mo ales, 2013). ▪ Pa illa: La cocción del alimen o se ealiza en una ejilla me álica si uada sob e una in ensa uen e de calo (b asas, o igina iamen e). Fuen e és a que (ya se a e de b asas, esis encia eléc ica o pied a olcánica) p opo ciona una ue e emisión in a oja, p incipal esponsable del calen amien o del alimen o (McGee, 2017). ▪ G a inado: Do ado supe icial que se p oduce en el alimen o al coloca lo bajo una in ensa uen e de adiación in a oja (como puede se la esis encia eléc ica de un g ill o INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 66 una salamand a). Su inalidad, apa e de apo a colo y sabo a la elabo ación, es ob ene una ina capa c ujien e (que no malmen e se consigue con queso o miga de pan). Como ocu e en la pa illa, se a a de una ansmisión de calo esencialmen e adia i a; dada la g an p oximidad del alimen o y la uen e de in a ojos, y la escasa capacidad conduc o a del ai e (Myh old, Young, & Bile , 2015). ▪ Glaseado: Técnica que, como ocu ía en el con i ado, se puede e e i a di e en es p ocedimien os. La o mulación que aquí se conside a se asemeja al g a inado en cie o modo. Como aquélla, es a écnica es un acabado, una cocción secunda ia; e, igualmen e, se p ocede si uando el alimen o bajo una uen e de in a ojos. Sólo que a di e encia del g a inado, aquí se pe sigue un ab illan ado supe icial, lige amen e do ado (pa a ello se emplean napados a base de hue o y man equilla) (Roca & B ugués, 2017). Asimismo, se a a de un calen amien o adia i o. 1.2.8. PASTEURIZACIÓN POR COCCIÓN SOUS VIDE Al a a se de una a ian e de la écnica que ecoge el epíg a e 1.2.6. Pas eu ización, pa icipa, en consecuencia, de buena pa e de sus ca ac e ís icas gene ales. Sin emba go, la pas eu ización SV p esen a singula idades de g an in e és, an o que se con e i án en el eje p incipal en o no al que o bi e es e abajo. Según se e i ió an e io men e, se ía muy di ícil delimi a con exac i ud el in e alo de empe a u as que ep esen an el dominio de la pas eu ización. En su ex emo supe io , es a inde e minación nunca a a ep esen a un p oblema de segu idad ( odo lo con a io); y sus empe a u as máximas de aplicación siemp e queda án de algún modo aco adas po dis in os e e en es (es e ilización come cial, pun o de ebullición del agua…); educiéndose el asun o, en el peo de los casos, a una me a cues ión de nomencla u a, an sólo a una INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 67 desace ada elección en el nomb e del p oceso. En su aco ación in e io , sin emba go, la no conc eción de una empe a u a mínima de pas eu ización pod ía aca ea p oblemas mucho más g a osos: cie amen e, la p e ensión de una con inua mejo a en la calidad senso ial del p oduc o conlle a un p og esi o descenso é mico en los a amien os que se le aplican; una endencia en la no se sabe bien en qué pun o el calo ansmi ido al alimen o ago a su capacidad pas eu izado a, ol iéndose una uen e de calo sua e e ino ensi a (que an o a o ece el desa ollo de mic oo ganismos mesó ilos). P oblemá ica és a que puede plan ea se en cie o ipo de elabo aciones culina ias que se ejecu an median e cocción sous ide. Técnica que se desc ibe seguidamen e. 1.2.8.1. FUNDAMENTOS DE LA PASTEURIZACIÓN SOUS VIDE La cocción SV o cocción al acío es un ipo de a amien o é mico median e el cual alimen os c udos (o combinaciones de alimen os c udos y p eelabo ados) se some en a unas condiciones con oladas de empe a u a y iempo, en el in e io de bolsas de plás ico e moes ables de las que se ha ex aído el ai e (Schellekens, 1996). No obs an e, pa a que es e mé odo de cocinado (cocción SV) se ans o me en una écnica de conse ación (pas eu ización SV) se ía necesa io complemen a el a amien o é mico con un adecuado en iamien o ul e io . Pudiéndose esumi la secuencia comple a de es e ipo de pas eu ización como: p oceso median e el cual los alimen os c udos se en asan al acío en ecipien es es ables al calo , se cocinan a una empe a u a con olada du an e un iempo especí ico, y se en ían sin dilación alguna, an es de su almacenamien o e ige ado (Ayub & Ahmad, 2019). Dado que es a écnica aplica empe a u as sua es o mode adas, esul a p imo dial que el alimen o posea una educida ca ga mic obiana al inicia su cocción; ello se aduce INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 74 exis en algunas excepciones a es a egla: al es el caso de la cocción de cie os alimen os ( oie de pa o y oca, ca nes ojas saignan s…) en que una lige a educción en la in ensidad del a amien o é mico (60 °C ≤ Tcocción < 65 °C) ep esen a una sus ancial mejo a en el esul ado (o ganolép icamen e); dichas cocciones suelen inclui se en e las de modalidad indi ec a, aco ando su ida ú il a sólo unos días (Roca & B ugués, 2003). En cocciones inmedia as, como an es ocu ía con las indi ec as, se pueden inco po a dis in os líquidos de gobie no y o os complemen os sólidos. De igual o ma, ambién en es e caso esul a aplicable la doble cocción ( us ido de la supe icie del alimen o), an es o después del cocinado al acío. Como mé odo de pas eu ización, las empe a u as ela i amen e bajas que es a écnica emplea (en buen núme o de elabo aciones apenas se ebasa el umb al é mico de segu idad: 65 °C) deben conjuga se con iempos de aplicación bas an e p olongados ( a ias ho as, o incluso días). Es a combinación baja empe a u a y la go iempo o ece una se ie de en ajas sob e el cocinado adicional a al a empe a u a: la capacidad de alcanza un equilib io é mico con el medio con ie e al alimen o una calidad uni o me y educe el iesgo de sob ecocción, pe mi iendo además un mayo con ol sob e su pun o de cocción (Domínguez-He nández, Salase iciene, & E bje g, 2018). Lo cual acili a la ep oducibilidad de las elabo aciones: una ez que se ha es ablecido una de e minada ó mula (es ablecido sus ing edien es y can idades, empe a u as y iempos de cocción) y se han alcanzado unos ni eles mic obiológicos sa is ac o ios, puede es anda iza se la p oducción del alimen o sin una a iación ap eciable de sus cualidades senso iales (Scha hei le, 1990). Sus en ajas, sin emba go, no se educen a un mayo con ol sob e el p oceso de cocción. Dado que exis e una co elación en e el aumen o de la empe a u a de cocción INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 75 del p oduc o y el inc emen o de su me ma, la écnica sous ide supone una e iden e mejo a de la en abilidad debido a su ap eciable educción de me mas po e apo ación (Roldán, An eque a, Ma ín, Mayo al, & Ruiz, 2013). Es a elación empe a u a-me ma se halla, a su ez, inculada con el g ado de desna u alización que su en la p o eínas; ans o mación que hace que és as pie dan su capacidad pa a e ene el agua cons i u i a del alimen o (Ayub & Ahmad, 2019). Es a e ención del agua en el alimen o du an e la cocción ambién conlle a la e ención de sus compues os hid osolubles y, en pa icula , sus componen es biológicamen e ac i os o de algún alo nu icional (Lla e, y o os, 2017). Asimismo, la ausencia de oxígeno y la baja in ensidad é mica de es e ipo de cocciones minimizan las modi icaciones en ácidos g asos (Falowo, Muchenje, & Hugo, 2017). Cons a ándose que, en gene al, es a écnica compo a una mayo p ese ación de nu ien es e molábiles y compues os a omá icos, con espec o a o as cocciones adicionales (Díaz, Nie o, Ga ido, & Bañón, 2008). En consecuencia, los a ibu os senso iales de los alimen os a ados con es e ipo de cocción se en menos a ec ados: és os p esen an mayo jugosidad e in ensidad de sabo , mejo ex u a, mayo e neza y una meno al e ación en su colo (Rinaldi, y o os, 2014). Sucede, asimismo, que la a enuación de sabo es y a omas du an e la cocción sous ide esul a mucho meno que median e écnicas con encionales; equi iéndose, po an o, una adecuada mode ación en el uso de ing edien es sabo izan es y a oma izan es (sal, hie bas y especias) (Scha hei le, 1990). En esumen, se pod ía deci que la cocción sous ide es una pode osa he amien a de la cocina ac ual. El con ol p eciso de la empe a u a pe mi e un ajus e del pun o de cocción, así como una ep oducibilidad, mucho mayo es; asegu a median e empe a u as más bajas una educción de pa ógenos a ni eles acep ables, y p opo ciona más opciones INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 76 de ex u a que los mé odos de cocinado adicionales. Po o a pa e, el en asado al acío mejo a el lujo de calo , educe el de e io o oxida i o y la ans e encia de nu ien es al medio de cocción, elimina el iesgo de econ aminación, y p olonga la ida ú il de los alimen os (Baldwin, 2012). 1.2.8.3. COCCIÓN SOUS VIDE BAJO EL UMBRAL TÉRMICO DE SEGURIDAD Según las di ec ices eu opeas, la in ensidad mínima del a amien o é mico pa a la pas eu ización de un alimen o sous ide debe se equi alen e a alcanza una empe a u a de 70 °C du an e 2 minu os en co azón de p oduc o; es o es, en su pun o de calen amien o más len o (Tcp ≥ 70 °C du an e ≥ 2’) (S inge & Me is, 2017). En es e sen ido, las ecomendaciones de las dis in as agencias gube namen ales suelen u iliza el concep o de p ocesamien o equi alen e: aquellas combinaciones de iempo y empe a u a que dan luga a una educción mic obiana del mismo o den que un a amien o dado. Así, en un ango de empe a u as bien de inido (conc e amen e, en e 63 °C y 71 °C), se acep an dis in as elaciones iempo- empe a u a que p o ocan g ados de inac i ación bac e iana semejan es (Domínguez-He nández, Salase iciene, & E bje g, 2018). Una combinación de iempo y empe a u a que si e como e e encia usualmen e (Tcp ≥ 65 °C du an e ≥ 20’), se p opuso en el epíg a e an e io . Únicamen e den o de los pa áme os indicados la écnica sous ide o ece ga an ía de inocuidad. Con iene esal a que de e minadas cepas del bacilo anae obio Clos idium bo ulinum son capaces de c ece y p oduci oxinas a empe a u as del o den de 3 °C (G aham, Mason, Maxwell, & Peck, 1997); ep esen ando, po an o, el p incipal pelig o mic obiológico pa a es e ipo de p oduc os (en asados en condiciones de anae obiosis y en almacenamien o e ige ado). Pe o no es la única amenaza, exis en o os pelig os INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 77 po enciales: p oduc o es de oxinas e moes ables como S aphylococcus au eus y Bacillus ce eus, o psic o ole an es como Lis e ia monocy ogenes, Ae omonas hyd ophila o Ye sinia en e ocoli ica, ambién pueden encon a un medio adecuado pa a su c ecimien o en es os p oduc os en asados (Vaudagna, y o os, 2002). Y, aunque la cocción sous ide se puede combina , según se dijo, con a amien os é micos adicionales como sal eado, plancha o i u a (doble cocción), pa a mejo a el colo y la ex u a del alimen o, po lo gene al, es as écnicas sólo p oducen una higienización supe icial, ya que no poseen la su icien e magni ud pa a des ui los mic oo ganismos ubicados in e namen e (S inge & Me is, 2017). Sin emba go, incluso los a amien os con empe a u as de subpas eu ización (po debajo del ango que ecomienda la au o idad alimen a ia: 63-71 °C) pueden p oduci una d ás ica educción de la población mic obiana (combinaciones empe a u a- iempo como: Tcp = 60 °C; = 6 ho as) (Roldán, An eque a, Ma ín, Mayo al, & Ruiz, 2013). Especialmen e, las bac e ias mesó ilas pueden se inac i adas median e empe a u as bas an e sua es, siemp e que su aplicación se p olongue en el iempo lo su icien e (Domínguez-He nández, Salase iciene, & E bje g, 2018). Es deci , hay posibilidad de alcanza una higienización acep able del alimen o incluso po debajo del umb al é mico de segu idad (dependiendo en g an medida de la cuan ía del dec emen o en la empe a u a, del iempo de aplicación y de la ca ga mic obiana inicial del alimen o). Sin emba go, la segu idad de un alimen o no se puede apoya en la su iciencia de una p obable higiene (mayo o meno ), debe es a basada en la o al ga an ía de su inocuidad; de ahí que ningún a amien o a empe a u as de subpas eu ización (Tcp < 63 °C) pe mi a, en igo , la pos e io conse ación del p oduc o. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 78 La modalidad sous ide en cocción di ec a aplica mayo i a iamen e empe a u as que se hallan po debajo del umb al é mico de segu idad (muy po debajo, en de e minados ipos de elabo aciones). Según se ha e e ido, la u ilización de ma e ia p ima muy esca y una co ec a manipulación, jun o a empe a u as p óximas a ese umb al (Tcp ≈ 55-63 °C), p opo cionan p oduc os bas an e segu os pa a su consumo inmedia o, que man ienen una g an calidad o ganolép ica. No obs an e, las endencias gas onómicas an más allá; se o ien an decididamen e hacia una maximización de la calidad senso ial del alimen o, hacia una concepción en que se p odiga un e ien e espe o a las cualidades genuinas del p oduc o, donde la más lige a sob ecocción ep esen a un injus i icable menoscabo de su pala abilidad. Una a enuación é mica que, pa icula men e en géne os con ex u a delicada (como pescados y ma iscos), implica cocciones de in ensidad caló ica apenas supe io a la de un p oceso de a empe ado, o incluso de en ibiado (Tcp ≈ 40-55 °C). Véanse los iempos y empe a u as que p oponen p es igiosos che s pa a es e ipo de elabo aciones (Roca & B ugués, 2003): En es e ango é mico, el g ado de higienización del alimen o sale del dominio de la ga an ía o la ce idumb e pa a aden a se en un escena io de múl iples p obabilidades con di ícil p onós ico. Dado que la capacidad ge micida del a amien o é mico es bas an e limi ada (y dec ece según se a enúa la empe a u a), oda posibilidad de mejo a de la calidad mic obiológica queda limi ada a emplea ma e ias p imas de la máxima escu a y P oducción p opia en base a con enidos de: (Roca y B ugués, 2003) TABLA 2. Relación iempo- empe a u a en cocción di ec a SV de pescados INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 79 ex ema las medidas de higiene en su manipulación. Sin emba go, el ca ác e al amen e pe ecede o de pescados y ma iscos complica aún más es a si uación, ya que la cualidad máxima escu a esul a un a ibu o muy e íme o. Y, en cuan o al pescado se e ie e, po muy esco que és e sea, siemp e posee á una al a ca ga mic obiana en agallas, escamas y ísce as, lo que exigi á que su p eelabo ación (e isce ado, desescamado, despiece…) deba ealiza se de o ma emp ana y muy cuidadosa, si se quie e minimiza la ans e encia de mic oo ganismos a la muscula u a del animal. Po an o, la calidad mic obiológica de es e ipo de elabo aciones, en conjun o, ha de p esen a ine i ablemen e una g an dispa idad, ya que su higienización se apoya ue emen e en nume osos ac o es p e en i os, suje os a una impo an e a iabilidad. La e aluación de su ni el de segu idad, en consecuencia, debe e ec ua se sob e una de e minada p ác ica, especí icamen e, nunca sob e la as a he e ogeneidad de su casuís ica. En conclusión, la cocción sous ide que se ealiza bajo el umb al é mico de segu idad puede o ece una gama de elabo aciones de la máxima calidad nu icional y o ganolép ica; sin emba go, algunas de es as elabo aciones, po aspec os de su p opia de inición écnica ( educción ex ema del p ocesamien o é mico), po ca ac e ís icas de su ma e ia p ima (necesidad de una p eelabo ación p on a y cabal), po condicionan es de índole me can il (ca ác e al amen e pe ecede o, o cos e económico ele ado), o como e ec o esul an e de odas las causas an e io es, cie as elabo aciones, se decía, pod ían mos a algún ipo de de iciencia en su calidad mic obiológica. Un escena io donde, p esumiblemen e, la inocuidad de los alimen os no esul a una comple a ga an ía; que albe ga, po an o, una ince idumb e in ínseca que conduce a la o mulación de in e ogan es: ¿Has a qué pun o esul an insegu as es as elabo aciones? INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 80 ¿Pod ía ga an iza se su inocuidad sin al e a su calidad senso ial? ¿Se ía ac ible conjuga su calidad gas onómica y su conse ación e ige ada? Una se ie de cues iones a las que se busca á espues a; y que an a ep esen a uno de los ejes p incipales del p esen e abajo. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 81 1.3. TRATAMIENTOS VACUOMÉTRICOS E HIPERBÁRICOS La p esión que eje ce la a mós e a e es e a ni el del ma es lige amen e supe io a 0,1 MPa (con exac i ud, 101325 Pa). Dicha p esión supone el pun o de e e encia pa a la clasi icación de los a amien os p esu izados (nega i os o posi i os). Los a amien os p esu izados que se exponen en es a sección se lle an a cabo a una p esión dis in a a la a mos é ica. En base a ello se dis ingui án en e: ▪ T a amien os acuomé icos (P < 0,1 MPa). Aquellos que se ealizan a una p esión in e io a la a mos é ica. También se conocen como a amien os a p esión suba mos é ica, de p esión nega i a o a p esión de acío. ▪ T a amien os hipe bá icos (P > 0,1 MPa). Aquellos que aplican p esiones supe io es a la a mos é ica. En es a ca ego ía, el ango de sob ep esiones que se pueden emplea en los a amien os esul a ex ao dina iamen e amplio. Se p esen an en p ime é mino dos écnicas a p esión de acío que combinan o os p ocedimien os, como empe a u a (posi i a y nega i a) o deshid a ación. An es de pasa a me odologías que emplean dis in os g ados de sob ep esión, en e las que se encuen an los a amien os con al as p esiones hid os á icas, o HHP (de su ac ónimo anglosajón High Hyd os a ic P essu e), las cuales cons i uyen un capí ulo undamen al en es e abajo. 1.3.1. TÉCNICA COOK VIDE Es e mé odo supone una adap ación de las cocciones adicionales; ealizándose el p ocesamien o é mico en condiciones de p esión suba mos é ica. En esencia, la cocción se p oduce en un ecipien e donde se ha p ac icado un al o g ado de acío (del o den de INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 82 un 80%, como máximo); po lo que la p esión esidual es a ía en o no a 20 kPa (Mans & Cas ells, 2011) (se ía, po así deci lo, como cocina en una co dille a imagina ia, a casi 11800 me os de al i ud). Según se explicó en la p esen ación de la écnica sous ide, un líquido acuoso en a en es ado de ebullición cuando su p esión de apo se iguala con la p esión del medio. En consecuencia, cuan o meno sea la p esión del medio, an es se alcanza á la empe a u a de ebullición (a una p esión de unos 20 kPa, el agua hie e al ededo de los 60 °C) (Ga cía- Sego ia, And és-Bello, & Ma ínez-Monzó, 2008). Es a a iación de las condiciones de p esión du an e el p ocesado de los alimen os o ece, en é minos gene ales, esul ados de una g an calidad gas onómica, a la ez que posibili a la di e si icación de ex u as y sabo es y la in ensi icación de a omas (Gómez, y o os, 2019). Las bajas empe a u as de la cocción (asociadas a la p esión nega i a), y una a mós e a esidual con ni eles de oxígeno muy bajos, hacen que la écnica cook ide (CV) o ezca una p ese ación nu icional de los alimen os de o den compa able al de la cocción sous ide. Asimismo, en de i ación de su laxidad é mica, el mé odo CV ocasiona un meno de e io o de las ca ac e ís icas senso iales del p oduc o que las écnicas adicionales de cocinado, así como una p oducción mucho meno de ac ilamida (Ibo a-Be nad, Tá ega, Ga cía-Sego ia, & Ma ínez-Monzó, 2014). El disposi i o donde se ealiza la cocción CV se denomina gas o ac. Esencialmen e, es á compues o po una ma mi a (con apa he mé ica de me ac ila o), y po un cue po p incipal (de alimen ación eléc ica) que dispone de una bomba de acío y de una placa cale ac o a ( uen e de calo con con ol digi al) (Ga cía-Sego ia, And és-Bello, & Ma ínez- Monzó, 2008). La ma mi a se halla conec ada a la bomba de acío; y median e una sonda si uada en su in e io se egula la empe a u a; dispone ambién de un ces illo ele able INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 83 pa a gobe na la inme sión del alimen o en el líquido (sin discon inuidad en la p esión de acío) (Gómez, y o os, 2019). El gas o ac no sólo pe mi e cocciones en líquidos acuosos o mix os; ambién admi e écnicas en medios g asos, como la i u a; en es e caso, la empe a u a del acei e se si úa en o no a los 90 °C (mien as que una i u a adicional que se ealice a uego mode ado puede alcanza unos 160-170 °C) (Mans & Cas ells, 2011). A di e encia de la cocción sous ide, la écnica cook ide posibili a un con ac o ísico en e el alimen o y el líquido en ebullición, lo que inc emen a el coe icien e de ansmisión caló ica sob e su supe icie (Ibo a-Be nad, Tá ega, Ga cía-Sego ia, & Ma ínez-Monzó, 2014). Un in e esan e ecu so que o ece es a écnica es la denominada imp egnación. Un enómeno que se e idencia con mayo in ensidad en p oduc os con ex u a po osa; y que, en esencia, supone una succión que el alimen o eje ce sob e el medio ci cundan e; un e ec o de abso ción que se ma e ializa en el ins an e en que cesa la p esión de acío, y se es au a la p esión a mos é ica; momen o en que el alimen o abso be la ase líquido- apo que lo ci cunda, imp egnándose de sabo es, colo es y a omas. Fenómeno que ambién se conoce con el nomb e de e ec o esponja (Gómez, y o os, 2019). 1.3.2. LIOFILIZACIÓN Si en condiciones de al o acío (de un g ado supe io al 99,99%; es deci , a p esiones in e io es a 10-4 a mós e as) se combinan adecuadamen e mé odos de conse ación an comunes como la congelación y la desecación, se pueden ob ene esul ados asomb osos: p oduc os secos que se man ienen es uc u al y composicionalmen e in ac os (sal o en su g ado de humedad, cla o es á), y que pe mi en su econs i ución median e emojo sin una conside able al e ación de su ex u a o iginal (Ramí ez Na as, 2006). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 90 1.3.4. ALTAS PRESIONES DINÁMICAS Los a amien os con al as p esiones dinámicas (en inglés High Dynamic P essu e o HDP), si bien p oducen dis in os e ec os en los alimen os, ienen como p incipal inalidad la homogeneización. De ahí que, en unción del ango de p esiones aplicadas, ambién se denominen al as p esiones de homogeneización (High P essu e Homogeniza ion o HPH) si el inc emen o de p esión supone en e 50 y 200 MPa, y p esiones de homogeneización ul a-al as (Ul a High P essu e Homogeniza ion o UHPH) cuando in e ienen p esiones de 200 a 400 MPa (Guamis López & López Pedemon e, 2010). No obs an e, en e los esul ados que p oducen es e ipo de a amien os ambién se halla un obus o e ec o higienizan e. Las bac e ias g amposi i as, debido a la mo ología de su pa ed celula , mues an mayo esis encia que las g amnega i as (Wuy ack, Diels, & Michiels, 2002). Mien as que hongos y le adu as, con una pa ed más g uesa y a la ez de mayo complejidad, p esen an una esis encia in e media en e ambas clases de bac e ias. La inac i ación de espo as equie e, sin emba go, la aplicación de p esiones ul a-al as en combinación con o as ba e as adicionales (Pa ignani, Rossi, Vannini, & Lancio i, 2021). Esencialmen e, el p ocesado median e al as p esiones dinámicas supone el bombeo de un alimen o luido a a és de o i icios de sección muy educida (una ampli ud ípica de la ál ula del homogeneizado es del o den de una décima de milíme o); lo que ocasiona la dispe sión de sus componen es es uc u ales (p esiones del o den de 400 MPa dan luga a pa ículas de calib e nanomé ico) y, po an o, un al o g ado de homogenización del p oduc o (May a-Hancco, T ujillo, & Juan, 2020). P oceso que, consecuen emen e, gene a un égimen u bulen o: el luido se e o zado a sal a súbi amen e educciones de sección muy ab up as (de en e 2 y 3 ó denes de magni ud); alcanzando a su paso po la ál ula INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 91 elocidades que oscilan en e los 200 y 300 ms-1 (Oso io-A ias, Vega-Cas o, & Ma ínez- Mon eagudo, 2021). Un lujo o iginoso que o igina descensos de p esión localizados; los cuales induci án un e ec o de ca i ación (p esen ado en el epíg a e 1.3.3. Ul asonidos y manosonicación). En igo , se dis inguen dos ipos de ca i ación: la acús ica y la hid odinámica; según el ipo de enómeno que las ocasione. Ambas es án elacionadas con una a iación local de p esión, que p oduce la a e acción y comp esión de mic obu bujas en el seno del luido. En la ca i ación acús ica (caso de los ul asonidos) debido a la p opagación ondula o ia de una pe u bación; mien as que en el caso de la ca i ación hid odinámica iene luga po el lujo u bulen o de un líquido (Fe a i, 2017). Si bien en los a amien os de al as p esiones dinámicas se p oducen con ibuciones de ambos ipos de ca i ación, mayo i a iamen e es de na u aleza hid odinámica. Al igual que ocu ía en los a amien os ul asónicos, el mecanismo de inac i ación mic obiana de i a de la implosión de es as mic obu bujas; e en o que lle a apa ejado la o mación de ondas de choque e in ensos g adien es locales de p esión y empe a u a, que ocasionan la dis upción de la memb ana celula (Sha ma, y o os, 2008). Según se indicó en el epíg a e p eceden e, el iolen o colapso de es as bu bujas ambién gene a una se ie Adap ación de: (Oso io-A ias, Vega-Cas o, & Ma ínez-Mon eagudo, 2021) ILUSTRACIÓN 10. Fenomenología u bulen a en lujos HDP INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 92 de sus ancias de al a eac i idad (OH, OOH, O3, O, O2-, H2O2…), que pod ían con ibui an o al de e io o de la es uc u a celula como a la al e ación de los componen es nu icionales del alimen o (Oso io-A ias, Vega-Cas o, & Ma ínez-Mon eagudo, 2021). La e icacia ge micida del a amien o HDP, en gene al, se e á a ec ada po di e sos ac o es; como pueden se : mo ología mic obiana (es uc u a de la pa ed celula , amaño y o ma…), p esión aplicada, empe a u a, núme o de ci culaciones, densidad mic obiana inicial, iscosidad del luido o composición del sus a o (Guamis López & López Pedemon e, 2010). Uno de los p incipales incon enien es de la écnica HDP es su limi ada aplicabilidad: únicamen e se pueden a a líquidos de una iscosidad educida (leche, licuados de u as, o op oduc os…). Tipo de a amien o que, sin emba go, posibili a un p ocesado con inuo y pos e io en asado asép ico (Mo ales-Ramí ez, 2010). 1.3.5. ALTAS PRESIONES HIDROSTÁTICAS T as más de una ein ena de écnicas expues as, es p obable que se haya incu ido en cie a sob eabundancia de ac ónimos y siglas; algo ine i able, po o a pa e. Algo que, sin emba go, pod ía con undi más que acla a . P ecisamen e, el p opósi o de es a dig esión no es o o que ase e a la sinonimia de las dos ab e iaciones que se pueden encon a en la li e a u a en e e encia a es e ipo de ecnología. Ya que, si bien, ac ualmen e se ha hecho ex ensi o el uso del ac ónimo HPP (High P essu e P ocessing, o p ocesado con al as p esiones), ambién se encuen a muy a menudo la ab e ia u a HHP (High Hyd os a ic P essu e, o al as p esiones hid os á icas): ambos é minos implican a amien os de idén ica na u aleza. En es e abajo se u iliza á an o HHP como HPP, indis in amen e. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 93 Sin mayo dilación, se p ocede a desc ibi es a écnica hipe bá ica, cuya aplicación siné gica con la cocción sous ide se á obje o de es udio expe imen al. 1.3.5.1. DESCRIPCIÓN Y FUNDAMENTOS DEL TRATAMIENTO HHP El p ocesado de alimen os median e HHP, gene almen e, aplica p esiones en el ango 100-800 MPa, a dis in as empe a u as, con el p opósi o de inac i a o mas ege a i as de bac e ias pa ógenas y al e an es, mohos, le adu as y i us, de modo que el p oduc o esul an e sea mic obiológicamen e segu o (Balasub amaniam, Ma ínez-Mon eagudo, & Gup a, 2015). No obs an e, la pa ame ización más habi ual en es e ipo de a amien os emplea p esiones en e 400 y 600 MPa, empe a u as de p ocesado po debajo de 40 °C, y iempos de e ención de unos pocos minu os (Valdez-F agoso, Mújica-Paz, Wel i-Chanes, & To es, 2011). Aunque se emplean p esiones de 1 GPa (e incluso más ele adas), su lími e supe io en aplicaciones come ciales es de 600 MPa (Heinz & Buckow, 2009). Un equipo de HPP es un sis ema de ene gía hid áulica. Básicamen e, dicho p ocesado supone la comp esión hid os á ica de un alimen o (en asado p e iamen e al acío) que se halla sume gido en un luido, a a és del cual se ans ie en a la ma iz alimen a ia los e ec os de la p esión. Pa a alcanza el ango de p esiones necesa io se equie e la acción combinada de una bomba y un in ensi icado de p esión: la bomba ans o ma ene gía mecánica en ene gía hid áulica, mien as que el in ensi icado , median e un sis ema de pis ones de sección dec ecien e, mul iplica la p esión de en ada. Un luido de educida comp esibilidad se enca ga de asmi i la po encia a lo la go del ci cui o: gene almen e, agua (15% de comp esión a 600 MPa); si bien, ambién se u ilizan és e es sin é icos, acei es ege ales o poliglicoles. Un conjun o de ál ulas sepa a las líneas de baja p esión de la cáma a de a amien o, donde el luido ansmi e uni o memen e al alimen o el e ec o INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 94 cons ic o de la p esión. Cáma a és a que hab á de euni unas ca ac e ís icas especí icas ( o ma de la ca idad y g oso de la pa ed), que le pe mi an sopo a eno mes p esiones ope a i as (Ma ínez-Mon eagudo & Ra hnakuma , 2021). Un p oceso cuya isicoquímica esencial se sus en a en dos p incipios de gobie no: ▪ P incipio de Pascal o condición hid os á ica. La p esión eje cida sob e un luido de escasa comp esibilidad se ansmi e de o ma ins an ánea, homogénea e isó opa, a odos los pun os de és e. Lo que implica que la p esión a ec a de o ma simul ánea y uni o me a odo el alimen o, independien emen e de cuál sea su olumen o su geome ía (Ma ínez-Mon eagudo & Balasub amaniam, 2016). En es a si uación de equilib io isos á ico, desde cualquie di ección del espacio se eje ce una ue za de igual in ensidad sob e cada pun o del alimen o, de modo que no se gene an es és angencial y, po lo an o, la es uc u a mac oscópica del alimen o no su e ningún ipo de de o mación la e al. ▪ P incipio de Le Châ elie . An e cualquie pe u bación ex e na, odo sis ema en es ado de equilib io e oluciona hacia un nue o es ado que con a es a pa cialmen e la pe u bación o iginal. En es e caso Adap ación de: (Ma ínez-Mon eagudo & Ra hnakuma , 2021) ILUSTRACIÓN 11. Diag ama de componen es de un equipo HPP INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 95 la p esión ep esen a ía la pe u bación; y es e p incipio de e mina que el inc emen o de la p esión acili a á cualquie ipo de enómeno (ya sea econ igu ación molecula , eacción química, o cambio de ase) que lle e asociado una disminución de su a iable in ensi a conjugada, el olumen; mien as que se án inhibidos aquellos que equie an un aumen o de olumen (Téllez-Luis, Ramí ez, Pé ez-Lamela, Vázquez, & Simal-Gánda a, 2001). Po an o, la p esión coadyu a á enómenos como la solidi icación de lípidos, la usión del hielo o la o mación de enlaces químicos (es o es, las eacciones que los o iginan). En igo , la p esión induci á cie o g ado de ees uc u ación molecula , debido a la con acción del espacio in e a ómico y la edis ibución de in e acciones en e pa ículas: no a ec a á a los enlaces co alen es (ya que en añan una eno me compac ación), po lo que la mayo pa e de los componen es del alimen o no se e án al e ados (Sanz Ma ínez, 2019); sin emba go, deses abiliza á o os enlaces más débiles (de ipo iónico e hid o óbico), y a o ece á la o mación de enlaces de hid ógeno (Bajo ic, Boluma , & Heinz, 2012). Po o a pa e, dado que en odo sis ema e modinámico las a iables empe a u a, p esión y olumen se hallan insepa ablemen e elacionadas, el aumen o de la p esión du an e el a amien o HHP lle a asociado un calo de comp esión (o calo adiabá ico), que se aduce en un inc emen o de empe a u a. En alimen os con un al o con enido en agua, dicho inc emen o é mico es del o den de unos 3 °C cada 100 MPa de sob ep esión; en el caso de ma ices icas en g asa se ele a a 8-9 °C cada 100 MPa (Ka we, Maldonado, & Mahade an, 2014). 1.3.5.2. HIGIENIZACIÓN MEDIANTE PROCESADO HHP La sensibilidad que mues an los mic oo ganismos a la p esión esul a muy a iable: puede a ia según ipo de o ganismo, mo ología, ase de c ecimien o o géne o (incluso INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 96 en e cepas de la misma especie se llegan a p oduci di e encias signi ica i as); asimismo, las ca ac e ís icas de la ma iz alimen a ia (composición, pH o aw) pueden modi ica de una mane a sus ancial la espues a del mic oo ganismo a las al as p esiones (Da yaei, Youse , & Balasub amaniam, 2016). Se cons a a que las o mas ege a i as bac e ianas p esen es en alimen os su en d ás icas educciones de iabilidad as los a amien os HPP con p esiones en e los 200 y 600 MPa. En gene al, dado el mayo g oso y igidez de su pa ed celula , las bac e ias g amposi i as mues an más esis encia a la p esu ización que las g amnega i as (Rendueles, y o os, 2011); mien as que las o mas bacila es esul an más sensibles a la p esión que las de mo ología cocoide. Po o a pa e, compa a i amen e, los mic oo ganismos p oca io as son más esis en es que los euca io as (le adu as y mohos); los cuales sólo p ecisan a amien os de mode ada in ensidad (300-400 MPa) pa a su inac i ación (Seh awa , Kau , Nema, Tewa i, & Kuma , 2020). Sin emba go, la inac i ación de espo as bac e ianas no se llega a alcanza median e p esu ización únicamen e; sino que exige la conjunción siné gica de empe a u a y p esión (Pa e son & Lin on, 2010). Los denominados a amien os é micos asis idos po p esión Adap ación de: (Gao, Lewis, & Hema , 2016) ILUSTRACIÓN 12. Pa ed celula : di e encias es uc u ales INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 97 o PATP (del inglés P essu e-Assis ed The mal P ocessing), combinan las al as p esiones con empe a u as que an de la pas eu ización a la es e ilización (70-120 °C) (Valdez-F agoso, Mújica-Paz, Wel i-Chanes, & To es, 2011). Según su in ensidad, es e a amien o puede supone la es e ilización come cial del p oduc o y, po an o, pe mi i su conse ación no e ige ada; un p oceso que ambién se denomina es e ilización é mica de al a p esión o HPTS (del inglés High P essu e The mal S e iliza ion) (Se enich, Rauh, & Kno , 2016). Se e idencia, po o a pa e, que la p esión a ec a más se e amen e a las bac e ias que se hallan en su ase exponencial de c ecimien o; mien as que cuando és as alcanzan la ase es aciona ia, la mayo obus ez de su memb ana ci oplasmá ica aumen a su g ado de ba o ole ancia (Pa e son & Lin on, 2010). La ma iz alimen a ia, en gene al, supone pa a los mic oo ganismos una p o ección en e a las al as p esiones; en dis in a medida, lípidos, p o eínas e hid a os de ca bono apan allan los e ec os de la p esu ización. Asimismo, cuan o meno es la ac i idad de agua del alimen o más se po encia es e blindaje; po an o, la adición de solu os, como azúca o sal, puede disminui signi ica i amen e la asa de inac i ación de mic o ganismos. Ello se Adap ación de: (Gao, Lewis, & Hema , 2016) ILUSTRACIÓN 13. Fases de c ecimien o mic obiano en un sis ema ce ado INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 98 debe a la con acción celula de ca ác e osmó ico que o iginan los solu os, lo que conlle a un eng osamien o de la memb ana y una educción de su pe meabilidad; mecanismos que, conjun amen e, log an a enua la le alidad de la p esión (Seh awa , Kau , Nema, Tewa i, & Kuma , 2020). Sin emba go, la acidez del sus a o alimen a io inc emen a sensiblemen e la e icacia del a amien o hipe bá ico: un pH bajo no sólo mejo a la asa de inac i ación, sino que ambién disminuye la capacidad de ecupe ación de las células con lesiones suble ales du an e un pos e io almacenamien o e ige ado (Pa e son & Lin on, 2010). En cuan o a la in luencia de los dis in os pa áme os del a amien o ( empe a u a, p esión y iempo de a amien o), se comp ueba que an o empe a u as muy bajas como muy al as compo an una mejo a en la asa de inac i ación mic obiana de la p esu ización (Yo dano & Angelo a, 2010); no obs an e, como es lógico, el ac o undamen al no es o o que el ni el de p esión, cuya magni ud esul a di ec amen e p opo cional al pode higienizan e del a amien o. El iempo de a amien o, po su pa e, más allá de un umb al ( ela i amen e co o) no implica una mejo a ap eciable (Hnosko, San Ma ín-González, & Cla k, 2012). Du an e el a amien o hipe bá ico se iden i ican di e sos mecanismos que en añan algún ipo de pe juicio o menoscabo pa a la iabilidad celula , cuya acción conjun a iene a menudo consecuencias le ales. Po e ec o de la p esión se educe la luidez de las capas de lípidos de la memb ana plasmá ica, al e ando su pe meabilidad y pe u bando p ocesos esenciales de su me abolismo (como el anspo e de nu ien es, la sín esis de p o eínas o la espi ación). Asimismo, la p esión desna u aliza o des incula de la memb ana di e sas enzimas; p oduce el desdoblamien o y la ag egación in acelula de p o eínas, y o igina un descenso del pH ci oplasmá ico. A su ez, es a desac i ación enzimá ica comp ome e la uncionalidad del ma e ial gené ico, iéndose a ec ada la sín esis de ibosomas y, po lo INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 99 an o, la no mal ansc ipción y eplicación gené ica. Incluso, po encima de un umb al de p esión de e minado, las endonucleasas p o ocan up u as en el ADN. Mo ológicamen e, la p esu ización ocasiona an o la elongación de la célula, como la cons icción de su pa ed (Seh awa , Kau , Nema, Tewa i, & Kuma , 2020). La suma de los di e en es daños que las al as p esiones inducen en la célula puede esul a , en cie as ocasiones, e e sible o po encialmen e ecupe able du an e el pe íodo de almacenamien o del alimen o; sin emba go, habi ualmen e la se e idad de las lesiones ocasiona la mue e celula (Da yaei, Youse , & Balasub amaniam, 2016). Es a na u aleza mul iobje i o de la higienización median e HPP e idencia una g an e ec i idad (Seh awa , Kau , Nema, Tewa i, & Kuma , 2020). 1.3.5.3. TRANSFORMACIONES NUTRICIONALES Y ORGANOLÉPTICAS POR HPP En alguna medida, odos los componen es de los alimen os se en a ec ados po las al as p esiones; la modi icación que su a cada ipo de nu ien e a a depende de su p opia es uc u a molecula y del ni el de p esión aplicado, p incipalmen e; si bien, ac o es como Adap ado de: (Ka we, Maldonado, & Mahade an, 2014) ILUSTRACIÓN 14. E ec o de la p esión sob e la pa ed celula INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 106 de e minadas enzimas (como ca epsinas lisosomales y calpaínas) (Sikes & Wa ne , 2016). Los cambios de ex u a en ege ales, sin emba go, ienen que e con ans o maciones en los políme os de sus pa edes celula es, debido a la pe u bación de la pe meabilidad celula y la libe ación e in e acción de enzimas, iones y me aboli os. Dado que los pa áme os del a amien o HHP condicionan la ac i ación o desac i ación de las enzimas, la al e ación de la ex u a depende á del ipo de a amien o y del ege al al que se aplique; p oduciendo, po lo gene al, ex u as de conside able i meza y con aspec o humedecido (Oey, Lille, Van Loey, & Hend ickx, 2008). En de ini i a, compa a i amen e, cualquie clase de de e io o o al e ación que pueda induci el a amien o HHP sob e las p opiedades senso iales y la calidad nu icional del alimen o, siemp e se á de meno conside ación que los ocasionados median e los p ocesos é micos con encionales (Salaza , y o os, 2021). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 107 1.4. MICROBIOLOGÍA ALIMENTARIA Se exponen en es a sección una se ie de gene alidades e e en es a dis in os ipos de mic oo ganismos indeseables inculados a los p ocesos alimen a ios, an o de ca ác e al e an e como pa ogénico. Se incluye, asimismo, un b e e glosa io ca ac e izado de las bac e ias pa ógenas más habi uales en el p ocesado alimen a io. P e iamen e se p esen a el ecopila o io legisla i o que eglamen a el p oceso de ans o mación de las elabo aciones pe enecien es a la V gama de alimen os; donde se es ablecen los c i e ios mic obiológicos exigibles a es e ipo de p oduc os. Realizando, inalmen e, una e isión de la no ma i a más ecien e ace ca de nue os alimen os, con el in de dilucida si la aplicación de a amien os hipe bá icos (al as p esiones hid os á icas, conc e amen e) a los p oduc os pas eu izados sous ide eque i ía la conside ación de una legislación especí ica. 1.4.1. NORMATIVA VIGENTE Las elabo aciones sous ide que se ealizan en es e abajo, se engloba ían den o del g upo B de comidas p epa adas (Real Dec e o 3484/2000), bajo la denominación: comidas p epa adas con a amien o é mico. Su p oceso de p oducción es á suje o a di e sa no ma i a, an o de ámbi o es a al como comuni a io. Su eglamen ación queda es ablecida en las siguien es disposiciones: 1. Disposiciones nacionales: ▪ Real Dec e o 3484/2000, de 29 de diciemb e de 2000, po el que se es ablecen las no mas de higiene pa a la elabo ación, dis ibución y come cio de comidas p epa adas. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 108 ▪ Real Dec e o 1420/2006, de 1 de diciemb e de 2006, sob e p e ención de la pa asi osis po anisakis en p oduc os de la pesca suminis ados po es ablecimien os que si en comida a los consumido es inales o a colec i idades. 2. Disposiciones comuni a ias: ▪ Reglamen o (CE) nº 178/2002 del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, de 28 de ene o de 2002, po el que se es ablecen los p incipios y los equisi os gene ales de la legislación alimen a ia, se c ea la Au o idad Eu opea de Segu idad Alimen a ia y se ijan p ocedimien os ela i os a la segu idad alimen a ia. ▪ Reglamen o (CE) nº 852/2004, de 29 de ab il de 2004, del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, ela i o a la higiene de los p oduc os alimen icios. ▪ Reglamen o (CE) nº 853/2004, de 29 de ab il de 2004, del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, po el que se es ablecen no mas especí icas de higiene de los alimen os de o igen animal. ▪ Reglamen o (CE) nº 882/2004 del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, de 29 de ab il de 2004, sob e los con oles o iciales e ec uados pa a ga an iza la e i icación del cumplimien o de la legislación en ma e ia de piensos y alimen os y la no ma i a sob e salud animal y bienes a de los animales. ▪ Reglamen o (CE) nº 1441/2007 de la Comisión de 5 de diciemb e de 2007 que modi ica el Reglamen o (CE) nº 2073/2005, ela i o a los c i e ios mic obiológicos aplicables a los p oduc os alimen icios. ▪ Reglamen o (CE) nº 2074/2005 de la Comisión, de 5 de diciemb e de 2005, po el que se es ablecen medidas de aplicación pa a de e minados p oduc os con a eglo a lo dispues o en el Reglamen o (CE) nº 853/2004 y pa a la o ganización de con oles o iciales con a eglo a lo dispues o en los Reglamen os (CE) nº 854/2004 y (CE) nº 882/2004, se INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 109 in oducen excepciones a lo dispues o en el Reglamen o (CE) nº 852/2004 y se modi ican los Reglamen os (CE) nº 853/2004 y (CE) nº 854/2004. ▪ Reglamen o (CE) nº 2073/2005 de la Comisión, de 15 de no iemb e de 2005, ela i o a los c i e ios mic obiológicos aplicables a los p oduc os alimen icios. ▪ Reglamen o (CE) nº 1935/2004, de 27 de oc ub e de 2004, del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, sob e los ma e iales y obje os des inados a en a en con ac o con alimen os y po el que se de ogan las Di ec i as 80/590/CEE y 89/109/CEE, de mane a que se ga an iza que odos los ma e iales que se ponen en el e i o io comuni a io cumplen los mismos equisi os de calidad. ▪ Reglamen o (CE) nº 2023/2006, de 22 de diciemb e de 2006, de la Comisión, sob e buenas p ác icas de ab icación de ma e iales y obje os des inados a en a en con ac o con alimen os. ▪ Reglamen o (UE) n° 10/2011, de la Comisión, de 14 de ene o de 2011, sob e ma e iales y obje os plás icos des inados a en a en con ac o con alimen os. Legislación que, en e una g an di e sidad de conside aciones, de e mina los c i e ios mic obiológicos aplicables a es e ipo de elabo aciones alimen a ias. P incipalmen e, es el Real Dec e o 3484/2000 donde se ecogen los siguien es lími es: Adap ación de: (Real Dec e o 3484/2000) y (Reglamen o CE nº 1441/2007) TABLA 4. C i e ios mic obiológicos comidas p epa adas g upo B INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 110 Si bien, no ma i a pos e io in oduce alguna lige a modi icación en los ecuen os de Lis e ia monocy ogenes (Reglamen o CE nº 1441/2007). No obs an e, oda la eglamen ación p eceden e es á di igida al a amien o é mico del p oduc o, exclusi amen e: un e en ual a amien o hipe bá ico pos e io es a ía ue a de su ma co legisla i o. A es e espec o, en 2015 se ap obó el Reglamen o (UE) 2015/2283 del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, de 25 de no iemb e de 2015, ela i o a los nue os alimen os, el cual modi icaba el Reglamen o (CE) n° 258/1997 del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo de 27 de ene o de 1997, sob e nue os alimen os y nue os ing edien es alimen a ios. No ma i a que, en p incipio, se debía aplica a los alimen os some idos a a amien os HPP (del inglés High P essu e P ocessing). Sin emba go, la Di ección Gene al de Salud y Segu idad Alimen a ia de la Comisión Eu opea publicó en 2018 una se ie de o ien aciones (Documen o de o ien ación del Reglamen o CE nº 852/2004, 2018), donde se es ipulaba que los a amien os alimen a ios con al as p esiones es aban au o izados en la Unión Eu opea, y su aplicación no se hallaba suje a a au o ización p e ia; ya que, en base al Reglamen o (UE) 2015/2283, un a amien o no edoso an sólo gene a nue os alimen os cuando és e a ec a a su composición o es uc u a, si p oduce una al e ación de su alo nu icional o su me abolización, o inc emen a su con enido en sus ancias no deseables. E ec os que, en ningún caso, se asocian a los a amien os con al as p esiones (González- Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021). Po an o, la ecnología HPP no se halla suje a a ningún ipo de au o ización especí ica que se pueda de i a de la aplicación del Reglamen o (UE) 2015/2283, ela i o a los nue os alimen os; ya que se conside a un p ocedimien o mecánico de inac i ación mic obiológica. Si algún Es ado de la Unión Eu opea decidie a egula su uso, debe á media no i icación p e ia a la Comisión y al es o de Es ados. En caso con a io, se asumi á la au o ización del INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 111 p ocesado alimen a io HPP (Documen o de o ien ación del Reglamen o CE nº 852/2004, 2018). 1.4.2. MICROORGANISMOS ALTERANTES Y PATÓGENOS En e los mic oo ganismos indeseables que pueden coloniza un sus a o alimen a io se dis inguen dos g upos: los denominados al e an es o de e io an es, que des i úan las ca ac e ís icas senso iales del p oduc o, sin supone iesgo pa a la salud; y los pa ógenos que, según especies, pueden ocasiona dolencias de dis in a g a edad (incluida la mue e). 1.4.2.1. AGENTES ALTERANTES El de e io o de los alimen os es esul ado de un p oceso me abólico que ans o ma sus a ibu os senso iales (olo , sabo , ex u a o colo ) de modo que esul an inacep ables, desag adables o indeseables al se humano. Una al e ación que, en el mejo de los casos, implica un conside able cos e económico. T as es os cambios se hallan una g an a iedad de mic oo ganismos, an o euca io as (le adu as y mohos) como p oca io as (bac e ias) (Rawa , 2015). Algunas le adu as pueden c ece en condiciones de bajo pH, al as concen aciones de sal o azúca , p esencia de conse an es y baja empe a u a (Lou ei o, 2000). Cie as especies, en géne os como Schizosaccha omyces, Zygosaccha omyces, Saccha omyces o Dekke a, esul an muy e men a i as, gene an biopelículas, gases y malos olo es, lo que se aduce en una al a capacidad de de e io o de los alimen os; sin emba go, aunque menos dañosas que las an e io es, la elación de le adu as al e an es esul a mucho más ex ensa (Wicke hamomyces, Deba yomyces, Hanseniaspo a, Kluy e omyces, Ya owia, Kloeke a, Candida, To ulaspo a, Rhodo o ula…) (Ma áz & Ko ács, 2014). Las le adu as no p oducen INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 112 me aboli os óxicos; pudiendo c ece an o en condiciones ae óbicas como anae óbicas (Rawa , 2015). No malmen e, muchas de ellas se encuen an en el ai e o el agua; las u as y ho alizas suponen asimismo un impo an e ese o io, o incluso pueden se ansmi idas po insec os; o as, sin emba go, en an en la cadena de p ocesamien o alimen a io debido a una manipulación inadecuada o a al a de higiene en equipos e ins alaciones (S a o d, 2006). Po su pa e, los mohos pueden c ece en una amplia a iedad de sus a os de muy di e sa na u aleza (g asos, p o eicos o glucídicos), gene ando en el alimen o una g an ac i idad enzimá ica que le ocasiona decolo ación, cambios es uc u ales, malos olo es y pod edumb e. Las especies esponsables de dichas al e aciones pe enecen a di e en es géne os: Al e na ia, Penicillium, Pe omyces, Fusa ium, Cladospo ium, Cla iceps, Eu o ium o Aspe gillus (Fil enbo g, F is ad, & Th ane, 1996). Sin emba go, cie as especies de mohos, a di e encia de las le adu as, sí pueden gene a sus ancias óxicas: las mico oxinas. Bajo es e nomb e se engloban más de 300 sus ancias con dis in a es uc u a química; las más ele an es en el ámbi o de la segu idad alimen a ia son los g upos compues os po a la oxinas, umonisinas, ico ecenos y oc a oxinas; gene adas po especies de los géne os Penicillium, Fusa ium Cla iceps, y Aspe gillus (A oyo-Manzana es, Hue as-Pé ez, Gámiz- G acia, & Ga cía-Campaña, 2014). En e las bac e ias, excep uadas las pa ógenas que se p esen a án sepa adamen e, exis en di e sos g upos con capacidad de e io an e. Po el ipo de alimen os obje o de es e abajo (en asados al acío), acaso el ipo de bac e ias de e io an es de mayo impo ancia sea el g upo de las acidolác icas. Se a a de o ganismos con mo ología cocoide o bacila , g amposi i os, no espo ulados, anae obios o ae o ole an es, con g an capacidad de c ecimien o en ma ices p o eicas (ca ne y pescado) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 113 en un amplio ango de pH (Pa a Hue as, 2010). Los géne os inculados habi ualmen e con el de e io o de los alimen os son Lac obacillus, Leuconos oc, Lac ococcus, Ca nobac e ium, Pediococcus y Oenococcus. Exis iendo en los cua o p ime os géne os di e sas especies con capacidad pa a c ece a empe a u as de e ige ación (especies psic ó o as) (Bjö k o h, 2010). O o g upo de bac e ias con nume osas especies al e an es lo o ma el o den de las En e obac e ales: un he e ogéneo conjun o de bacilos g amnega i os con espi ación anae óbica acul a i a, que en e sus dis in as amilias incluye pa ógenos an conspicuos como Salmonella, Shigella o Ye sinia (Pé ez Gue e o, Galán Sánchez, Gu ié ez Sabo ido, & Gue e o Lozano, 2014). En e los géne os que con o man el subg upo de las bac e ias coli o mes (Esche ichia, Ci obac e , En e obac e y Klebsiella) (Madigan, Ma inko, Dunlap & Cla k, 2009), se hallan nume osas especies de e io an es ( ambién alguna pa ógena), que pueden gene a aminas biógenas (his amina, p incipalmen e), iscosidad supe icial, gases y olo es é idos, sabo es en a ecidos y pu escencia. Di e en es al e aciones que o os géne os de es e g upo ambién pueden ocasiona (Raoul ella, Ha nia, P o eus, Se a ia o E winia, en e o os). En gene al, es e ipo de bac e ias se hallan ampliamen e dis ibuidas en una g an di e sidad de hábi a s: supe icies, agua, ege ales, heces, ac os espi a o io e in es inal de mamí e os… Ubicuidad és a que, jun o a su espi ación anae obia y al hecho de que cie os géne os (en pa icula los coli o mes) sean capaces de c ece a empe a u as de e ige ación (Baylis, 2006), con ie e a los p oduc os sous ide en un sus a o muy adecuado pa a su c ecimien o. O os géne os bac e ianos elacionados habi ualmen e con el de e io o alimen a io son Pseudomonas, Shewanella y Xan homonas. Se a a de es géne os axonómicamen e elacionados. Todos son bacilos g amnega i os con espi ación ae óbica ( acul a i a en el INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 114 caso de Shewanella y alguna especie de Pseudomonas). Se encuen an p esen es en g an di e sidad de en o nos. A menudo, es os géne os ac úan asocia i amen e en p ocesos de biodeg adación ae óbica: pu escencia de ege ales, p ocesos de p o eólisis y lipólisis en ca nes, pescados y p oduc os lác eos (que se aducen en deg adación de ejidos, malos olo es y limos supe iciales). (Liao, 2006). 1.4.2.2. PRINCIPALES PATÓGENOS ALIMENTARIOS A con inuación, a modo de glosa io, se compendian las 15 bac e ias pa ógenas o p oduc o as de oxinas más habi uales suscep ibles de causa en e medades asociadas al consumo de alimen os 1 : ▪ 1. Bacillus ce eus. Se a a de un bacilo g amposi i o espo ulado, anae obio acul a i o muy ex endido en una g an a iedad de medios: agua, pol o, supe icies, ma e ias p imas de o igen ege al y animal… (Madigan, Ma inko, Dunlap, & Cla k, 2009). A pesa de se un mic oo ganismo mesó ilo (en e 28 y 35 °C es su ango é mico de mayo c ecimien o), exis en cepas capaces de c ece a empe a u as de e ige ación (T ≈ 4 °C), y en un amplio ango de pH (4.5-9.3) (Bouë a d & San os He nández, 2009). Asimismo, sus espo as se mues an muy esis en es, no sólo a a amien os é micos, sino ambién a i adiaciones y o as écnicas de higienización (Ma ino Zago alo , Ley a Cas illo, & Puig Peña, 2008). Es e bacilo p oduce dos ipos de en e o oxinas e mo esis en es: la oxina emé ica y la oxina 1 En dicho glosa io no se incluye Coxiella bu ne ii, cocobacilo ae obio al amen e in eccioso causan e de una pa ología conocida con el nomb e de ieb e Q (F ançoise, 2010); cuya ansmisión, en di e sa li e a u a, se asocia con p oduc os lác eos no pas eu izados (si bien, como ansmisión de baja p obabilidad). A es e espec o, la EFSA se p onunció en 2010 decla ando que no se disponía de e idencias cien í icas que cons a a án es a posibilidad (EFSA, 2010); señalando como ías de ansmisión: con ac o con animales in ec ados, inhalación de bioae osoles o picadu as de a ópodo. Po o a pa e, los p o ocolos del Cen o Nacional de Epidemiología igen es ac ualmen e ampoco conside an la ansmisión alimen a ia (CNE: Ins i u o de salud Ca los III, 2013). Po an o, en base a lo an e io , en el p esen e abajo se conside a á que la ieb e Q es causa de una in ección de ansmisión no alimen a ia. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 115 dia eica. La p ime a se p oduce du an e la ase de c ecimien o bac e iano en el p opio alimen o, ocasionando un cuad o de náuseas y ómi os; mien as que la a ian e dia eica es gene ada en el in es ino del huésped, as la inges ión y desa ollo de o mas ege a i as o de esis encia, o iginando dolo es abdominales y dia eas (Co és-Sánchez, Díaz-Ramí ez, & Salgado-C uz, 2017). Los alimen os po encialmen e colonizables po es e pa ógeno esul an muy a iados: odo ipo de elabo aciones a base de ca nes, pescados, ege ales, ce eales y de i ados lác eos; con una especial incidencia en elabo ados de a oz, pas as y o os ca bohid a os (EFSA, 2016). En gene al, la oxiin ección de Bacillus ce eus se asocia a p oduc os que han ecibido a amien o é mico as el cual aún pe sis en espo as esiduales; espo as que no a dan en ge mina si el en iamien o del p oduc o se ealiza a empe a u a ambien e. Condiciones en las que es e pa ógeno p oli e a con g an acilidad, dada la o al ausencia de compe ido es (Ma ino Zago alo , Ley a Cas illo, & Puig Peña, 2008). ▪ 2. B ucella spp. Se a a de un cocobacilo g amnega i o, mesó ilo (su c ecimien o óp imo se p oduce en un ango de empe a u as en e 20 y 40 °C, y a un pH en e 6.6 y 7.4); es no espo ulado y posee espi ación es ic amen e ae obia (F ee & Cas o-A ce, 2001). Es e géne o posee 10 especies; cua o de las cuales esul an pa ógenas pa a el se humano: B. meli ensis, cuyo p incipal ese o io es el ganado o ino y cap ino; B. abo us y B. suis huéspedes del ganado acuno y po cino, espec i amen e; y, po úl imo, B. canis, cuyo hospedado es el pe o (Ál a ez-He nández, Díaz-Flo es, & O iz-Reynoso, 2015). La especie B. meli ensis es la más i ulen a en humanos. La dosis in ec i a necesa ia es ealmen e baja: en e 10-100 células del mic oo ganismo. La b ucelosis, ambién INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 122 Pe spec i a axonómica que pe mi e cons a a que la especie C onobac e sakazakii (pa ógeno an e io en es e lis ado) se ha escindido cie amen e del géne o En e obac e , pe maneciendo, no obs an e, en la amilia En e obac e iaceae; y, po el con a io, géne os como Ha nia, P o eus, Pec obac e ium, Ye sinia o Se a ia, se han di e enciado en dis in as amilias. Po o a pa e, dado que los c i e ios mic obiológicos de la no ma i a aplicable a comidas p epa adas de ipo B (en e las que se incluyen las elabo aciones sous ide) limi a explíci amen e la concen ación de bac e ias coli o mes pe mi ida en el alimen o (in e io a 100 u c/g), con end ía siquie a una eseña 2 acla a o ia ace ca de es e g upo, ya que no exis e un consenso cla o sob e qué géne os lo in eg an. De modo que la ca ego ización po amilias de la abla 5 puede ayuda a una mejo ca ac e ización de los géne os suscep ibles de o ma pa e de dicho g upo (los cua o géne os más habi uales se mues an en ojo). En e las coli o mes, sin duda, Esche ichia coli es la especie más ep esen a i a (da nomb e al g upo) y ambién la más pelig osa. Se a a de un bacilo g amnega i o mesó ilo (su ango óp imo de c ecimien o se halla en e 35 y 40 °C, aunque puede c ece has a 7 °C en un amplio in e alo de pH, desde 4.4 has a 10). Como el es o de bac e ias del g upo, posee espi ación anae obia acul a i a y no gene a espo as. La mayo ía de las cepas esul an ino ensi as; de hecho, es a especie es huésped habi ual del ac o in es inal del se humano, po lo que ep esen a un indicado genuinamen e ecal asociado a de iciencias higiénicas en la manipulación alimen a ia. Sin emba go, de e minadas cepas de E. coli esul an pa ógenas; algunas de las cuales p oducen po en es en e o oxinas (Madigan, Ma inko, Dunlap, & Cla k, 2009). Según el mecanismo 2 Las bac e ias coli o mes son bacilos g amnega i os, no espo ulados, con espi ación anae obia acul a i a y capacidad pa a e men a la lac osa a una empe a u a en e 35 y 37 °C en 24 ho as con acidi icación del medio y p oducción de CO2; esul ando, asimismo, oxidasa nega i as (La ea-Mu ell, Rojas- Badía, Romeu-Ál a ez, Rojas-He nández, & Heyd ich-Pé ez, 2013). Habi ualmen e, en el g upo de las coli o mes se incluyen los géne os En e obac e , Klebsiella, Esche ichia y Ci obac e pe enecien es a la amilia En e obac e iaceae. Si bien, hay au o es que excluyen a Ci obac e , debido a la len i ud de su p oceso e men a i o; o os au o es, po el con a io, inco po an al g upo géne os como Se a ia o Pec obac e ium. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 123 de su pa ogenicidad se dis inguen seis pa o ipos (Rípodas Na a o, Fe nández Mo ei a, & Macho Ma ínez, 2017): 1. E. coli en e ohemo ágica o e o oxigénica (EHEC o VTEC) 2. E. coli con adhe encia di usa (DAEC) 3. E. coli en e oag ega i a (EAEC) 4. E. coli en e oin asi a (EIEC) 5. E. coli en e opa ogénica (EPEC) 6. E. coli en e o oxigénica (ETEC) El p ime o se conoce ambién como E. coli p oduc o a de oxina Shiga, o E. coli STEC (de su ac ónimo ingles Shiga- oxin p oducing Esche ichia coli). Toxina que puede p oduci desde una le e dia ea has a un cuad o de coli is hemo ágica, ca ac e izado po dolo es abdominales y dia eas sanguinolen as, que puede ocasiona dis in as a ecciones, en e ellas un allo enal agudo (sínd ome u émico hemolí ico). El p incipal ese o io de es a especie es el ac o in es inal de mamí e os ( umian es, especialmen e) y a es; sin emba go, pueden pe sis i en el medio ambien e du an e la go iempo y bajo condiciones des a o ables, lo que posibili a su p oli e ación en di e sos ipos de alimen os ( u as, ho alizas y p oduc os lác eos). El se humano, como se ha indicado, puede ep esen a un impo an e ec o de ansmisión (CNE: Ins i u o de salud Ca los III, 2013). Po an o, es a in oxicación esul a po encialmen e ansmisible a a és de cualquie alimen o manipulado sin obse a unas adecuadas medidas de higiene; especialmen e, p oduc os elabo ados con ca ne picada, cuyo a amien o é mico no alcanza in ensidad su icien e, leche y de i ados lác eos sin pas e iza o ege ales c udos (en pa icula , b o es de semillas ge minadas). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 124 ▪ 8. F ancisella ula ensis. Es e pa ógeno es uno de los agen es más in ecciosos que se conocen: la dosis que se equie e pa a la in ección humana es eno memen e baja (25 bac e ias po inhalación de bioae osoles; sólo 10 median e inyección subcu ánea) (CNE: Ins i u o de salud Ca los III, 2013). Po an o, es e pa ógeno se conside a un agen e suscep ible de se empleado en bio e o ismo (ca ego ía A: agen es de al a p io idad) (INSST, 2015). Se a a de un cocobacilo g amnega i o mesó ilo (su c ecimien o óp imo se p oduce a empe a u as en o no a 37 °C, y en un ango de pH en e 6.8 y 7.3), no espo ulado y con espi ación es ic amen e ae obia (Rod íguez Fe i, 2, 2000). O igina una pa ología llamada ula emia, ambién conocida como en e medad de Oha a o ieb e de los conejos. Especie de la cual se conocen dos subespecies pa ógenas: F. ula ensis y F. ula ensis hola ica; esul ando mucho más i ulen a la p ime a. Has a el momen o, en España sólo se ha de ec ado la a iedad hola ica (CCAES, 2013). Dicha en e medad p esen a di e sa sin oma ología: ieb e ele ada, escalo íos, males a gene al, dolo a icula y muscula , ce aleas, ini is y dolo de ga gan a; que pueden i acompañados de as o nos in es inales, como ómi os y dia eas (INSST, 2015). Es a bac e ia se ha aislado en un g an núme o de mamí e os sal ajes, p incipalmen e lagomo os (conejos y lieb es) y oedo es; en ganado o ino y po cino, así como en animales domés icos. También puede in ec a a es, an ibios y peces; siendo ec o es de ansmisión dis in os a ópodos (ga apa as, pulgas, ábanos, mosqui os…) (Rod íguez Fe i, 2, 2000). La p incipal ía de ansmisión es el con ac o con animales in ec ados (con sus heces o cadá e es). Sin emba go, es posible el con agio po inges ión de ca ne con a amien o é mico insu icien e, o incluso de agua con aminada. Asimismo, se han p oducido casos de INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 125 in ección po manipulación de ca ne de caza (desollado y descua izado de los animales). Rep esen ando un impo an e ac o de iesgo la p esencia de heces de oedo es en las zonas de elabo ación o almacenamien o de alimen os (CCAES, 2013). Aunque es a bac e ia se mues a esis en e a la congelación, median e un a amien o é mico ela i amen e sua e (56 °C, du an e 30’) se consigue su inac i ación (Rod íguez Fe i, 2, 2000). ▪ 9. Lis e ia monocy ogenes. Se a a de un bacilo g amposi i o, mesó ilo (c ecimien o óp imo en un ango é mico de 30-37 °C), de espi ación ae obia acul a i a y que no gene a espo as. Mues a una g an esis encia en condiciones muy a iadas: ole a al as concen aciones salinas, pudiendo incluso c ece (halo ole ancia); sopo a la deshid a ación y la congelación, man eniendo su c ecimien o a empe a u as de e ige ación (psic o ole ancia) (Ma ino Zago alo , Ley a Cas illo, & Puig Peña, 2008); adap ándose ambién a un amplio in e alo de pH (desde 4.3 has a 9.6) (CNE: Ins i u o de salud Ca los III, 2013). P ecisamen e, la e sa ilidad es e pa ógeno le con ie e una eno me ubicuidad. En gene al, se puede halla en cualquie medio ( ie a, suelos, ege ación, agua, ma e ia ecal, supe icies, pa edes…); asimismo, ep esen an un ese o io a es y mamí e os in ec ados ( an o sal ajes como de abas o). Po o a pa e, su capacidad pa a c ea bio ilms le pe mi e sob e i i p olongadamen e sob e supe icies pulidas, como ace o, poliés e , ce ámica o id io (habi uales en las ins alaciones de p oducción alimen a ia) (CNE: Ins i u o de salud Ca los III, 2013). Igualmen e amplio esul a el conjun o de alimen os suscep ibles de ansmi i es e pa ógeno. No obs an e, la mayo pa e de los b o es de lis e iosis apun a a manipulaciones alimen a ias de higiene inadecuada (con aminación c uzada o p ocesado de ec uoso). De INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 126 modo que, si bien cualquie alimen o c udo o con escaso a amien o é mico ( ege ales, lác eos sin pas eu iza , ca nes y pescados poco cocinados…) en aña iesgo de in ección, la mayo pa e los casos ienen su o igen en p oduc os que su en algún ipo de manipulación pos e io a su a amien o é mico: iamb es loncheados, ege ales p ocesados en ío, comidas p epa adas sin pas eu iza , quesos escos no higienizados… (Bouë a d & San os He nández, 2009). Gene almen e, es a en e medad e is e escasa g a edad en adul os sanos (posibles ómi os y males a abdominal, dolo de cabeza o ieb e). Sin emba go, en el caso de adul os inmunocomp ome idos o con a anzada edad, emba azas y neona os, la in ección puede cu sa con ieb es ele adas, ce aleas, ómi os y dia eas, lesiones cu áneas, e incluso con sep icemia o g a es a ecciones del sis ema ne ioso cen al (como meningoence ali is o meningi is). Du an e el caso de las emba azadas, la in ección puede ansmi i se al e o po ía ansplacen a ia (Chu chill, Lee, & Hall, 2006). ▪ 10. Mycobac e ium spp. Hubo un iempo axonómico en que el géne o Mycobac e ium se hallaba compues o únicamen e po dos espan osas especies: Mycobac e ium lep ae (o bacilo de la lep a) y Mycobac e ium ube culosis (o bacilo ube culoso) (Do onso o & To oba, 2007). Debido a la expansión del conocimien o, ac ualmen e ales especies esul an menos emibles, y en dicho géne o se ca alogan 97 especies; en e las que se encuen a un axón que bajo el nomb e Mycobac e ium ube culosis complex (MTC) ag upa las 2822 a ian es conocidas de es a especie, causan e de la en e medad de la ube culosis (NCBI, 2021). El axón MTC o complejo M. ube culosis lo in eg an o ganismos que p esen an una homología en su ADN supe io al 95% (Do onso o & To oba, 2007); en e el g an núme o INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 127 de a ian es de es e g upo se pod ían des aca M. ube culosis a icanum, M. ube culosis bo is, M. ube culosis cap ae, M. ube culosis mic o i y M. ube culosis pinnipedii (NCBI, 2021). Se a a de bacilos g amposi i os, no espo ulados y es ic amen e ae obios. Su ango de c ecimien o comp ende empe a u as que an desde 25 a 45 °C, y alo es de pH en e 4 y 8. Se mues an esis en es a la desecación y la congelación, pudiendo sob e i i du an e meses en condiciones ambien ales sin adiación sola (INSST, 2012). Son ese o ios de es e pa ógeno di e sos ipos de mamí e os, an o sal ajes como de abas o (especialmen e, ganado acuno, o ino y cap ino), e incluso los animales domés icos (CNE: Ins i u o de salud Ca los III, 2013). La ansmisión alimen a ia de es a in ección se suele p oduci , p incipalmen e, po la inges ión de leche sin a amien o é mico o de i ados lác eos no pas eu izados; en meno medida, a causa de la inges ión de alimen os con aminados po manipulado es po ado es de es e pa ógeno o po con aminaciones c uzadas. La in ección con M. ube culosis po ía alimen a ia p esen a localización ex apulmona , pudiendo cu sa inicialmen e con a iga, pé dida de peso, dolo es a icula es y muscula es, y de i a en di e sos ipos de a ecciones (cu áneas, pulmona es, óseas, lin á icas o meníngeas) (INSST, 2012). ▪ 11. Salmonella spp. Es e géne o, como se ha is o, pe enece a la ex ensa amilia En e obac e iaceae; con la que compa e sus ca ac e ís icas gene ales: mo ología bacila , inción de G am nega i a, no espo ulado y espi ación ae obia acul a i a (Bouë a d & San os He nández, 2009). Su c ecimien o equie e empe a u as comp endidas en e 5 y 47 °C (con un alo óp imo en o no a 37 °C), y condiciones de pH muy a iables (in e alo 3.8-9.5, con alo óp imo 7.7) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 128 (He nández-Domínguez, He nández-Anguiano, Cháidez-Qui oz, Rendón-Sánchez & Suslow, 2008). La ac ual clasi icación de es e géne o di e encia 2 especies: S. bongo i y S. en e ica. És a úl ima ag upa 7 subespecies; una de las cuales, S. en e ica en e ica (de la que se han desc i o casi un milla de se o ipos), es causan e de la p ác ica o alidad de las in ecciones alimen a ias p oducidas po es e géne o (especialmen e, las se o a iedades En e i idis y Typhimu ium) (ACSA & UAB, 2021). Salmonella spp es huésped habi ual del ac o in es inal de di e sos animales: a es, ganado acuno y po cino, y animales domés icos. Po an o, sus heces, las con aminaciones c uzadas de i adas del e isce ado de animales de abas o, y la con aminación endógena de los hue os ep esen an las p incipales ías de in ección. En consecuencia, son alimen os suscep ibles de p o oca salmonelosis odo ipo de elabo aciones a base de ca ne, leche o hue o que no eciban un a amien o é mino de su icien e in ensidad (65-70°C) (Madigan, Ma inko, Dunlap, & Cla k, 2009); o p oduc os ege ales egados con aguas con aminadas, si se consumen c udos y no se ealiza una adecuada desin ección (ACSA & UAB, 2021). La salmonelosis puede p esen a dis in as o mas clínicas: desde una gas oen e i is (causada, p incipalmen e, po los se o ipos Typhimu ium y En e i idis); una ieb e en é ica, bien sea i oidea o pa a i oidea (debido a las a iedades Typhi y Pa a yphi); o incluso una in ección sis émica in asi a (p oducida po el ipo Chole aesuis) (Ma ino Zago alo , Ley a Cas illo, & Puig Peña, 2008). ▪ 12. Shigella spp. Como el an e io , es e pa ógeno ambién pe enece a la amilia En e obac e iaceae; se a a, po an o de un bacilo g amnega i o con espi ación anae obia acul a i a y no INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 129 espo ulado. Puede c ece en un ango é mico que a de 6 a 47 °C (con una empe a u a óp ima de 37 °C), y en un amplio in e alo de pH (en e 4.8 y 9.3) (ACHIPIA, 2018). En es e géne o se dis inguen 4 especies: S. dysen e iae, S. lexne i, S. boydii, S. sonnei; odas ellas pa ogénicas pa a el se humano. El p incipal ese o io es el ac o in es inal del se humano; po an o, su ansmisión alimen a ia es á asociada con manipulaciones de higiene p eca ia y con aminaciones c uzadas (Ma ino Zago alo , Ley a Cas illo, & Puig Peña, 2008). Gene almen e la shigelosis cu sa con ieb e, a iga, dolo abdominal y dia eas; sin emba go, es e cuad o se ag a a conside ablemen e cuando es la especie S. dysen e iae la que ocasiona la in ección, ya que és a es capaz de gene a la en e o oxina Shiga (simila a la que p oducen los se o ipos E. coli STEC), que puede o igina un sínd ome hemolí ico- u émico (Madigan, Ma inko, Dunlap, & Cla k, 2009). ▪ 13. S aphylococcus au eus. Se a a de un o ganismo g amposi i o, de mo ología cocoide, acul a i amen e anae obio, mesó ilo y no espo ulado. Puede c ece en e 7 y 48 °C (con empe a u a óp ima en o no a los 37 °C), y en un amplio in e alo de pH (desde 4 a 10, con alo es óp imos en e 6 y 7). Asimismo, es a especie iene la capacidad de p oduci a ios ipos de oxinas e moes ables en el alimen o con aminado (Rey Rod íguez, y o os, 2011). S. au eus puede sob e i i en condiciones muy di e sas, po lo que puede halla se en nume osos sus a os: ai e, agua, suelo, esiduos, supe icies…; no obs an e, su p incipal ese o io son los animales, incluido se es humanos. Es e pa ógeno puede coloniza con ela i a acilidad mucosas, piel o cabello (en endiendo po colonización el desa ollo de un mic oo ganismo en un hospedado sin p o oca in ección o eacción inmune) (Rod íguez INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 130 Tamayo & Jiménez Quiceno, 2015). Po an o, cualquie ipo de alimen o es suscep ible de esul a con aminado con es e pa ógeno a a és de una manipulación poco cuidadosa. Especialmen e pelig osos son aquellos p oduc os que se manipulan as su p ocesamien o é mico o, as és e, su en un en iamien o len o (a empe a u a ambien e); ya que si el mic oo ganismo encuen a las condiciones pa a p oduci oxinas en el alimen o, és as no se pod án elimina median e ningún ipo de a amien o (Madigan, Ma inko, Dunlap, & Cla k, 2009). En e los dis in os ipos de oxinas que puede gene a S. au eus, comúnmen e, las que se asocian a oxiin ecciones alimen a ias son las en e o oxinas es a ilocócicas. T as la inges ión del alimen o in oxicado, con un ma gen de pocas ho as, se p oduce un cuad o de gas oen e i is, cuyos sín omas más habi uales son hipo ensión a e ial, náuseas, ómi os y dia eas (Ma ino Zago alo , Ley a Cas illo, & Puig Peña, 2008). ▪ 14. Vib io spp. Exis en a ias especies de es e géne o que pueden esul a pa ógenas pa a el se humano. En e las más pe niciosas se pod ían des aca V. chole ae, V. pa ahaemoly icus y V. ulni icus. Todos ellos son bacilos g amnega i os, haló ilos, acul a i amen e anae obios y no espo ulados (Ma ino Zago alo , Ley a Cas illo, & Puig Peña, 2008). Asimismo, son o ganismos mesó ilos, cuyo c ecimien o se p oduce a empe a u as en e 10 y 43 °C (con alo es óp imos en o no a 37 °C), y un ango de pH que a de 5 a 9.6 (con un alo óp imo de 7.6) (Rod íguez Fe i, y o os, 2012). Es e géne o se halla muy ex endido en ecosis emas acuá icos, an o de agua dulce como salada. A menudo, eje ce comensalismo sob e dis in os ipos de animales ma inos, moluscos y c us áceos especialmen e. Asimismo, puede sob e i i de o ma p olongada en INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 131 aguas con con aminación ecal (Madigan, Ma inko, Dunlap, & Cla k, 2009). Po an o, las oxiin ecciones que ocasiona es e pa ógeno es a án asociadas p incipalmen e a p oduc os del ma (pescado, moluscos y c us áceos) que no han ecibido un a amien o é mico de su icien e in ensidad an es de su consumo. También es posible la in ección po inges ión de agua con aminada con el pa ógeno (Rod íguez Fe i, y o os, 2012). La in ección con V. chole ae p oduce la en e medad del cóle a. Una ez ha llegado la bac e ia al in es ino seg ega la oxina colé ica, que ocasiona un cuad o ca ac e izado po náuseas y ómi os, seguidos de dia eas masi as (acuosas y blanquecinas), que dan luga a una ápida deshid a ación. Análogamen e, en la in ección con V. pa ahaemoly icus, la gas oen e i is es p oducida po la oxicidad de las hemolisinas que seg ega es a especie; pa ología que cu sa con dolo es abdominales, ómi os, ieb e y dia ea acuosa (Rojas Ruiz, Muñoz Zu i a, Gá a e Vélez, González Mon esinos, & Del Pozo González, 2013). ▪ 15. Ye sinia en e ocoli ica. El géne o Ye sinia pe enece a la amilia En e obac e iaceae. Posee a ias especies que esul an pa ógenas pa a el se humano; sin emba go, sólo dos de ellas llegan a p oduci en e medades de ansmisión alimen a ia: Y. en e ocoli ica y Y. pseudo ube culosis. Se a a de bacilos g amnega i os, con espi ación anae obia acul a i a, psic ó o os y no espo ulados. Pueden c ece en un in e alo é mico que a de -1 a 42 °C (con empe a u as óp imas en e 25 y 32 °C), y en un ex enso ango de pH (en e 4.2 y 10, con alo es óp imos en o no a 7.6) (ELIKA, 2013). El ce do ep esen a el p incipal ese o io de es e pa ógeno; no obs an e, ambién se puede halla en o os animales de abas o ( acuno, o ino, cap ino, e incluso a es); muy a menudo se encuen a en el ac o in es inal de animales domés icos (Madigan, Ma inko, INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 138 Cuya p oducción en 2018 ascendió a un alo de casi 12 mil millones de eu os; es imándose que en 2023 dicha ci a puede inc emen a se has a alcanza los 23 mil millones de eu os (González-Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021). En úl ima ins ancia, la expansión que ha expe imen ado la ecnología HPP se sus en a en la pe cepción gene al que iene el consumido sob e es e ipo de p oduc os; los cuales Adap ado de: (González-Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021) GRÁFICO 2. Expansión del p ocesado indus ial HHP : núme o de líneas p oduc i as (escala mundial) Adap ado de: (Khou yieh, 2021) GRÁFICO 3. Tecnologías no é micas más empleadas en 2020 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 139 se suelen asocia con un meno g ado de p ocesamien o y ausencia (o con enido in e io ) de adi i os y conse an es; iden i icándose, en de ini i a, con alimen os más saludables, escos y na u ales. Una a o able pe cepción que si uó al p ocesado HHP a la cabeza de las ecnologías no é micas empleadas po la indus ia alimen a ia en 2020 en los Es ados Unidos de Amé ica (Khou yieh, 2021). Expansión que simul áneamen e ha supues o una di e si icación de las aplicaciones de es a ecnología. Hace unos años los alimen os a ados e an mayo i a iamen e líquidos y la inalidad del a amien o esencialmen e higienizan e, en la ac ualidad se p ocesan odo ipo de alimen os: ca nes, pescados y ma iscos, u as y ho alizas, comidas p epa adas… (G á ico 4), con p opósi os muy dis in os (inc emen o de la ida ú il, e ec os ex u izan es, ac i ación de enzimas o p omo e p ocesos e men a i os). En e la c ecien e di e sidad de aplicaciones del p ocesado HHP se encuen an: la ex acción de ca ne de c us áceos y ape u a de moluscos bi al os, o shucking (Ma ínez, y o os, 2017), (Ye, y o os, 2021) Adap ado de: (González-Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021) GRÁFICO 4. Tecnología HPP po sec o es (dis ibución mundial 2020) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 140 ( éase Ilus ación 16); es abilización mic obiológica de ce ezas (San os, Oli ei a, Fe ei a, & Rosen hal, 2017); educción de sul i os y es abilización de inos (Van Wyk, Fa id, & Sil a, 2018); alimen os in an iles y pa a neona os (Kul u , y o os, 2018); comida pa a masco as (Nesho ska, Shinda ska, & Ki o , 2020); e men ación de alimen os median e bac e ias p obió icas (Mo a, y o os, 2018); o la higienización de algas sin educción de aw (Del Olmo, Picón, & Núñez, 2020). Según el G á ico 4, en 2020 un 19 % del olumen p oduc i o o al HPP co espondió al sec o maquila (o olling). Nomb e con que se conoce la subcon a a o a endamien o de se icios de p ocesado HHP a pequeños p oduc o es po pa e de la emp esa p opie a ia del equipo; un modelo de explo ación que posibili a el acceso a es a ecnología a emp esas incipien es o cuyo olumen de negocio no pe mi e g andes in e siones. A inales de 2019, unas 50 emp esas en odo el mundo o ecían se icio maquila HPP; de las cuales, 6 de ellas lo hacían en España ( éase Tabla 7) (González-Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021). Núme o és e que se había inc emen ado a 10 en ab il de 2021 ( éase Tabla 8). Una apidez en la e olución de las ci as que da cuen a del g an auge que expe imen a es a ecnología. ILUSTRACIÓN 16. Ex acción de ca ne de ma isco median e HPP Ob enido de: www.shediaclobs e .ca INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 141 Adap ado de: (González-Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021) TABLA 7. Emp esas con se icio olling en 2019 (po países) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 142 En e los p incipales ab ican es de equipos de al as p esiones a escala indus ial se hallan Hipe ba ic (Bu gos, España), UHDE High-P essu e Technologies (Hagen, Alemania) y A u e Technologies (Väs e ås, Suecia) (Gha oo , y o os, 2020). La emp esa española, en conc e o, ha expe imen ado un ue e c ecimien o en los úl imos años: a inales de 2014 había ins alado 140 equipos, mien as que ac ualmen e supe a los 300 (lo que supone en o no a un 50 % de cuo a de me cado). Su maquina ia ope a en los cinco con inen es, Elabo ación p opia a pa i de: (González-Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021 y www.hipe ba ic.com) TABLA 8. Emp esas con se icio olling en España 2021 HIPERBARIC 525 IN PACK HIPERBARIC 525 IN BULK Ob enido de: (González-Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021) ILUSTRACIÓN 17. Equipos HPP ab icados po Hipe ba ic INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 143 siendo una de las pocas emp esas del sec o que cuen a con las ce i icaciones necesa ias pa a la ins alación de máquinas en cualquie país del mundo (Balasub amaniam, Ba bosa- Cáno as, & Lelie eld, 2016). Hipe ba ic ab ica equipos de dis in a olume ía (con cáma as de p esu ización desde 55 a 525 dm3) de p oducción en asada (in pack); cuen a ambién con equipos de p ocesado de líquidos g anel (in bulk), cuyo modelo con mayo capacidad (1050 dm3) alcanza una p oducción de 8000 li os/ho a ( éase Ilus ación 17). La c ecien e implan ación de es a ecnología no sólo supone una mayo accesibilidad, sino ambién un aba a amien o. Una es imación de cos es de p ocesado HPP publicada en 2016 (Balasub amaniam, Ba bosa-Cáno as, & Lelie eld, 2016), donde se incluyen gas os de amo ización de equipo, cos es ene gé icos y de man enimien o, bajo una pa ame ización de p ocesado de 600 MPa y 3 minu os de e ención, con un ap o echamien o del olumen de cáma a de un 60 %, usando el equipo de mayo p oduc i idad (cáma a de p esu ización de 525 dm3), o ece como esul ado unos 7 cén imos de eu o po kilog amo de alimen o; cos e que se duplica en caso de emplea el equipo de meno capacidad (cáma a de 55 dm3). Los di e en es cos es según la capacidad del equipo u ilizado se de allan en la siguien e abla: En una es imación de cos es de p ocesado publicada más ecien emen e (González- Angulo, Se men -Mo eno, Quei ós, & Tonello-Samson, 2021), con igual pa ame ización que el caso an e io (600 MPa, con 3’ de iempo de e ención), conside ando consumo de Ob enido de: (Balasub amaniam, Ba bosa-Cáno as, & Lelie eld, 2016) TABLA 9. Es imación de cos es de p ocesado HPP según capacidad del equipo INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 144 ene gía, desgas e de maquina ia y amo ización en 10 años, con sólo un ap o echamien o del olumen de cáma a del 50 %, en un equipo que ope a 16 ho as al día du an e 300 días al año, el gas o po kilog amo de alimen o supone 0,05 € en el equipo de mayo capacidad (cáma a de 525 dm3) y 0,11 € en el equipo más pequeño (cáma a de 55 dm3); es imación que, como en el caso an e io , no incluye mano de ob a. Unos cos es de p ocesado que, en gene al, esul an in e io es a los cos es de en asado. Dado que los cos es de p ocesado esul an asequibles, y que el p ecio de un equipo HPP oscila en e 500000 € y 2500000 € (según la capacidad de su cáma a de p esu ización) (Balasub amaniam, Ba bosa-Cáno as, & Lelie eld, 2016), in e sión conside able, aunque asumible po cie as emp esas de es au ación colec i a (medianos y g andes cá e ings), especialmen e si pa e de esa in e sión se en abiliza median e olling, pod ía ocu i que el núme o de emp esas maquilado as con inúe en aumen o y, al igual que ya sucedió con o as ecnologías, el p ocesado HHP ebase el es ic o ámbi o de la indus ia alimen a ia pa a ol e se accesible a olúmenes de p oducción mucho más modes os. Un escena io ac ible, acaso bas an e ce cano. 1.5.4. INICIACIÓN AL ANÁLISIS SENSORIAL DE ALIMENTOS El análisis senso ial es una disciplina que, median e me odología cien í ica, pe sigue una e aluación, in e p e ación o medida de los es ímulos que p o ocan en el consumido las p opiedades de los alimen os; conside ada es a pe cepción globalmen e, a a és de odos sus sen idos (S one & Sidel, 2004). Es a ciencia a a de es ablece una inculación cuan i a i a y especí ica en e los a ibu os de los alimen os y la pe cepción que el indi iduo iene de ellos. Pa a ello, combina mé odos de e aluación conduc ual con la obse ación y la cuan i icación de las espues as INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 145 humanas (Lawless & Heymann, 2010). Como disciplina, el análisis senso ial su ge de la necesidad de conoce el g ado de acep ación que ienen los p oduc os, o cuál es la calidad de és os en opinión del consumido (He nández Ala cón, 2005). En es e p oceso de cuan i icación se emplean un conjun o de écnicas que in en an minimiza , si no elimina , cualquie posible e ec o de sesgo o condicionamien o en la pe cepción y espues a del consumido . P ocu ando, asimismo, una e aluación sepa ada de los dis in os a ibu os de los alimen os, de modo que la in o mación ob enida posea un mayo ni el de conc eción y, po an o, mayo u ilidad en la in es igación alimen a ia y el desa ollo de p oduc os (Lawless & Heymann, 2010). Una in o mación de g an impo ancia que la indus ia alimen a ia u iliza desde las p ime as e apas de diseño de sus p oduc os; y que no sólo se aplica a la inno ación de su o e a, sino ambién en o os ámbi os del p oceso p oduc i o: ya sea la op imización de alimen os exis en es en el me cado (de modo que su calidad no deje de sa is ace las expec a i as del consumido ) (He nández Ala cón, 2005), la e aluación de posibles mejo as en su sis ema de p oducción (con el in de educi cos es), o una es imación cuali a i a de ida ú il (pa a alo a el de e io o que su en sus p opiedades o ganolép icas con el iempo) (S one & Sidel, 2004). La pe cepción no es un enómeno idén ico y uni e sal; an es bien, cada indi iduo posee una o ma peculia de pe cibi . Es a singula idad en la mane a de sen i a ibu os y sucesos, suma i amen e, hace que no haya dos suje os con la misma ep esen ación del mundo. Di e enciación que se acen úa con las especi icidades ci cuns anciales de cada indi iduo (educación, en o no social y cul u al, es ilo de ida, e c). Fisiológicamen e, la pe cepción consis e en la ansmisión ne iosa de in o maciones que cap an los ecep o es senso iales; una ez en el ce eb o, los es ímulos son decodi icados e in e p e ados. Es en es e p oceso de in e p e ación donde el suje o añade a la in o mación ecibida sus p opias INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 146 asociaciones psicológicas; inco po ando una ca ga de subje i idad a la in o mación. En es e hecho eside la impo ancia del en enamien o de los miemb os de un panel de ca a: cada uno de sus juicios se án ine i ablemen e in e p e aciones pe sonales, de las que hab án ap endido a sepa a la mayo pa e de su apo ación indi idual y subje i a (Wi ig de Penna, 2001). P ecisamen e, una de las me as más ambiciosas de es a disciplina es el desa ollo de un mé odo absolu amen e obje i o pa a la alo ación de las ca ac e ís icas o ganolép icas de los alimen os. En el análisis senso ial, el ac o humano aún no ha podido se sus i uido po écnicas ins umen ales: no exis e ninguna ecnología capaz de ep oduci la ampli ud y sensibilidad de la pe cepción (aspec o, ex u a, a oma, sabo …) de un panelis a bien en enado (Mondino & Fe a o, 2006). El análisis senso ial de alimen os equie e que los juicios de los paneles de ca a esul en e aces, sensibles y ep oducibles (Wi ig de Penna, 2001), sólo así se dispond á de una in o mación iable sob e la calidad del p oduc o (o qué g ado de acep ación puede ecibi po pa e del consumido ), y cuáles son sus a ibu os senso iales mejo alo ados (Oso io-O iedo, 2019). Según los obje i os de la p ueba, en la e aluación senso ial se dis inguen dos ipos de écnicas: analí icas y hedónicas ( ambién denominadas a ec i as). En e las analí icas, a su ez, se hallan las p uebas desc ip i as y disc imina i as. En cada uno de es os ipos, la selección de los e aluado es se lle a a cabo a endiendo a c i e ios di e en es (Lawless & Heymann, 2010). Es as me odologías de análisis senso ial, compendiosamen e, p esen an las siguien es ca ac e ís icas: ▪ Técnicas desc ip i as. Es a modalidad de análisis es la que p esen a un mayo g ado de so is icación y, po an o, la que equie e jueces con una mejo p epa ación: mien as que en o os ipos de p uebas se debe emi i un único juicio como esul ado global de la INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 147 pe cepción, en las p uebas desc ip i as se deben emi i nume osos juicios po p oduc o en una escala compleja. Con es e ipo de écnicas se p e ende cuan i ica con qué in ensidad se pe ciben cada una de las p opiedades o ganolép icas de un p oduc o; ob eniendo así su comple a y p ecisa desc ipción senso ial. La in o mación que suminis an pe mi e mapea di e encias y semejanzas en e p oduc os, es ablece elaciones causales y dilucida qué a ibu os con ibuyen en mayo medida a la acep ación del p oduc o (S one & Sidel, 2004). ▪ Técnicas de disc iminación. Esencialmen e, el p opósi o de es as p uebas es a a de de e mina la exis encia de di e encias pe cep ibles en e dos mues as de alimen os. En cie os casos, se a a á de una alo ación es ic amen e cuali a i a (exis e o no exis e di e encia), y en o os cuan i a i a (es imación de su impo ancia o magni ud). Los sub ipos más habi uales son las compa a i as (ya sean simples o múl iples) y las de o denamien o (Cá denas-Mazón, y o os, 2018). Una ez se ha de e minado la di e encia en e p oduc os, se pod ían ealiza o as p uebas de na u aleza desc ip i a pa a iden i ica dónde adica la di e encia de los p oduc os; pe o en ningún caso los es disc imina o ios debie an inclui p egun as sob e p e e encias (S one & Sidel, 2004). ▪ Técnicas hedónicas o a ec i as. Es e ipo de p uebas suponen la o mulación de juicios simples, que emi en e aluado es no en enados. Son p uebas que albe gan bas an e subje i idad, y que epo an una in o mación muy limi ada; po lo que p ecisan, en gene al, una adecuada in e p e ación. Pueden plan ea una me a disyunción (ag ado o echazo de un p oduc o), una p e e encia compa a i a (cuál de los p oduc os compa ados se p e ie e), o incluso un es de escalado ( alo ación numé ica de dis in os p oduc os compa ados) (S one & Sidel, 2004). La e aluación de ca ác e hedónico, habi ualmen e, se o ien a hacia una es imación es adís ica del g ado de acep ación que pod ía gene a un de e minado alimen o en un consumido p omedio (Lawless & Heymann, 2010). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 248 es e sen ido, se ha in o mado que Vulcaniibac e ium o ma pa e del mic obioma habi ual de las os as del Pací ico; habiéndose iden i icado dicho géne o en dis in os ó ganos de es os moluscos, con abundancias ela i as supe io es al 7% en las b anquias y al 12% en el hepa opánc eas (glándula diges i a) (King, y o os, 2020). En el es udio de di e sidad del ensayo BAC_2, el géne o Vulcaniibac e ium se iden i icó en ambos ipos de mues as (SV y HHP). En las mues as con ol man u o poblaciones has a 3, con abundancias ela i as de cie a signi icación (de un 10% en 0 y supe io al 6% en 3). Sin emba go, en las mues as p esu izadas es e géne o se pudo de ec a has a 30 (si bien, mino i a iamen e); con picos de abundancia ela i a de un 6% (a 14) en las mues as p_A (300 MPa, 50 °C, 8’), de casi un 7% (a 7) en las mues as p_B (600 MPa, 50 °C, 4’), y po encima del 9% (a 7) en las mues as p_C (600 MPa, 22 °C, 8’) y p_D (600 MPa, 50 °C, 8’). Hab ía que abo da , po an o, un es udio que escla eciese si cie as cepas del géne o Vulcaniibac e ium disponen de ías me abólicas al e na i as que posibili en su espi ación en condiciones de anoxia, cuáles son sus ni eles de ba o ole ancia, o qué mecanismos pe mi ie on su c ecimien o a empe a u as de e ige ación du an e la p ime a semana de almacenamien o (mues as p esu izadas). Po cen ualmen e, las abundancias del géne o Acine obac e ue on in e io es a las de Vulcaniibac e ium. En el caso de las mues as con ol, la dis ibución de las poblaciones esul ó simila en ambos géne os (en o no al 4% en 0 y al 2% en 3, pa a Acine obac e ); sin emba go, las abundancias de es e géne o en las mues as p esu izadas siguie on una dis ibución comple amen e dis in a: en las mues as a adas con meno p esión, p_A (300 MPa, 50 °C, 8’), Acine obac e se de ec ó en 0 (3%) y 3 (1.5%); en las mues as p_C (600 MPa, 22 °C, 8’), únicamen e en 45 mos ó una abundancia ela i a del 8%; mien as que en las mues as con a amien o hipe bá ico más in enso, p_D (600 MPa, 50 °C, 8’), INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 249 p esen ó abundancias in e io es al 3% en 3, 14, y 45; no de ec ándose en ningún momen o du an e el pe íodo de análisis en las mues as p_C (600 MPa, 22 °C, 8’). La iden i icación eno ípica de Acine obac e esul a compleja: la a iabilidad de su mo ología (bacila en ase de c ecimien o; de i ando a cocobacilo du an e su ase es aciona ia), una abso ción di e encial de la inción de G am (po seg egación de exopolisacá idos o po ag upación de células), así como su educida eac i idad en los ensayos bioquímicos; hacen que a eces se iden i iquen e óneamen e como cocos g amposi i os (Alsan & Klompas, 2010). Es e géne o lo con o man ac ualmen e unas 115 especies (NCBI, 2023b): mic oo ganismos g amnega i os, sin mo ilidad, ca alasa posi i os y oxidasa nega i os, no e men ado es; y, es ic amen e ae obios (según se a i ma en g an pa e de la li e a u a cien í ica disponible). Se a a, sin emba go, de un géne o que emplea una amplia gama de adap aciones pa a sob e i i en en o nos hos iles: acaso su especie más unes a, Acine obac e baumannii, sopo a condiciones an di e sas como alo es de pH en e 5 y 10, o empe a u as en e 44 °C y -22 °C; pudiendo sob e i i has a 50 días en condiciones igu osamen e anae obias, o 20 días en es ado de deshid a ación. Di e sas especies de Acine obac e (A. calcoace icus, A. nosocomialis, A. haemoly icus, A. pi ii y, especialmen e, el mencionado A. baumannii) son pa ógenos opo unis as: es e úl imo es la p incipal causa de in eccciones nosocomiales en odo el mundo; habiendo desa ollado en sólo unas décadas esis encia en e a odos los agen es an ibió icos de uso hospi ala io (Dekic, Jasna, Van Wilpe, Ven e , & Goic-Ba isic, 2019). Los mecanismos que desa ollados po dichas especies pa a adqui i es e g ado de mul i esis encia son muy a iados: mu aciones en las p o eínas diana de los an ibió icos, disminución de la pe meabilidad de la memb ana ex e na, adquisición de plásmidos que codi ican p o eínas esis en es o enzimas que inhiben la acción del agen e an imic obiano… (Van Loo e en & Goossens, 2004). O a es a egia de esis encia que Acine obac e emplea INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 250 como ecu so ex emo es el es ado de la encia ( ambién do mancia o quiescencia): en dicho es ado se suspende la bipa ición y el me abolismo celula se alen iza; pudiendo aumen a el g oso de su memb ana ex e na has a 3,3 eces (po inc emen o de la capa de pep idoglicano), como espues a de ensi a an e una si uación de anae obiosis p olongada (Ilus ación 33) (Dekic, Jasna, Van Wilpe, Ven e , & Goic-Ba isic, 2019). O os es udios e endan la g an capacidad de es e g upo bac e iano pa a adap a se a egímenes de anoxia: se in o mó que Acine obac e ue el géne o p edominan e en el mic obioma de un eac o de a amien o de aguas esiduales ( eac o anae obio de lujo ascenden e de lodos: UASB, comúnmen e; de su ac ónimo anglosajón Up low Anae obic Sludge Blanke ). Dominancia que se in e p e a como una en aja compe i i a sob e o os géne os, al dispone de un me abolismo adap a i o capaz de ale se de sus a os o gánicos muy a iados (Viei a, Be gamasco, Gimenes, Nakamu a, & Dias ilho, 2003). Sin emba go, en de e minados es udios que a an sob e la biodeg adación de sus ancias con aminan es ( ensioac i os, pe óleo, bi enilos, ace oni ilo…) po la acción enzimá ica de Acine obac e , se a i ma que cie as especies de es e géne o son anae obias acul a i as; al es el caso de Acine obac e calcoace icus (Muayad, y o os, 2007). Conside aciones de índole di e sa que, jun o con el ca ác e ubicuo de es e géne o (Van Loo e en & Goossens, 2004), pod ían Ob enido de: (Dekic, Jasna, Van Wilpe, Ven e , & Goic-Ba isic, 2019) ILUSTRACIÓN 33. Es ado de la encia celula en Acine obac e spp. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 251 con ibui a explica su p esencia en odas las mues as del ensayo p incipal ealizado con bacalao (BAC_2); en algunos casos, has a 45. A pa i de 3 la mic obio a inicial de las mues as con ol cambió la p edominancia de sus poblaciones. El géne o que p esen ó mayo abundancia ela i a desde 3 has a 14 ue Pseudomonas, mos ando en 7 una abundancia supe io al 90%. Po dis in os es udios se conoce que es e géne o es colonizado p edominan e y habi ual del pescado ma ino du an e su almacenamien o e ige ado en condiciones ae óbicas (Kuuliala, y o os, 2018); (G am & Dalgaa d, 2002). Pseudomonas es el p incipal géne o de de e io o en es e ipo de alimen os, pudiendo expe imen a un ápido c ecimien o a empe a u as de e ige ación (Pa lapani & Bozia is, 2016); (Pang, y o os, 2015). Se ha podido aisla an o en pescados escos con dis in o g ado de p eelabo ación (Pa lapani, Ha ou ounian, Nychas, & Bozia is, 2015), como en moluscos, o en salmón ahumado. Se a a de un géne o mic obiano de pe sis en e ubicuidad; habiéndose de ec ado que, incluso as la limpieza y desin ección de las plan as de p ocesado de p oduc os de i ados de la pesca, Pseudomonas con inúa siendo una bac e ia p edominan e (Bagge-Ra n, y o os, 2003). En e las especies que se inculan más ecuen emen e al de e io o de p oduc os ma inos se hallan Pseudomonas agi y Pseudomonas pu ida (Macé, y o os, 2012); ambién especies como Pseudomonas luo escens o Pseudomonas ano ensis (Odeyemi, Bu ke, Bolch, & S anley, 2018). En el es udio de di e sidad ealizado en el ensayo BAC_2, las OTU de es e géne o se asigna on mayo i a iamen e a Pseudomonas agi. Los miemb os del géne o Pseudomonas son bac e ias g amnega i as, es ic amen e ae óbicas, psic ó o as, no e men a i as, oxidasa-posi i as y mó iles (Helle , To o a, & Bu ge , 1990). La compe encia en e dis in as especies en la misma ma iz alimen a ia puede lle a a su inhibición mu ua (Pa lapani & Bozia is, 2016). Emplean di e sas enzimas INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 252 (p o easas y lipasas) en los p ocesos de de e io o de p oduc os pesque os, gene ándose como esul ado de al deg adación di e en es me aboli os: aldehídos, alcoholes y és e es (3-me il-1-bu anol, 2-e il-1-hexanol, 3-me ilbu anal, isoamil bu i a o) (Mikš-K ajnik, Yoon, Ukuku, & Yuk, 2016). Es ac ible que, en el ensayo BAC_2, Pseudomonas se halla a en el p opio pescado an es de su p eelabo ación: una de las in es igaciones e e ida con an e io idad, in o ma que en e la mic obio a habi ual del bacalao del A lán ico (Gadus Mo hua) se halla dicho géne o bac e iano (Ege on, Cullo y, Whooley, S an on, & Ross, 2018). Po o a pa e, en cuan o al pa adójico c ecimien o de es e mic oo ganismo es ic amen e ae obio en un en ase al acío, dicho esul ado es consis en e con los ob enidos po dis in os au o es: un es udio ecien e in o mó sob e la capacidad de Pseudomonas pa a c ece en condiciones de acío du an e el almacenamien o e ige ado de p oduc os cá nicos (inoculados con dicha bac e ia), as un a amien o é mico supe io a 70 °C; si bien, los ecuen os iables de Pseudomonas es u ie on bajo el umb al de de ección inicialmen e, su p oli e ación se hizo pa en e as 14 días de almacenamien o e ige ado. En dicho es udio se sugie e que di e sos me aboli os ob enidos po deg adación de la a ginina posibili a ían su c ecimien o en égimen de anae obiosis (Wa son, Fu beck, Fe nando, Cha es, & Sulli an, 2023). O os au o es, jus i ican el c ecimien o de Pseudomonas du an e el almacenamien o de lomo de ce do (pas eu izado median e SV) po la exis encia de oxígeno esidual en los in e s icios cá nicos (Nya i, 2000). En un es udio ealizado con pescado (ca pa pla eada) some ido a cocción SV (a 75 °C y 80 °C), se dio una si uación simila : en las mues as con a amien o SV75°C el c ecimien o de Pseudomonas pudo obse a se as 7 días de almacenamien o e ige ado, mien as que en las mues as SV80°C su c ecimien o se p odujo a pa i de los 14 días; e idenciándose la capacidad que posee es e géne o pa a adap a se a condiciones INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 253 des a o ables (Hosseini, y o os, 2023). En el caso conc e o del ensayo BAC_2, acaso el es ue zo adap a i o que debió ealiza Pseudomonas no uese an in enso; ya que es muy posible que el complemen o o base de cocción (emulsión de pilpil) e u ie a una can idad signi ica i a de ai e esidual. La composición de las poblaciones que se desa ollan du an e el almacenamien o del pescado es muy a iable; dependiendo en g an medida de las condiciones y la p olongación del almacenamien o. De e minados es udios han desc i o que la mic obio a de de e io o del bacalao esco e ige ado se hallaba dominaba po géne os como Pseudomonas y Psych obac e ; mien as que en el almacenamien o e ige ado del bacalao en asado en a mós e a modi icada las especies más ele an es ue on Ca nobac e ium mal a oma icum y Rahnella aqua ilis (Sø ensen , y o os, 2020). En el es udio de biodi e sidad de BAC_2, en las mues as con ol, las OTU asignadas al géne o Psych obac e sólo p esen a on una abundancia ela i a de cie a ele ancia (in e io al 15%) en 14; Ca nobac e ium mos ó una abundancia simila , esul ando oda ía mayo i a ia Pseudomonas. Géne o que se ía desplazado en 30 y 60 po En e obac e iaceae y Ca nobac e ium. El géne o Psych obac e es á compues o po cocobacilos ae obios pe enecien es a la amilia Mo axellaceae; se a a de mic oo ganismos g amnega i os, psic ó o os, oxidasa posi i os, sin mo ilidad, no espo ulados, osmo ole an es y con capacidad pa a la o mación de biopelículas (Bowman, 2006). En e las especies del géne o Psych obac e se encuen an Psb. immobilis, Psb. ciba ius, Psb. ma i imus, Psb. p o eoly icus y Psb. ozii (B oekae , Heynd ickx, He man, De lieghe e, & Vlaemynck, 2011). Su c ecimien o a empe a u as de e ige ación, jun o a la capacidad que poseen algunas de sus especies (Psych obac e immobilis, especialmen e) pa a la deg adación de ácidos g asos y aminoácidos, gene ando olo es desag adables (a moho, pescado iejo o en anciamien o), cambios de ex u a y INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 254 sabo , hacen que Psych obac e se incule al de e io o de alimen os de di e sa na u aleza (B oekae , Heynd ickx, He man, De lieghe e, & Vlaemynck, 2013). Se ha podido aisla en p oduc os lác eos, cá nicos y de i ados de la pesca; desde moluscos (P apaiwong, Wallace, & A ias, 2009), o c us áceos (Mezi i, Rame e, Men e, & Ko mas, 2010), a pescados g asos y mag os; y, en e es os úl imos, ambién en el bacalao del A lán ico (p o agonis a de los ensayos BAC_1 y BAC_2) (Wilson, Danilowicz, & Meije , 2008). Algunos de los compues os o gánicos olá iles más comunes p oducidos po Psych obac e en los alimen os de o igen ma ino son é e es, his aminas, ce onas, alcoholes y aldehídos (como 2,3-dime il-oxi ano, 2- o milhis amina, 2-bu anona, 2-me il-2-p opanol, o ace aldehido) (B oekae , Noseda, Heynd ickx, Vlaemynck, & De lieghe e, 2013). Se ha comp obado que la compe encia con o os géne os bac e ianos de e io an es puede ocasiona la inhibición de Psych obac e (Rod íguez-Calleja, y o os, 2005); si bien, se cons a ado el caso con a io: las poblaciones que aúnan los géne os Psych obac e y Pseudoal e omonas, po algún ipo de conjunción simbió ica, inc emen a la p oli e ación de ambos g upos y, po an o, aumen a el de e io o de la ma iz alimen a ia (Jo aud, Le oi, Roy, & Be dagué, 2001). En las mues as con ol en 30, B ocho h ix p esen ó una abundancia ela i a algo supe io al 5%. Dicho géne o ac ualmen e pe enecien e a la amilia B ocho h ichaceae, es u o incluida has a 2012 en la amilia Lis e iaceae. Se a a de bacilos g amposi i os, no espo ulan es, sin mo ilidad, psico ó icos y ae obios acul a i os (Casabu i, Di Ma ino, E colini, & Villani, 2015). Una de sus especies, B ocho h ix he mosphac a, es haló ila y puede c ece en un amplio ango de é mico; se ha podido aisla en di e en es ipos de ma ices alimen a ias y bajo dis in as condiciones de almacenamien o (Nowak, Rygala, Ol uszak-Walczak, & Walczak, 2012); ealizando siemp e una conside able ac i idad de de e io o de la calidad del alimen o, con modi icaciones indeseables de ex u a, sabo y INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 255 olo (Lau sen, Leisne , & Dalgaa d, 2006); (D osinos & Nychas, 1996). Se comp obó que el me abolismo de B ocho h ix he mosphac a gene ó subp oduc os de deg adación como ce onas y alcoholes (2-pen anona, 3-hid oxi-2-bu anona, 2,3-bu anediona, 2-pen anol, diace ilo, 3-me il-1-bu anol, 4-me il-3-clo o-2-pen anol) du an e el almacenamien o de c us áceos a ados é micamen e (Fall, y o os, 2012). B ocho h ix he mosphac a es esis en e a an ibió icos como la es ep omicina (capaz de inhibi el c ecimien o de un g an núme o de mic oo ganismos, an o g amposi i os como g amnega i os); sin emba go, la compe encia con o os géne os (como los acidolác icos) pueden p o oca el e oceso e inhibición de las poblaciones de B ocho h ix du an e el almacenamien o e ige ado (Fall, Le oi, Ca dinal, Che alie , & Pile , 2010). En las mues as con ol, el géne o Se a ia ( amilia En e obac e iaceae) alcanzó en e 30 y 60 abundancias ela i as de cie a signi icación (al ededo de un 14% y un 12%). Es e géne o es á compues o po bacilos g amnega i os, ae obios acul a i os, con mo ilidad lagela , no espo ulados, con capacidad de c ecimien o en un amplio ango é mico y en g an di e sidad de sus a os. Ninguna de las especies de es e géne o se incluye en e los pa ógenos alimen a ios; si bien, alguna de ellas (S. ma cescens, especialmen e; en meno medida S. lique aciens) pueden esul a pa ógenas pa a el se humano (no malmen e po in ección nosocomial) (Khanna, Khanna, & Agga wal, 2013). Sin emba go, dis in as especies de Se a ia se han inculado al de e io o de p oduc os pesque os: S. p o eamaculans y S. on icola ue on especies dominan es en el de e io o del ile e de ju el de IV gama (Al a o & He nández, 2013). Es as bac e ias gene an enzimas desca boxilasas que ans o man aminoácidos como la lisina y la o ni ina en poliaminas como la cada e ina y la pu escina, con libe ación de CO2 (De Filippis, y o os, 2013). Una especie ecuen emen e asociada al de e io o de p oduc os pesque os lige amen e conse ados es Se a ia lique aciens; la cual INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 256 p oduce olo es ácidos y amoniacales, a queso y caucho, debido a me aboli os como aminas, ioé e es y alcoholes ( ime ilamina, dime ildisul u o, 2,3-bu anodiol o 2-pen anol) (Jo aud, Le oi, Roy, & Be dagué, 2001). Un géne o de de e io o que man u o abundancias de cie a conside ación en odas las mues as p esu izadas ue Pho obac e ium. Se a a de bacilos ma inos pe enecien es a la amilia Vib ionaceae; son mic oo ganismos g amnega i os, con espi ación anae obia acul a i a y mo ilidad median e lagelos. En e las di e sas especies que componen es e géne o se hallan en e o os Pho obac e ium phospho eum, P. iliopisca ium, P. aquima is, P. kishi anii o P. piscicola (Figge, y o os, 2014). En las mues as p esu izadas de meno in ensidad, p_A (300 MPa, 50 °C, 8’), mos ó en 7 una abundancia ela i a p óxima al 40%, man eniendo abundancias in e io es (en o no al 9%) has a 30. En las mues as some idas a un meno iempo de e ención, p_B (600 MPa, 50 °C, 4’), su mayo abundancia ela i a la p esen ó en 3 (sob e un 25%); con abundancias de meno conside ación has a 45. En las mues as cuya p esu ización se e ec uó a empe a u a ambien e, p_C (600 MPa, 22 °C, 8’), Pho obac e ium no ue desplazado po las bac e ias acidolác icas has a 105; p esen ando abundancias del 19% en 14, o supe io es al 15% en 75. En el a amien o p esu izado de mayo in ensidad, p_D (600 MPa, 50 °C, 8’), dicho géne o alcanzó su máxima abundancia ela i a en 14, con casi un 40%; y an sólo ue comple amen e desplazado po Ae ococcus en 60. Se ha comp obado que, en e las dis in as especies de es e géne o, Pho obac e ium phospho eum es la que más ecuen emen e se asocia al de e io o de p oduc os de i ados de la pesca, an o ma iscos (Go nik, Albala , Macphe son, Bi kbeck, & Neil, 2011), (Hansen, y o os, 2009), como en pescados (Macé, y o os, 2012), p oduciendo olo es indeseables y o as al e aciones o ganolép icas, po la deg adación enzimá ica de aminoácidos (Macé, y o os, 2013). La na u aleza bioluminiscen e de Pho obac e ium phospho eum hace que se INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 257 pueda iden i ica en aga LH (Long&Hamme ) si se obse a en la oscu idad; si bien, es a bioluminiscencia se a enúa o se pie de as unos días de incubación, hecho que di icul a la iden i icación de las células aisladas (Flodgaa d, y o os, 2005); (U banczyk, Fu ukawa, Yamamo o, & Dunlap, 2012). Pese a la al a solubilidad del CO2, an o en lípidos como en agua, p o ocando una disminución de pH (lo que con ie e a es e gas una no able capacidad bac e ios á ica), Pho obac e ium se mues a esis en e a ni eles ele ados de CO2 (Go nik, Albala , Thee hakaew, & Douglas, 2013). Se ha comp obado que Pho obac e ium p oduce una se ie de compues os o gánicos du an e la deg adación de los p oduc os pesque os, como pueden se : diace ilo, ácido acé ico, ace a o de e ilo, alcohol isoamílico, benceno ace aldehído, benzaldehído, isobu i aldehído, iso ale aldehído, isopen anal e isobu anol (Nieminen, Dalgaa d, & Bjö k o h, 2016). Asimismo, se pudo comp oba que es e géne o log ó inhibi el c ecimien o de o as bac e ias de de e io o, como Shewanella pu e aciens y B ocho h ix he mosphac a, en una ma iz de salmón c udo (Mikš-K ajnik, Yoon, Ukuku, & Yuk, 2016). Compa a i amen e, la di e encia más sus ancial en e las dinámicas mic obianas que siguie on las mues as p esu izadas en e a las mues as con ol (es udio de biodi e sidad de BAC_2), esidió en las abundancias ela i as de sus p incipales g upos de de e io o: mien as que en las mues as con ol las amilias Pseudomonadaceae y En e obac e iaceae se mos a on p edominan es, en las mues as p esu izadas dichas amilias p esen a on abundancias ela i as muy bajas. Cie o es que, según se ha indicado, en la mic obio a de las mues as p esu izadas se de ec a on du an e el almacenamien o emp ano di e sos g upos bac e ianos que ambién o maban pa e de las mues as con ol ( al es el caso de géne os como Anoxybacillus o Esche ichia-Shigella). Sin emba go, la mic obio a de las mues as p esu izadas du an e el almacenamien o a dío es u o dominada po dis in as INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 264 lique aciens; especie és a cuyo e ec o de e io an e (en monocul i o) se pe cibía más a díamen e y en meno medida (Jo aud, y o os, 2006). Aunque, en gene al, las bac e ias esponsables del de e io o senso ial se hallan bien iden i icadas, se a a de un enómeno de g an complejidad, ya las in e acciones en e los dis in os g upos bac e ianos condicionan los p oduc os me abólicos esul an es. A menudo se ha conside ado que, en sus a os como el pescado, los géne os acidolác icos e an menos compe i i os (y, po an o, menos de e io an es) que mic oo ganismos g amnega i os como Pseudomonas spp., Pho obac e ium phospho eum o Shewanella pu e aciens (Jø gensen, Huss, & Dalgaa d, 2000); sin emba go, se ha podido comp oba que en p uebas de c ecimien o ealizadas con pescado lige amen e conse ado (salmón ahumado en ío) dis in as especies de Lac obacillus (L. sakei, L. alimen a ius y L. a ciminis) expe imen a on un mayo desa ollo que Se a ia lique aciens, Shewanella pu e aciens, Pho obac e ium phospho eum o B ocho h ix he mosphac a (Jo aud, y o os, 2006). Es udios sob e las ca ac e ís icas del de e io o elacionado con la ac i idad de las bac e ias acidolác icas, sus compues os esponsables y p ecu so es asociados, in o ma on que la e men ación de los ca bohid a os o igina ácidos o gánicos, esponsables de sabo es y olo es ag ios, ácidos y especiados. Géne os como Ca nobac e ium ca abolizan los aminoácidos dando luga a aldehídos y alcoholes; deg adación p o eica que o igina sabo es ama gos. La cis eína y la a ginina pueden me aboliza se en H2S y NH3 espec i amen e, ocasionando olo es sul u osos y amoniacales. Géne os como Leuconos oc y Lac ococcus p oducen a omas a man equilla y o os olo es lác eos, ans o mando el ci a o en diace ilo. O os p oduc os del me abolismo de los géne os acidolác icos he e o e men a i os es el CO2, esul ado de la deg adación de aminoácidos, hid a os de ca bono y ácidos o gánicos (Huss, Jeppesen, Johansen, & G am, 1995). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 265 En e las bac e ias acidolác icas asociadas a p oduc os de i ados de la pesca se hallan habi ualmen e especies como Lac obacillus sakei, Lac obacillus cu a us o Ca nobac e ium mal a oma icum; asimismo, di e sas especies de Leuconos oc y Lac ococcus se inculan con ecuencia a ales p oduc os (F ançoise, 2010). Es as bac e ias llegan a ocasiona un conside able de e io o del pescado (Zhuang, y o os, 2021) como consecuencia de los me aboli os gene ados a pa i de la deg adación de hid a os de ca bono, ácidos o gánicos y aminoácidos (Huss, Jeppesen, Johansen, & G am, 1995); (S oh , Jo aud, Ca dinal, & Le oi, 2001). En es os p ocesos me abólicos, cie os géne os acidolác icos (especialmen e En e ococcus) pueden llega a p oduci aminas biógenas median e la desca boxilación de aminoácidos; hecho que cob a especial ele ancia en p oduc os icos en p o eínas, como es el caso del pescado (Ghanba i & Jami, 2013). A es e espec o hab ía que señala que, según los esul ados que p opo cionó el es udio de di e sidad bac e iana ealizado en el ensayo BAC_2, en las mues as some idas a a amien o hipe bá ico, la mayo ía de las OTU asignadas al géne o Lac obacillus pe enecían a la especie L. sakei; y, po o a pa e, según e leja el epo e g á ico de al es udio, las abundancias ela i as del géne o En e ococcus ue on muy conside ables (G á ico 22) en las mues as some idas a a amien os de meno p esión ( p_A: 300 MPa, 50 °C, 8’) desde 45; mien as que aquellas mues as a las que se aplicó a amien o p esu izado con meno iempo de e ención ( p_B: 600 MPa, 50 °C, 4’), En e ococcus esul ó el géne o p edominan e a pa i de 90. También con o me al e e ido es udio (biodi e sidad en el ensayo BAC_2) se obse a que Ae ococcus ue uno de los géne os acidolác icos p esen es du an e el almacenamien o a dío de las mues as p esu izadas (G á ico 22) . En conc e o, su abundancia ela i a esul ó al amen e mayo i a ia desde 60 en las mues as some idas al a amien o HHP de mayo in ensidad: p_D (600 MPa, 50 °C, 8’); hallándose p esen e en meno medida en el es o de INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 266 mues as p esu izadas. Si bien, no se a a de un géne o de una asidua inculación a las poblaciones mic obianas de ec adas en los p oduc os pesque os, Ae ococcus o ma pa e de la mic obio a habi ual de los peces de agua dulce sanos (Ringø, 2004); y se ha podido aisla en pescados con dis in os ipos de p ocesamien o, como salmón ahumado o bacalao salado (Rod igues, Ho, López-Caballe o, Vaz-Pi es, & Nunes, 2003), o pas as e men adas compues as po pescado y c us áceos (L , y o os, 2020). Se conoce, asimismo, que cie as especies de Ae ococcus esul an pa ógenas pa a los c us áceos: Ae ococcus i idans subsp. homa i es esponsable de la en e medad denominada ga kemia (o en e medad de la cola oja), a ección muy ag esi a que a ec a p incipalmen e a langos as; si bien, puede in ec a a o os c us áceos (como cang ejos y cama ones) que, sin emba go, no desa ollan una en e medad g a e; pudiendo pe manece iable es a bac e ia du an e la gos pe íodos en animales en e mos, los cuales ac úan como ese o io de la in ección (Shields, 2011). También se han documen ado casos en que es a especie se encuen a elacionada con la pa ogénesis de pescados de acuicul u a como la ilapia (O ecoh omis nilo icus) (Ke, y o os, 2012). A pesa de es as e e encias poco amables, el es udio de las especies de Ae ococcus puede albe ga un g an in e és debido a su po encial en la bioconse ación de p oduc os de i ados de la pesca. Se conoce que la cepa SF1044 de Ae ococcus i idans aislada de salmón esco mos ó una excelen e capacidad pa a inhibi el c ecimien o de seis especies de una con as ada ac i idad de e io an e en pescados (Pho obac e ium phospho eum, B ocho h ix he mosphac a, Shewanella bal ica, Se a ia p o eamaculans, Ha nia al ei, Lac obacillus sakei) y de un conocido pa ógeno psic ó ilo (Lis e ia monocy ogenes); dicho es udio no de ec ó p oducción de aminas biógenas, ni de olo es ex años, asociados a la e e ida acción an imic obiana de Ae ococcus i idans (Wie nasz, y o os, 2017). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 267 En i ud de lo cual, y a la is a de las abundancias ela i as que se obse an en las mues as p_D (p óximas al 100% en 75 y 105) en el ensayo BAC_2 (G á ico 22), acaso esul a a uc í e o p o undiza en es a línea de in es igación; a sabe : aisla e iden i ica las especies de Ae ococcus que componían las poblaciones de ales mues as p esu izadas, de e mina su ole ancia a a amien os hipe bá icos, y analiza su posible i ulencia, así como su capacidad de p oduci sus ancias an imic obianas con una po encial aplicación en la conse ación alimen a ia. En cuan o a la escasa a iación del pH de las mues as du an e su almacenamien o e ige ado, dicho compo amien o es consis en e con los esul ados de o os es udios que, po el ipo de a amien os aplicados, gua dan cie a analogía con los ensayos que se han ealizado en es e abajo. En el almacenamien o e ige ado du an e 10 semanas de lomo de salmón SV se obse ó que su pH pe manecía es able en o no a un alo de 6.3 (Díaz, Ga ido, & Bañón, 2011). Un compo amien o simila p esen ó el pH de colas de langos a con a amien os SV y HHP, man eniéndose ela i amen e cons an e al ededo de 6.5 du an e 28 días de almacenamien o (Humaid, Nayya , Bol on, Pe kins, & Skonbe g, 2020). T as 12 semanas de es ocaje e ige ado, el pH del cu y de pescado en elabo ación SV no expe imen ó a iación signi ica i a; pe maneciendo siemp e en alo es p óximos a 5.5 (Shakila, Raj, & Felix, 2012). Va iación más conside able, sin emba go, expe imen ó el lomo de boni o SV, cuyo pH aumen ó de 6 a 6.7 a lo la go de 6 semanas de almacenamien o (Mol, Öz u an, & Cosansu, 2012). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 1 TESIS DOCTORAL 6. CONCLUSIONES Así como el sabio no ambiciona á la ida más p olongada, sino la más in ensa, ampoco escoge á el alimen o más copioso, sino aquel que p opo cione mayo delei e. Epicu o de Samos (260 AC) INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 271 ● Se inaliza con una sucin a enume ación ase i a que p e ende compendia es e abajo: • En el ensayo con judías e des (JUD_1), la in ensidad del a amien o SV (90 °C, 1 h 45’) pe mi ió man ene las concen aciones de ae obios mesó ilos o ales po debajo del lími e de de ección du an e 270 días de almacenamien o e ige ado. Una higienización adicional con HPP esul a supe lua. • En el ensayo p elimina de co de o (COR_1), la in ensidad del a amien o SV (67.5 °C, 8h) man u o las concen aciones de ae obios mesó ilos o ales po debajo del lími e de de ección du an e 30 días de almacenamien o e ige ado; alcanzando 4.54 log UFC a in de iempo de mues eo (60 días). La aplicación de un a amien o HHP (500 MPa, 24 °C, 8’) adicional pe mi ió que ales concen aciones con inua an bajo el umb al de de ección has a in de ensayo (60 días). INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 272 • El segundo ensayo de co de o (COR_2), con mayo in ensidad del a amien o SV (65 °C, 24h) ue su icien e pa a que las concen aciones de ae obios mesó ilos o ales no ebasa an el lími e de de ección du an e 270 días de almacenamien o e ige ado. También en es e caso, la aplicación adicional de a amien os HHP se e idencia on innecesa ios. • En el ensayo p elimina con bacalao (BAC_1), con una empe a u a de a amien o SV (57.1 °C, 30’) po debajo del umb al é mico de segu idad, se de ec ó p oli e ación mic obiana (ae obios mesó ilos) en e los 14 y 30 días de almacenamien o e ige ado; con una concen ación supe io a 5 log UFC en 45. La aplicación adicional de un a amien o HHP (500 MPa, 24 °C, 8’) pe mi ió que la concen ación de ae obios mesó ilos o ales pe manecie a bajo los lími es de de ección du an e 45 días de almacenamien o en e ige ación. • El segundo ensayo con bacalao (BAC_2), de meno in ensidad SV (52 °C, 20’) que el caso p eceden e, e idenció una impo an e educción de su capacidad higienizan e; de ec ándose c ecimien o mic obiano desde los p ime os días de almacenamien o e ige ado. La aplicación adicional de a amien os hipe bá icos con pa ame izaciones di e en es: p esión e ec i a (300 o 600 MPa), empe a u a de la cáma a de p esu ización (22 o 50 °C) y iempo de e ención (4 u 8’), mos ó una e icacia a iable según in ensidad del a amien o. Sólo los a amien os HHP a 600 MPa pe mi ie on un almacenamien o e ige ado supe io a 30 días (en é minos de ida ú il). La combinación que o eció mejo es esul ados mic obiológicos ue, como e a p esumible, aquella que maximizaba cada uno de los pa áme os de a amien o de p esu ización: 600 MPa, 50 °C, 8’. • En cuan o a la in luencia ela i a de es os pa áme os (P, T, ) sob e la e icacia higienizan e del a amien o, se cons a ó que la educción del iempo de e ención ( ) u o INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 273 meno ascendencia en la inhibición mic obiana que disminución de la empe a u a de la cáma a (T). • En el es udio de di e sidad bac e iana ealizado en el ensayo BAC_2 se comp obó que P o eobac e ia (Pseudomonado a) ue el g upo p edominan e en las mues as SV (con ol). P oduciéndose du an e el almacenamien o una sucesión mic obiana de las amilias Pseudomonadaceae (Pseudomonas) y En e obac e iaceae. Fi micu es (Bacillo a) es u o ep esen ado, p incipalmen e, po Anoxybacillus en las e apas iniciales, y po Ca nobac e ium en las e apas inales. En las mues as con p esu ización adicional se obse an di e encias conside ables espec o al con ol no p esu izado. Tales di e encias esul an más acusadas a pa i del día 30 de almacenamien o; siendo Fi micu es (Bacillo a) el g upo p edominan e en la mayo ía de los casos, con Ae ococcus y En e ococcus como géne os p incipales (según a amien o HPP aplicado). Resul ados que con ibuyen a una mejo comp ensión de la in luencia de los dis in os a amien os sob e la mic obio a al e an e que se desa olla du an e la e apa de almacenamien o; mic obio a que, en de ini i a, condiciona la ida ú il del p oduc o inal. • En cuan o a la segu idad de la cocción SV, se pod ía a i ma que se a a de una écnica bas an e segu a siemp e que la in ensidad del a amien o en añe cie o g ado de pas eu ización del p oduc o (cocciones indi ec as). Así se ha e idenciado en los ensayos ealizados con judías y co de o. Sin emba go, a medida que dec ece la in ensidad del a amien o SV la segu idad del alimen o se p eca iza has a con e i se en un aza de pelig osidad c ecien e. P ueba de ello se iene en el con ol del ensayo BAC_2 (52 °C, 20’): una ma e ia p ima de acep able escu a, una cuidadosa p eelabo ación, y una cocción SV bas an e po debajo del umb al INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 280 B oekae , K., Heynd ickx, M., He man, L., De lieghe e, F., & Vlaemynck, G. (2013). Molecula iden i ica ion o he mic obio a o peeled and unpeeled b own sh imp (C angon c angon) du ing s o age on ice and a 7.5 °C. Food Mic obiology, 36(2), 123-134. doi:10.1016/j. m.2013.04.009 B oekae , K., Noseda, B., Heynd ickx, M., Vlaemynck, G., & De lieghe e, F. (2013). Vola ile compounds associa ed wi h Psych obac e spp. and Pseudoal e omonas spp., he dominan mic obio a o b own sh imp (C angon c angon) du ing ae obic s o age. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 166(3), 487-493. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2013.08.013 Callahan, B. J., McMu die, P. J., Rosen, M. J., Han, A. W., Johnson, A. J., & Holmes, S. P. (2016). DADA2: High- esolu ion sample in e ence om Illumina amplicon da a. Na u e Me hods, 13, 581–583. doi:10.1038/nme h.3869 Calliauw, F., De Mulde , T., B oekae , K., Vlaemynck, G., Michiels, C., & Heynd ick, M. (2016). Assessmen h oughou a whole ishing yea o he dominan mic obio a o peeled b own sh imp (C angon c angon) s o ed o 7 days unde modi ied a mosphe e packaging a 4 °C wi hou p ese a i es. Food Mic obiology, 54, 60-71. doi:10.1016/j. m.2015.10.016 Cama go Kni sch, M., Al es dos San os, C., Ma ins de Oli ei a, A. A., & Vessoni Penna, T. C. (2010). Ohmic hea ing: a e iew. Food Science & Technology, 21, 436-441. doi:10.1016/j. i s.2010.06.003 Capo aso, J. G., Laube , C. L., Wal e s, W. A., Be g-Lyons, D., Lozupone, C. A., Tu nbaugh, P. J., & Knigh , R. (2011). Global pa e ns o 16S RNA di e si y a a dep h o millions o sequences pe sample. P oceedings o he Na ional Academy o Sciences, 108(Supplemen _1), 4516–4522. doi:10.1073/pnas.1000080107 Ca acuel Ga cía, Á. M. (2008). Técnicas de cocción saludables aplicables a la alimen ación medi e ánea. Anales de la Real Academia de Ciencias Ve e ina ias de Andalucía O ien al, 21, 171-180. ISSN: 1130-2534. Ob enido de h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=3327141 Cá denas-Mazón, N., Ce allos-He mida, C., Salaza -Yacelga, J., Rome o-Machado, E., Gallegos-Mu illo, P., & Cáce es-Mena, M. (2018). Uso de p uebas a ec i as, disc imina o ias y desc ip i as de e aluación senso ial en el campo gas onómico. Dominio de las Ciencias, 4(3), 253-263. doi:10.23857/dc. 4i3.807 Casabu i, A., Di Ma ino, V., E colini, D., & Villani, F. (2015). An imic obial ac i i y o My us communis L. wa e -e hanol ex ac agains mea spoilage s ains o B ocho h ix he mosphac a and Pseudomonas agi in i o and in mea . Annals o Mic obiology, 65(2), 841-850. doi:10.1007/s13213-014-0925-9 CCAES. (2013). In o me de si uación y e aluación del iesgo de la u alemia en España. Cen o de coo dinación de ale as y eme gencias sani a ias. Mad id: Di ección gene al de salud pública y sanidad ex e io . Minis e io de sanidad. Ob enido de h ps://www.mscbs.gob.es/ca/p o esionales/saludPublica/ccayes/analisisi uacion/in oSi ua.h m Ce inkaya, E., Joseph, S., Ayhan, K., & Fo sy he, S. J. (2013). Compa ison o me hods o he mic obiological iden i ica ion and p o iling o C onobac e species om ing edien s used in he p epa a ion o in an o mula. Molecula and Cellula P obes, 27(1), 60–64. doi:10.1016/j.mcp.2012.10.003 Chak abo y, S., Kaushik, N., Rao, P. S., & Mish a, H. N. (2014). High‐p essu e inac i a ion o enzymes: a e iew on i s ecen applica ions on ui pu ees and juices. Comp ehensi e Re iews in Food Science and Food Sa e y, 13(1), 578-596. doi:10.1111/1541-4337.12071 Chand aseka an, S., Ramana han, S., & Basak, T. (2013). Mic owa e ood p ocessing—A e iew. Food Resea ch In e na ional, 52, 243–261. doi:10.1016/j. ood es.2013.02.033 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 281 Ch is ensen, I., Gun ig, A., Tø ng en, M. A., Aaslyng, M. D., Knøchel, S., & Ch is ensen, M. (2012). Senso y cha ac e is ics o mea cooked o p olonged imes a low empe a u e. Mea Science, 90(2), 485-489. doi:10.1016/j.mea sci.2011.09.012 Ch is ensen, L., E bje g, P., Løje, H., Risbo, J., an den Be g, F. W., & Ch is ensen, M. (2013). Rela ionship be ween mea oughness and p ope ies o connec i e issue om cows and young bulls hea ea ed a low empe a u es o p olonged imes. Mea Science, 93(4), 787–795. doi:10.1016/j.mea sci.2012.12.001 Chu chill, R., Lee, H., & Hall, J. (2006). De ec ion o Lis e ia monocy ogenes and he oxin lis e iolysin O in ood. Jou nal o Mic obiological Me hods, 64(2), 141–170. doi:10.1016/j.mime .2005.10.007 CNE: Ins i u o de salud Ca los III. (2013). P o ocolos de la ed nacional de igilancia epidemiológica. En Cen o nacional de epidemiología (CNE) (Ed.). Mad id: Red nacional de igilancia epidemiológica. NIPO: 725-14-01-05. Condalab. (2021a). Aga Bai d Pa ke . Ca álogo Condalab: Ficha Técnica. Ob enido de h ps://www.condalab.com/in /es/medios-de-cul i o-deshid a ados/1793-14890-base-de- aga -bai d-pa ke -iso.h ml Condalab. (2021b). Suplemen o emulsión de yema de hue o y elu i o. Ca álogo Condalab: Ficha Técnica. Ob enido de h ps://www.condalab.com/in /es/suplemen os/1772-14891-emulsion- yema-de-hue o- elu i o.h ml Condón, S., Mañas, P., & Ceb ián, G. (2011). Mano he mosonica ion o mic obial inac i a ion. En H. Feng, G. Ba bosa-Cano as, & J. Weiss (Edi s.), Ul asound echnologies o ood and biop ocessing. Food Enginee ing Se ies (págs. 287-319). New Yo k: Sp inge Science. ISBN: 978- 1-4419-7471-6. Co onel, P., Simuno ic, J., Sandeep, K. P., & Kuma , P. (2008). Dielec ic p ope ies o pumpable ood ma e ials a 915 MHz. In e na ional Jou nal o Food P ope ies, 11(3), 508-518. doi:10.1080/10942910701472755 Co és-Sánchez, A., Díaz-Ramí ez, M., & Salgado-C uz, M. (2017). Bacillus ce eus: Alimen os, salud y bio ecnología. Ag op oduc i idad, 10(10), 3-9. ISSN: 2448-7546. Cza nowska-Kujawska, M., D aszanowska, A., Ch ós , M., & S a owicz, M. (2023). The e ec o sous- ide p ocessing ime on chemical and senso y p ope ies o b occoli, g een beans and bee oo s. Applied Sciences, 13, 4086. doi:10.3390/app13074086 Dalgaa d, P., Vancanney , M., Eu as Vilal a, N., Swings, J., F uekilde, P., & Leisne , J. J. (2003). Iden i ica ion o lac ic acid bac e ia om spoilage associa ions o cooked and b ined sh imps s o ed unde modi ied a mosphe e be ween 0 deg ees C and 25 deg ees C. Jou nal o Applied Mic obiology, 94(1), 80-89. doi:10.1046/j.1365-2672.2003.01806.x Da yaei, H., Youse , A. E., & Balasub amaniam, V. M. (2016). Mic obiological aspec s o high-p essu e p ocessing o ood: inac i a ion o mic obial ege a i e cells and spo es. En V. Balasub amaniam, G. Ba bosa-Cáno as, & H. Lelie eld (Edi s.), High p essu e p ocessing o ood. Food Enginee ing Se ies (págs. 271-294). New Yo k: Sp inge science. ISBN: 978-1-4939-3233-7. Das, I., & Das, S. K. (2014). In a ed in ood p ese a ion and p ocessing. En S. Bha acha ya (Ed.), Con en ional and ad anced ood p ocessing echnologies (págs. 471-500). Hoboken: John Wiley & sons. ISBN: 9781118406328. De Filippis, F., Pennacchia, C., Di Pasqua, R., Fio e, A., Fogliano, V., Villani, F., & E colini, D. (2013). Deca boxylase gene exp ession and cada e ine and pu escine p oduc ion by Se a ia p o eamaculans in i o and in bee . In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 165(3), 332– 338. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2013.05.021 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 282 Dekic, S., Jasna, H., Van Wilpe, E., Ven e , C., & Goic-Ba isic, I. (2019). Su i al o eme ging pa hogen Acine obac e baumannii in wa e en i onmen exposed o di e en oxygen condi ions. Wa e Science and Technology, 80(8), 1581–1590. doi:10.2166/ws .2019.408 Del Olmo, A., Picón, A., & Núñez, M. (2020). P ese a ion o i e edible seaweeds by high p essu e p ocessing: e ec on mic obio a, shel li e, colou , ex u e and an ioxidan capaci y. Algal Resea ch, 49(1), 1-8. doi:10.1016/j.algal.2020.101938 Del Valle, A. (2016). Südpack. Ma e iales polimé icos lexibles y ígidos empleados en el en asado de alimen os. Guía en ase. (Cen o ecnológico Ainia, Ed.) Ob enido de h p://en ases- ba e a.guiaen ase.com/a iculos-packaging-inno acion/ Dellaglio, F., De Roissa , H., To iani, S., Cu k, M. C., & Janssens, D. (1994). Taxonomie, mé abolisme, c oissance e géné ique des bac é ies lac iques. En H. Roissa , & F. M. Luque (Edi s.), Bac e ies Lac iques (pág. 25e116). Lo ica, U iage, F ance. ISBN: 978-2-294-02131-2 Di Clemen e, E., He nández Mogollón, J. M., & López-Guzmán, T. (2014). La gas onomía como pa imonio cul u al y mo o del desa ollo u ís ico: Un análisis DAFO pa a Ex emadu a. Tejuelo: Didác ica de la Lengua y la Li e a u a. Educación, 9(Ex a: I Cong eso in e nacional sob e educación y socialización del pa imonio en el medio u al), 817-833. ISSN-e: 1988-8430. Ob enido de h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=5385975 Di Pillo, F., & So omayo , G. (2017). Campylobac e jejuni y Campylobac e coli en ca ne de a es de co al. Pe il de iesgo. Agencia chilena pa a la inocuidad y calidad alimen a ia (ACHIPIA), 1(1), 1-88. Ob enido de h ps://www.achipia.gob.cl/inicio/p ensa-y-publicaciones/e aluaciones-de- iesgo/ Díaz, P., Ga ido, M. D., & Bañón, S. (2011). Spoilage o sous ide cooked salmon (Salmo sala ) s o ed unde e ige a ion. Food Science and Technology In e na ional, 17(1), 31-37. doi:10.1177/1082013210368744 Didimo Imazaki, P. H., Tahi i, A., Bap is a Rod igues, A. L., Taminiau, B., Neze , C., Daube, G., & Clinqua , A. (2012). Viandes bo ines à longue du ée de conse a ion condi ionnées sous ide: isolemen e ca ac é isa ion de souches de Ca nobac e ium. 14èmes Jou nées Sciences du Muscle e Technologies des Viandes. Caen, F ance. h ps://hdl.handle.ne /2268/136766 Dielh, J. F. (2002). Food i adia ion: pas , p esen and u u e. Radia ion Physics and Chemis y, 63(3-6), 211-215. doi:10.1016/S0969-806X(01)00622-3 Di ección Gene al de Salud y Segu idad Alimen a ia (Comisión Eu opea). (2018). Documen o de o ien ación sob e la aplicación de de e minadas disposiciones del Reglamen o (CE) nº 852/2004 ela i o a la higiene de los p oduc os alimen icios. Ob enido de h ps://ec.eu opa.eu/ ood/si es/ ood/ iles/sa e y/docs/biosa e y_ h_legis_guidance_ eg- 2004-852_es.pd Dodge, A. G., Richman, J. E., Johnson, G., & Wacke , L. P. (2006). Me abolism o hioamides by Rals onia picke ii TA. Applied and En i onmen al Mic obiology, 72(12), 7468–7476. doi:10.1128/AEM.01421-06 Dolas, R., Sa a anan, C., & Pal Kau , B. (2019). Eme gence and e a o ul asonic’s in ui juice p ese a ion: a e iew. Ul asonics Sonochemis y. Ad ance online publica ion, 58. doi:10.1016/j.ul sonch.2019.05.026 Domínguez-He nández, E., Salase iciene, A., & E bje g, P. (2018). Low- empe a u e long- ime cooking o mea : Ea ing quali y and unde lying mechanisms. Mea Science, 143, 104-113. doi:10.1016/j.mea sci.2018.04.032 Do onso o, I., & To oba, L. (2007). Mic obiología de la ube culosis. Anales del Sis ema Sani a io de Na a a, 30(supl.2), 67-85. ISSN: 1137-6627. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 283 D osinos, E. H., & Nychas, G. E. (1996). B ocho h ix he mosphac a, a dominan mic oo ganism in Medi e anean esh ish (Spa us au a a) s o ed unde modi ied a mosphe e. I alian Jou nal o Food Science, 8, 323-329. ISSN: 1120-1770 . Du es, F., Co e, C., Le oi, F., Dousse , X., & Boya al, P. (1999). Inhibi ion o Lis e ia monocy ogenes by in si u p oduced and semipu i ied bac e iocins o Ca nobac e ium spp. on acuum-packed, e ige a ed cold-smoked salmon. Jou nal o Food P o ec ion, 62, 1394 e1403. EFSA & ECDC. (2021). The Eu opean Union one heal h 2019 zoonoses epo . EFSA Jou nal. Eu opean ood sa e y au ho i y and eu opean cen e o disease p e en ion and con ol, 19(2), 1-286. doi:10.2903/j.e sa.2021.6406 EFSA. (2005). Clos idium spp in oods u s. EFSA jou nal. Scien i ic opinion. Panel on biological haza ds (BIOHAZ), 199(1), 1-65. doi:10.2903/j.e sa.2005.199 EFSA. (2010). Scien i ic opinion on Q e e . EFSA jou nal. Scien i ic opinion. Panel on biological haza ds (BIOHAZ), 8(5), 1-114. doi:10.2903/j.e sa.2010.1595 EFSA. (2016). Risks o public heal h ela ed o he p esence o Bacillus ce eus and o he Bacillus spp. including Bacillus hu ingiensis in oods u s. EFSA jou nal. Scien i ic opinion. Panel on biological haza ds (BIOHAZ), 14(7), 1-93. doi:10.2903/j.e sa.2016.4524 Ege on, S., Cullo y, S., Whooley, J., S an on, C., & Ross, R. P. (2018). The gu mic obio a o ma ine ish. F on ie s in Mic obiology, 9(873). doi:10.3389/ micb.2018.00873 Ehlbeck, J., Schnabel, U., Polak, M., Win e , J., on Woed ke, T., B andenbu g, R., & Wel mann, K. (2011). Low empe a u e a mosphe ic p essu e plasma sou ces o mic obial decon amina ion. Jou nal o Physics D: Applied Physics, 44(1), 1-18. doi:10.1088/0022-3727/44/1/013002 ELIKA. (2013). Ye sinia en e ocoli ica. Fichas de pelig os biológicos. Fundación asca pa a la segu idad ag oalimen a ia (ELIKA). Ob enido de h p://www.elika.ne /da os/pd s_ag upados/Documen o97/9.Ye sinia.pd Elizaquí el, P., Sánchez, G., & Azna , R. (2012). Quan i a i e de ec ion o iable oodbo ne E. coli O157:H7, Lis e ia monocy ogenes and Salmonella in esh-cu ege ables combining p opidium monoazide and eal- ime PCR. Food Con ol, 25, Issue 2, 704-708. doi:10.1016/j. oodcon .2011.12.003 E doğdu, F., Uya , R., & Palazoğlu, T. K. (2010). Expe imen al compa ison o na u al con ec ion and conduc ion hea ans e . Jou nal o Food P ocess Enginee ing, 33(s1), 85-100. doi:10.1111/j.1745-4530.2008.00309.x Escoba He nández, A., Má quez Ca dozo, C. J., Res epo Flo es, C. E., Cano Salaza , J. A., & Pa iño Gómez, J. H. (2014). Aplicación de a amien o é mico, ecub imien o comes ible y baño químico como a amien os poscosecha pa a la cose ación de ho alizas mínimamen e p ocesadas. Ag oindus ia, 63(1), págs. 1-12. doi:10.15446/acag. 63n1.40149 Esco ie , G. A. (1989). Mi cocina. Ba celona: Ga iga. ISBN: 84-7079-101-X. Escude o Ál a ez, E., & Gónzalez Sánchez, P. (2006). La ib a die é ica. Nu ición hospi ala ia, 21(2), 61- 72. ISSN: 1699-5198. Fall, P. A., Le oi, F., Ca dinal, M., Che alie , F., & Pile , M. (2010). Inhibi ion o B ocho h ix he mosphac a and senso y imp o emen o opical peeled cooked sh imp by Lac ococcus piscium CNCM I- 4031. Le e s in Applied Mic obiology, 50(4), 357-361. doi:10.1111/j.1472-765X.2010.02801.x Fall, P. A., Pile , M. F., Leduc, F., Ca dinal, M., Du los, G., Gué in, C., & Le oi, F. (2012). Senso y and physicochemical e olu ion o opical cooked peeled sh imp inocula ed by B ocho h ix he mosphac a and Lac ococcus piscium CNCM I-4031 du ing s o age a 8°C. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 152(3), 82-90. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2011.07.015 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 284 Falowo, A. B., Muchenje, V., & Hugo, A. (2017). E ec o sous- ide echnique on a y acid and mine al composi ions o bee and li e om Bonsma a and non-desc ip ca le. Annals o Animal Science, 17(2), 565-580. doi:10.1515/aoas-2016-0078 Fa kas, J. (2007). Physical me hods o ood p ese a ion. En L. R. Beucha , & M. P. Doyle (Edi s.), Food mic obiology: undamen als and on ie s (3ª ed., págs. 685–712.). Washing on DC: ASM P ess. ISBN: 9781555814076. Fe nández-Molina, J. J., Ba bosa-Cáno as, G. V., & Swanson, B. G. (2001). Tecnologías eme gen es pa a la conse ación de alimen os sin calo . A bo , 168(661), 155-170. Consejo Supe io de In es igaciones Cien í icas. doi:10.3989/a bo .2001.i661 Fe a i, A. (2017). Fluid dynamics o acous ic and hyd odynamic ca i a ion in hyd aulic powe sys ems. P oceedings o he Royal Socie y. Ma hema ical, Physical and Enginee ing Science, 473(2199), 1-32. doi:10.1098/ spa.2016.0345 Fidan, H., Esa beyoglu, T., Sima , V., T i , M., Tabanelli, G., Kos ka, T., & Özogul, F. (2022). Recen de elopmen s o lac ic acid bac e ia and hei me aboli es on oodbo ne pa hogens and spoilage bac e ia: Fac s and gaps. Food Bioscience. 47,101741. doi:10.1016/j. bio.2022.101741 Figge, M. J., Cleenwe ck, I., an Uijen, A., De Vos, P., Huys, G., & Robe son, L. (2014). Pho obac e ium piscicola sp. no ., isola ed om ma ine ish and spoiled packed cod. Sys ema ic and Applied Mic obiology, 37(5), 329-335. doi:10.1016/j.syapm.2014.05.003 Fil enbo g, O., F is ad, J. C., & Th ane, U. (1996). Moulds in ood spoilage. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 33, 85-102. doi:10.1016/0168-1605(96)01153-1 Flodgaa d, L. R., Dalgaa d, P., Ande sen, J. B., Nielsen, K. F., Gi sko , M., & G am, L. (2005). Nonbioluminescen s ains o Pho obac e ium phospho eum p oduce he cell- o-cell communica ion signal N-(3-Hyd oxyoc anoyl)homose ine lac one. Applied and E i onmen al Mic obiology, 71(4), 2113-2120. doi:10.1128/AEM.71.4.2113-2120.2005 Flo kiewicz, A., Socha, R., Filipiak-Flo kiewicz, A., & Topolska, K. (2018). Sous- ide echnique as an al e na i e o adi ional cooking me hods in he con ex o an ioxidan p ope ies o B assica ege ables. Jou nal o he Science o Food and Ag icul u e, 99, 173–182. doi:10.1002/js a.9158 F ançoise, L. (2010). Occu ence and ole o lac ic acid bac e ia in sea ood p oduc s. Food Mic obiology, 27(6), 698-709. doi:10.1016/j. m.2010.05.016 F anze i, L., Sca pellini, M., Mo a, M., & Galli, A. (2003). Ca nobac e ium spp. in sea ood packaged in modi ied a mosphe e. Annals o Mic obiology, 53(2), 189-198. ISSN: 1590-4261. F ee , E., & Cas o-A ce, R. (2001). B ucella: una bac e ia i ulen a ca en e de los ac o es de i ulencia clásicos. Re is a Cos a icense de Ciencias Médicas, 22(1-2), 73-82. ISSN: 0253-2948. Fus é-Fo né, F. (2016). Los paisajes de la cul u a: la gas onomía y el pa imonio culina io. Dixi , 1(24), 4-16. ISSN: 0797-3691. Ob enido de h p://www.scielo.edu.uy/scielo.php?sc ip =sci_a ex &pid=S0797- 36912016000100001&lng=es& lng=es Gál ez del Pos igo Ruiz, A., Ab iouel, H., Lucas López, R., & Ben Oma , N. (2007). Bac e iocin-based s a egies o ood biop ese a ion. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 120, 51-70. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2007.06.001 Gao, S., Lewis, G., & Hema , Y. (2016). Ul asonic inac i a ion o mic oo ganisms. En M. Ronnie Luo (Ed.), Encyclopedia o colo science and echnology. Handbook o ul asonics and sonochemis y. Singapo e: Sp inge Re e ence. ISBN: 978-981-287-277-7. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 285 Ga cés-Rimón, M., Sando al, M., Molina, E., López-Fandiño, R., & Miguel, M. (2016). Egg p o ein hyd olysa es: New culina y ex u es. In e na ional Jou nal o Gas onomy and Food Science, 3, 17–22. doi:10.1016/j.ijg s.2015.04.001 Ga cía Iglesias, E., Gago Cabezas, L., & Fe nández Nue o, J. L. (2006). Tecnologías de en asado en a mós e a p o ec o a. In o me de igilancia ecnológica, 3. Fundación pa a el conocimien o mad i+d, Conseje ía de ciencia, uni e sidades e in es igación de la comunidad de Mad id. Ob enido de h ps://www.mad imasd.o g/ undacion/publicaciones-mad id/in o mes- igilancia- ecnologica Ga cía-Masedo Fe nández, S., Ga cía, J., Sáez-Nie o, J. A., & O den, B. (2019). Bac e iemia nosocomial po Cup ia idus pauculus en pacien e con coli is ulce osa. En e medades In ecciosas y Mic obiología Clínica, 37(10), 677-678. doi:10.1016/j.eimc.2018.09.011 Ga cía-Mosqueda, C. B., Ce ón-Ga cía, A., Salas A aiza, M. D., & Sosa-Mo ales, M. E. (2016). Uso de adio ecuencia como al e na i a e icaz pa a la desin es ación pos cosecha: una e isión pa a alimen os secos. Vi ae, 23(1), 46-50. Uni e sidad de An ioquia. e-ISSN: 21452660. Ga cía-Sego ia, P., And és-Bello, A., & Ma ínez-Monzó, J. (2008). Tex u al p ope ies o po a oes (Solanum ube osum L., c . Monalisa) as a ec ed by di e en cooking p ocesses. Jou nal o Food Enginee ing, 88(1), 28–35. doi:10.1016/j.j oodeng.2007.12.001 Gayán, E., To es, J., & Pa edes-Sabya, D. (2012). Hu dle app oach o inc ease he mic obial inac i a ion by high p essu e p ocessing: e ec o essen ial oils. Food Enginee ing Re iews, 4(3), 141–148. doi:10.1007/s12393-012-9055-y Gennadios, A., Hanna, M. A., & Ku h, L. B. (1997). Applica ion o edible coa ings on mea s, poul y and sea oods: a e iew. LWT-Food Science and Technology, 30(4), 337-350. doi:10.1006/ s l.1996.0202 Ge lach, D., Allebo n, N., Baa s, A., Delgado, a., Delgado, A., Mo i z, J., & Kno , D. (2008). Nume ical simula ions o pulsed elec ic ields o ood p ese a ion: a e iew. Inno a i e Food Science & Eme ging Technologies, 9(4), 408-417. doi:10.1016/j.i se .2008.02.001 Gha oo , K., Ga ahian, M., Ma szałek, K., Ba ba, F. J., Xia, Q., & Denoya, G. I. (2020). An o e iew o he po en ial applica ions based on HPP mechanism. En F. J. Ba ba, C. Tonello-Samson, E. Pué olas, & M. La illa (Edi s.), P esen and u u e o high p essu e p ocessing (págs. 3-11). Else ie . ISBN: 9780128164051 Ghanba i, M., & Jami, M. (2013). Lac ic acid bac e ia and hei bac e iocins: a p omising app oach o sea ood biop ese a ion. En M. Kongo (Ed.), Lac ic acid bac e ia. R & D o ood, heal h and li es ock pu poses. Selec ion o Lac obacillus species om in es inal mic obio a o ish o hei po en ial use as biop ese a i es (págs. 381-404). InTech Publica ion. doi:10.5772/50705 Gomes da Sil a, M. F., Machado Sousa, P. H., Figuei edo, R. W., Gou eia, S. T., & Se e ino Lima, J. S. (2019). Cooking e ec s on bioac i e compounds and senso y accep abili y in pumpkin (Cucu bi a moscha a c . Lei e). Re is a Ciencia Ag onomica, 50, 394–401. doi:10.5935/1806- 6690.20190047 Gómez, B., Muneka a, P. E., Ba ba, F. J., Pin o, C. A., Sa ai a, J. A., & Lo enzo, J. M. (2021). In luence o high-p essu e p ocessing on he nu i ional changes o ea ed oods. En K. Knoe ze , & K. Mu hukuma appan (Edi s.), Inno a i e ood p ocessing echnologies: a comp ehensi e e iew (Vol. 1, págs. 74-86). Else ie . ISBN: 9780128157824. Gómez, M., Ábalos, R., Lencina, M., B ossa d, M., Aizaga, M., Co ea, S., & Bello, F. (2019). Diseño de pla os egionales lis os pa a consumi op imizados en su pe il nu icional. Ciencia, docencia y ecnología. Suplemen o, 9(9), 192-225. ISSN: 2250-4559. INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 286 Gómez, P., Wel i-Chanes, J. S., & Alzamo a, S. M. (2011). Hu dle echnology in ui p ocessing. Annual Re iew o Food Science and Technology, 2, 447-465. doi:10.1146/annu e - ood-022510-133619 Gonnella, M., Du an e, M., Ca e o, S., D’Impe io, M., & Renna, M. (2018). Quali y assessmen o eady- o-ea aspa agus spea s as a ec ed by con en ional and sous- ide cooking me hods. LWT-Food Science and Technology, 92, 161–168. doi:10.1016/j.lw .2018.02.017 González, C. J., Encinas, J. P., Ga cıa-López, M. L., & O e o, A. (2000). Cha ac e iza ion and iden i ica ion o lac ic acid bac e ia om eshwa e ishes. Food Mic obiology, 17(4), 383-391. doi:10.1006/ mic.1999.0330 González-Angulo, M., Se men -Mo eno, V., Quei ós, R. P., & Tonello-Samson, C. (2021). Food and be e age comme cial applica ions o high p essu e p ocessing. En K. Knoe ze , & K. Mu hukuma appan (Edi s.), Inno a i e ood p ocessing echnologies: a comp ehensi e e iew (Vol. 1, págs. 39-73). Else ie . ISBN: 9780128157824. Go nik, S. G., Albala , A., Macphe son, H., Bi kbeck, H., & Neil, D. M. (2011). The e ec o empe a u e on he bac e ial load and mic obial composi ion in No way lobs e (Neph ops no egicus) ail mea du ing s o age. Jou nal o Applied Mic obiology, 111(3), 582-592. doi:10.1111/j.1365- 2672.2011.05081.x Go nik, S. G., Albala , A., Thee hakaew, C., & Douglas, M. N. (2013). Shel li e ex ension o whole No way lobs e Neph ops no egicus using modi ied a mosphe e packaging. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 167(3), 369-377. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2013.10.002 G aham, A. F., Mason, D. R., Maxwell, F. J., & Peck, M. W. (1997). E ec o pH and NaCl on g ow h om spo es o non-p o eoly ic Clos idium bo ulinum empe a u e. Le e s in Applied Mic obiology, 24(2), 95-100. doi:10.1046/j.1472-765x.1997.00348.x G am, L. (1991). Inhibi ion o mesophilic spoilage Ae omonas spp. on ish by sal , po assium so ba e, liquid smoke, and chilling. Jou nal o Food P o ec ion, 54(6), 436-442. doi:10.4315/0362-028X- 54.6.436 G am, L., & Dalgaa d, P. (2002). Fish spoilage bac e ia: p oblems and solu ions. Cu en Opinion in Bio echnology, 13(3), 262-266. doi:10.1016/s0958-1669(02)00309-9 G ande Bu gos, M. J., Cobo Molinos, A., Gál ez del Pos igo Ruiz, A., & Pé ez Pulido, R. (2015). Mejo a de la segu idad y la ida ú il de alimen os de o igen ege al median e mé odos biológicos. Anales de la Real Academia de Ciencias Ve e ina ias de Andalucía O ien al, 28, 179-192. ISSN: 1130- 2534. Ob enido de h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=6282933 G igelmo-Miguel, N., Soli a‐Fo uny, R., Ba bosa-Cáno as, G. V., & Ma in-Belloso, O. (2011). Use o oscilla ing magne ic ields in ood p ese a ion. En H. Q. Zhang, G. V. Ba bosa‐Cáno as, V. M. Balasub amaniam, C. Pa ick Dunne, D. F. Fa kas, & J. T. Yuan (Edi s.), Non he mal p ocessing echnologies o ood (págs. 222-235). Hoboken: Blackwell Publishing. ISBN: 9780813816685. Guamis López, B., & López Pedemon e, T. (2010). Homogenización a al as p esiones: ecnología y aplicaciones. En Uni e sidad de Bu gos, & Ins i u o Tomás Pascual Sanz (Edi s.), Nue as ecnologías en la conse ación y ans o mación de los alimen os (págs. 81-91). Mad id: IMC. ISBN: 978-84-92681-14-3. Gue e o Lega e a, I., Rosmini Ga ma, M. R., & A men a López, R. E. (2018). U ilización de pescados y ma iscos: Tecnologías e inno ación. Capí ulo 1: Los componen es químicos de los p oduc os pesque os, pp. 11-12. Beau Bassin: Edi o ial Académica Española. ISBN: 9786202139588. Gue e o-Bel án, J. A., & Ba bosa-Cáno as, G. V. (2004). Ad an ages and limi a ions on p ocessing oods by UV ligh . Food Science and Technology In e na ional, 10(3), 137-147. doi:10.1177/1082013204044359 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 287 Guignon, B. (2011). Al as p esiones en ecnología de alimen os. En Ma e ia a al a p esión: undamen os y aplicaciones (págs. 441-457). O iedo: Ediciones de la uni e sidad de O iedo. ISBN: 978-84- 8317-877-5. Gu le , J. B., Ko nacki, J. D., & Beucha , L. R. (2005). En e obac e sakazakii: a coli o m o inc eased conce n o in an heal h. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 104(1), 1-34. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2005.02.013 Hall, C. M., & Sha ples, L. (2003). The consump ion o expe iences o he expe ience o consump ion? An in oduc ion o he ou ism o as e. Food ou ism a ound he wo ld: de elopmen , managemen and ma ke s, 1-24. doi:10.1016/B978-0-7506-5503-3.50004-X Hansen, A. A., Mø kø e, T., Rudi, K., Rødbo en, M., Bje ke, F., & Eie, T. (2009). Quali y changes o p e igo ille ed A lan ic salmon (Salmo sala L.) packaged in modi ied a mosphe e using CO2 emi e , adi ional MAP, and acuum. Jou nal o Food Science, 74(6), 242-249. doi:10.1111/j.1750-3841.2009.01233.x Heinz, V., & Buckow, R. (2009). Food p ese a ion by high p essu e. Jou nal ü Ve b auche schu z und Lebensmi elsiche hei , 5(1), 73–81. doi:10.1007/s00003-009-0311-x Helle , H. M., To o a, G., & Bu ge , H. (1990). Pseudomonas pu e aciens bac e emia associa ed wi h shell ish con ac . Ame ican Jou nal o Medicine, 88(1), 85-86. doi:10.1016/0002- 9343(90)90139-5 He nández Ala cón, E. (2005). E aluación senso ial. Bogo á: Cen o nacional de medios pa a el ap endizaje. Uni e sidad Nacional Abie a y a Dis ancia. Ob enido de h ps:// liph ml5.com/ wcjo/ ziz/basic He nández-Domínguez, C., He nández-Anguiano, A. M., Cháidez-Qui oz, C., Rendón-Sánchez, G., & Suslow, T. (2008). De ección de Salmonella y coli o mes ecales en agua de uso ag ícola pa a la p oducción de melón can aloupe. Ag icul u a Técnica en México, 34(1), 75-84. ISSN: 0568-2517. Hijnen, W. A., Bee endonk, E. F., & Medema, G. J. (2006). Inac i a ion c edi o UV adia ion o i uses, bac e ia and p o ozoan (oo)cys s in wa e : A e iew. Wa e Resea ch, 40(1), 3-22. doi:10.1016/j.wa es.2005.10.030. Hnosko, J., San Ma ín-González, M. F., & Cla k, S. (2012). High-p essu e p ocessing inac i a es Lis e ia innocua ye comp omises queso esco c umbling p ope ies. Jou nal o Dai y Science, 95(9), 4851-4862. doi:10.3168/jds.2011-5028 Hossan, M. ., Byun, D., & Du a, P. (2010). Analysis o mic owa e hea ing o cylind ical shaped objec s. In e na ional Jou nal o Hea and Mass T ans e , 53, 5129-5138. doi:10.1016/J.IJHEATMASS TRANSFER.2010.07.051 Hosseini, S. V., Pe o, M., Hoseinabadi, Z., Tahe go abi, R., Kazemzadeh, S., San os Alemán, R., & Feas Sanchez, X. (2023). Sous- ide p ocessing o sil e ca p: E ec o p ocessing empe a u e and cold s o age du a ion on he mic obial quali y o he p oduc as well as modeling by a i icial neu al ne wo ks. PLoS ONE, 18(3). doi:10.1371/jou nal.pone.02467 Humaid, S., Nayya , D., Bol on, J., Pe kins, B., & Skonbe g, D. I. (2020). Re ige a ed shel -li e e alua ion o high p essu e p ocessed, aw and sous ide cooked lobs e . High P essu e Resea ch, 40:3, 444-463. doi:10.1080/08957959.2020.1774753 Huss, H. H., Jeppesen, V. F., Johansen, C., & G am, L. (1995). Biop ese a ion o ish p oduc s e a e iew o ecen app oaches and esul s. Jou nal o Aqua ic Food P oduc Technology, 4, 5-26. doi:10.1300/J030 04n02_02 Iba a, J. P., Teixei a, A., Simpson, R., Valencia, P., Pin o, M., & Almonacid, S. (2013). Addi ion o ish p o ein hyd olysa e o enhanced wa e e en ion in sous ide p ocessing o salmon. Jou nal o Food P ocessing and Technology, 4(7), 1-7. doi:10.4172/2157-7110.1000241 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 288 Ibo a-Be nad, C., Ga cía-Sego ia, P., & Ma ínez-Monzó, J. (2015). Physico-chemical and s uc u al cha ac e is ics o ege ables cooked umde sous- ide, cook- ide, and con en ional boiling. Jou nal o Food Science, 80(8), e1725–e1734. doi:10.1111/1750-3841.12950 Ibo a-Be nad, C., Tá ega, A., Ga cía-Sego ia, P., & Ma ínez-Monzó, J. (2014). Compa ison o acuum ea men s and adi ional cooking using ins umen al and senso y analysis. Food Analy ical Me hods, 7(2), 400-408. doi:10.1007/s12161-013-9638-0 Içie , F., & Baysal, T. (2004). Dielec ical p ope ies o ood ma e ials: ac o s a ec ing and indus ial uses. C i ical Re iews in Food Science and Nu i ion, 44(6), 465-471. doi:10.1080/10408 690490886692 Imai, T., Uemu a, K., Ishida, N., Yoshizaki, S., & Noguchi, A. (1995). Ohmic hea ing o Japanese whi e adish Rhaphanus sa i us. In e na ional Jou nal o Food Science and Technology, 30(4), 461– 472. doi:10.1111/j.1365-2621.1995. b01393.x Inguglia, E. S., Tiwa i, B. K., Ke y, J. P., & Bu gess, C. M. (2018). E ec s o high in ensi y ul asound on he inac i a ion p o iles o Esche ichia coli K12 and Lis e ia innocua wi h sal and sal eplace s. Ul asonics Sonochemis y, 48(1), 492-498. doi:10.1016/j.ul sonch.2018.05.007 INSST. (2012). Mycobac e ium bo is y Mycobac e ium ube culosis. Da abio: ichas de agen es biológicos. Ins i u o nacional de segu idad y salud en el abajo, Minis e io de abajo y economía social. NIPO: 118-20-006-7. INSST. (2015). F ancisella ula ensis. Da abio: ichas de agen es biológicos. Ins i u o nacional de segu idad y salud en el abajo, 1-5. Minis e io de abajo y economía social. NIPO: 118-20-006- 7. Ins i u Paul Bocuse. (2015). La escuela de la excelencia culina ia. Ba celona: La ousse. ISBN: 978-84- 16984-22-0. Ins i u o Nacional de Es adís ica. (2019). España en ci as 2019. INE. ISSN: 2255-0410. Ob enido de h p://www.ine.es/p odyse /espa_ci as James, S., & James, C. (2014). Chap e 32 - Minimal P ocessing o Ready Meals. En D.-W. Sun (Ed.), Eme ging Technologies o Food P ocessing (second ed., págs. 599-612). Academic P ess. doi:10.1016/B978-0-12-411479-1.00032-2 Jegadeeshwa , H., Vijay Shanka , S., P emkuma , J., & Rangana han, T. V. (2017). A e iew on u iliza ion o ozone in ood p ese a ion. En M. Shakila Banu, A. Reni, P. Suganya, & R. Sin hiya (Edi s.), P oceedings (chap e I). Depa men o ood p ocessing and enginee ing, Ka unya Uni e si y. Coimba o e, India: Ga uda G aphics. ISBN: 9789380769875. Jo aud, J. J., Ca dinal, M., Co ne , J., Chasles, J. S., Léon, S., Gigou , F., & Le oi, F. (2006). E ec o bac e ial in e ac ions on he spoilage o cold-smoked salmon. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 112(1), 51-61. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2006.05.014 Jo aud, J. J., Le oi, F., Roy, C., & Be dagué, J. L. (2001). Cha ac e isa ion o ola ile compounds p oduced by bac e ia isola ed om he spoilage lo a o cold-smoked salmon. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 66(3), 175-184. doi:10.1016/s0168-1605(00)00532-8 Jø gensen, L. V., Huss, H. H., & Dalgaa d, P. (2000). The e ec o biogenic amine p oduc ion by single bac e ial cul u es and me abiosis on cold-smoked salmon. Jou nal o Applied Mic obiology, 89(6), 920-934. doi:10.1046/j.1365-2672.2000.01196 Ka ki, R., B eme , P., Silcock, P., & Oey, I. (2022). E ec o sous ide p ocessing on quali y pa ame e s o bee sho ibs and op imisa ion o sous ide ime and empe a u e using hi d-o de mul iple eg ession. Food and Biop ocess Technology, 15, 1629–1646. doi:10.1007/s11947-022-02849-6 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 289 Ka we, M. V., Maldonado, J., & Mahade an, S. (2014). High p essu e p ocessing: cu en s a us. En S. Bha acha ya (Ed.), Con en ional and ad anced ood p ocessing echnologies (págs. 595–616). Hoboken: John Wiley & Sons. ISBN: 9781118406328. Ka o, H. C., Lou enço, L. F., A aújo, E. A., Sousa, C. L., Peixo o Joele, M. R., & Ribei o, S. C. (2016). Change in physical and chemical cha ac e is ics ela ed o he binomial ime- empe a u e used in sous pas eu iza ion see Tambaqui (Colossoma mac opomum). A qui o B asilei o de Medicina Ve e iná ia e Zoo ecnia, 68(1), 224-232. doi:10.1590/1678-4162-8096 Ke, X., Lu, M., Ye, X., Gao, F., Zhu, H., & Huang, Z. (2012). Reco e y and pa hogenici y analysis o Ae ococcus i idans isola ed om ilapia (O ecoh omis nilo icus) cul u ed in sou hwes o China. Aquacul u e, 342–343, 18-23. doi:10.1016/j.aquacul u e.2012.02.012 Ken ish, S., & Ashokkuma , M. (2011). The physical and chemical e ec s o u asound. En H. Feng, G. Ba bosa-Cano as, & J. Weiss (Edi s.), Ul asound echnologies o ood and biop ocessing. Food enginee ing se ies (págs. 1–12). New Yo k: Sp inge Science. ISBN: 978-1-4419-7471-6. Khanna, A., Khanna, M., & Agga wal, A. (2013). Se a ia ma cescens- a a e oppo unis ic nosocomial pa hogen and measu es o limi i s sp ead in hospi alized pa ien s. Jou nal o Clinical and Diagnos ic Resea ch, 7(2), 243-246. doi:10.7860/JCDR/2013/5010.2737 Khou yieh, H. A. (2021). No el and eme ging echnologies used by he US ood p ocessing indus y. Inno a i e Food Science & Eme ging Technologies. Ad ance online publica ion, 67. doi:10.1016/j.i se .2020.102559 Kiliba da, N., B da , I., Bal ic, B., Ma ko ic, V., Mahmu o ic, H., Ka abasil, N., & S anisic, S. (2018). The sa e y and quali y o sous ide ood. Mea Technology, 59(1), 38-45. doi:10.18485/mea ech.2018.59.1.5 Kim, J.-G., Youse , A. E., & Da e, S. (1999). Applica ion o ozone o enhancing he mic obiological sa e y and quali y o oods: A e iew. Jou nal o Food P o ec ion, 62, 1071–1087. doi:10.4315/0362- 028x-62.9.1071 King, W., Siboni, N., Kahlke, T., Do e, M., O'Conno , W., Mahbub, K. R., & Labba e, M. (2020). Regional and oys e mic oen i onmen al scale he e ogenei y in he paci ic oys e bac e ial communi y. FEMS Mic obiology Ecology, 96(5), 1-12. doi:10.1093/ emsec/ iaa054 Ki ela, J., & C o s, J. C. (2006). Tou ism and gas onomy: gas onomy's in luence on how ou is s expe ience a des ina ion. Jou nal o Hospi ali y & Tou ism Resea ch, 30(3), 345-377. doi:10.1177/1096348006286797 Klindwo h, A., P uesse, E., Schwee , T., Peplies, J., Quas , C., Ho n, M., & Glöckne , F. O. (2013). E alua ion o gene al 16S ibosomal RNA gene PCR p ime s o classical and nex -gene a ion sequencing-based di e si y s udies. Nucleic Acids Resea ch, 41(1):e1. doi:10.1093/na /gks808 Kosewski, G., Gó na, I., Bolesławska, I., Kowalówka, M., Więckowska, B., Główka, A. K., & P zysławski, J. (2018). Compa ison o an ioxida i e p ope ies o aw ege ables and he mally p ocessed ones using he con en ional and sous- ide me hods. Food Chemis y, 240, 1092–1096. doi:10.1016/j. oodchem.2017.08.048 Kozempel, M., Cook, R. D., Scullen, O. J., & Annous, B. A. (2000). De elopmen o a p ocess o de ec ing non he mal e ec s o mic owa e ene gy on mic oo ganisms a low empe a u e. Jou nal o Food P ocessing and P ese a ion, 24(4), 287-301. doi:10.1111/j.1745-4549.2000. b00420.x K ishnamu hy, K., Khu ana, H. K., Soojin, J., I udaya aj, J., & Demi ci, A. (2008). In a ed hea ing in ood p ocessing: An o e iew. Comp ehensi e Re iews in Food Science and Food Sa e y, 7(1), 2–13. doi:10.1111/j.1541-4337.2007.00024.x INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 296 O ega Rosell, F. J., Sánchez Ma ín, J. M., & He nández Mogollón, J. M. (2012). La gas onomía “de al a gama, de lujo o de calidad” como eje po enciado del u ismo cul u al y de sensaciones en Ex emadu a. Cáce es: Fundación Caja Ex emadu a. ISBN: 978-84-695-6689-3 . Oso io, O., Villa eal, Y., Mejía, D. F., & Ce ón, A. F. (2013). E ec o de pas eu ización sob e ca ac e ís icas senso iales y con enido de i amina C en jugos de u as. Bio ecnología en el Sec o Ag opecua io y Ag oindus ial: BSAA, 11(2), 66-75. ISSN: 1692-3561. Ob enido de h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=6117703 Oso io-A ias, J. C., Vega-Cas o, Ó., & Ma ínez-Mon eagudo, S. I. (2021). Fundamen als o high-p essu e homogeniza ion o oods. En K. Knoe ze , & K. Mu hukuma appan (Edi s.), Inno a i e Food P ocessing Technologies: a Comp ehensi e Re iew (Vol. 3, págs. 244-273). Else ie . ISBN: 9780128157824. Oso io-O iedo, Á. A. (2019). P uebas de análisis senso ial pa a el desa ollo de p oduc os de ce eales in an iles en Venezuela. Publicaciones en Ciencias y Tecnología, 13(2), 27-37. doi:10.13140/RG.2.2.21791.51361 O e o, J. (2017). High-s a us ood is changing: New gas onomic pe spec i es. In e na ional Jou nal o Gas onomy and Food Science, 35-40. doi:10.1016/j.ijg s.2017.11.003 Palme , J. S., Flin , S. H., Schmid, J., & B ooks, J. D. (2010). The ole o su ace cha ge and hyd ophobici y in he a achmen o Anoxybacillus la i he mus isola ed om milk powde . Jou nal o Indus ial Mic obiology and Bio echnology, 37(11), 1111-1119. doi:10.1007/s10295-010-0758-x Paludan-Mülle , C., Dalgaa d, P., Huss, H. H., & G am, L. (1998). E alua ion o he ole o Ca nobac e ium piscicola in spoilage o acuum- and modi ied-a mosphe e-packed cold-smoked salmon s o ed a 5 deg ees C. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 39(3), 155-166. doi:10.1016/s0168- 1605(97)00133-5 Pang, Y. H., Zhang, L., Zhou, S., Yam, K. L., Liu, L., & Sheen, S. (2015). G ow h beha io p edic ion o esh ca ish ille wi h Pseudomonas ae uginosa unde s esses o allyl iso hiocyana e, empe a u e and modi ied a mosphe e. Food Con ol, 47, 326-333. doi:10.1016/j. oodcon .2014.07.030 Pa lapani, F. F., & Bozia is, I. S. (2016). Moni o ing o spoilage and de e mina ion o mic obial communi ies based on 16S RNA gene sequence analysis o whole sea b eam s o ed a a ious empe a u es. LWT - Food Science and Technology, 66, 553-559. doi:10.1016/j.lw .2015.11.007 Pa lapani, F. F., Ha ou ounian, S. A., Nychas, G. J., & Bozia is, I. S. (2015). Mic obiological spoilage and ola iles p oduc ion o gu ed Eu opean sea bass s o ed unde ai and comme cial modi ied a mosphe e package a 2 °C. Food Mic obiology, 50, 44-53. doi:10.1016/j. m.2015.03.006 Pa a Hue as, R. A. (2010). Re iew lac ic acid bac e ia: unc ional ole in he oods. Bio ecnología en el Sec o Ag opecua io y Ag oindus ial, 8(1), 93-105. eISSN: 1909-9959. Pa ignani, F., Rossi, S., Vannini, L., & Lancio i, R. (2021). High-p essu e homogeniza ion e ec s on spoilage and pa hogenic mic oo ganisms in oods. En K. Knoe ze , & K. Mu hukuma appan (Edi s.), Inno a i e Food P ocessing Technologies: a Comp ehensi e Re iew (Vol. 3, págs. 274- 292). Else ie . ISBN: 9780128157824. Pa e son, M. F., & Lin on, M. (2010). “Pas eu ización” de alimen os po al as p esiones. En Ins i u o Tomás Pascual Sanz, & Uni e sidad de Bu gos (Edi s.), Nue as ecnologías en la conse ación y ans o mación de los alimen os (págs. 59-72). Mad id: IMC. ISBN: 978-84-92681-14-3. Pei-Ling, L., Xiao-Song, H., & Qun, S. (2010). E ec o high hyd os a ic p essu e on s a ches: a e iew. S a ch, 62(12), 615–628. doi:10.1002/s a .201000001 Pé ez Alcalá, D., G ande Bu gos, M. J., Rod íguez López, J., Lucas, R., Gál ez, A., & Pé ez Pulido, R. (2023). E ec o high hyd os a ic p essu e p ocessing on he mic obiological quali y and bac e ial di e si y o sous- ide cooked cod. Foods, 12(6), 1206. doi:10.3390/ oods12061206 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 297 Pé ez Gue e o, P., Galán Sánchez, F., Gu ié ez Sabo ido, D., & Gue e o Lozano, I. (2014). In ecciones po en e obac e ias. Medicine - P og ama de o mación médica con inuada ac edi ado, 11(55), 3276-3282. doi:10.1016/S0304-5412(14)70768-1 Pé ez-Reyes, M. E., & Sosa-Mo ales, M. E. (2013). Mecanismos de ans e encia de calo que ocu en en a amien os é micos de alimen os. Temas Selec os de Ingenie ía de Alimen os, 7(1), 37-47. Ob enido de h ps:// sia.udlap.mx/mecanismos-de- ans e encia-de-calo -que-ocu en-en- a amien os- e micos-de-alimen os/ Pe ola, M., Ma ínez, A., Tomé, E., Luigi, T., & Rojas, T. (2013). E ec o empe a u e cooling and hea ing o powe ed in an o mula on he g ow h o C onobac e sakazakii. Anales Venezolanos de Nu ición, 26(2), 106-111. ISSN: 0798-0752. Piku a, E., Lysenko, A., Chu ilskaya, N., Mend ock, U., Hippe, H., Suzina, N., & Lau ina ichius, K. (2000). Anoxybacillus pushchinensis gen. no ., sp. no ., a no el anae obic, alkaliphilic, mode a ely he mophilic bac e ium om manu e, and desc ip ion o Anoxybacillus la i he mus comb. no . In e na ional Jou nal o Sys ema ic and E olu ionay Mic obiology, 50(6), 2109–2117. doi:10.1099/00207713-50-6-2109 Piyasena, P., Dussaul , C., Kou chma, T., Ramaswamy, H. S., & Awuah, G. B. (2003). Radio equency hea ing o oods: P inciples, applica ions and ela ed p ope ies. A e iew. C i ical Re iews in Food Science and Nu i ion, 43(6), 587-606. doi:10.1080/10408690390251129 Piyasena, P., Moha eb, E., & McKella , R. C. (2003). Inac i a ion o mic obes using ul asound: a e iew. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 87, 207– 216. doi:10.1016/S0168-1605(03)00075-8 Po e , N. A. (2013). A pe spec i e on ee adical au oxida ion: he physical o ganic chemis y o polyunsa u a ed a y acid and s e ol pe oxida ion. The Jou nal o O ganic Chemis y, 78(8), 3511-3524. doi:10.1021/jo4001433 P apaiwong, N., Wallace, R. K., & A ias, C. R. (2009). Bac e ial loads and mic obial composi ion in high p essu e ea ed oys e s du ing s o age. In e na ional Jou nal o Food Mic obiology, 131(2-3), 145-150. doi:10.1016/j.ij oodmic o.2009.02.014 Pundi , A., & Mu aza, N. (2015). Hu dle echnology: an app oach owa ds ood p ese a ion. In e na ional Jou nal o Cu en Mic obiology and Applied Sciences, 4(7), 802-809. ISSN: 2319- 7706 . Pupo, G. M., Lan, R., & Ree es, P. R. (2000). Mul iple independen o igins o Shigella clones o Esche ichia coli and con e gen e olu ion o many o hei cha ac e is ics. P oceedings o he Na ional Academy o Sciences, 97(19), 10567–10572. doi:10.1073/pnas.180094797 Qian, J., Zhuang, H., Nasi u, M. M., Muhammad, U., Zhang, J., & Yan, W. (2019). Ac ion o plasma- ac i a ed lac ic acid on he inac i a ion o inocula ed Salmonella en e i idis and quali y o bee . Inno a i e Food Science & Eme ging Technologies. Ad ance online publica ion, 57(1). doi:10.1016/j.i se .2019.102196 Qin, J., Li, R., Raes, J., A umugam, M., Bu gdo , K., Manichanh, C., & Yamada, T. (2010). A human gu mic obial gene ca alogue es ablished by me agenomic sequencing. Na u e, 464(7285), 59–65. doi:10.1038/na u e08821 Quas , C., P uesse, E., Yilmaz, P., Ge ken, J., Schwee , T., Ya za, P., & Glöckne , F. O. (2013). The SILVA ibosomal RNA gene da abase p ojec : imp o ed da a p ocessing and web-based ools. Nucleic Acids Resea ch, 41, D590-D596. doi:10.1093/na /gks1219 Quei ós, R. P., Sa ai a, J. A., & Da Sil a, J. A. (2018). Tailo ing s uc u e and echnological p ope ies o plan p o eins using high hyd os a ic p essu e. C i ical Re iews in Food Science and Nu i ion, 58(9), 1538-1556. doi:10.1080/10408398.2016.1271770 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 298 Rabasó, R., & Anei os, F. (1970). El p ác ico: esumen mundial de cocina y pas ele ía. Buenos Ai es: San iago Rueda. ISBN: 978-84-920959-2-6. Ramí ez Na as, J. S. (2006). Lio ilización de alimen os. Re isiones de la Ciencia, Tecnología e Ingenie ía de los Alimen os, 6(1), 1-36. ISSN: 2027-6850. Ramí ez, J., & Ayala Ace es, M. (2014). Enzimas: ¿qué son y cómo uncionan? Re is a Digi al Uni e si a ia. Uni e sidad Nacional Au ónoma de México, 15(12), 1-13. ISSN: 1607-6079. Rawa , S. (2015). Food spoilage: mic oo ganisms and hei p e en ion. Asian Jou nal o Plan Science and Resea ch, 5(4), 47-56. ISSN: 2249-7412. Real Academia Española. (2020). Dicciona io de la lengua española, 23.ª ed., ( e sión 23.4 en línea). Ob enido de h ps://dle. ae.es Real Dec e o 3484/2000, de 29 de diciemb e de 2000, po el que se es ablecen las no mas de higiene pa a la elabo ación, dis ibución y come cio de comidas p epa adas. (Bole ín O icial del Es ado, 12 de ene o de 2001, núm. 11). Reglamen o (CE) nº 1441/2007 de la Comisión, de 5 de diciemb e de 2007, que modi ica el Reglamen o (CE) nº 2073/2005 ela i o a los c i e ios mic obiológicos aplicables a los p oduc os alimen icios. (Dia io O icial de la Unión Eu opea, L 322, de 7 de diciemb e de 2007, pp. 12-29). Rendueles, E., Ome , M. K., Al seike, O., Alonso-Calleja, C., Capi a, R., & P ie o, M. (2011). Mic obiological ood sa e y assessmen o high hyd os a ic p essu e p ocessing: a e iew. LWT - Food Science and Technology, 44(5), 1251-1260. doi:10.1016/j.lw .2010.11.001 Res epo Fló ez, C. E., & Pa iño Gómez, J. H. (2008). E ec o del monóxido de ca bono (CO) en el en asado bajo a mós e as modi icadas de ca ne oja. Re is a Alimen os Hoy - Asociación Colombiana de Ciencia y Tecnología de Alimen os, 14(14), 37-47. ISSN: 2027-291X. Ob enido de h ps://alimen oshoy.ac a.o g.co/index.php/hoy/sea ch/ad ancedResul s Rey Rod íguez, J. F., Alejo Ri e os, J. C., Co és Muñoz, M. S., Co ea Liza azo, D. X., Klo z Cebe io, B., He e a A ias, F. C., & Vanegas López, M. C. (2011). E aluación de iesgos de S aphylococcus au eus en e o oxigénico en alimen os p epa ados no indus iales en Colombia. Unidad de e aluación de iesgos pa a la inocuidad de los alimen os (UERIA). Bogo á: Ins i u o nacional de salud. ISBN: 978-958-13-0154-6. Reyes U ibe, A. C., Gue a Á alos, E. A., & Quin e o Villa, J. M. (2017). Educación en gas onomía: su ínculo con la iden idad cul u al y el u ismo. El pe iplo sus en able, 32, ISSN-e: 1870-9036. Ob enido de h ps:// pe iplo.uaemex.mx/a icle/ iew/4880 Rinaldi, M., Dall’As a, C., Paciulli, M., Ma ina, C., Manzi, C., & Chia a o, E. (2014). A no el ime/ empe a u e app oach o sous ide cooking o bee muscle. Food and Biop ocess Technology, 7(10), 2969–2977. doi:10.1007/s11947-014-1268-z Ringø, E. (2004). Lac ic acid bac e ia in ish and ish a ming. En S. Salminen, A. W igh , & A. Ouwehand (Edi s.), Lac ic acid bac e ia: mic obiological and unc ional aspec s ( hi d ed., págs. 581-610). New Yo k: CRC P ess. doi:10.1201/9780824752033.ch21 Rípodas Na a o, A., Fe nández Mo ei a, D., & Macho Ma ínez, M. (2017). In es igación de Esche ichia coli p oduc o de oxinas Shiga (STEC) en ca nes y de i ados cá nicos. Sanidad Mili a , 73(3), 147-152. ISSN: 1887-8571. Roca, J., & B ugués, S. (2003). La cocina al acío. Ba celona: Mon agud Edi o es. ISBN: 84-7212-100-3. Roca, J., & B ugués, S. (2017). Cocina con Joan Roca. Ba celona: Plane a. ISBN: 978-84-0812147-3. Rod igues, M. J., Ho, P., López-Caballe o, M. E., Vaz-Pi es, P., & Nunes, M. L. (2003). Cha ac e iza ion and iden i ica ion o mic o lo a om soaked cod and espec i e sal ed aw ma e ials. Food Mic obiology, 20(4), 471-481. doi:10.1016/S0740-0020(02)00086-2 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 299 Rod íguez Fe i, E. F. (2000). Tula emia en España. Anales de la Real Academia de Doc o es, (4), 349- 372. ISSN: 1138-2414. Rod íguez Fe i, E. F., Bosch Na a o, A., Cepeda Sáez, A., Domínguez Rod íguez, L., O e o Ca ballei a, A., & Zu e a Cosano, G. (2012). In o me del comi é cien í ico de la agencia española de segu idad alimen a ia y nu ición (AESAN) sob e los c i e ios mic obiológicos pa a las especies pa ógenas del géne o Vib io aplicables, como medidas adicionales de con ol en los pun os de inspección. Re is a del Comi e Cien i ico de la Agencia Española de Segu idad Alimen a ia y Nu ición (AESAN), 12, 9-36. ISSN: 1885-6586. Rod íguez López, J., G ande, M. J., Pé ez-Pulido, R., Gál ez, A., & Lucas, R. (2020). Impac o High- Hyd os a ic P essu e T ea men s applied singly o in combina ion wi h mode a e hea on he mic obial load, an imic obial esis ance, and bac e ial di e si y o guacamole. Mic oo ganisms, 8(6), 909. doi:10.3390mic oo ganisms806090 Rod íguez Tamayo, E. A., & Jiménez Quiceno, J. N. (2015). Fac o es elacionados con la colonización po S aphylococcus au eus. 28(1), 66-77. ISSN 0121-0793. Rod íguez-Calleja, J. M., Pa e son, M. F., Ga cía-López, I., San os, J. A., O e o, A., & Ga cía-López, M. L. (2005). Incidence, adio esis ance, and beha io o Psych obac e spp. in abbi mea . Jou nal o Food P o ec ion, 68(3), 538-543. doi:10.4315/0362-028x-68.3.538 Rojas Ruiz, N. E., Muñoz Zu i a, G., Gá a e Vélez, L., González Mon esinos, D. V., & Del Pozo González, M. F. (2013). Aislamien o mic obiológico de Vib io chole ae y Vib io pa ahaemoly icus en mues as de cama ón coc ele o en la ciudad de Puebla. En e medades In ecciosas y Mic obiología, 33(4), 147-151. ISSN: 1405-0994. Roldán, M., An eque a, T., A men e os, M., & Ruiz, J. (2014). E ec o di e en empe a u e– ime combina ions on lipid and p o ein oxida ion o sous- ide cooked lamb loins. Food Chemis y, 149, 129-136. doi:10.1016/j. oodchem.2013.10.079 Roldán, M., An eque a, T., Ma ín, A., Mayo al, A. I., & Ruiz, J. (2013). E ec o di e en empe a u e- ime combina ions on physicochemical, mic obiological, ex u al and s uc u al ea u es o sous ide cooked lamb loins. Mea Science, 93(3), 572-578. doi:10.1016/j.mea sci.2012.11.014 Ros ami, Z., Ayaz Ahmad, M., Usman Khan, M., P akash Mish a, A., Rashidzadeh, S., & Sha ia i, M. A. (2016). Food p ese a ion by hu dle echnology: a e iew o di e en hu dle and in e ac ion wi h ocus on oods u s. Jou nal o Pu e and Applied Mic obiology, 10(4), 2633-2639. doi:10.22207/JPAM.10.4.20 Ruiz-Ca ascal, J., Roldán, M., Re olio, F., Pé ez-Palacios, T., & An eque a, T. (2018). Sous ide cooking o mea : a Mailla ized app oach. Ad ance online publica ion. In e na ional Jou nal o Gas onomy and Food Science, 16, 100138. doi:10.1016/j.ijg s.2019.100138 Ryan, M. P., & Adley, C. C. (2014). Rals onia spp.: eme ging global oppo unis ic pa hogens. Eu opean Jou nal o Clinical Mic obiology & In ec ious Diseases, 33(3), 291-304. doi:10.1007/s10096-013- 1975-9 Sak , M., & Liu, S. (2014). A comp ehensi e e iew on applica ions o ohmic hea ing (OH). Renewable and Sus ainable Ene gy Re iews, 39(1), 262-269. doi:10.1016/j. se .2014.07.061 Salaza , F. A., Yildiz, S., Ley a, D., So o-Caballe o, M., Wel i-Chanes, J., Anubha , P. S., & Escobedo- A ellaneda, Z. (2021). HHP in luence on ood quali y and bioac i e compounds: a e iew o he las decade. En K. Knoe ze , & K. Mu hukuma appan (Edi s.), Inno a i e Food P ocessing Technologies: a Comp ehensi e Re iew (Vol. 1, págs. 87-111). Else ie . ISBN: 9780128157824. Salaza -González, C., San Ma ín-González, M. F., López-Malo, A., & Sosa-Mo ales, M. E. (2012). Recen s udies ela ed o mic owa e p ocessing o luid oods. Food and Biop ocess Technology, 5(1), 31–46. doi:10.1007/s11947-011-0639-y INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 300 Sánchez del Pulga , J., Gázquez, A., & Ruiz-Ca ascal, J. (2012). Physico-chemical, ex u al and s uc u al cha ac e is ics o sous- ide cooked po k cheeks as a ec ed by acuum, cooking empe a u e, and cooking ime. Mea Science, 90(3), 828-835. doi:10.1016/j.mea sci.2011.11.024 San os Buelga, J. Á., Gine Pons, R. M., González Fandos, M. E., Guix A nau, S., Palop Gómez, A., & Rod íguez Láza o, D. (2018). In o me del comi é cien í ico de la agencia española de segu idad alimen a ia y nu ición (AESAN) sob e la p ospección de pelig os biológicos de in e és en segu idad alimen a ia en España. Re is a del Comi e Cien i ico de la Agencia Española de Segu idad Alimen a ia y Nu ición, 28, 11-67. ISSN: 1885-6586. San os, L. M., Oli ei a, F. A., Fe ei a, E. H., & Rosen hal, A. (2017). Applica ion and possible bene i s o high hyd os a ic p essu e o high-p essu e homogeniza ion on bee p ocessing: a e iew. Food Science and Technology In e na ional, 23(7), 561-581. doi:10.1177/1082013217714670 Sanz Ma ínez, P. (2019). P ocesado de alimen os median e al a p esión hid os á ica. (págs. 1-7). Mad id: Real Academia de Ciencias Ve e ina ias de España (RACVE). Ob enido de h p://www. ac e.es/2019/01/31/el-d -ped o-sanz-ma inez-in e iene-en-la- eal-academia- de-ciencias- e e ina ias-de-espana/ Sa i, E. K., Bambang, S., & Suma lan, S. H. (2012). Non he mal p ese a ion p ocess o apple cide based on oscilla ing magne ing ield (OMF) echnology. Ju nal Teknologi Pe anian, 13(2), 78-87. ISSN: 2528-2794. Sas y, S. K. (2004). Ad ances in ohmic hea ing and mode a e elec ic ield (MEF) p ocessing. En G. V. Ba bosa-Cáno as, M. P. Cano, & M. Tapia (Edi s.), No el ood p ocessing echnologies (págs. 491-499). Boca Ra ón: CRC P ess. ISBN: 9780429225055. Scha hei le, J. M. (1990). The sous- ide sys em o p epa ing chilled meals. B i ish Food Jou nal, 92(5), 23-27. doi:10.1108/00070709010139427 Scha lau. (2021a). Aga ip ona y soja (TSA). Scha lau Mic obiology: Fichas de da os écnicos. Ob enido de h ps://www.scha lab.com/docs/ ds/desca ga pd .php?pa h=01-200_TDS_ES.pd &idid=ES & e =01-200-500 Scha lau. (2021b). Aga MacConkey. Scha lau Mic obiology: Fichas de da os écnicos. Ob enido de h ps://www.scha lab.com/docs/ ds/desca ga pd .php?pa h=01- 118_TDS_ES.pd &idid=ES& e =01-118-500 Scha lau. (2021c). PALCAM aga base. Scha lau Mic obiology: Fichas de da os écnicos. Ob enido de h ps://www.scha lab.com/docs/ ds/desca ga pd .php?pa h=01- 470_TDS_ES.pd &idid=ES& e =01-470-500 Scha lau. (2021d). Aga e de b illan e (BGA). Scha lau Mic obiology: Fichas de da os écnicos. Ob enido de h ps://www.scha lab.com/docs/ ds/desca ga pd .php?pa h=01-203_TDS_ES.pd &idid=ES & e =01-203-500 Scha lau. (2022). PALCAM aga selec i e supplemen o Lis e ia. Scha lau Mic obiology: Fichas de da os écnicos. Ob enido de h ps://www.scha lab.com/docs/ ds/desca ga pd .php?pa h=06- 110LYO1_TDS_ES.pd &idid=ES& e =06-110LYO1 Schellekens, M. (1996). New esea ch issues in sous- ide cooking. T ends in Food Science and Technology, 7(8), 256-262. doi:10.1016/0924-2244(96)10027-3 Schmiede , R., & Edwa ds , R. (2011). Quali y con ol and p ep ocessing o me agenomic da ase s. Bioin o ma ics, 27(6), 863-864. doi:10.1093/bioin o ma ics/b 026 Seh awa , R., Kau , B. P., Nema, P. K., Tewa i, S., & Kuma , L. (2020). Mic obial inac i a ion by high p essu e p ocessing: p inciple, mechanism and ac o s esponsible. Food Science and Bio echnology, 30(1), 19–35. doi:10.1007/s10068-020-00831-6 INCREMENTO DE LA CALIDAD MICROBIOLÓGICA MEDIANTE TRATAMIENTOS HIPERBÁRICOS EN ALIMENTOS PASTEURIZADOS SOUS VIDE CON REDUCIDO PROCESAMIENTO TÉRMICO ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ TESIS DOCTORAL _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 301 Se enich, R., Rauh, C., & Kno , D. (2016). A scien i ic and in e disciplina y app oach o high p essu e p ocessing as a u u e oolbox o sa e and high quali y p oduc s: a e iew. Inno a i e Food Science & Eme ging Technologies, 38(Pa A), 65-75. doi:10.1016/j.i se .2016.09.013 Seyi oğlu, F., & I ano , S. (2020). A concep ual s udy o he s a egic ole o gas onomy in ou ism des ina ions. In e na ional Jou nal o Gas onomy and Food Science. Ad ance online publica ion. doi:10.1016/j.ijg s.2020.100230 Shahidi, F., & Zhong, Y. (2010). Lipid oxida ion and imp o ing he oxida i e s abili y. Chemical Socie y Re iews, 39(11), 4067-4079. doi:10.1039/b922183m Shakila, R. J., Raj, B. E., & Felix, N. (2012). Quali y and sa e y o ish cu y p ocessed by sous ide cook chilled and ho illed echnology p ocess du ing e ige a ed s o age. Food Science and Technology In e na ional, 18(3), 261-269. doi:10.1177/1082013211415177 Sha ma, M., Shea e , A. E., Hoo e , D. G., Liu, M. N., Solomon, M. B., & Kniel, K. E. (2008). Compa ison o hyd os a ic and hyd odynamic p essu e o inac i a e oodbo ne i uses. Inno a i e Food Science & Eme ging Technologies, 9(4), 418-422. doi:10.1016/j.i se .2008.05.001 Shields, J. D. (2011). Diseases o spiny lobs e s: a e iew. Jou nal o In e eb a e Pa hology, 106(1), 79- 91. doi:10.1016/j.jip.2010.09.015 Siccha Macassi, A., & Lock de Ugaz, O. (1995). Lio ilización. Re is a de química. Pon i icia Uni e sidad Ca ólica del Pe ú, 9(2), 173-183. e-ISSN: 2518-2803. Sieme , C., Agano ic, K., Toep l, S., & Heinz, V. (2014). Applica ion o pulsed elec ic ields in ood. En S. Bha acha ya (Ed.), Con en ional and Ad anced Food P ocessing Technologies (págs. 645-672). Hoboken: John Wiley & sons. ISBN: 9781118406328. Sikes, A., & Wa ne , R. D. (2016). Applica ion o high hyd os a ic p essu e o mea ende iza ion. En K. Knoe ze , P. Juliano, & G. Smi he s (Edi s.), Inno a i e Food P ocessing Technologies (1 ed., págs. 259–290). Woodhead publishing. Se ies in ood science, echnology and nu i ion. ISBN: 978-0-08-100294-0. Silbande, A., Adene , S., Smi h-Ra in, J., Jo aud, J. J., Roche o , K., & Le oi, F. (2016). Quali y assessmen o ice-s o ed opical yellow in una (Thunnus albaca es) and in luence o acuum and modi ied a mosphe e packaging. Food Mic obiology, 60, 62-72. doi:10.1016/j. m.2016.06.016 Singh, S., & Shalini, R. (2014). E ec o hu dle echnology in ood p ese a ion: a e iew. C i ical Re iews in Food Science and Nu i ion, (56), 641-649. doi:10.1080/10408398.2012.761594 Soleno Wilches, R. (2015). Tecnologías no é micas en el p ocesado y conse ación de alimen os ege ales: una e isión. Re is a Colombiana de In es igaciones Ag oindus iales, 2(1), 73-83. doi:10.23850/24220582.172 Sø ensen , J. S., Ø n eld-Jensen, O., Bøknæs, N., Mejlholm, O., Jessen, F., & Dalgaa d, P. (2020). Thawed and chilled A lan ic cod (Gadus mo hua L.) om G eenland - Op ions o imp o ed dis ibu ion. LWT - Food Science and Technology, 131. doi:10.1016/j.lw .2020.109473 Spence, C., & Yousse , J. (2018). Assessing he long- e m impac o he molecula gas onomy mo emen on hau e cuisine. In e na ional Jou nal o Gas onomy and Food Science. Ad ance online publica ion. doi:10.1016/j.ijg s.2018.10.001 S anko , S., Fidan, H., Ruse , R., & Bae a, M. (2020). Low- empe a u e cooking me hod sous ide in he es au an indus y: a e iew. Food Science and Applied Bio echnology, 3(1), 92-102. doi:10.30721/ sab2020. 3.i1.83 [Document text truncated for crawler view.]