113
A1-11
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
A SITUACIÓN DA MULLER
NA UNIVERSIDADE PÚBLICA
ESPAÑOLA (2013 – 2018): TEITO
DE CRISTAL, PRECARIEDADE
E INVISIBILIZACIÓN
Camino Plaza, Lau a
Depa amen o de Lingua e Li e a u a Españolas, Teo ía da Li e a u a e Lingüís ica Xe al
Uni e sidade de San iago de Compos ela
lau [email p o ec ed]
Cid ás, Alda a
Depa amen o de His o ia
Uni e sidade de San iago de Compos ela
alda a.cid as. uen [email p o ec ed]
RESUMO
A ensinanza supe io é a p incipal saída labo al das in es igado as en
oda a Unión Eu opea, segundo da os ex aídos do in o me She Figu es
2018 da Comisión Eu opea, publicado en ma zo de 2019. Non obs an-
e, a si uación das mulle es no mundo académico segue a p esen a
impo an es ei as espec o á dos seus compañei os. Nes e aballo ana-
liza anse os da os máis ecen es dos dispoñibles pa a o caso español
(2013 – 2018), en o no a es pa áme os p incipais — ei o de c is al,
p eca iedade e in isibilización—, alén de o ece as hipó eses máis con-
sensuadas sob e as posibles causas da desigualdade exis en e en e
homes e mulle es no ámbi o p o esional uni e si a io.
PALABRAS CLAVE: Mulle , uni e sidade, ei o de c is al, p eca iedade,
in isibilización.
114
Lau a Camino Plaza, Alda a Cid ás
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
INTRODUCIÓN
A posición desigual das mulle es den o da ca ei a p o esional uni e si a ia no Es ado
español le a empo a se cues ionada, analizada e denunciada. Tendo en con a an o
a p oli e ación de es udos de ca ác e global, como de in es igacións cen adas en zo-
nas xeog á icas e pe íodos conc e os (Gallego-Mo ón e Ma us-López, 2018; Ma ínez e
Simó, 2015), esul a e iden e que a si uación mino i a ia da mulle den o da uni e sida-
de española é unha ealidade que se es á a a a e expoñe desde di e sos, mais com-
plemen a ios, p ismas. Un dos e mos máis emp egados na iden i icación e denomina-
ción des a inicua si uación é o de “ ei o de c is al”. Desde que Hymowi z e Schelha d
(1986) usa an aquela me á o a po p imei a ez pa a ala das “ba ei as in isibles” que
bloqueaban o acceso das mulle es, no con ex o es adounidense, aos pos os de pode
nas súas p o esións, moi a bibliog a ía especializada de ca ác e uni e sal se en p odu-
cido co obxec i o de segui a ondando nas causas e e ec os das desigualdades socio-
labo ais po azón de sexo. Así, abundan os exemplos de in es igacións sob e o ei o
de c is al nas emp esas co po a i as (Mo ison e al., 1987; Adam e Funk, 2011), pe o
amén, e de manei a máis ele an e pa a es e aballo, sob e o bloqueo que as mulle es
expe imen an no mundo académico. Es e enómeno na uni e sidade, que po causa do
e ec o espello es á p esen e desde os p opios “cimen os pegañen os” —s icky loo —
da ins i ución académica (To es e Pau, 2011), es á ine i ablemen e in icado coa p eca-
iedade labo al que expe imen a desde hai empo o sec o 1 (Ma ugán e C uces, 2013).
A nosa p opos a pa e des es p esupos os pa a ialos coa in isibilización, no sen ido de
ausencia de ecoñecemen o, á que son some idas as mulle es máis no as na ca ei a
académica, pese a se elas quen ocupan a maio ía das posicións in e io es da escala
p o esional uni e si a ia, como se e á. A ulne abilidade xe al das mulle es no as no
me cado labo al oi es udada, po exemplo, po To es e Alonso (2003); no eido espe-
ci icamen e uni e si a io, podemos ci a a Simelio e Ro e o (2008). Ao mesmo empo,
exis en sec o es nos que as mulle es son in isibles en e mos de ep esen ación: así,
no eido cien í ico- ecnolóxico hai moi as menos es udan es e aballado as mulle es ca
homes. As ca encias á ho a de p oduci coñecemen o con pe spec i a de xéne o nas
uni e sidades, as de iciencias á ho a de in eg a nos cu ículos académicos ás mulle es
—de manei a luída e non acceso ia— como axen es sociais ele an es nos p ocesos
his ó icos, e o insu icien e apoio ins i ucional pa a le a a cabo medidas eais pola igual-
dade, con ibúen a pe pe ua a in isibilización eminina nas uni e sidades españolas2.
1 As mulle es son suxei os sis emá icos de p eca iedade, se se compa an cos casos masculinos (Ma ínez
e Simó, 2015). Pa a unha análise global sob e as ins ínsecas elacións en e as desigualdades aciais, de
clase e de xéne o coa p eca iedade, éxase Milla (2017).
2 En palab as de Balla ín (2005: 189), “pa adójicamen e, a medida que las muje es an adqui iendo p o a-
gonismo, se uel en más su iles las es a egias de disc iminación, ampliamen e denunciadas en dis in os
115
A SITUACIÓN DA MULLER NA UNIVERSIDADE PÚBLICA ESPAÑOLA (2013 – 2018):
TEITO DE CRISTAL, PRECARIEDADE E INVISIBILIZACIÓN
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
Nes e aballo, adiog a a emos a si uación das in es igado as no ámbi o uni e si a io
español a pa i dos úl imos da os dispoñibles, co esponden es ao pe íodo 2013 –
2018, pa a logo expoñe cales pode ían se as causas da desigual si uación da mulle
no sis ema académico. Os da os se án ex aídos, p incipalmen e, do in o me She
Figu es 2018, p omo ido pola Comisión Eu opea e que saíu á luz o pasado ma zo
(2019). Es e in o me, que se én publicando ianualmen e desde o 2003, busca
analiza a igualdade de xéne o na in es igación e inno ación a pa i de es eixes
undamen ais que eñen que e coa p esenza e ec i a das mulle es na in es igación
e na economía, a seg egación ho izon al po sexos en e as di e sas disciplinas, e a
seg egación e ical po sexos no mundo académico, is o é, o ei o de c is al3.
OS DATOS
As mulle es con o man a maio ía do es udan ado uni e si a io e ademais p esen an,
en e mos xe ais, mello es expedien es e meno axa de abandono ca os seus compa-
ñei os, con e éndose no p incipal expoñen e de alen o eg esado. No cu so 2016 –
2017, o núme o de pe soas ma iculadas en g ao en ódalas uni e sidades españolas
e a de 1.284.041, das cales o 54’88% e an mulle es. Nese mesmo ano, elas o on
o 59% do o al de g aduados4. Es a dinámica, que se epi e amén nos es udos de
mes ado en ódalas uni e sidades do cu so sinalado, én c ecendo e consolidándo-
se nos úl imos anos, como ecolle a Es adís ica de Indicado es Uni e si a ios ealizada
anualmen e polo Sis ema In eg ado de In o mación Uni e si a ia e o ac ual Minis e io
de Ciencia, Inno ación e Uni e sidades. Tamén son as mulle es as que eñen mello es
axas de idoneidade, g aduación e endemen o académico, e supe an ao núme o de
homes en bolsas en ódalas amas de coñecemen o, incluso naquelas nas que adoi-
an supoñe a mino ía de ma iculadas, como as STEM5. Po én, pese ao po encial máis
que p obado das mulle es, unha ez que comezan a súa ca ei a académica o ce o
é que es a en a nunha si uación de pun o mo o, á ez que aumen a d as icamen e a
p esenza masculina segundo se ascende na escala académica-in es igado a.
abajos. El impac o que ienen cie os g ados de isibilidad emenina pone en cues ión su in isibilidad en
los cue pos eó icos, en las me odologías de in es igación y, po supues o, en las p ác icas ins i ucionales”.
3 She Figu es 2018, p. 16.
4 Es adís ica de Indicado es Uni e si a ios, Sis ema In eg ado de Indicado es Uni e si a ios (2018).
5 Anua io de Indicado es Uni e si a ios, Sis ema In eg ado de In o mación Uni e si a ia (2018). Tamén apo -
a da os sob e a cues ión o In o me CYD (2017) da Fundación Conocimien o y Desa ollo.
116
Lau a Camino Plaza, Alda a Cid ás
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
Como xa se adian ou, esul an nes e aspec o moi e elado es os da os acili ados polo
úl imo in o me She Figu es 2018. Si a de exemplo a po cen axe de homes e mulle-
es segundo ca ego ía do pe soal in es igado das uni e sidades, con da os do ano
20166. A asime ía segundo sexo, como podemos e na g á ica, aise ac ecen ando
na medida en que se ai escalando no o ganig ama académico, a a o pun o de que
as ca ed á icas e p o eso as emé i as ep esen an só o 21’30% do o al no Es ado
español, segundo da os do 2016. Is o supón un lixei o e oceso con espec o ao
21’80% do ano 2013, o que ai de España unha das poucas excepcións den o da
liña seguida polos países memb os da Unión Eu opea, nos que xe almen e aumen ou
a p opo ción de mulle es na ca ego ía A. Es a in a ep esen ación eminina nos pos os
de maio ele ancia académica é unha ealidade que, aínda que exis en e en ódalas
amas de coñecemen o an o na UE coma en España, se agudiza nas ca ei as de
Enxeña ía e Tecnoloxía7.
Fon e: elabo ación p opia a pa i dos da os do in o me She Figu es 2018. A ca ego ía D co espóndese con
es udan es de dou o amen o, a C con p o eso es axudan es, dou o es e con a ados dou o es, a B con i u-
la es e isi an es e a A con ca ed á icos de uni e sidade e p o eso ado emé i o. Adap ación das ca ego ías
es ablecidas pola UE á nomencla u a española ealizada polo Obse a o io Social de “La Caixa”.
En She Figu es 2018 amén apa ece e lec ido o índice ela i o de ei o de c is al
—GCI, polas súas siglas en inglés— segundo os países da UE, que se calcula com-
pa ando nun ano de e minado a p opo ción de mulle es na academia —ca ego ías
A, B e C; dou o andas excluídas— coa p opo ción de mulle es nas posicións máis
al as, co esponden es coa ca ego ía A. Un índice igual a 1 indica ía a inexis encia de
6 She Figu es 2018, p. 118.
7 She Figu es 2018, p. 122.
117
A SITUACIÓN DA MULLER NA UNIVERSIDADE PÚBLICA ESPAÑOLA (2013 – 2018):
TEITO DE CRISTAL, PRECARIEDADE E INVISIBILIZACIÓN
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
desigualdade, men es que un índice supe io a 1 mide a p esenza do ei o de c is al:
can o máis al a sexa a ci a, maio se á o e ec o do enómeno e, polo an o, maio a
di icul ade das in es igado as pa a a anza nas súas ca ei as. O alo medio eu o-
peo si uábase no 2013 en 1’68 pun os, baixando a a o 1’64 en 2016. Es a é unha
endencia que se epe iu en ódolos países da UE excep o en es: Alemaña, Hung ía
e España, nos que o GCI aumen ou en e os anos 2013 e 2016. Is o signi ica que,
du an e ese pe íodo, a ca ei a in es igado a se o nou máis di ícil pa a as mulle es. No
caso conc e o do Es ado español, os da os e elan que se ascendeu de 1’76 pun os
GCI no 2013 a un 1’85 es anos despois, si uando ao país na cua a peo posición
de oda a UE, só dian e de Hung ía, I landa e Chip e8. A e u ación des es da os
p odúcese cando obse amos a p opo ción de mulle es á on e de uni e sidades
ou dou as ins i ucións con capacidade de o ma dou o es/as. No 2018, só 4 das
50 uni e sidades públicas españolas iñan no seu pos o de maio esponsabilidade a
mulle es: a Uni e sidade de G anada, a Au ónoma de Ba celona, a Uni e sidade do
País Vasco e a Uni e sidade de Huel a. Se en ocamos a nosa len e no caso galego,
a ealidade é aínda máis e elado a, en an o que ningunha das es uni e sidades
galegas i o nunca unha ei o a.
O ei o de c is al é al ez o elemen o máis isible da disc iminación po cues ión de
sexo, pe o non o único. Da súa man én a p eca iedade que, como amén ecolle o
in o me She Figu es 2018, a ec a p incipalmen e ás mulle es. A Comisión Eu opea
de ine como “pe soal in es igado con con a os p eca ios” a aquelas pe soas sen
con a o ou con con a os empo ais9. As posicións máis a ec adas po es a p eca-
iedade son as de meno ango académico e, en xe al, aquelas que dependen de
ondos que non só p oceden da en idade con a an e —as uni e sidades e cen os
de simila es ca ac e ís icas—. Segundo da os do ano 2016 sob e a p eca iedade no
ensino supe io , a media eu opea e a máis ele ada pa a as mulle es in es igado as
(8’1%) que pa a os homes (5’1%)10. Cu iosamen e, pa a o caso español os da os de
2016 indican que a si uación se e e eu nese ano, pois a po cen axe de homes con
con a os p eca ios no eido da in es igación oi supe io á das mulle es en condicións
iguais (10’4% on e a un 7%)11. Es e enómeno amén se epi e cando analizamos a
po cen axe po sexo de in es igado es no sec o da ensinanza supe io con con a os
8 She Figu es 2018, p. 124.
9 Es a é unha de inición que en a en con li o coa apo ada polo Eu os a , cuxo ó gano cen ado no me cado
labo al só ala de con a os p eca ios pa a e e i se aos de menos de es meses de du ación.
10 En cambio, no 2012, a media eu opea se si uaba no 10’8% pa a as mulle es e o 7’3% pa a os homes.
Véxase She Figu es 2015, p. 104.
11 She Figu es 2018, p. 99.

118
Lau a Camino Plaza, Alda a Cid ás
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
a media xo nada sob e o o al do pe soal in es igado . Tomando de no o da os do
2016, men es que es a é unha ealidade que a ec a sob e odo ás mulle es —13%
segundo a media eu opea, on e a un 8% pa a os homes—, en España só o 3% do
pe soal in es igado se co esponde con mulle es aballando a media xo nada, men-
es que a ci a aumen a ao 5’8% pa a os seus homólogos masculinos.
P eca iedade non só é empo alidade, senón amén enda sala ial. Tomando es e ac-
o como elemen o de análise as mulle es a ópanse nunha si uación de desigualdade.
Se obse amos os núme os eu opeos ela i os á ac i idade económica do I+D segun-
do da os do 2014, as in es igado as cob a on un 17% menos ca os in es igado es,
ci a lixei amen e meno no caso español, cunha enda sala ial do 16’6% —aínda que
case dous pun os po en iba da enda sala ial calculada sob e o o al da economía,
si uada no 14’9%12—. Po ou a banda, en e mos xe ais a enda sala ial no ámbi o do
I+D aumen a coa idade, o que esul a lóxico endo en con a que os pos os de maio
ele ancia no ámbi o académico se acadan po expe iencia p o esional —e, polo an-
o, son ocupados po in es igado es de maio idade— e endo en con a amén que,
como imos p e iamen e, o ei o de c is al p e én ás mulle es de alcanza di os ca -
gos. Seguindo o ío da desigualdade económica en e homes e mulle es, o in o me
She Figu es 2018 amén ecolle que os homes eñen maio axa de éxi o ca elas á ho a
de solici a ondos públicos como in es igado es p incipais. Pa a medi es a ealidade,
emp égase un indicado polo cal 0 signi ica ía a o al igualdade en e in es igado es e
in es igado as e os alo es posi i os ma ca ían o g ao no que os homes log an máis
ondos que as mulle es. Men es que a media eu opea es á en 3 pun os segundo
da os do 2017, en España a ci a aumen a ao 4’9, con e éndose no sé imo país da
Unión Eu opea con maio desigualdade nes e ámbi o13.
A si uación da mulle no mundo da in es igación ca ac e ízase pola in isibilidade, que
podemos medi non só pola súa ín ima p esenza nos pos os de maio esponsabili-
dade no o ganig ama uni e si a io, senón amén pola súa in a ep esen ación como
au o as en aballos académicos. Tomemos como elemen o de análise a a io en e
mulle es e homes no ela i o á au o ía en publicacións de I+D pa a os anos 2013 –
2017. Tendo en con a que o alo 1 indica ía a exis encia de pa idade en e sexos e os
alo es in e io es a meno p esenza eminina en publicacións, a media eu opea si úase
en 0’55 e a española en 0’67, colocándoas nunha posición lixei amen e máis a o a-
ble en compa ación coa media mundial de 0’4814, como se pode ap ecia na g á ica.
12 She Figu es 2018, p. 102.
13 She Figu es 2018, p. 173.
14 She Figu es 2018, p. 138.
119
A SITUACIÓN DA MULLER NA UNIVERSIDADE PÚBLICA ESPAÑOLA (2013 – 2018):
TEITO DE CRISTAL, PRECARIEDADE E INVISIBILIZACIÓN
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
Po úl imo, a in isibilidade eminina amén é de ec able ao analiza o núme o de es u-
dos que in eg an pe spec i a de xéne o na súa in es igación en e os anos 2013 e
2017. Só o 1’79% das publicacións no seo da UE incluían dalgún xei o es a dimen-
sión, cun c ecemen o anual mínimo do 0’05%. Pola súa banda, no Es ado español un
2’08% das publicacións acollían pe spec i a de xéne o, cun c ecemen o anual maio
ao da media eu opea, do 1’98%.
AS CAUSAS
A diagnose dos da os an e io men e expos os condúcenos a explo a algunhas das súas
posibles causas. A eminización da educación supe io , no sen ido de que as mulle es
con o man a mei ande pa e do es udan ado uni e si a io español e posúen, segundo
as es a ís icas, os mello es expedien es, non se co esponde despois cunha p esencia
e ec i a das mulle es nos pos os de maio ele ancia académica nin de xes ión, como
imos. Ademais, comp obamos que a in isibilización das mulle es nas ca ei as cien í ico-
ecnolóxicas é máis aguda que nou os campos do sabe . Pa a in en a explica es es
esul ados, non só se en apelado ao ei o de c is al, senón amén a ac o es simbólico-
sociais, á escaseza de e e en es emininos no eido das p o esións cien í ico- écnicas e a
unha apa en e endencia das mulle es a exei a a compe i i idade en a o da p ocu a de
“p o ección de un í ulo supe io o la posibilidad de acumula diplomas escola es a modo
de emedio que sua ice la disc iminación que de hecho an a encon a en el me cado de
abajo” (Alma cha e al., 1994: 128). Nunha liña sociolóxica de in e p e ación dos da os
semellan e, ense u ilizado a me á o a do xad ez pa a sin e iza o ca ác e ”menos ag esi-
o” das mulle es á ho a de a a de ascende na ca ei a académica15. O esul ado é que
a lec u a da ese dou o al se con e e nun pun o de c eba (leaky pipeline, Gallego-Mo ón
e Ma us-López, 2018) pa a moi as mulle es que, a apadas polos cimen os pegañen os
das ins i ucións das que o man pa e, e conscien es de que ás escasas expec a i as de
p omoción in e na —en e mos, semp e, de compe i i idade ex ema debido á p eca ie-
dade ac ual do sis ema uni e si a io— hai que engadi lle a pob eza de medidas pa a a
conciliación do mundo labo al e o pe soal, acaban po abandona a ca ei a académica.
As edes de pode masculinas eñen ope ado, amén nas uni e sidades, en o ma de
elacións de apoio e coop ación en e homes, in isibilizando o aballo das mulle es e
15 ”Las muje es han llenado en masa las aulas uni e si a ias, han demos ado se mejo es alumnas y, sin
emba go, no log an a anza en la ca e a académica (...) Las muje es son buenas jugado as de «juego
medio», pe o incapaces de desa olla la ag esi idad que equie e el jaque-ma e” (Fe nández-Figa es: 2003:
302).
120
Lau a Camino Plaza, Alda a Cid ás
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
a ec ando á súa p omoción. Es e enómeno, que desde os es udos de xéne o se en
chamado “old boy’s club” (Ga cía de León, 1990), con ibúe nos cen os uni e si a ios
a aumen a a seg egación e ical po sexos, o que pe pe úa a enda sala ial exis-
en e en e homes e mulle es en I+D. De manei a indi idualizada, ense demos ado
ecen emen e que os académicos enden a ci a se moi o máis a si mesmos do que o
an as académicas, o que de no o acen úa o impac o das in es igacións masculinas
on e ás elabo adas po mulle es. Molly King e al. (2017) comp oba on, nun es udo
diac ónico sob e as au o-ci as nas di e en es disciplinas do coñecemen o, que nas
décadas comp endidas en e 1991 e 2011 os homes e e encia on os seus aballos
p e ios un 70% máis que as mulle es.
Po úl imo, esul a e elado que es a ealidade se eña igno ado po pa e do p opio
pe soal labo al das uni e sidades, incluídas as mulle es, que en moi os casos negan a
exis encia de disc iminación po cues ión de xéne o, aínda que non sen con adicións16.
Es a, xun o coa baixa acep ación de in e encións de disc iminación posi i a po pa e
do p o eso ado uni e si a io (Gallego-Mo ón e Ma us-López, 2018: 217-8), súmase ás
causas que con ibúen á des a o able si uación da mulle na uni e sidade española.
CONCLUSIÓNS
Os da os máis ecen es sob e a si uación das uni e sidades públicas do Es ado espa-
ñol amosan le es mello ías nalgúns dos indicado es que a Comisión Eu opea consi-
de a e ec i os pa a medi o g ao de igualdade en e homes e mulle es na in es igación
e inno ación cien í ica. A pesa dis o, a análise ealizada demos a que es g andes
ipos de ba ei as seguen a condiciona a igualdade en e homes e mulle es no eido
p o esional uni e si a io: pe soais, sociais e es u u ais/ins i ucionais17. Tan in icadas
es án unhas causas coas ou as que conside amos imp escindible que se apliquen
plans igo osos a cu o, medio e longo p azo de concienciación, isibilización e po-
enciación da igualdade de opo unidades no seo dunha apos a eal da in es igación
como mo o económico do país. Só así pa ece plausible a e e sión do es ado de
cousas ac ual.
16 Así, po exemplo, nunha das en e is as ealizadas po Lozano e al. (2014: 172), unha p o eso a aso-
ciada á que se lle p egun aba se se sen i a disc iminada no seu pos o de aballo po se mulle con es ou:
“a eces me he sen ido disc iminada po se muje , pe o no que se disc imine, sino que a lo mejo se me
ha ía más caso si ue a un homb e, eso sí lo he pensado”.
17 Da mesma opinión son Gallego-Mo ón e Ma us-López (2018: 219-221).
121
A SITUACIÓN DA MULLER NA UNIVERSIDADE PÚBLICA ESPAÑOLA (2013 – 2018):
TEITO DE CRISTAL, PRECARIEDADE E INVISIBILIZACIÓN
VI Xo nada Uni e si a ia Galega en Xéne o
BIBLIOGRAFÍA
Adams, Renee e Funk, Pa icia (2011): “Beyond he Glass Ceiling: Does Gende Ma -
e ?”, UPF Wo king Pape Se ies, Eu opean Co po a e Go e nance Ins i u e (ECGI)
- Finance Wo king Pape , nº 273/2010.
Alma cha Ba bado, Ampa o, González Jo ge, Celia e González Rod íguez, Benjamín
(1994): “Cambio
y desigualdad en el p o eso ado uni e si a io” Reis: Re is a española de in es igacio-
nes sociológicas, nº 66, pp. 117-140.
Balla ín Domingo, Pila (2005): “Muje es en el labe in o de c is al uni e si a io”, en de
To es Ramí ez,
Isabel (coo d.), Mi adas desde la pe spec i a de géne o: Es udios de las Muje es,
Mad id, Na cea Ediciones, pp. 183-194.
Comisión Eu opea (2016): She Figu es 2015. Gende in esea ch and inno a ion. B u-
selas: Di ección Gene al de In es igación e Inno ación.
Comisión Eu opea (2019): She Figu es 2018. Gende in esea ch and inno a ion. B u-
selas: Di ección Gene al de In es igación e Inno ación.
Fe nández-Fíga es, Mª Dolo es (2003): “Reseña de Las académicas (p o eso ado uni-
e si a io y géne o)”, de Ga cía de Có aza , Ma isa e Ga cía de León, Mª An onia
(2002), Reis: Re is a Española de In es igaciones Sociológicas, nº101, pp. 298-303.
Gallego-Mo ón, Naza e h e Ma us-López, Mau icio (2018): “Techo de c is al en las
uni e sidades españolas. Diagnós ico y causas”, P o eso ado. Re is a de Cu iculum
y Fo mación del P o eso ado, ol.22, nº3, pp. 209-229.
Ga cía de León, Ma ía An onia (1990): “Las p o eso as uni e si a ias: el caso de una
éli e disc iminada”, Re is a Complu ense de Educación, ol 1, nº. 3, pp. 355-372.
Fundación Conocimien o y Desa ollo (2018): In o me CYD 2017. Mad id: Minis e io de
Educación, Cul u a y Depo e e Ins i u o Nacional de Es adís ica.
King, Molly, Be gs om, Ca l, Co ell, Shelley, Jacque , Jenni e e Wes , Je in (2017):
“Men Se Thei Own Ci es High: Gende and Sel -ci a ion ac oss Fields and o e Time”,
Socius: Sociological Resea ch o a Dynamic Wo ld, nº3, pp. 1-22.