Au o /a/es/as: C is ina Camino Ri e a
Tu o /a: Ángel Daniel Díaz T igo
A educación a ís ica e a c ea i idade in an il
dende o en oque Reggio Emilia:
Un a elie na aula
La educación a ís ica y la c ea i idad
in an il desde el en oque Reggio Emilia:
Un a elie en el aula
A s Educa ion and Child C ea i i y om he
Reggio Emilia app oach:
An A elie in he class oom
Xullo 2020
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Fo mación do P o eso ado da Uni e sidade de
San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Mes e/a de Educación In an il
T aballo de
in de g ao
Resumo
Es e aballo nace coa in ención de mello a a calidade da educación al e como
a coñecemos, o ecéndolle o luga que se me ece a educación a ís ica e a
c ea i idade na e apa de educación in an il.
T as in es iga e coñece no as al e na i as me odolóxicas, decido decan a me
polo en oque Reggio Emilia, pois apos a pola libe dade, o a e e o espec o polos
de ei os, ca ac e ís icas e in e eses dos nenos e nenas. En de ini i a, a a á
in ancia co coidado e espec o que se me ece. Mais conc e amen e, decido
cen a a niña in es igación e p opos a educa i a no a elie ( alle ) e a súa igu a
da a elie is a ( alle is a) xa que me o ece a opo unidade de xun a os concep os
nos que aballo (c ea i idade e educación a ís ica) pa a, a a és da dis ibución
do espazo po ecunchos, o ece aos nenos e nenas, espazos onde a
imaxinación e a c ea i idade uncionen como co-p o agonis as ao seu ca ón.
Pa a ace máis signi ica i o es e aballo decido o ece dous pun os de is a
semellan es pe o en dúas épocas o almen e di e en es. Pa a iso, eco o a
en e is a a dúas p o esionais; unha mulle galega que e olucionou a
educación na súa época (1960) e unha mes a en I alia p o undando no en oque
eggiano, na ac ualidade. Ambas co mesmo p opósi o ca min, apo a o noso
g ao de á ea pa a unha educación de calidade.
Palab as cha e: Educación a ís ica, c ea i idade, Reggio Emilia, A elie ,
na u eza.
Resumen
Es e abajo nace con la in ención de mejo a la calidad de la educación al y
como la conocemos, o eciéndole el luga que se me ece la educación a ís ica
y la c ea i idad en la e apa de educación in an il.
T as in es iga y conoce nue as al e na i as me odológicas, decido decan a me
po el en oque Reggio Emilia, pues apues a po la libe a , el a e y el espe o po
los de echos, ca ac e ís icas e in e eses de los niños y las niñas. En de ini i a,
a a a la in ancia con el cuidado y espe o que se me ece. Más conc e amen e,
decido cen a mi in es igación y p opues a educa i a en el a elie ( alle ) y su
igu a de la a elie is a ( alle is a) ya que me o ece la opo unidad de auna los
concep os en los que abajo (c ea i idad y educación a ís ica) pa a, a a és de
la dis ibución del espacio po incones, o ece a los niños y niñas, espacios
donde la imaginación y la c ea i idad uncionen como cop o agonis as a su lado.
Pa a hace más signi ica i o es e abajo decido o ece dos pun os de is a
simila es, pe o en dos épocas o almen e di e en es. Pa a eso, ecu o a
en e is a a dos p o esionales; una muje gallega que e olucionó la educación
en su época (1960) y una maes a en I alia p o undizando en el en oque
eggiano, en la ac ualidad. Ambas con el mismo p opósi o que yo, apo a
nues o g ano de a ena pa a una educación de calidad.
Palab as cla e: Educación a ís ica, c ea i idad, Reggio Emilia, a elie ,
na u aleza.
Abs ac
This wo k was bo n wi h he in en ion o imp o ing he quali y o educa ion as we
know i , o e ing i he place ha a s educa ion and c ea i i y dese e a
p eschool educa ion.
A e esea ching and lea ning abou new me hodological al e na i es, I decided
o choose o he Reggio Emilia app oach, because i is commi ed o eedom,
a and espec o he igh s, cha ac e is ics and in e es s o child en. Ul ima ely,
i ea s child en wi h he ca e and espec hey dese e. Mo e speci ically, I
decide o ocus my esea ch and educa ional p oposal on he a elie and i s igu e
o he a elie is because i gi es me he oppo uni y o combine he concep s I
wo k on (c ea i i y and a s educa ion). In his way, h ough he dis ibu ion by
co ne s, we will o e child en a space whe e imagina ion and c ea i i y unc ions
such as co-p o agonis s.
In o de o make his wo k mo e meaning ul I decided o o e wo simila poin s
o iew bu in wo o ally di e en pe iods. Fo ha easons, I eso o in e iewing
wo p o essionals; a Galician woman who e olu ionized educa ion in he ime
(1960) and a eache in I aly del ing in o he Reggian app oach, cu en ly, bo h
wi h he same pu pose as me, make a con ibu ion o quali y educa ion.
Key Wo ds: A s Educa ion, c ea i i y, Reggio Emilia, a elie , na u e.
Las pe sonas g andes me aconseja on que deja a a un lado los
dibujos de se pien es boas abie as o ce adas, y que me
in e esa a un poco más en la geog a ía, la his o ia, el cálculo y la
g amá ica. Así ue como, a la edad de seis años, abandoné una
magní ica ca e a de pin o […]. Las pe sonas mayo es nunca
comp enden nada po sí solas y es muy abu ido pa a los niños
ene que da les una y o a ez explicaciones.
A. de Sain –Exupé y, El p incipi o, 1951.

Índice
1.In oducción .............................................................................................................................. 1
2. Ma co eó ico .......................................................................................................................... 2
Capí ulo 1. A educación a ís ica ..................................................................................... 2
1. Que é a educación a ís ica. ......................................................................................... 2
2. E olución e si uación ac ual da Educación A ís ica ................................................ 4
3. A Educación A ís ica no cu ículo de Educación In an il. ....................................... 7
4. Po que é impo an e a Educación A ís ica na e apa in an il. .............................. 10
5. Re isión da o mación do p o eso ado na educación a ís ica ............................. 13
Capí ulo 2. A c ea i idade ................................................................................................ 15
1. Que é a c ea i idade.................................................................................................... 15
2. A c ea i idade na escola ............................................................................................. 18
3. Tes de c ea i idade .................................................................................................... 20
4. Inhibido es da c ea i idade ......................................................................................... 21
Capí ulo 3. Un a elie na aula .......................................................................................... 25
1. Con ex ualización ......................................................................................................... 25
2. Xus i icación .................................................................................................................. 32
3. P opos a ........................................................................................................................ 34
4. A aliación ...................................................................................................................... 44
3.Conclusións ............................................................................................................................ 46
4. Re e encias ........................................................................................................................... 48
4.1. Bibliog a ía ......................................................................................................................... 50
5.Anexos .................................................................................................................................... 51
Anexo 1: Poema “Los cien lenguajes del niño” de Lo is Malaguzzi .................... 52
Anexo 2: Cen os Reggio Emilia en España ............................................................... 53
Anexo 3: Ca a a An ía Cal ............................................................................................... 55
Anexo 4: En e is a Reggio Emilia ................................................................................ 58
1
1.In oducción
É unha ealidade indiscu ible que a nosa sociedade es á a cambia a un i mo
cada ez máis acele ado, conc e amen e nas úl imas décadas, pe o en moi os
casos, non somos conscien es de como es as ans o macións in lúen no noso
xei o de pensa e i i . Todos es es cambios a ec an a nosa ida dia ia, ao noso
aballo e, po supos o, deben conle a amén se ios cambios na educación pois,
can o máis complexo se ai o mundo, máis p epa ados debemos es a e máis
c ea i os debemos se , pa a pode a on a os no os desa íos que se nos an
p esen ando.
O omen o da c ea i idade dende a in ancia é undamen al pa a log a a
adap ación a eses no os cambios e é a nosa labo como mes es/as b inda lle a
opo unidade de desen ol ela dende o momen o que en an na escola. A miña
in ención con es e aballo é da lle a impo ancia que me ece an o a educación
a ís ica como a c ea i idade a a és do deseño dunha p opos a de in e ención
que poida se pe ec amen e aplicable a unha aula o dina ia, pa a demos a que
si se que e, pódese, non é cues ión de al a de empo ou ecu sos.
Logo de in es iga e a a de demos a os bene icios que eñen ambos
concep os pa a o desen ol emen o in eg al da in ancia, decidín cen a a miña
in es igación nos en oques e pedagoxías al e na i as en ocadas á e apa in an il
polos seus bene icios. Po supos o, o que máis se asemellaba a miña o ma de
e a educación e ca a onde ía di ixido es e aballo, pois apos a pola libe dade,
o a e e o espec o polos de ei os, ca ac e ís icas e in e eses dos nenos e nenas,
oi o en oque Reggio Emilia impulsado polo pedagogo Lo is Malaguzzi.
Des e xei o, no Capí ulo 1. A educación a ís ica, de ini ei que é e como oi
cambiando co paso do empo, como se p esen a no cu ículo de Educación
In an il e po que é impo an e pa a es a e apa e, inalmen e, que p esencia en
es e concep o dende a o mación do p o eso ado. A con inuación, no Capi ulo 2.
A c ea i idade, esol e ei que é, que p esencia en na escola e como a alia a
súa maio ou meno p esenza na educación. Pa a ema a , seguindo os
p incipios des e en oque explicados no mesmo apa ado, decido pó en p ác ica
a idea do a elie e a igu a do a elie is a, deseñando cada espazo e ma e ial de
aco do con odo o ap endido du an e a ca ei a; odo is o, pode e se e lec ido
no Capí ulo 3. Un a elie na aula.
A a és de odos es es apa ados, pe sigo unha se ie de obxec i os que se i án
alcanzando a medida que o in o me a anza. O p incipal e que se esol e no
capí ulo 3, é “Desen ol e unha expe iencia educa i a pa a o segundo ciclo de
educación in an il, coa que se omen e a c ea i idade e a imaxinación a a és
da educación a ís ica, seguindo os p incipios do en oque Reggio Emilia”. Ou o,
que se pode e esol o no capí ulo 1 e 2, “Xus i ica a impo ancia da educación
a ís ica e a c ea i idade no ámbi o escola , conc e amen e na e apa de
educación in an il”. Finalmen e, un que se e e lec ido en odo o aballo,
“Demos a que un cambio na o ma de e a educación e a in ancia é posible e
non se debe e limi ado po achaca al a de ecu sos e empo”, pois no meu
caso, ódolos ma e iais emp egados son de e ugallo ou a opados na na u eza e
c eados coa axuda dos nenos, de xei o que amén o me pa e do ap endizaxe.
Pa a ema a , po supos o, in í o os a que leades o aballo e que se edes a
opo unidade poñades en p ác ica a miña p opos a. Pe o ademais, anímo os a
que leades nos anexos an o a en e is a a An ía Cal como a Ma a illas Ma ínez,
g andes p o esionais e mulle es loi ado as po cambia aquelas cues ión da
educación coas que non es aban de aco do.
2. Ma co eó ico
Capí ulo 1. A educación a ís ica
1. Que é a educación a ís ica.
En p imei o luga , pa éceme in e esan e en ende que é a educación a ís ica
pa a logo comp ende e con ex ualiza odo o que se desen ol e á ao longo
des e aballo. Así, empeza emos desag egando o e mo pa a coñece que é a
educación, o a e e inalmen e, a educación a ís ica como a en endemos hoxe
en día.
Segundo o educado español, Ru ino Blanco, podemos de ini o concep o de
educación
1
como unha “e olución, acionalmen e conducida, de las acul ades
especí icas del homb e pa a su pe ección y pa a la o mación del ca ác e ,
1
Educación (s. .). En Concep o.de. Recupe ado de : h ps://concep o.de/educacion-4/
p epa ándole pa a la ida indi idual y social, a in de consegui la mayo elicidad
posible”.
Po ou a banda, o a e
2
é un “conjun o de c eaciones humanas que exp esan una
isión sensible sob e el mundo, an o eal como imagina io”.
A unión de ambos concep os é o que hoxe en endemos po educación a ís ica,
e oi de inida e es udada po nume osos au o es. Expo ei así algunhas das
de inición a opadas e que conside o que se achegan máis ao que eu mesma
conside o amén como educación a ís ica.
En p imei o luga , Cala e Fon al (2010) de inen o e mo como unha disciplina
que “si e pa a ap ende a se c ea i os, ap ende a c ea p oducciones a ís icas, y
sabe conoce , comp ende , espe a , alo a , cuida , dis u a y ansmi i an o nues as
p opias c eaciones como aquellas o as que hicie on los a is as del pasado y las que
es án haciendo los a is as del p esen e”.
En an o, Fon al, Gómez e Pé ez (2015), cando se e i en a es a inclúen “ odo un
cosmos de c ea i idad, o iginalidad, pensamien o di e gen e, gus o po lo es é ico,
e ocación, e lexión, in e és po el en o no a ís ico, análisis de p ocesos, in es igación,
cohe encia, es udio, complejidad, incon o mismo, exp esión, diálogo, comp ensión del
lenguaje, in ención…” (p. 28).
Po úl imo, segundo es ablece a VIU
3
(Uni e sidade In e nacional de Valencia)
nun dos seus in o mes, podemos de ini es e e mo como “un mé odo de
enseñanza que ayuda al suje o a canaliza las emociones a a és de la exp esión
a ís ica y, po lo an o, con ibuye al desa ollo cul u al y cogni i o de las pe sonas”.
A modo esumo, cabe des aca as di e en es conduc as e capacidades básicas
que poñen de mani es o as dis in as p opos as de ac i idades e a e as
elacionadas coa educación a ís ica como son: ódalas elacionadas coa
pe cepción isual, ác il e cenes ésica, a c ea i idade, a in elixencia espacial, o
pensamen o isual, a imaxinación e memo ia isual, a capacidade de alo ación
2
A e (2008). En De inición.de. Recupe ado de: h ps://de inicion.de/a e/
3
Buenas p ác icas en educación a ís ica (2018). Recupe ado de:
h ps://www.uni e sidad iu.com/buenas-p ac icas-en-educacion-a is ica/
- Exp esa se e comunica se u ilizando medios, ma e iais e écnicas p opios das
di e en es linguaxes a ís icas e audio isuais.
Con es e c i e io comp oba ase se o alumnado se se e das di e en es ep esen ación
- plás icas, musicais, co po ais e audio isuais- pa a plasma as súas i encias,
emocións e sen imen os, acendo uso dos di e en es ma e iais, ins umen os e écnicas
p opios des as linguaxes. Así mesmo, alo a ase o in e ese e cu iosidade que o
alumnado mani es a po inco po a ás súas p oducións lib es di e en es ma e iais,
écnicas e ecu sos ecnolóxicos.
- Mos a in e ese po explo a as súas posibilidades de exp esión e ep esen ación, po
goza coas súas p oducións e po compa i as expe iencias c ea i as, es é icas e
comunica i as.
Obse a ase o gus o po expe imen a e explo a as posibilidades exp esi as do co po,
dos elemen os plás icos, da oz e dos sons. Valo a ase amén a capacidade pa a
exp esa as dis in as imp esións que lle p oducen a cadaquén as ob as a ís icas.
Pa a concluí es e apa ado e un pouco a modo esumen, pode ía dici se que
quizais os aspec os onde mais e a o cu ículo ou onde se queda máis cu o ao
meu pa ece , son os de obxec i os e con idos men es que, no que se e i e aos
c i e ios de a aliación pa éceme in e esan e que se cen e an o en a alia a
ac i ude do nenos/a, o seu in e ese e cu iosidade e explo ación como amén, o
desen ol emen o de capacidades como a c í ica, a c ea i idade ou a
sensibilidade es é ica.
4. Po que é impo an e a Educación A ís ica na e apa in an il.
Po que odo is o? Po que p eocupa se pola educación a ís ica na e apa in an il?
Po que o es udo da súa e olución e a c í ica a súa escasa p esenza no cu ículo
ou no sis ema educa i o en xe al? Como u u a mes a e as i i a ios pe íodos
de p ác icas, onde puiden coñece a ealidade de a ios cen os e a maio o
meno p esenza da educación a ís ica no día a día dos ca i os e ca i as; dinme
con a de que e a absolu amen e necesa io in oduci es a disciplina xa dende a
escola in an il, dende as idades máis empe ás, incluso se cabe, an es da
escola ización, no aballo p e io coas amilias.
P ecisamen e is o é así, po que al é como es ablecen algúns au o es, os nenos
e nenas a ni el e olu i o en e os 12 meses e os 12 anos a ópanse nun pe íodo
sensible de ap endizaxe plás ico. Is o que e dici , que nes e empo os nenos e

nenas es án p edispos os a unha maio adquisición de ap endizaxes
elacionados con es es sabe es e o desen ol emen o nes as á eas que
desap o ei emos non se á an sinxelo implemen alo máis a de, de aí, a
impo ancia de aballa a educación a ís ica nes as idades.
Como xa sabemos, a Educación A ís ica é unha ma e ia que desen ol e
capacidades, ac i udes, hábi os e compo amen os, po encia habilidades e
des ezas e, ademais, é un medio de in e acción , comunicación e exp esión de
sen imen os, emocións e ac i udes que pe mi e o desen ol emen o in eg al
6
dos
nenos e nenas, mozos e adul os. Pode emos adqui i pois, a a és dunha única
disciplina, habilidades cogni i as, emocionais, c ea i as, mo o as e da linguaxe;
especialmen e, da linguaxe non e bal e plás ica.
En p imei o luga , a ni el cogni i o a educación a ís ica pe mi e aos nenos e
nenas es imula ambos hemis e ios ce eb ais, c ea unha base e un apoio pa a
o desen ol emen o das es u u as men ais máis complexas de ca a a ou as
ma e ias ou disciplinas como as ciencias ou as ma emá icas, que en cambio, só
aballan un dos hemis e ios. Po ou a banda, mello a no ablemen e a
concen ación e a a ención, habilidades indispensables pa a ap ende e ealiza
aballos de maio calidade, pois al e como a i ma Daniel Goleman (2018) “Sabe
concen a se es más decisi o pa a un niño que su coe icien e in elec ual”. Ademais,
a o ece a comp ensión do en o no que nos odea e a unción execu i a
(memo ia de aballo, plani icación e esolución de p oblemas). Po úl imo, e non
po iso menos impo an e, a o ece no ablemen e o desen ol emen o da
imaxinación e po supos o, da c ea i idade; ambos concep os ou habilidades que
nos do an de plena libe dade de pensamen o e acción, non exis en limi es a odo
o que podemos imaxina ; como di Eisne , “La imaginación nos o ece imágenes de
lo posible que cons i uyen una pla a o ma pa a e lo eal y, al e lo eal con ojos
nue os, podemos c ea algo que se encuen a más allá de ello”. Do mesmo xei o,
William Blake a i ma que “lo que hoy es e iden e, una ez ue imagina io” e de co a
as ás a es a disciplina, a nosa sociedade nunca se ía capaz de a anza .
6
Escuela de a e Naxos (2014). Los bene icios de la o mación a ís ica en la educación in an il
y p ima ia. Recupe ado de: h ps://a enaxos.com/2014/08/31/los-bene icios-de-la-
o macion-a is ica-en-la-educacion-in an il-y-p ima ia/
P ecisamen e, da impo ancia des a úl ima capacidade, a c ea i idade, cen a ei
o meu capí ulo 2, e en xe al o meu aballo pois conside o esencial non elimina
es a habilidade inna a nos nenos e nenas, po que ealmen e lle es a íamos
negando unha pa e do seu se . Como a i ma Lowen eld (1981) “Uno de los
obje i os p incipales de la educación consis e en pode o ma a pe sonas c eado as
que sepan soluciona p oblemas de cualquie índole, esol e las di icul ades que la ida
les plan ea. La in oducción de la educación a ís ica en los p ime os años de la in ancia
pod ía muy bien se la causa de las di e encias isibles en e un se humano con
capacidad c eado a p opia y o o que no sepa aplica sus conocimien os”
A ni el emocional, a educación a ís ica acili a a exp esión de emocións e
desexos que i en no neno, pe mi índolles iden i ica o que eles e ou os sen en.
Un exemplo cla o se ía a disc iminación de co es de aco do con como nos
sen imos; an e unha emoción posi i a, ende emos a emp ega co es máis i os,
cla os men es que, an e as emocións nega i as, soemos decan a nos po co es
escu os ou mesmo, neg o. Ademais, con ibúe ao desen ol emen o pe soal dos
alumnos, as ealiza un es o zo, log an sen i se o gullosos das súas c eacións,
aspec o que a o ece a au oes ima e a disciplina, demos ando que o aballo e
o es o zo, eñen a súa ecompensa. Po ou a banda, podemos conside a que
amén unciona como e apia, pe mi e illa se posi i amen e da ealidade, o que
diminúe a ensión e xe a sen imen os de elicidade.
A ni el mo o , podemos dici que an o a psicomo icidade como a educación
plás ica es án in imamen e elacionadas, pois unha sen a ou a non pode ían
unciona con no malidade. Así, a educación a ís ica con ibúe a mello a a
coo dinación iso-manual o que pe mi i á un dominio e p ecisión pos e io á ho a
de manexa o lapis, os di e en es pinceis, pin u a de dedos, e c. Po ou a banda,
a o ece á a pinza dixi al
7
, en endida como a “mobilidade de mans e dedos
necesa ia pa a a manipulación de obxec os, c eación de no as igu as e o mas e
pe eccionamen o da habilidade manual”. Impo an e amén, a o ece a
di eccionalidade e la e alidade, o que lles pe mi e a di e enciación esque da-
de ei a así como, o p edominio uncional dunha pa e do co po sob e a ou a.
7
Pinza dixi al (2006). La psicomo icidad ina, paso p e io al p oceso de esc i u a (Ja ie Agui e
Zabale a). Recupe ado de: h p://www.waece.o g/cd_mo elia2006/ponencias/agui e.h m
Ob iamen e odos es es concep os e habilidades non se án posibles sen un
aballo á pa da psicomo icidade.
A ni el lingüís ico, os nenos e nenas comunícanse cos seus iguais e os adul os
a a és da exp esión plás ica incluso an es de e adqui ido a linguaxe o al. Unha
educación a ís ica a iada e ampla, supo á unha adquisición moi ica de
ocabula io elacionado coas co es, os ma e iais, e c. e amén ab i á dialogo
en e os nenos e nenas a ando de explica e expo as súas c eacións, algo que
lles en iquece á a ambos sen dúbida.
Po si non osen su icien es a can idade de bene icios que supón, ademais,
exis en nume osos es udos que analizan a p esenza da educación a ís ica na
aula e que e elan a no able mello a que exis e naqueles nenos e nenas que
aballan as a es plás icas dende a e apa in an il, an o a ni el académico como
de compo amen o, on e a aqueles onde non se lles da a impo ancia eal. Un
exemplo se ía o es udo
8
ealizado pola Facul ade de Educación da UCLA en e
es udan es es adounidenses de Secunda ia que e elou que os que i e an unha
es ei a elación coas a es, ob iñan cuali icacións no ablemen e máis al as e
iñan meno isco ao acaso escola . Pa a ema a e coincidindo coas palab as
de A nheim (1993), “El a e, po an o, es uno de los ins umen os más pode osos de
los que disponemos pa a la ealización de la ida. Nega es a posibilidad a los se es
humanos es cie amen e deshe eda los”.
5. Re isión da o mación do p o eso ado na educación a ís ica
Facendo un pe co ido polas di e en es uni e sidades galegas que impa en o
G ao de Mes e/a de Educación In an il, podemos ap ecia a pouca p esenza da
Educación A ís ica nos seus plans de es udos. A única que se cen a un pouco
máis nes a disciplina é a nosa, a USC (Uni e sidade de San iago de Compos ela)
xa que ademais da ma e ia ob iga o ia coa que con an as demais, o e a unha
mención en Linguaxes A ís icos moi in e esan e e que de xei o op a i o, nos
pe mi e amplia a nosa o mación en educación a ís ica.
8
La impo ancia del a e en el desa ollo del niño (2016). Recupe ado de:
h ps://www.conmishijos.com/educacion/ap endizaje/la-impo ancia-del-a e-en-el-desa ollo-del-
nino/
Ilus ación 2: Es e g á ico p e ende mos a a meno ou maio p esenza da educación a ís ica no g ao de maxis e io
in an il das di e en es uni e sidades galegas en compa ación cos c édi os o ais das mesmas (240 c édi os)
(Elabo ación p opia)
Pa éceme impo an e esal a es a cues ión pois un mes e/a que non eciba
unha educación de calidade en educación a ís ica non se á quen de o ece lla
aos seus alumnos e alumnas, e c eo que eu, nese aspec o, i en bas an e so e,
aínda que non ealicei a mención, si cu sei ódalas ma e iais que o e an
elacionadas coa plás ica e a educación isual. Se ben é ce o, ódolos
p o esionais da educación eñen a opo unidade de au oa alia se e de de ec a
así, as súas ca encias pa a a a de mello alas ou solucionalas. Como poden
ace is o? Pois a a és dunha o mación con inua que lles pe mi a eno a se e
adap a se aos cambios que se an p oducindo na nosa sociedade e en
consecuencia, amén na educación, log ando así unha ensinanza e un
ap endizaxe de calidade.
P esenza da educación a ís ica na o mación do G ao de mes e/a de
Educación In an il nas di e en es uni e sidades galegas
C édi os o ais USC (24 c édi os) UDC (10,5 c édi os) U igo (12 c édi os)
Capí ulo 2. A c ea i idade
1. Que é a c ea i idade
A dici e dade, a c ea i idade non é un e mo sinxelo de de ini xa que se a a
dun concep o moi amplo e do que non exis e un cla o consenso que acla e o seu
signi icado pa a odos os con ex os que aba ca. Po iso, c eo que o máis
ace ado pa a comp endelo, é eco e aos seus o ixes. Así, acendo un pequeno
análise e imolóxico, a palab a c ea i idade p o én do la ín c ea e, que signi ica
enxend a , p oduci algo da nada; e ademais, compa e aíz coa palab a c esce e
que signi ica c ece . Des e xei o, podemos conside a que o desen ol emen o
da c ea i idade, implica axuda lle ao educando a c ece como pe soa, do mesmo
xei o, si a sociedade se ol e cada ez máis c ea i a, es a á buscando c ece ,
aumen a ecu sos, mello a as súas condicións e esol e os seus p oblemas.
Dun xei o simple, o Diciona io da Real academia española da lingua (RAE, 2013)
de ínea como “ acul ad de c ea ” ou “capacidad de c eación”.
Pa a log a unha de inición moi o máis comple a e en ende o e mo a pe ección,
pa éceme in e esan e analiza unha se ie de e os
9
p opos os po De Bono
(1994) e Weisbe g (1987), moi p esen es nos nosos días, e que nos axuda án a
de inila con maio exac i ude.
a. A c ea i idade non se pode ap ende , mello a ou po encia
Is o é o almen e ince o, moi as eces pensamos que se a a so dunha
ca ac e ís ica p opia dalgunhas pe soas p i ilexiadas, g andes a is as, músicos
ou emp esa ios. Pola con a, a c ea i idade é como un músculo que se pode
ades a e que g acias á p ác ica, log a á desen ol e se con éxi o. Exis e un
desaco do en e os especialis as en e si ealmen e é unha capacidade inna a
coa que os nenos e nenas xa nacen ou non. Dende o meu pun o de is a ambas
ideas son compa ibles, eu penso que si se nace con es a capacidade e que a
medida que os adul os lles an co ando as ás, ai es umándose. Aínda así,
9
Fe nández Medina, Susana L. (s. .) Educación A ís ica y c ea i idad: Desa ollo de una p opues a de
educación a ís ica desde el a e con empo áneo (TFG). Uni e sidad de Valladolid. Recupe ado de:
h p://u adoc.u a.es/handle/10324/3976

unha ez pe dida, si se pode ecupe a , con p ác ica, un bo guía e un ambien e
que in i e ao seu desen ol emen o.
b. A c ea i idade exis e inculada exclusi amen e a pe soas ebeldes
E ec i amen e is o en éndese así, pois as pe soas con pensamen o c ea i o,
acos uman a non con o ma se, a cues iona cada paso co que non es án de
aco do. Is o habi ualmen e xe a moles ias e queb adizos de cabeza pa a algúns
mes es, achando de mal compo amen o as súas cons an es in e encións e
caso omiso das ins ucións que se lle dan. Eins ein, Picasso ou S a insky o on
exemplos cla os de alumnos c ea i os, pe o conside ados al amen e con li i os
na súa e apa educa i a. Dende logo, as men es c ea i as, abe as, son aquelas
que desa ían ao mundo pe o amén, son as que o axudan a a anza .
c. A c ea i idade exis e inculada só aos a is as e a a e
Así é, dende empos inmemo iais, a c ea i idade asociouse ao a e a a o pun o
de pensa se que oda p odución a ís ica, pa a conside a se como al, debía e
un mínimo a isbo de c ea i idade. Is o non é co ec o pois xa sabemos que a
c ea i idade asociase a ódolos sabe es da ida do se humano, podemos se
c ea i os nas ma emá icas, no noso aballo nunha emp esa ou simplemen e á
ho a de ac ua an e calque a p oblema que se nos p esen e.
d. A in uición é su icien e pa a log a a c ea i idade
Hai unha alsa c enza moi es endida sob e a idea de que a c ea i idade xo de
de epen e, de xei o espon áneo e sen unha p epa ación p e ia, po in uición e
soamen e é posible no caso das pe soas c ea i as. Is o é also pois segundo
Wallas (1926) es e pensamen o segue unha se ie de ases:
- P epa ación: cons a no ecoñecemen o do p oblema ou si uación que se
nos p esen a e na ecollida de in o mación de ódalas ci cuns ancias e
dimensións que in lúen nela.
- Incubación: in e io ización do p oblema.
- Iluminación: a solución xo de e odo cob a sen ido.
- Ve i icación: analízase, e i ícase e alídase a solución a opada.
e. C ea i idade e in elixencia son sinónimos
De no o, also. Poden exis i alumnos/as al amen e c ea i os a pesa de non
con a cun al o endemen o académico nalgunhas ma e ias. Do mesmo xei o
acon ece na eo ía p esen ada po Ga dne , as in elixencias múl iples que
demos an que unha pe soa pode des aca nalgunhas á eas e e ca encias
nou as, independen emen e do seu ni el in elec ual xe al.
Tendo en con a odas as cues ións an e io men e ci adas, podemos de ini a
c ea i idade de cen os de o mas endo en con a os nume osos es udos
ealizados po psicólogos, educado es, neu opsicólogos, sociólogos,
economis as e académicos de odo ipo; pe o cen a eime en escolle aquelas
que máis se achegan ao que eu en endo po c ea i idade. Así, po exemplo, a
c ea i idade é “a capacidade de c ea , in en a , inno a , de gene a ideas al e na i as
an e de e minadas si uaciones o espues as pa a soluciona p oblemas” ou, segundo
a psicoloxía cogni i a, “es la habilidad de da le dis in as espues as o soluciones al
mismo p oblema”.
Segundo o psicólogo es adounidense que publicou o p imei o a igo sob e a
c ea i idade, Guil o d (1968) es e e mo de ínese como “una o ma di e en e (o
di e gen e) de p ocesa la in o mación en la que se es ablecen una se ie de nue as
conexiones que posibili an el p oceso c ea i o”. Guil o d di e encia así dous ipos de
pensamen o
10
: con e xen e ou lineal e di e xen e ou la e al. O pensamen o
con e xen e pa e dun coñecemen o adqui ido, é dici , an e calque a p oblema
es e p oceso men al busca unha espos a xa exis en e, ápida, lóxica e p ecisa.
Pola con a, o pensamen o di e xen e é lexible, c ea ou explo a múl iples
solucións aos p oblemas, ompendo esquemas, desa iando, cues ionando
e idencias, en de ini i a, ac uando sen lími es pa a o ece a maio can idade de
espos as dende calque a pun o de is a posible. Es e úl imo é o que apa ece
ligado a c ea i idade e é o que debe emos omen a , an o dende a escola como
nos oga es.
10
Pensamien o con e gen e y di e gen e en la c ea i idad (16 de julio 2018). En capi alismo conscien e.
Recupe ado de: h ps://capi alismoconscien e.es/blog/pensamien o-con e gen e-di e gen e-
la-c ea i idad/
Ou a de inición posible é a p opos a po To ance (1965) “La c ea i idad es un
p oceso que uel e a alguien sensible a los p oblemas, de iciencias, g ie as o lagunas
en los conocimien os y lo lle a a iden i ica di icul ades, busca soluciones, hace
especulaciones o o mula hipó esis, ap oba y comp oba es as hipó esis, a
modi ica las si es necesa io además de comunica los esul ados”.
T as es as de inicións podemos concluí dicindo que a c ea i idade pode se
en endida como a ac i ude de pensa de xei o di e en e á que se en ende como
“no mal” ou “habi ual” e que es á elacionado coa inno ación, pois busca mello a
as espos as xa coñecidas, apo ando no as e di e en es ideas pa a da espos a
a unha mesma incógni a.
2. A c ea i idade na escola
Todo o mencionado con an e io idade pódese aballa dende a escola e unha
das ma e ias do cu ículo que máis a omen a é p ecisamen e a educación
a ís ica, aínda que ob iamen e, non é a única. Pe o is o sucede así?
Di e sos esul ados do in o me Pisa ema can o g an dé ici de c ea i idade que
exis e en España, si uándoa nos úl imos pos os on e ao es o de países. Is o é
p eocupan e pois al e como nos con a Nu ia Pé ez (2017) “Fomen a el
pensamien o c ea i o en los niños signi ica y se aduce en c ea niños más au ónomos,
más esilien es y mejo es líde es” e, en ealidade, o noso sis ema educa i o, en
luga de es imulala, encá ganse de inhibila.
Son moi os os expe os en psicoloxía e educación con encidos de que o noso
sis ema educa i o ma a a c ea i idade do seu alumnado. Un dos máis
des acados é Ken Robinson, educado , esc i o e con e encis a b i ánico
conside ado expe o en c ea i idade, calidade da ensinanza, inno ación e
ecu sos humanos; que na súa amosa con e encia “Las escuelas ma an la
c ea i idad”
11
(2006) expón un da o ex emadamen e p eocupan e como que “A
los 5 años el 90% de los niños son c ea i os y a los 7 solamen e el 10%”. T as es e
da o, podemos dici que e ec i amen e as escolas lles co an as ás a
11
Ken Robinson (2006). Las escuelas ma an la c ea i idad. Recupe ado de:
h ps://www. ed.com/ alks/si _ken_ obinson_do_schools_kill_c ea i i y/ ansc ip ?language=es
c ea i idade, capacidade que inunda aos máis pequenos dende que nacen,
ensinándolles a pensa como adul os, e non ap endendo aos adul os a pensa
como nenos. A seguin e imaxe, mós anos a isión dun adul o an e un simple
debuxo, onde unicamen e é capaz de e un somb ei o. Se lle p egun ásemos a
un neno, as espos as se ían moi o máis a iadas e so p enden es.
Ilus ación 1´: Ceci n'es pas un chapeau (2015) Imaxe ex aída do lib o "El p incipi o" de An oine de Sain -Exupé y.
Recupe ado de: h ps://lasociedadsupe sec e a.wo dp ess.com/2015/01/27/en- asco-pequeno-el-p incipi o/
(11/04/2020)
Ou o cla o exemplo de odo is o é o ídeo “La lo ” moi simple pe o que explica
á pe ección como a men e dun neno chea de c ea i idade, pode unca se po
culpa dun mes e ou sis ema educa i o que non o apoia e non lle o ece
e amen as pa a omen ala.
A modo esumen, é despois de e o ídeo, gus a íame des aca a impo ancia
dos es ímulos que o neno/a ecibe g azas as pe soas adul as de e e encia, xa
sexa mes e/a ou amilias, xa que lles axuda án ao desen ol emen o da
c ea i idade e a imaxinación. Polo an o como u u os mes es a nosa labo
debe á se unha boa coo dinación e colabo ación amilia-escola así como, unha
ac i ude ecep i a an e es a capacidade, seguindo, po exemplo, as cinco
suxes ións que nos o ece To ance (1972):
- Se espec uosos coas p egun as dos nenos/as.
- Desen ol e o in e luxo, un p incipio da c ea i idade que consis e en se
espec uosos coas ideas an ás icas ou pouco ecuen es dos nenos e nenas e
in en a que se espec en en e eles.
Es a pedagoxía a oga po unha educación lexible e abe a ao diálogo, onde o
neno é is o como un cons u o ac i o da ealidade, cun g an po encial que lle
nace da cu iosidade po descub i e ap ende . Pa a que es á isión sexa posible,
o aballo das escolas Reggio Emilia baséanse en 12 p incipios básicos
15
que lle
ou o gan o p es ixio co que se lles ecoñece a ni el mundial.
1. O neno como p o agonis a (1º mes e)
Os nenos e nenas son se es únicos, o es, icos, ca súa p opia iden idade,
plenos de de ei os e po encialidades, moi o máis capaces do que acos umamos
a pensa . Así, a pedagoxía eggiana segue o pensamen o de que o neno é capaz
de ap ende po si mesmo seguindo o seu ins in o de descub i e a súa
cu iosidade inna a. O coñecemen o du an e a in ancia xo de de xei o
espon áneo, sendo a emoción do descub imen o o mo o imp escindible pa a
ap ende , “nada sen aleg ía”.
2. O docen e como colabo ado , guía e in es igado (2º mes e)
Con es a o ma de en ende ao neno e o seu ap endizaxe, o adul o con e ese
nun obse ado a en o dos seus p ocesos na u ais que os acompaña na
explo ación de emas, p oxec os, in es igación e cons ución de ap endizaxe.
Polo an o, os mes es/as non se án conside ados como “cangu os” p o ec o as,
que ensinan ao seu alumnado habilidades básicas senón que son is os como
ap endices xun o cos seus nenos e nenas. Son apoiados e alo ados pola súa
labo e ideas e son is os como in es igado es. Finalmen e dici , que ódolos
mes es/as deben es a en con inua o mación pa a pode o ece aos seus
alumnos/as unha educación de calidade.
3. Os espazos e o ambien e como e cei o mes e
Al edo Hoyuelos, máximo ep esen an e e di uso da pedagoxía eggiana no
noso país, no seu lib o “La é ica en el pensamien o y ob a de Lo is Malaguzzi”
conside a an o o espazo como o ambien e, un e cei o mes e. Emp ega es a
me á o a coa in ención de demos a que o ambien e é unha linguaxe máis e,
15
Red Educa (2018). Manual “Mé odo Reggio Emilia”. Uni e sidad de Neb ija. Edi o ial
Eu oinno a.

como al, comunica, moi o máis incluso que o que podemos ap ecia a simple
is a.
Os espazos en Reggio Emilia acos uman a es a o ganizados de al xei o que os
nenos e nenas sexan quen de ealiza au onomamen e descub imen os,
p opos as, in es igacións, e c. sen a necesidade de guía e in e ención
cons an e po pa e dos adul os. En de ini i a, o obxec i o de Lo is Malaguzzi é
“cons ui una escuela que no p epa e pa a la ida sino donde se i a”, un luga “que
pe mi a desa olla al máximo las po encialidades y capacidades de los alumnos”
(Gomis, 2007)
16
Des e xei o, a o ganización do cen o non é is a como un aspec o de xes ión,
senón que se in eg a e o ma pa e do p oxec o. Buscase unha escola que a
a és do seu deseño a qui ec ónico, dos seus equipamen os e ambien ación
sexa a ac i a e inno ado a. Tendo en con a es á isión, non poden exis i
espazos es á icos nas aulas, en ende ase o ambien e como un concep o i o,
cambian e e dinámico que i á a iando en consonancia coa idade, in e eses,
necesidades e expe iencias dos nenos e nenas; p ocu ando b inda lles un
ambien e p opicio, dinámico e uncional, ei o a súa medida.
Como u u os mes es debe íamos e es e aspec o moi en con a e segui as
indicacións de Cabanellas e Esla a (2005)
17
que omen aban o “diseño de
espacios pa a que los niños puedan expe imen a , compa i , elaciona se, in e ac ua
con los o os, sen i nue as sensaciones y e oca o as. Espacios pa a hace y
deshace , pa a c ea , pa a descub i , pa a adqui i nue as habilidades, pa a ap ende y
ambién pa a equi oca se y donde odas las expe iencias i idas sean de g an alo , ya
que les ace can a la complejidad del mundo de los adul os y les ayudan en su p opio
p oceso de c ecimien o”.
4. A pa icipación das amilias e a sociedade: a pedagoxía das elacións
A escola é (ou debe se ) luga de encon o pa a ódolos elemen os humanos que
a compoñen: nenos e nenas, pe soal docen e e non docen e do cen o e amilias.
16
Ci ado en: Bueno Rod íguez, Mª I. (2015). Reggio Emilia: una mane a di e en e de
abaja en Educación In an il (TFG). Uni e sidad de G anada.
17
Ci ado en: El ambien e como e ce educado . Cul u a de in ancia. Recupe ado de:
h ps://cul u adein ancia.com/el-ambien e-como- e ce -educado /
A labo educa i a non é unha labo exclusi a dos mes es e mes as nin debe
ema a cos ho a ios lec i os senón que, as amilias e demais memb os da
sociedade, deben pa icipa e asumi o ol que lles co esponde po de ei o e
debe pois, so se ob e á unha educación de calidade coa unión de ódolos
memb os (educación do mes e + educación das amilias + educación dou os
memb os da comunidade educa i a).
Tendo en con a a impo ancia dunha pa icipación o al e ac i a po pa e de
ambos axen es educado es, a escola debe á p omo e e acili a a súa
implicación na ida escola , pe seguindo odos un mesmo obxec i o: acompaña
aos nenos no seu desen ol emen o e ga an i lles un ambien e san, eliz e
equilib ado, axudando a asegu a o benes a de ódolos nenos e nenas. Des e
xei o, algunhas das posibilidades de pa icipación pode ían se :
- In e cambio de in o mación cos mes es/as
- Apoio nos p oxec os
- En ío de ma e iais pa a as ac i idades
- Coñecemen o e pa icipación nas ac i idades de aula
- Visi as ao cen o e aula
- Apo ación de ideas e suxes ións pa a a mello a da educación dos seus
illos/as
- E c.
Todo is o, é o que se coñece nas escolas eggianas como a pedagoxía das
elacións, onde odas son impo an es e le an ap endizaxes aliosos consigo.
Non é algo a o e aos nenos e nenas des as escolas pasea se polas cociñas
ou con e sa co pe soal de man emen o, po que odos son conside ados como
acompañan es da in ancia.
5. A documen ación pedagóxica
“La documen ación es la p ác ica de obse a , ano a , in e p e a y compa i los
p ocesos y p oduc os del ap endizaje a a és de una a iedad de medios pa a
p o undiza y amplia el ap endizaje”. (Rinaldi, 2001)
18
18
De inición Documen ación. C ee es c ea con alma. Recupe ado de:
h ps://c ee esc ea conalma.wo dp ess.com/2016/11/22/la-documen acion/
Na pedagoxía de Reggio Emilia, a documen ación é unha e amen a
indispensable, que pe mi e da isibilidade e e lexiona sob e o ap endizaxe
dia io dos nenos e os adul os, así como, dialoga e oma u u as decisións. Es a
consis e “en la ecogida y exposición sis emá ica y es é ica (a a és de esc i os,
imágenes, paneles, ideos, palab as de los niños y niñas, p oduc os g á icos…) de los
p ocesos educa i os”. (Hoyuelos, 2007). Des e xei o, es es documen os eñen como
in coñece e comp ende mello ao alumnado e non a adución do cuali a i o
nunha no a. Finalmen e, hai que e cla o que non é un p oceso sinxelo, pa a
ealiza unha boa documen ación pedagóxica hai que sabe escoi a , obse a e
in e p e a aos nenos e nenas, “Las cosas de lo niños y pa a los niños, se ap enden
solo de los niños” (Lo is Malaguzzi).
6. A eo ía dos 100 linguaxes do neno
Pa a Malaguzzi, o neno en moi as o mas de in e p e a o mundo e de
ep esen alo coas súas eo ías e ideas, posúen 100 linguaxes (xes os, mi adas,
so isos, pos u as, silencios ademais dos i mos, xogos, co es...) e non como
acos uman a da po ei o os adul os, un único linguaxe e bal. A in ención da
escola eggiana e do seu impulso , é que o adul o sexa quen de ecoñece e
alo a as dis in as manei as que en o neno de exp esa se e comunica se. No
Anexo 1, pode emos e o poema esc i o po Lo is Malaguzzi “Los cien lenguajes
del niño”, c i ico cos adul os e a sociedade en xe al, que lles ouban 99.
7. O a elie e a igu a do a elie is a
A idea de alle xu diu do desexo de Lo is Malaguzzi de sob epasa as
in e p e acións das dis in as linguaxes do neno o ecéndolle un luga pa a
in es iga onde a imaxinación, a c ea i idade e a exp esión se en elaza an. O
a elie , que é como se denomina o alle nas escolas eggianas, é “un espacio
c eado pa a da ienda suel a a la imaginación, la exp esión, la in ención, la empa ía...
Un espacio donde los 100 lenguajes del niño pueden se exp esados y escuchados”
(Cos a, 2013). Tódalas escolas eggianas con an, polo an o, cun a elie po aula,
onde se a opan miles de ecu sos e ma e iais cos que pode imaxina , c ea ,
explo a , manipula e ace , xun o coa p esenza da “a elie is a”.
Es a igu a, non é unha cues ión espo ádica senón que aballa a dia io na escola
xun o cas mes as achegándolle aos ca i os/as a música, a pin u a, a danza...
con p oxec os onde os nenos e os adul os ixan os seus p opios obxec i os. A
súa o mación é especi ica das a es e en e as súas achegas des acan:
- Fomen a o p ace po ap ende
- Conec a ap endizaxes
- Fa o ece a impo ancia da es é ica
- In oduci e e o za a pedagoxía das 100 linguaxes
Lo is Malaguzzi loi ou moi o pa a pode in eg a es a igu a e es e espazo,
a o ecendo o diálogo coa cidade e coa cul u a da época e, na seguin e imaxe,
podemos e un exemplo dunha das escolas eggianas máis coñecidas, a scuola
Diana.
8. O edescub imen o da c ea i idade
Na pedagoxía de Reggio Emilia, a c ea i idade é concibida como unha acul ade
inna a que odos os se es humanos posuímos e que, cun aballo e unha
es imulación adecuada, ódolos nenos e nenas se án capaces de poñela en
p ac ica non so a ni el a ís ico senón, que se con e e á nunha acul ade de
aplicación xené ica a ódolos aspec os da ida do neno.
Ilus ación 4: El alle y la alle is a en la scuola comunale dell" in anzia Diana (1970).
Ex aída de: Vea Vecci (2013). "A e y c ea i idad en Reggio Emilia”. Edi o ial: Mo a a.
9. T aballo po p oxec os
Nas escolas que aballan co mé odo Reggio Emilia cabe des aca a impo ancia
do aballo po p oxec os, un conxun o de ac i idades nas que o alumnado debe
esol e si uacións, e os ou esponde p egun as a a és dos seus
coñecemen os, ecu sos, in es igacións, e lexións, c ea i idade e coope ación
ac i a. Es es p oxec os xo den dos in e eses dos nenos e nenas, os cales
explo an, descob en e se exp esan nos di e en es idiomas simbólicos (o debuxo,
a escul u a, a d ama ización, a esc i u a, e c.), en de ini i a, al e como xa
dixemos, son p o agonis as indiscu ibles do seu p opio ap endizaxe.
10. O alo do co iá
Es e aspec o ai e e encia a impo ancia que eñen os acon ecemen os do día a
día, a ap o ei a e esca a as cousas impo an es e ex ao dina ias que suceden
na ida co iá das escolas. Que mello xei o de comeza un p oxec o que pa indo
dunha si uación que xo de no pa io, eal, cos nenos e nenas como p o agonis as.
11. Sensibilidade es é ica
Na pedagoxía eggiana ou o gáselle un g an alo as cues ións es é icas,
en endendo o espazo educa i o como memo ia, ans o mación e c ecemen o,
que ecolle ódolos p ocesos empo ais e de ida de oda a comunidade
educa i a. Segundo F ancesco Tonucci, a escola debe ía p opo ciona un
en o no ico, que solo en a xa supoña un ac o educa i o e que, os espazos,
debe ían se adecuados co mesmo c i e io e ca iño co que deco amos as nosas
casas.
12. A p ác ica da escoi a
Nunha das súas c í icas, Lo is Malaguzzi, ai e e encia a “lo mucho que hablamos
de los niños, que hablamos poco con los niños y que mucho menos les escuchamos”.
Pa a en ende a isión eggiana, emos que e moi cla o que escoi a signi ica
p es a a ención con cada un dos nosos po os o que a ou a pe soa nos es a
dicindo dende o seu silencio, a súa aleg ía, o seu asomb o e cu iosidade, cun
p o undo espec o pola súa o ma de comunica e po odo aquilo que nos a a
de ansmi i . Es e aspec o, moi impo an e na pedagoxía eggiana, de ai que
amén se lle coñeza como a pedagoxía da escoi a, é decisi o pa a que o neno

lle a ope un sen ido ao que ai e a ope o p ace e o alo que en o pode
comunica . Así, g acias a escoi a pode emos coñece moi o máis a cul u a da
in ancia: a súa o ma de pensa , de se , de ace , de p egun a , desexa , e c.
2. Xus i icación
Den o de ódolos p incipios do en oque eggiano, conside o que o a elie e a
igu a da a elie is a, son unha opción moi axei ada na que log a uni c ea i idade
e educación a ís ica. Pa indo des a base, decido cen a a miña p opos a, que
desen ol e ei a con inuación, no a elie .
Reco damos que o a elie é “un espacio c eado pa a da ienda suel a a la
imaginación, la exp esión, la in ención, la empa ía... Un espacio donde los 100
lenguajes del niño pueden se exp esados y escuchados” (Cos a, 2013).
Á ho a de decidi como o ganiza o noso a elie , decido in es iga sob e a
me odoloxía po ecunchos
19
. Podemos de inilos como os espazos si uados
den o ou ó a da aula, onde os alumnos/as le an a cabo en pequenos g upos
ou indi idualmen e, a e as manipula i as, in es igan, desen ol en a súa
c ea i idade e au onomía e ealizan p oxec os guiados polos seus gus os,
in e eses e a súa cu iosidade. Exis en dous ipos de ecunchos, os que uncionan
como complemen o a algunha ac i idade, é dici , son emp egados pa a en e e
aos nenos e nenas no seu empo lib e; e os que uncionan como con ido
especí ico, adqui indo an a impo ancia como calque a ou a ac i idade.
Po que decido decan a me po es a o ma de ace ? Pois po que al e como
a i ma a au o a Ma ín To es (2008), es e ipo de o ganización a o ece a
adap ación dos di e sos in e eses, i mos de ap endizaxe e ca ac e ís icas de
cada neno e nena, en de ini i a, p ocu a unha educación máis indi idualizada á
ez que pe mi e a in e acción en e odo o alumnado.
Pa a que es á me odoloxía uncione, debemos c ea unha aula á medida dos
nenos e nenas, an o a ni el de espazo ísico, cos ma e iais dis ibuídos de al
xei o que o alumnado poida accede a eles e ecollelos con acilidade; como a
ni el empo al, xa que o empo nos ecunchos é su icien e pa a expe imen a e
19
Fede ación de Enseñanza de CC.OO. de Andalucía (2011). “T abajo po incones en Educación
In na il”. Temas pa a la educación. Re is a digi al pa a p o esionales de la enseñanza
esgo a as posibilidades que cada ac i idade lle b inda aos nenos e nenas. Pa a
iso, debe án con a co ma e ial p eciso, nin moi o pa a que non se despis en, nin
pouco como pa a que se limi e a ac i idade; que se p esen a á de xei o o denado
e es e icamen e is oso, semp e cump indo coas no mas de segu idade.
Van axes e incon in es
Men es que os incon in es des a me odoloxía son p ac icamen e insigni ican es,
di icul ade de a aliación pola simul aneidade de ac i idades e moi a p epa ación
p e ia, con a con nume osos bene icios ou an axes, en e os que se a opan:
- Facili a a au onomía
- P opo ciona un ap endizaxe lúdico e signi ica i o
- Fa o ecen a c ea i idade
- Desen ol e a obse ación, manipulación e in es igación
- Mul iplica as elacións sociais
Ca ac e ís icas p incipais
20
Pa a c ea un ecuncho ou espazo adecuado é p eciso que cump a cos
seguin es equisi os ou ca ac e ís icas:
- Delimi a con cla idade o espazo, os ma e iais e as ac i idades
- Debe se a ac i o
- O ece con idos su icien es pa a oda a sesión
- Que a o eza a au onomía, que non p ecise á supe isión e axuda
cons an e do adul o
- Que a o eza a exp esión e a c ea i idade
- Que pe mi a a in e elación e a ac i idade en g upo
- Que podamos modi icalo ou subs i uílo ao longo do cu so ou cada ce o
empo, cando sexa p eciso
- É ecomendable que o núme o de nenos e nenas po ecuncho non
supe e os 5-6 como máximo, pa a que es e sexa ope a i o.
20
Gloppe n (2013). Me odología po incones. Recu sos in an iles, blog del p o eso ado. Recupe ado de:
gobie nodecana ias
3. P opos a
Tendo en con a odo o alado con an e io idade e as in o ma me e o ma me na
pedagoxía Reggio Emilia, decido elabo a unha p opos a na que eñan cabida
an o a c ea i idade como a educación a ís ica seguindo os p incipios que an
único o en oque eggiano. Unha das cues ións máis impo an es do en oque é o
a elie , espazo no que se log an incluí p ac icamen e o es o dos seus p incipios.
Tendo en con a o pode des e espazo decido cen a a miña p opos a no mesmo,
deseñando an o o espazo como os ma e iais que o ma án pa e del e
o ganizando odo po ecunchos ou zonas de aballo.
Que p e endo con es a p opos a?
A miña p opos a busca c ea un pequeno espazo cheo de ma e iais, u ensilios e
obxec os que lle o ezan aos nenos e nenas un mundo cheo de no as
posibilidades, de pode expe imen a con di e en es ú iles e sopo es; en
de ini i a, poñe aos seu alcance unha ampla a iedade pa a que eles mesmos
manipulen, escollan e expe imen en con au onomía e libe dade. A a és des a
p opos a, p e endo:
- Fomen a o seu pensamen o c ea i o (di e xen e) e c í ico.
- O ece no as écnicas e ma e iais plás icos e coñece o seu uso.
- Con ibuí á comp ensión de que a educación a ís ica é un p oceso e non
un in en si mesmo, de al xei o que non impo a o p odu o inal senón o
p oceso mesmo da c eación.
Ademais, “Consegui que os nenos e nenas gocen con cada unha das
ac i idades, endo a opo unidade de desen ol e se cogni i a, ísica, mo iz,
a ec i a e socialmen e”. Is o é así pois, a a és des es espazos, pode anse
cump i ou os moi os obxec i os elacionados con ou as á eas pe o non é o
que nos incumbe nes es momen os, como po exemplo, acili a o
desen ol emen o da mo icidade, a localización espazo- empo al e o
au ocoñecemen o co po al.
A quen ai di ixida?
Es a p opos a es á pensada pa a nenos e nenas do segundo ciclo de educación
in an il, pe o como non lles esixe alcanza un esul ado de e minado nin se
p opoñen ac i idades onde p ime o esul ando an e o p oceso, pode ía se
emp egada pe ec amen e po nenos e nenas de ódalas idades ou pa a
alumnado con algunha necesidade educa i a especial.
Como a on a emos es a p opos a?
A me odoloxía emp egada á ho a de poñe en p ác ica es a p opos a e á como
p io idade o papel p o agonis a da in ancia de aco do co cons u i ismo e co
en oque Reggio Emilia. O ece emos aos nenos e nenas a opo unidade de
cons uí o seu p opio ap endizaxe a a és dun aballo i encial e signi ica i o
pe o sob e odo, lib e; onde o ealmen e impo an e sexa o p oceso e non o
esul ado inal. A miña in ención con es a p opos a é acelos pa icipes de odo o
p oceso omen ando a c ea i idade e a au onomía pa a que poidan exp esa se
con o al libe dade desen ol endo a súa ez un pensamen o c í ico sob e as
súas c eacións e as dos demais (semp e con espec o e ole ancia). Men es os
máis pequenos expe imen an, obse an e in es igan; o papel dos adul os se á o
de o ien ado es e guías do p oceso de ap endizaxe, man éndonos á ma xe e
in e indo só baixo demanda ou pa a esol e algún con li o que p ecise de nós.
Pa a log a is o, os mes es debe án e en con a as necesidades e in e eses que
eñen os nenos e nenas pa a que, a a és dos dis in os ma e iais e p opos as,
sin an o gus o de indaga , in es iga , exp esa se a a és das dis in as linguaxes
dun xei o o almen e lib e.
O ganización do espazo
Tendo moi en con a odo o alado con an e io idade e sob e odo as pau as
ap endidas du an e a ma e ia de O ganización e Xes ión da Aula (G3131203)
impa ida pola mes a Ma ía Lina Iglesias Fo nei o sob e a o ganización do
espazo en educación in an il, decido deseña un a elie ao comple o, que pode ía
se pe ec amen e aplicado a unha aula o dina ia, ben po zonas, ou ben ao
comple o de con a co espazo necesa io.
- Mesa de luz: es e espazo se á pe manen e e cambia án pe iodicamen e
os ma e iais cos que in e ac ua . Comeza emos con elemen os na u ais
( lo es secas e na u ais, ollas, oi as secas, esquele os de ollas...) pa a
que os nenos poidan in es iga e ace as súas p opias composicións.
- Luz na u al: ap o ei a emos a luz sola que en a pola ies a pa a ace
somb as e e lexos con dis in as o mas e co es. Ademais, p opo emos
di e en es ma e iais pa a que debuxen a súa somb a e incluso, pode án
c ea as súas igu as con papel de aluminio pa a moldea e p oxec a a
súa somb a sob e o papel.

- Li e a u a a escu as: p opo ciona émoslle un ecuncho onde pode
des u a da lec u a de con os que unicamen e se poden le na escu idade
ou pe o ados pa a le coas súas lan e nas.
Algúns í ulos posibles se ían:
o Boyd, Lizi (2015). Lin e na mágica. Edi o ial Lib os del zo o ojo
o Co on, Bea ice (2015). Excen ic Cinema. Edi o ial Kókinos
o Guilloppé, A. (2011) Luna llena.
o Pe aul , C. e Sou dais, C. (2014) El ga o con bo as. Edi o ial Blume
o Tulle , He é (2013). Juego de luces. Edi o ial Phaidon
o Tulle , He é (2013). Juego de somb as. Edi o ial Phaidon
o Tulle , He é (2013). Juego en la oscu idad. Edi o ial Phaidon
o Valios i Buñuel, I. (2004). La luna: cuen os pa a lee a oscu as.
Edi o ial Anaya
o Valios i Buñuel, I. (2010). El en de los mons uos: cuen os pa a
lee a oscu as. Edi o ial Anaya
o Valios i Buñuel, I. (2018). El Uni e so: cuen os pa a lee a oscu as.
Edi o ial Anaya
Finalmen e, gus a íame ema a es e apa ado dicindo que ódolos espazos
p opos os con an e io idade non se án p esen ados aos nenos e nenas de xei o
inconscien e, senón que se ala á con an e io idade das au o as e au o es
nomeados, das di e en es écnicas emp egadas, e c., e, ademais, a inmensa
maio ía dos ma e iais se án c eados polos nenos e nenas, acéndoos pa icipes
en odo momen o do p oceso de ap endizaxe.
4. A aliación
No que se e i e a a aliación do aballo desen ol o no a elie , segui anse as
pau as ca ac e ís icas da pedagoxía Reggio Emilia, é dici , cob a á especial
impo ancia o papel da obse ación e a documen ación.
Cando acemos e e encia a documen ación
26
e e ímonos, al como sinala
Hoyuelos (2007) a un plan de allado de obse ación e escoi a da in ancia (con
ódolos sen idos) pa a coñece e a a de en ende a súa o ma de pensa , ace ,
p egun a , eo iza ou desexa . Ten como inalidade a de ace isible o
ap endizaxe pa a que poida se e isado, discu ido, in e p e ado, comen ado e
ein e p e ado.
En que consis e? É a ecollida e exposición sis emá ica e es é ica (a a és de
esc i os, imaxes, paneis, ídeos, palab as, p odu os g á icos...) dos p ocesos
educa i os dos nenos e nenas. Non é saca o os po saca , senón acelo con
consciencia; pa a cons uí , en di e sos o ma os, un p odu o público do i ido
pa a compa i cos nenos e nenas, as amilias e os docen es.
“La documen ación es una mane a é ica, es é ica y polí ica de pensa la educación y,
sob e odo, de e lexiona sob e las ex ao dina ias capacidades de los niños y niñas
pa a e i a que pasen desape cibidas en nues a cul u a. La documen ación supone
es ablece una dis ancia –un nue o pun o de is a- sob e nues o abajo. Es una
ocasión p eciosa pa a discu i y con on a las e lexiones y sín esis de nues o
p oyec o educa i o. Se o ece como una ocasión pa a elee los p ocesos de
ap endizaje” (Malaguzzi, 2001, p. 48). 2000)
Se ben é ce o, is o non se ía posible sen coñece o g upo co que imos aballa
con an e io idade, coñece os seus in e eses e necesidades, coñecemen os
p e ios ou as súas ca ac e ís icas indi iduais e como g upo. Po iso,
comeza emos cunha a aliación inicial onde a a és dunha obse ación non
sis ema izada
27
e median e exis o na a i o, ecolle emos as opinións e
26
Mé ida, González e Oli a es (). La documen ación pedagógica en Educación In an il: Una mane a de
egis a la ida de la in ancia.
27
A obse ación non sis ema izada, amén coñecida como non es u u ada, é aquela que se ealiza sen
p e ia es u u ación en elación a que e como obse a .
e lexións dos nenos e nenas sob e o ema a a a , así como, os seus
coñecemen os p e ios.
Po ou a banda, ademais du an e o p oceso de obse ación pasa ei un
cues iona io a ni el xe al onde alo a ei o ni el de implicación dos nenos e nenas
nos dis in os espazos. Is o pe mi i ame sabe o éxi o ou non, que os espazos
eñen en e os ca i os coa in ención de que pe manezan un empo máis ou de
eno alos ou cambialos de ini i amen e.
ESPAZO OU RECUNCHO:
INDICADORES A OBSERVAR
NENO/A 1
NENO/A 2
NENO/A 3
Pa icipa con acilidade na a e a ou ecuncho
Amósase emiso a pa icipa na a e a
Pa ece di e ido/a
Es á se io/a
Cén ase na a e a
Dis áese
É cons an e
F ús ase coa ac i idade
Cha la cos ou os
Es á calado
Planea o que ai
Faille g acia a p opos a e os ma e iais
Emp ega os ma e iais de o ma o ixinal
P eocúpase po ace a a e a “co ec a”
Sín ese o gulloso/a dos seus log os
É me iculoso e obse ado /a
É cu ioso an e os ma e iais
Dalle usos non espe ados aos ma e iais p opos os
Es á p eocupado pola súa mes a
T a a de in e ac ua coa pe soa adul a
Valo a anse os í ems con + (posi i o) ou – (nega i o)
3.Conclusións
Como xa dixen nou as ocasións, es e aballo nace coa in ención de ace isible
a necesidade de cambio nalgúns aspec os da educación, conc e amen e da
e apa in an il, de ec ados du an e os pe íodos de p ác icas ou ac i idades cos
cen os, como mes a e o pe co ido que ixen amén na miña ida escola , como
alumna.
Sendo conscien e de que a educación a ís ica é moi bene iciosa pa a o
desen ol emen o in eg al dos nenos e nenas, en a en con ac o con ela dende
a in ancia a o ece aspec os impo an es como a imaxinación, a
espon aneidade, a c ea i idade e/ou a libe dade c eando pe soas máis c ea i as,
sensibles, in elixen es, espec uosas e elices. Aínda así, dinme con a de como
o noso sis ema educa i o segue a in a alo a ambas cues ións (educación
a ís ica e c ea i idade) quedando elegadas ao uso no empo lib e ou como
p emio ou ocupación logo de e esol as as a e as ou ma e ias “impo an es”
como as ma emá icas, as ciencias ou as linguas. Do mesmo xei o que na
educación p ima ia e secunda ia p iman an es as ma emá icas, comp obei que
na educación in an il oco e algo simila , xa que o momen o da educación
a ís ica queda penden e pa a logo de e ap endido a le ou esc ibi ; cando son
pe ec amen e compa ibles.
Se ben é ce o, puiden comp oba que cada ez máis au o es, educado es,
docen es e u u os mes es, en e os que me inclúo, es amos a da nos con a da
impo ancia que en da lle o luga que me ecen a ambos concep os na e apa
in an il e aínda que es án a loi a po elo, non lles es á a esul a un camiño
sinxelo.
Des e xei o, o deseño da miña p opos a “Un a elie na aula” p e ende se i como
exemplo pa a odas aquelas mes as e mes es que a en de inculca na in ancia
un modelo de aballo máis c ea i o onde o máis impo an e non sexa o p odu o
inal senón o p oceso, un espazo onde os nenos e nenas se sin an segu os pa a
pode elaciona se, comunica se, ap ende a pensa , espec a aos demais,
sen i se sa is ei os e o gullosos das súas c eacións, en de ini i a, c ece . Como
sei que non é unha a e a sinxela, decidín poñe me en con ac o con dúas
p o esionais que me puide an ala do cambio na educación logo de i ilo nas
súas p opias ca nes e, sob e odo, aconsella me.
Unha delas, un e e en e pa a a educación galega, é An ía Cal, unha mulle que
aínda i indo nunha época di ícil pa a desen ol e se a ni el p o esional, oi máis
aló e apos ou po se c í ica e a a de cambia odas aquelas cousas que se ía
a opando polo camiño e coas que non es aba o almen e de aco do. A a és do
seu documen al, a súa páxina web e o pequeno con ac o que man i emos, ómoa
como e e en e pa a moi as cousas, debe ía se un exemplo a segui pa a moi os
docen es e u u os mes es e mes as.
Po ou a banda, amén me puxen en con ac o cunha mes a española que
ma chou a i i a I alia con ódalas di icul ades que suma o cambio, loi ando po
o ma se naquel en oque do que se namo a á du an e a súa o mación como
mes a de educación in an il. A súa in ención e desexo é que algún día ela ou
calque a ou a compañei a de p o esión, es endan o en oque eggiano e ódolos
seus ideas po España.
Ambas son mulle es que loi a on polos seus ideais, que de ec a on posibilidades
de mello a pa a a in ancia e a o mación como mes as e pe seguí onas sen
dubidalo a pesa das di icul ades que se ían a opando. Is o é un pouco o que eu
que o ansmi i , sei que soa moi lonxe mais algún día gus a íame se un
e e en e pa a alguén po e cambiado cousas a a o da mello a da in ancia e
a súa educación e, a con es e TFG, inicia o meu camiño.
Chegados a es e pun o do aballo, podo dici que os obxec i os p opos os ao
inicio, o on cump idos. Realicei unha o mación pa a p o unda máis no en oque
e coñece de p imei a man aqueles aspec os máis des acables de Reggio Emilia,
o que me pe mi iu ealiza unha p opos a máis comple a. A maio es eco ín aos
apun amen os dados ao longo da ca ei a pa a es ablece unha me odoloxía que
me pe mi ise alcanza un espazo ideal pa a aballa os aspec os mencionados
ao longo do in o me. De ca a a xus i ica a impo ancia, an o da educación
a ís ica como da c ea i idade, in es iguei en di e sos lib os, e is as e in o mes,
ademais de ace un pe co ido pola miña axec o ia escola e p o esional. Po
úl imo, ealicei dúas en e is as, que se poden e nos anexos, pa a o ece dúas
isións di e en es de p o esionais des e ámbi o, que i i on en dúas épocas
o almen e opos as cun obxec i o común, apos a polo cambio de ca a a unha
educación de calidade.

G acias a elabo ación des e aballo e a o mación du an e es es 4 anos,
ap endín a e dun xei o c í ico a educación in an il ac ual pa a da me con a de
aquelas cousas que si me gus a ía pó en p ác ica nun u u o e po cales es ou
dispos a a loi a po cambia . Ademais, ap endín como unciona unha aula, a
impo ancia que en o espazo como e cei o mes e e que a o ganización amén
in lúe no p oceso de ap endizaxe. Demos á onme eles mesmos que eñen a
capacidade inna a da imaxinación e a c ea i idade e que son capaces de
con e e un simple pau no mello dos seus xogue es. Po úl imo, e en e
moi ísimas ou as cousas, ap endín que a e apa in an il é indispensable pa a a
o mación dunha pe soa e que como mes es/as a nosa labo en que se a de
guía acompañándoos no seu p oceso de ap endizaxe. Des a o ma, a ei de
e lec ilos no aballo ob endo como esul ado “Un a elie na aula”. C eei o espazo
e os ma e iais poñendo en p ác ica odo o ap endido, a pa i de elemen os da
na u eza coñecidos po eles ou dándolle unha no a ida aos ma e iais de
e ugallo.
Aínda que es a e apa es á a pun iño de ema a , a miña o mación e o meu
camiño no mundo da educación, es á a piques de comeza . Seguindo o exemplo
das mulle es en e is adas, non me ende ei a pesa de ódolos a ancos que se
me p esen en. Comezo es a andadu a co obxec i o de cambia a educación en
busca de calidade e p ome o que algún día poñe ei en p ác ica a p opos a
deseñada, xa que es a ez non oi posible.
4. Re e encias
Al a ado L. D. (2003). La c ea i idad en la escuela. ¿Una "especie" de pelig o de ex inción? DAL
soluciones c ea i as. Recupe ado de: h p://www.naque.es/ e is as/pd /R30.pd
And ea Ve a Ruiz, S. A. (2009). ¿Cómo es el Cu ículo en la Me odología Reggio Emilia? Ja dín
In an il. Recupe ado de: h p://ap ende .ja dinin an il.com/2009/06/cu iculo-de-me odologia-
eggio-emilia.h ml
A nheim, Rudol (1993). A e y pe cepción isual. Psicología del ojo c eado . Edi o ial: Alianza
Bo ín, F. (2012). ¡Buenos días c ea i idad! Fundación Bo ín.
Bueno Rod íguez, Mª I. (2015). Reggio Emilia: una mane a di e en e de abaja en Educación
In an il (TFG). Uni e sidad de G anada
Cala , Rose e Fon al, Olaia (2010) Cómo enseña a e en la escuela. Edi o ial: Sín esis.
Clemencia y o os (2004). Los inhibido es pe sonales como p incipal obs áculo pa a el desa ollo
de la c ea i idad. Uni e sidad Nacional de Colombia (Re is a C eando).
Cos a F iedman, Lucía (2013). El a elie : de Reggio Emilia a Ma zagán. In ancia: Educa de 0 a
6 Años, 142, 26-32
Cos a F iedman, Lucía (2013). El a elie : de Reggio Emilia a Ma zagán. In ancia: Educa de 0 a
6 Años.
E land, A. D. (2002) Una his o ia de la educación a ís ica. Tendencias in elec uales y sociales
en la enseñanza de las a es isuales. Edi o ial: Paidós.
Fon al Me illas, Olaia; Gómez Redondo, Ca men e Pé ez López, Sa a (2015). Didác ica de las
a es isuales en la in ancia (Colección: Didác ica y desa ollo). Edi o ial Pa anin o.
Goleman, D. (2018). Los bene icios de la in eligencia emocional pa a nues os hijos. BBVA:
Ap endiendo jun os.
Hoyuelos, Al edo (2007). “Documen ación como na ación y a gumen ación”. Re is a Aula de
In an il nº39.
Hoyuelos, Al edo y Lo is Malaguzzi (2011). La educación in an il en Reggio Emilila. Edi o ial:
Oc aed o
Lowen eld, Vik o e Lambe B i ain, W. (1981). Desa ollo de la capacidad c eado a. Edi o ial:
Kapelusz
Ma ín Viadel, Rica do (2003). Didác ica de la educación a ís ica. Edi o ial: Pea son P en ice
Hall.
Ma ín To es, Jose a (2008). O ganización y uncionamien o de incones en Educación In an il.
Re is a digi al Inno ación y expe iencias educa i as.
Na a o y Ma ín, (2010). Psicología de la educación pa a docen es. Edi o ial: Pi ámide.
Pé ez, Nu ia (2017). Po qué es impo an e el pensamien o c ea i o. Hello c ea i idad.
Recupe ado de: h ps://helloc ea i idad.com/
Romo San os, Manuela (1987). T ein a y cinco años del pensamien o di e gen e: eo ía de la
c ea i idad de Guil o d. Uni e sidad Au ónoma de Mad id.
Ruiz Gu ié ez, S. (2010). P ác ica educa i a y c ea i idad en Educación In an il (Tesis doc o al).
Uni e sidad de Málaga, Facul ad de Ciencias de la Educación.
Waisbu d, G. (1996). C ea i idad y ans o mación. Edi o ial: T illas.
Wallas, G aham (1926). El a e del pensamien o. Edi o ial: Ha cou
4.1. Bibliog a ía
Andueza, M., Ba be o, A.M., Caei o, M., da Sil a, A., Ga cía, J., González, A., Muñiz,
A. y To es, A. (2016) Didác ica de las a es plás icas y isuales en Educación In an il.
Uni Edi o ial.
B a o Figue oa, D. (2009). Desa ollo de la c ea i idad en la escuela (Volumen 44).
Publicado po Coo dinación Educa i a y Cul u al Cen oame icana.
Hoyuelos, Al edo (2009). La é ica en el pensamien o y ob a pedagógica de Lo is
Malaguzzi. Edi o ial Oc aed o
Ma ín Viadel, Rica do (2003) Didác ica de la educación a ís ica. Edi o ial Pea son
Minis e io de Educación (2011) Escuelas in an iles de Reggio Emilia: La in eligencia se
cons uye usándola. Edi o ial Mo a a S.L.
Red Educa (2018). Manual “Mé odo Reggio Emilia”. Uni e sidad de Neb ija. Edi o ial
Eu oinno a.
Vecchi, Vea (2013). A e y c ea i idad en Reggio Emilia: El papel de los alle es y sus
posibilidades en educación in an il. Edi o ial Mo a a
5.Anexos
Anexo 4: En e is a Reggio Emilia
1. Da os del en e is ado/a
A pe soa escollida pa a a en e is a oi Ma a illas Ma ínez, mes a de
educación in an il a incada ac ualmen e en I alia. Fo mouse no en oque Reggio
Emilia, in e esada nel dende a uni e sidade, e a día de hoxe é mes a nunha
escola que aballa con es e en oque. He ecoñecida nas edes sociais pola súa
páxina “Una maes a en I alia”, onde compa e as súas expe iencias, ideas e
e lexións en o no a in ancia e a súa axec o ia como mes a seguindo o
en oque eggiano.
¿Cuál es u p o esión ac ual? ¿Siemp e e has dedicado a ello?
Soy maes a de educación in an il. Tengo la sue e de pode deci que sí,
p ác icamen e desde que acabé la ca e a en el año 2016 he abajado como
maes a o educado a in an il, excep o un año en el que cu sé un más e . O as
eces he compaginado mi labo docen e con o o ipo de ocupaciones.
¿Cuál es u o mación?
G ado en Educación In an il. Más e en Cul u a de Paz: educación, con lic os y
de echos humanos. Asis encia a di e sos alle es, cong esos y cu sos siemp e
elacionados con la educación: psicomo icidad, di icul ades en el ap endizaje,
c ea i idad, neu odidá ica, e c. Po o o lado soy au odidac a: me gus a mucho
lee y busca in o mación sob e emas educa i os, pedagogías ac i as e c
¿Cuál es u expe iencia en el en oque Reggio Emilia? ¿Cuán o iempo
lle as abajando con él?
Mi in e és po es e en oque comenzó en los úl imos años de la ca e a. Me
llamaba mucho la a ención su apues a po la libe ad, el a e, y el espe o a los
de echos de los niños. Du an e odo es e iempo he leído a ículos y lib os, y he
buscado mucha in o mación. Un iempo después de llega a I alia, comencé a
abaja en una escuela que pe enece a la undación Reggio Child en. Su
p oyec o pedagógico es á o ganizado y supe isado po una pedagoga de
Reggio Emilia. Así puedo i encia comple amen e cómo se desa olla es a
iloso ía en un cen o educa i o.

¿Dónde has ealizado u o mación en es e en oque? ¿La ecomenda ías
al es o de docen es? ¿Po qué?
Sé que exis en di e sos cu sos en España, aunque no puedo ecomenda
ninguno po que no he hecho ninguno de ellos. Como he mencionado, siemp e
he sido muy au odidac a. Además, en la escuela donde abajo ac ualmen e
hacemos o maciones odos los meses sob e emá icas elacionadas con
Reggio. Recomiendo el lib o “La educación in an il en Reggio Emilia” de Lo is
Malaguzzi, así como los a ículos de Al edo Hoyuelos, que es el mayo expe o
y di uso de la iloso ía Reggio en España. También c eo que es en iquecedo ,
si se iene la opo unidad, isi a las escuelas in an iles de Reggio Emilia y el
cen o in e nacional Lo is Malaguzzi, ubicado en la misma ciudad. En dicho
cen o se ealizan ambién con e encias, cong esos y di e en es ipos de
o maciones. Hay que es a a en os a su página web y sus edes sociales.
Aho a mismo Diip, una o ganización que ealiza o maciones y iajes a Reggio,
o ece una se ie de webina online sob e Reggio en el mes de julio. Es án
ac edi ados po Reggio Child en. Ellos no suelen ealiza e en os o o maciones
online y aún menos ac edi a las, así que me pa ece una buena e in e esan e
opo unidad como in oducción al en oque.
h p://www.diip.es/cu sos-online.h ml
Po o o lado REMIDA Bologna es á ealizando en e junio y julio o a o mación
online
h ps://www. acebook.com/ emidabologna/pos s/2638764656228215?__ n__=K-R
En conclusión, yo ecomenda ía i a Reggio a isi a las escuelas y a hace
alguna o mación. Po o o lado ambién me pa ece ecomendable hace las
o maciones con ins i uciones “o iciales”, que es én di ec amen e elacionadas
con Reggio Emilia (Reggio Child en, REMIDA, e c) o con p o esionales que
hayan enido un con ac o di ec o, eal y ce cano con las escuelas que o man
pa e de Reggio Child en. Es deci , que abajen o hayan abajado en ellas.
¿Has enido la ocasión de abaja en una escuela española y una i aliana
Reggio? ¿Qué des aca ías? ¿Cuáles e an las di e encias más no ables?
T abajé un año en España pe o la escuela no seguía la iloso ía Reggio, ni
ninguna en pa icula . Las di e encias e an bas an es: en la española las a ios
alumno/maes o e an mucho mayo es, no había a elie , no se hacía
documen ación como al, e c. En gene al no seguía ninguna pau a eggiana. Las
ins alaciones ambién e an muy dis in as, po que la escuela de I alia es muy
g ande (0-6 años) y nue a (se cons uyó en 2012). Sin emba go la de España
es una escuela mucho más an igua, pequeña y amilia , con niños/as de 0 a 3
años.
2. Aden ándonos en el en oque Reggio Emilia
¿Qué p incipios eggianos des aca ías? ¿Po qué?
El p incipal pa a mí es que los niños ienen 100 lenguajes. Es el nomb e de un
poema que esc ibió Malaguzzi, undado del en oque. Es una me á o a en la que
se econocen odas las mane as di e en es que iene el niño de in e p e a el
mundo y ep esen a sus ideas y eo ías ace ca del mundo.
La libe ad y el omen o de la c ea i idad y de la cu iosidad en Reggio son
undamen ales, po eso exis e el a elie ( alle ) y el ol del a elie is a ( alle is a).
O o pun o undamen al es el alo de la es é ica, an o en la p esen ación de las
p opues as, como en el cuidado del ma e ial y de los espacios, pues en Reggio
el espacio es el e ce maes o o educado .
Po úl imo, o o pun o impo an e es la impo ancia de hace pa ícipe a amilias,
ecinos, y o ma una comunidad. Hay muchas es a egias pa a ello, en e ellas
la documen ación pedagógica si e pa a ab i las pue as de la escuela y da a
conoce que se hace en la escuela. Además a los educado es/as o maes os/as
les es ú il pa a conoce a su alumnado, mejo a sus p opues as y e lexiona
sob e su p ác ica educa i a.
¿C ees posible y necesa io que es e en oque se ex ienda po España? ¿Po
qué?
En mi opinión odas las pedagogías ac i as son impo an es y necesa ias:
Waldo , Rebeca Wild, Mon esso i, educación i a, el modelo educa i o nó dico
y po supues o Reggio. C eo que no exis e ninguna pedagogía 100% pe ec a.
Todas apo an algo y ienen bene icios. Así que c eo que es necesa io impulsa
a odas ellas y que odas se engan en cuen a: en los cen os educa i os, y
ambién en las uni e sidades y en el ema io de las oposiciones a maes os/as.
En conc e o, Reggio es aún bas an e desconocida en compa ación con o os
en oques o pedagogías así que es necesa io impulsa lo. Pa a mí, la c ea i idad
que an o se omen a en Reggio es una cualidad imp escindible en odo se
humano, que pe mi e el pensamien o di e gen e, y encon a soluciones a
p oblemas. Es una habilidad muy ú il a lo la go de oda la ida. Sin c ea i idad
no hab ía e olución. También la de ensa que hace Reggio po los de echos de
los niños, la de ensa de la libe ad, incen i a su cu iosidad, su au onomía e c…
Son apo es que conside o necesa ios y es u gen e comenza a in oduci los en
el sis ema educa i o ac ual.
¿C ees que el sis ema educa i o español dis a mucho del i aliano? Di
algunos p os y con as.
Since amen e, no conozco mucho sob e el sis ema educa i o i aliano, po que
i o en I alia desde hace ela i amen e poco. Además siemp e me he dedicado
a la e apa in an il y desconozco las o as. Aunque sé que el bachille a o es más
la go y acaban más a de, con 19 años. Además ienen di e en es opciones que
aquí no exis en, como el bachille a o de lenguas, donde es udian a ios idiomas,
o el bachille a o de psicopedagogía donde es udian asigna u as como
psicología, pedagogía, e c. Es e úl imo bachille a o c eo que se ía ideal pa a
quien quie a es udia luego Magis e io, pedagogía o psicología. Aquí c eo que el
bachille a o es demasiado co o, se dan muchísimos co enidos en poco iempo,
y muchas eces no es án elacionados con las ca e as uni e si a ias. La gen e
acaba con 18 años muy pe dida, no saben bien que camino escoge .
¿Qué bene icios c ees que iene el en oque Reggio pa a los niños/as?
Sin duda el p incipal como ya he mencionado es que los niños desa ollan
muchísimo su c ea i idad, imaginación. Se incen i a su cu iosidad.
Se les escucha y se ienen en cuen a sus in e eses: que cosas les gus an, que
les p eocupa, sus dudas, p egun as. Así se sien en pa ícipes de una comunidad
y capaces.
Se les a a como pe sonas que ya son, con espe o y dignidad.
Se les da libe ad, omen ando su au onomía y el se esponsables. Muchas
eces abajan solos, se epa en las a eas que hay que hace (po ejemplo
pone la mesa o ega las plan as).
Al abaja en pequeños g upos, el a o con cada niño/a es o almen e
pe sonalizado e indi idualizado, lo que pe mi e conoce los y o ece les lo que
necesi an en cada momen o.
¿Cómo desc ibi ías un cen o que sigue es a iloso ía?
Es una p egun a complicada. No es lo mismo las escuelas de la ciudad de
Reggio Emilia que o as que siguen es e en oque en o as ciudades i alianas, en
Eu opa o en el mundo. Cada una iene un con ex o, unas ci cuns ancias y un
alumnado di e en e, y hay que adap a se a ello. Algunos elemen os que
conside o pueden se comunes a odas las escuelas son:
Un a elie (o a ios, si es posible), que puede es a en la misma aula o en o o
espacio.
Un a elie is a que puede i pun ualmen e (semanal o mensualmen e) o odos los
días. O bien el/la maes o/a se puede o ma y se a la ez educado y
a elie is a.+
No malmen e hay un espacio cen al, llamado Piazza o plaza, donde
desembocan odas las aulas y los espacios del cen o. Es un luga de encuen o
pa a las amilias, los docen es y el alumnado y del cen o.
Los ma e iales depende án de lo que que amos abaja . En gene al los
ma e iales abie os, eciclables, los de o igen na u al, la mesa de luz y/o un
e op oyec o son imp escindibles.
Po úl imo es imp escindible la documen ación pedagógica, que muchas eces
es á expues a en las aulas, con o os, ex os e c, colocados siemp e de o ma
es é ica. Po eso es habi ual e a los maes os con cáma as, ano ando en
lib e as y luego abajando en el o denado pa a ealiza dicha documen ación.
¿Cómo es la ida escola de los niños que siguen es e en oque en la e apa
in an il? ¿Tienen la opo unidad de segui sus es udios pos e io men e en
es e ipo de cen os?
Son niños cu iosos, c ea i os e c como mencioné en la p egun a de los
bene icios. No hay muchas escuelas o ins i u os que sigan es e en oque
después de la e apa de In an il. Has a donde yo sé, en Reggio Emilia hay una
escuela expe imen al de P ima ia. En Mad id hay un colegio que se llama
“colegio Reggio” que sigue es e en oque desde In an il has a Bachille a o.
Lamen ablemen e aho a mismo no es lo común y son mino ía. Espe o y deseo
que cada ez más colegios apues en po o as pedagogías y en oques ac i os.
h ps:// eggio.es/ (web del colegio Reggio)
h ps://www. e.es/alaca a/ ideos/la-a en u a-del-sabe /a en u a-del-sabe -
eggio/5299869/ ( epo aje sob e es e colegio)
3. A e y c ea i idad en Reggio Emilia
¿Qué impo ancia c ees que iene el a e en la e apa in an il? ¿Y la
c ea i idad?
C eo que son undamen ales y muchas eces no se las iene en cuen a, o se
educe odo a hace manualidades. No engo nada en con a de ellas, po
supues o. De hecho ienen ambién múl iples bene icios. Pe o son cosas
di e en es. Inclui odas las a es ( ea o, escul u a, o og a ía, a es plás icas,
danza e c) en el cu ículo de In an il y po an o, ambién en las escuelas, es
p imo dial. Y si puede se de la mano de a is as p o esionales o de maes os
o mados en alguna disciplina a ís ica, mejo que mejo . A a és del a e se
pueden enseña muchísimas habilidades y con enidos: psicomo icidad,
ma emá icas, lenguajes, e c. También se ap ende a ap ecia odas las disciplinas
a ís icas, que a menudo son las g andes ol idadas y “ninguneadas”. De es a
o ma se alo a ían como se me ecen desde que son muy pequeños/as.
La c ea i idad y el a e es án muy elacionadas. El desa ollo de la c ea i idad
es muy impo an e po las azones que he mencionado an e io men e: es una
cualidad imp escindible en odo se humano, que pe mi e el pensamien o

di e gen e, y encon a soluciones a p oblemas. Es una habilidad muy ú il a lo
la go de oda la ida. Sin c ea i idad no hab ía e olución.
¿C ees que ac ualmen e, ambos concep os, ienen la impo ancia que
debe ía en la e apa in an il y, en gene al, en oda la e apa educa i a?
Cada ez hay más cen os an o públicos como p i ados que apues an po un
cambio de mi ada y po hace las cosas de o a mane a, poniendo en el luga
que se me ecen a las a es y a la c ea i idad. Hay muchísimos/as educado es/as
y maes os/as que es án en con inua o mación y c ean p oyec os ma a illosos.
Pe o es cie o que no es lo habi ual. Po desg acia aún es mino ía. Aunque soy
posi i a y quie o pensa que es una endencia que es á cambiando y cada ez
se emos más los que hagamos cosas di e en es. Pa a que es o pase en mi
opinión es necesa io, en e o as cosas, o ma a los educado es-as, maes os-
as y al p o eso ado del u u o. ¿Cómo? C eo que du an e la o mación
uni e si a ia, en las leyes nacionales y egionales y en la p epa ación de las
oposiciones de cualquie e apa educa i a es os concep os debe ían es a mucho
más p esen es y omen a se aún más.
¿Qué consejo le da ías a las maes as y maes os pa a que omen asen
es as cues iones en sus aulas?
Pa a se más c ea i os, muchas eces bas a con p egun a les a los maes os de
la c ea i idad, a los que más saben: los-as niños-as. Si enemos una idea o
que emos abaja un de e minado ema les podemos p egun a y sob e odo,
escucha les, pone a ención sob e qué les in e esa, cómo lo quie en hace ,
descub i sus dudas, sus eo ías, sus hipó esis… Y de ahí empeza el p oyec o
que que amos. También es muy ecomendable obse a les pa a comp oba que
les gus a, que les in e esa. Y usa es o pa a c ea p oyec os o enseña les
de e minados con enidos a a és de cosas que les gus en. Si son muy pequeños
la obse ación es la cla e.
O as opciones son Lee lib os sob e c ea i idad o hace cu sos o alle es sob e
es a emá ica ambién puede se ú il. Po ejemplo, la buena educación de Césa
Bona. Es un maes omuy c ea i o que hace p oyec os inc eíbles y muy
o iginales. La c ea i idad es una habilidad que se puede omen a y en ena , po
eso con iene no es anca nos o pensa que no somos c ea i os o que no
podemos hace más.
4. Conociendo el en oque Reggio Emilia
Además de u página Una maes a en I alia, si u ieses que ecomenda alguna
o a (blogs, edes sociales…) que mues e el en oque de la mane a más ealis a,
¿Cuáles se ían?
Hay algunos blogs que me gus an mucho:
h p://www.inspi adosen eggioemilia.com/
h ps://cul u adein ancia.com/
h ps://inno a ein an ilesp.wo dp ess.com/
También hay mad es que adap an es e en oque a casa y ienen ecu sos muy
in e esan es:
h ps://www.mamaex a e es e.com/ (ella publicó un lib o sob e piezas suel as muy
in e esan e)
h ps://poe isainsomne.com/ Es a mad e iene un blog desde hace muchos años, y iene
muchísimos ecu sos en el.
De igual mane a, ¿Qué cen os son más conocidos en I alia po es e
en oque? Y en España, ¿conoces alguno?
Aunque pa ezca inc eíble, en I alia es e en oque es á mucho menos di undido
que o os como Mon esso i.
Algunos cen os en I alia, sob e odo en la pa e No e son es os:
h ps://www. acebook.com/nidoscuolajaca anda/
h ps://www. acebook.com/nidoscuolaclo o illa/
h ps://www. acebook.com/nidoscuolacalican o/
En España:
h ps://www. acebook.com/La-T ibu-Cen o-de-educacion-in an il-1996807423958262/
h ps://www. acebook.com/Ludicaespacioin an il/
En La inoamé ica (sob e odo Pe ú)
h ps://www. acebook.com/bellellied/
h ps://www. acebook.com/NidoLaCasaAma illa/
h ps://www. acebook.com/nidochiqui ines.chaca illa/
¿Exis e algún cen o español que cuen e ac ualmen e con un a elie o algo
simila ?
No es oy segu a. Puedes p egun a en los dos que he mencionado en la
p egun a an e io o en el Colegio Reggio, de Mad id, que he mencionado
an e io men e.
Si nos quisié amos in o ma y o ma sob e el en oque Reggio Emilia,
¿cuáles se ían us ecomendaciones? (bibliog a ía, cu sos, monog á icos,
e c.)
Respec o a bibliog a ía, pa a comenza a aden a nos en es e en oque me
pa ece imp escindible el lib o “la educación in an il en Reggio Emilia” de Lo is
Malaguzzi y odos los a ículos de Al edo Hoyuelos. También hay muchos o os
lib os in e esan es sob e documen ación, a e, c ea i idad,… Po ejemplo “a e y
c ea i idad en Reggio Emilia” de Vea Vecchi, que ha sido a elie is a en las
escuelas de Reggio Emilia. Re isa odos los blogs y páginas que he comen ado
an e io men e.
Exis en es g upos en Facebook muy ú iles: “inspi ados en Reggio Emilia”,
abajando con Reggio Emilia y en oque Reggio Emilia en casa. En es os g upos
exis e una pes aña llamada “a chi os” donde se pueden encon a a ículos y
documen os muy en iquecedo es, además de las publicaciones dia ias de sus
miemb os.
Respec o a la o mación, mi consejo es o ma se con ins i uciones “o iciales”
(como Reggio Child en o REMIDA) o con p o esionales que hayan enido un
con ac o di ec o, eal y ce cano con las escuelas que o man pa e de Reggio
Child en. Es deci , que abajen o hayan abajado en ellas.
Po ú imo c eo que es muy ecomendable, si es posible, isi a Reggio Emilia,
sus escuelas y el cen o in e nacional Lo is Malaguzzi, A eces hacen cong esos,
con e encias y semina ios, así que lo ideal es i cuando engan luga alguno de
es os e en os.
Pa a más in o mación ecomiendo segui a Reggio Child en y a REMIDA en
edes sociales y isi a sus páginas webs a menudo pa a es a al an o cuando
ealicen alguna o mación
Po úl imo pun ualizo que ac ualmen e no exis e ningún cu so que e ac edi e
como maes o Reggio Emilia, po que Reggio es una iloso ía u en oque, no un
mé odo. Exis en cu sos pa a ace ca se al en oque, hace se una idea de que se
a a, cómo unciona es a iloso ía en Reggio e inspi a se. Luego, con c ea i idad,
se puede adap a a o as ealidades.
5. El a elie
Mi abajo, además de la pa e eó ica necesa ia, cuen a con una pa e p ác ica
en la que a o de diseña un a elie cuyo mo o sea la c ea i idad y el a e.
Pa a comp ende es e concep o mejo , ¿pod ías desc ibi lo con us
palab as?
El a elie o alle es un luga que omen a la c ea i idad en nume osos ámbi os:
a es plás icas y g á icas, música, o og a ía, mo imien o (psicomo icidad) cine
o cocina y con di e en es elemen os: luz, na u aleza, un gimnasio.. El obje i o es
hace eme ge e impulsa odos las posibilidades que o ecen los lenguajes
simbólicos de los niños. En él se o ecen di e sas écnicas ins umen os y
ma e iales y los niños pueden in e cambia con sus amigos alen os y
descub imien os.
¿Tienes un a elie en u aula? ¿Cómo es? Desc íbelo.
En la escuela donde abajo aho a, hay a elie ijos y o os e íme os. Los a elie
ijos son los que cuen an con un espacio p opio y di e en e al aula. En mi escuela,
po ejemplo, son los de la na u aleza o el colo . O os son e íme os, en el sen ido
que se hacen, du an un de e minado iempo y luego ese mismo espacio uel e
a se un aula, la en ada. Po ejemplo, en mi escuela, los a elie de la luz o la
música compa en espacio con algún aula, y el de cocina se hace en la plaza
(plaza: en ada, luga de encuen o). El de mo imien o se suele hace en el
gimnasio, en el pa que y en ocasiones en la Piazza (plaza).