Facul ade de Xeog a ía e His o ia
G ao de His o ia da A e
Cu so 2021/2022
T aballo de Fin de G ao
O espec ado ale a:
a ac i ación da audiencia nas ob as de B uce Nauman.
Au o a:
Lucía Fe nández Amoedo
.
Ti o académico:
Ped o de Llano Nei a
RESUMO
O que se p e ende abo da nes e aballo é un achegamen o a cinco ob as de B uce
Nauman (Fo Wayne, 1941) nas que o espec ado xoga un papel esencial e especí ico.
Pa i ase dun con ex o his ó ico-a ís ico pa a comp ende as condicións que odean ao
a is a, seguido dunha in odución aos p imei os anos da súa ca ei a. T as is o, a análise
das cinco ob as, que son: Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room (1968), Li e-
Taped Video Co ido (1970), Going A ound he Co ne Piece (1970), Body P essu e
(1974) e Raw Ma e ials (2004). Todas es as pezas i e on un papel esencial no p oceso
de ac i ación do espec ado que en luga na a e con empo ánea a pa i dos anos 60.
PALABRAS CHAVE
Nauman, Espec ado , Co po, Vídeo, Son.
ABSTRACT
The aim o his pape is o app oach i e wo ks by B uce Nauman (Fo Wayne, 1941)
in which he iewe plays an essen ial and speci ic ole. I will s a wi h an o e iew o
he a -his o ical con ex o unde s and he condi ions su ounding he a is , ollowed
by an in oduc ion o he ea ly yea s o his ca ee . A e his, he analysis o he
ollowing selec ion o his wo k, which a e: Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room
(1968), Li e-Taped Video Co ido (1970), Going A ound he Co ne Piece (1970),
Body P essu e (1974) and Raw Ma e ials (2004). All hese pieces played an essen ial
ole in he p ocess o ac i a ion o he spec a o ha akes place in con empo a y a
om he 1960s onwa ds.
KEYWORDS
Nauman, Spec a o , Body, Video, Sound.
CONTIDOS
INTRODUCIÓN ........................................................................................................... 1
OBXECTIVOS E METODOLOXÍA ............................................................................ 3
1. CONTEXTO HISTÓRICO-ARTÍSTICO. ................................................................. 5
2. OS INICIOS NA ARTE DE BRUCE NAUMAN. ................................................... 11
3. GET OUT OF MY MIND, GET OUT OF THIS ROOM, 1968. .............................. 21
4. LIVE-TAPED VIDEO CORRIDOR, 1970. ............................................................. 24
5. GOING AROUND THE CORNER PIECE, 1970. .................................................. 32
6. BODY PRESSURE, 1974. ...................................................................................... 34
7. RAW MATERIALS, 2004. ..................................................................................... 38
CONCLUSIÓNS ........................................................................................................ 41
BIBLIOGRAFÍA ........................................................................................................ 43
ANEXO FOTOGRÁFICO. ......................................................................................... 45
1
INTRODUCIÓN.
O in e ese en ealiza es e aballo nace do meu descub imen o dun dos
p oxec os de co edo es de B uce Nauman: Li e-Taped Video Co ido (1970); en
ningunha das ins alacións que coñece a an e io men e podía a opa un pa alelo. A aíz
des a ob a, iniciei a busca de máis pezas de Nauman e descub ín que a expe iencia do
espec ado pa ecía se undamen al en moi as delas. Ademais, mos a es e in e ese po
medio de nume osas ías: a a és de escul u as, ins alacións, ídeos, g a acións de
son... mesmo a a és do p opio co po. Nauman é, posiblemen e, un dos a is as máis
poli acé icos dos séculos XX e XXI: expe imen ou con odo ipo de ma e iais g azas ao
seu desexo case obsesi o de necesi a a opa o medio ideal pa a ep esen a as súas
ideas e inquie udes. A elección de ob as escollidas nes e aballo mos a es a a iedade.
Son nume osas as e e encias que Nauman ealiza sob e o a is a e a a e como
on e e elado a de e dades. Algunhas das súas pezas mos an exp esións que epi e de
dis in as manei as ó longo da súa axec o ia: Make Me Think Me, Please Pay A en ion
Please... Pensa , pensa sob e nós mesmos, p es a a ención. Nauman que e que
sexamos obse ado es e op emos pola e lexión, e pa a conseguilo ponnos en si uacións
case lími e como e emos con Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room (1968). As
ob as non son a espos a, senón o medio pa a chega ás espos as. Median e elas
descub imos.
En Li e-Taped Video Co ido (1970) e Going A ound he Co ne Piece (1970)
a nosa imaxe o ma pa e da ob a. Re a dada, de on e, de cos as. Case a modo de icha
policial ou cap ación de cáma a de ixilancia. Se adoi amos xulga o que emos, ago a
xulgámonos e émonos a nós. Nauman íllanos nas ob as, cada un de nós expe imen a á
un p oceso de in ospección. O a is a pon os medios pa a que e lexionemos e des e
modo e élanos e dades como adian aba co seu neon de 1967 (The T ue A is Helps
The Wo ld By Re ealing Mys ic T u hs). An e es as si uacións, cada quen eacciona á
dunha manei a dis in a aco de coas i encias de oda unha ida; habe á a quen se lle
ac i en eco dos, di e en es ac o e lexos, unha maio ou meno incomodidade, e c.
Nauman pide a ención, debe habe un in e ese e unha acep ación do isco. Pode da
medo ac i a algo escondido. Ás eces, poñe a ención e pensa non é o máis sinxelo.
2
Po ou a banda, Nauman dialoga coa his o ia da a e e a súa escul u a: moi os
dos seus aballos non deixan de se modos de ealiza cousas que se elacionan cun
espazo. Os luga es de exposición adicionais na his o ia da a e onde a opamos
escul u as semp e nos con idan a obse alas ou odealas. Comp endemos, sabemos
cales son os códigos de obse a, pe o só somos suxei os pasi os que ga dan unha
dis ancia cun obxec o. Son, ademais, espazos silenciosos e pulc os que esconden un
aballo planeado pa a que o isi an e en e, obse e, camiñe un pouco e logo ma che.
Non exis e unha in e pelación, ó menos non unha que sexa especí ica e e iden e; que o
dici , o p oceso de aballo e ealización das ob as non i o como p eocupación
undamen al ao espec ado , senón ao obxec o en si mesmo.
Pe o nos 60, iniciado imidamen e polos a is as minimal, e le ado máis alá po
igu as como Nauman no denominado posminimal, nace unha p eocupación pola
elación da ob a co espec ado . O p oceso de aballo de Nauman ga da unha eno me
e lexión que ma ca o umbo da c eación da ob a: o público se á quen a ac i e. Iso si,
baixo os azos e umbos que o a is a ideou. Ago a o espec ado xa non debe
unicamen e obse a , senón amén escoi a , camiña un pe co ido ou incluso man e
con ac o ísico, como e emos en Body P essu e. As ob as poden unciona po si
mesmas, pe o é dis in o; po exemplo, un co edo de Nauman es á aí, e pode se
ap eciado, pe o é o público quen o comple a. Así, o espec ado pasa de suxei o pasi o a
ac i o, e en ocasións o silencio adicional de obse a p esen e na his o ia da a e é
subs i uído polo “ uído” apela i o, mesmo ag esi o, de pezas como Raw Ma e ials.
Nes e in e ese po aballa nunha audiencia que se con e e en axen e ac i o
pode en e e se un ío quizais ecido en elación coa ac i ude polí ica adqui ida nas
úl imas décadas, co seu discu so de c ea cidadáns “au ónomos, conscien es e
compe en es”. Un cidadán máis conscien e de si mesmo e máis e lexi o pode es a
máis p e o dunha idea de libe dade, ó menos, que o dici , no sen ido in elec ual ou de
pensamen o. Dende os inicios da súa ca ei a, Nauman ad í enos ace ca de que non
debemos con ia en odo o que se nos con a, nin seque a no ela o do a is a. Debemos
poñe a ención e cues iona a a o máis co iá p esen e nas nosas idas.

3
OBXECTIVOS E METODOLOXÍA.
O obxec i o p incipal é o de consegui ealiza un achegamen o a unha se ie de
ob as conc e as nas que B uce Nauman in oduce ao espec ado dun modo especí ico.
En p imei o luga , ealizo un con ex o his ó ico-a ís ico pa a mos a a con o na que o
odea nos p imei os anos da súa ca ei a como a is a. A in o mación des e apa ado en
a súa base nos coñecemen os adqui idos na asigna u a de His o ia da A e das Úl imas
Tendencias, ademais de nos esc i os ealizados po algunhas das igu as máis ele an es
do ambien e a ís ico dos 60 e 70 como son a comisa ia e c í ica Lucy Lippa d ou o
a is a Sol LeWi .
T as es e p imei o apa ado, un segundo capí ulo no que a o de mos a os
in e eses e inquie udes de Nauman nos seus p imei os anos a ís icos, expoñendo unha
se ie de ob as que poden axuda nos a en endelos. Pa a es e apa ado in o meime a pa i
dunha se ie de ca álogos de exposicións e ospec i as do a is a ales como a que i o
luga no Museo Nacional Cen o de A e Reina So ía (Inside Ou , 1993-1994) ou a que
se ealizou no MoMA (Disappea ing Ac s, 2018-2019).
T as o con ex o his ó ico-a ís ico e a in odución aos seus inicios como a is a,
cén ome en cinco ob as nas que a ac i ación do espec ado é undamen al. Ge Ou o
My Mind, Ge Ou o This Room (1968), Li e-Taped Video Co ido (1970), Going
A ound he Co ne Piece (1970), Body P essu e (1974) e Raw Ma e ials (2004). Como
comen ei na in odución, odas elas mos an a a iedade p esen e no a is a á ho a de
ealiza es as ob as de in eg ación, así como unha liña empo al que conclúo cunha ob a
ecompila o ia (Raw Ma e ials) cuxo inicio i e moi elacionado coa c eación da
p imei a (Ge Ou o My Mind). Pa a odas elas usei os ca álogos mencionados, en e
ou os, ademais de a iada bibliog a ía de c í icos e eó icos con g an coñecemen o
sob e B uce Nauman que consul ei en dis in as biblio ecas galegas, sendo a do Cen o
Galego de A e Con empo ánea a que me apo ou máis núme o de ob as ao con a con
máis de dez lib os que a aban exclusi amen e sob e Nauman. Ademais, oi
imp escindible ó longo de odo o aballo a ob a Please Pay A en ion Please: B uce
Nauman’s Wo ds: W i ings and In e iews; un lib o que ecompila 14 en e is as co
4
a is a ó longo da súa ca ei a. Des e modo, g an pa e da in o mación eunida pa a
axuda me a edac a o aballo én da man das palab as do p opio Nauman.
Coa eunión das cinco pezas a adas o meu obxec i o p incipal é o de mos a , a
pa i do conc e o, unha isión xe al na que comp ende a Nauman como absolu o
p eceden e na in eg ación e ac i ación do público no p oxec o a ís ico, e odo o que is o
conle a an o pa a o espec ado como pa a a his o ia da a e.
5
1. CONTEXTO HISTÓRICO-ARTÍSTICO.
O ela o da his o ia da a e a pa i da segunda me ade do século XX
ca ac e ízase polo acele ado i mo no que no as endencias an sucedéndose unha as
ou a compa indo, en moi os casos, os mesmos a is as. Pa a e e i nos ao con ex o
his ó ico-a ís ico que odea a B uce Nauman debemos si ua o ela o a pa i da
segunda me ade da década de 1960, cen ándonos nos espazos de No a Yo k e Los
Ángeles, cidades que i en un ai én de subidas e baixadas, en ce o modo
in e elacionadas, que an mudando o cen o da a e dependendo do momen o no que
es as se a open.
En e 1965 e 1975 acon ecen unha se ie de sucesos que ma can o emen e o
imaxina io colec i o da poboación es adounidense: o impac o da Gue a F ía (1947-
1991), Vie nam
1
, os asasina os de John F. Kennedy e Ma in Lu he King, maio do 68, a
no a sociedade da in o mación baseada na publicidade e o consumismo, a no a elación
co espazo ma cada pola chegada á lúa no 69, o exilio de moi os a is as
la inoame icanos causado polos golpes mili a es, a c ise económica do 73...
Dende 1964 a a 1967 B uce Nauman i i á en dis in as cidades de Cali o nia
como son Da is ou San F ancisco. Du an e 1968 esidi á en Sou hamp on e en 1969
pe manece á du an e a ios anos en Pasadena, no condado de Los Ángeles. Pe o as
exposicións máis impo an es du an e odos es es anos e án luga en No a Yo k, xe me
e oga de nume osos a is as e co en es cul u ais (e con acul u ais) a a comezos da
década dos 70, momen o no que a cidade en a nun pe íodo de decadencia causado po
nume osas e a iadas azóns, ales coma a ele ada axa de c iminalidade en
de e minados ba ios, a desindus ialización e caída demog á ica, o abandono de moi as
in aes u u as u banas, a c ise do pe óleo... En ce o modo, No a Yo k con e íase na
cidade desolada que adian aba Duane Michals nas súas o og a ías de 1964 e 1965.
No ámbi o cul u al, No a Yo k sen ía a compe encia en aumen o dou os cen os
es adounidenses, en pa icula dos que p o iñan do Sun Bel ; en Los Ángeles c ecía a
o za de Hollywood e o auxe de de e minadas indus ias e no as p ensas po en es como
1
Os anos máis p oblemá icos da Gue a de Vie nam (1955-1975) en EEUU eñen luga en e o 65 e o 70.
6
Los Angeles Times ou The Washing on Pos non queda on á ma xe, se ben é ce o que
naqueles anos non chegou a e unha e is a po en e no e e ido á c í ica de a e que
causa a os deba es que si se xe aban nou as cidades
2
. Así, Cali o nia en aba nun
pe íodo de esplendo de manei a máis ou menos simul ánea, e en pa e elacionada, co
p oceso de decadencia no que se ía sumido No a Yo k. En conc e o Los Ángeles, sen
aínda posuí a po encia ac ual, me gullá ase dende inais do XIX nun o alecemen o en
aumen o que b indaba un ambien e moi p opicio pa a os a is as, xa que polas súas
ca ac e ís icas ísicas e sociocul u ais acili aba a au onomía e independencia dos
c eado es, así como un indi idualismo e anonima o que le ou a algúns deles a
in oduci a cues ión da desapa ición nas súas ob as a ís icas, como así ixe on Bas Jan
Ade , Allen Ruppe sbe g ou Nauman.
Men es an o, a inais dos 60 algúns dos a is as minimal comezaban a cambia
de umbo, con igu ándose des e modo o minimalismo como de adei o mo emen o
o malis a e amén como de onan e das p opias mani es acións an i o malis as
3
, aínda
que au o as como Lucy Lippa d conside aban que polo seu en oque non elacional e a
súa insis encia na neu alización da “composición”, o minimalismo amén o a
an i o malis a
4
. De calque a manei a debemos comp endelo como un paso decisi o no
p oceso de libe alización da a e cuxas consecuencias o on esenciais a a a ac ualidade.
Esa di ección ca a no os camiños le a ía ao que se ía denominado
posminimalismo po Robe Pincus-Wi en en 1968. Es a co en e englobaba ob as que
p opo cionaban al e na i as de g an con as e coa ialdade dos obxec os indus iais do
minimal no caso de a is as como E a Hesse
5
ou Louis Bou geois
6
, cuxas ob as
con iñan un ca ác e o gánico e co pó eo cuxa exp esión cues ionaba oda linguaxe
escul ó ica an e io . Ambas pa icipan nunha das p imei as e máis impo an es
2
De Llano Nei a, P. (2012): Concep ual en Los Ángeles (1969-1977): A e en p esen e con inuo en:
h ps://www.academia.edu/38674883/_Concep ual_en_Los_%C3%81ngeles_1969_1977_a e_en_p esen
e_con inuo_ (Consul ado o 15/5/2022).
3
Guasch, A.M. (2000): El a e úl imo del siglo XX: del posminimalismo a lo mul icul u al, p. 28.
4
Lippa d, L. (1973): Seis Años: La Desma e ialización del Obje o A ís ico de 1966 a 1972, T ad.:
Rod íguez Oli a es, M., p. 33.
5
Anexo o og á ico: Imaxe 1.
6
Anexo o og á ico: Imaxe 2.
13
camiño que os le a ía máis alá do minimalismo pe mi indo, po exemplo, mos a a
pegada do a is a no acabado das ob as, elemen o amén p esen e en Nauman. Pe o
aínda que algunhas das súas pezas posúan ca ac e ís icas comúns ás de a is as
minimalis as, amén son moi as as di e enzas; nunha en e is a de 1970 con Willoughby
Sha p
27
ala ace ca de que semp e p e i e ealiza as ob as el mesmo, aínda que
nalgunha ocasión eco e a a ou os pa a ealiza copias de pezas o ixinais que non son
sinxelas de aslada a de e minadas exposicións, en cuxos casos deixa unhas
ins ucións de alladamen e especí icas. De ei o, en 1968 c ea á A Cubic Foo o S eel
P essed be ween My Palms, peza onde u iliza unha g an placa de acei o, habi ual
ma e ial do minimal, exp esando i onicamen e co í ulo a posibilidade de que a ixe a a
man.
Du an e os seus p imei os anos Nauman amén expe imen a co espazo dou as
manei as: co balei o de A Cas o he Space Unde My Chai
28
(1965), unha das pezas
cuxas medidas ep oducen o espazo en e e debaixo dos obxec os, nes e caso a súa
cadei a. Con es a si cabe menciona a in luenza das p imei as pin u as de Willem de
Kooning, cuxo es ilo inde inido e con adi o io Nauman puido sen i p óximo no
momen o de ealiza as súas p imei as escul u as
29
.
Robe Mo is de endía que o obxec o con e é ase en menos au o-impo an e
po que o in eg a a expe iencia do espec ado e o acelo conscien e en an o que suxei o
que pe cibe ol é ase undamen al. Nes e sen ido hai unha simili ude con Nauman, en
quen a expe iencia do espec ado é esencial. Quizais a di e enza sexa que en ocasións,
de manei a conscien e, en a in ención de p e iamen e de e mina como as pe soas se
posicionan en elación coa peza non pe mi indo, digamos, un lib e albed ío, senón
exe cendo un con ol que podía esul a op esi o ou angus ioso en de e minados casos,
como e emos máis adian e. Is o amén se elaciona á con ob as máis pe o má icas nas
que se in oducen ins ucións, que se ealiza ían na súa con o na a inais dos 60 e
27
Nauman nunha en e is a con Willoughby Sha p (1970) en Nauman, B uce (2005): Please Pay
A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 133.
28
Anexo o og á ico: Imaxe 13.
29
Halb eich, K. (1993): “Vida social”. Ca . Exp. Benez a, N.; Halb eich, K.; S o , R.; Schimmel, P.
B uce Nauman, p. 70.

14
comezos dos 70. Con De ice o S and In
30
(1966) expe imen a con algo simila ; o
espec ado podía in oduci un pé nun bu a o co que con a a peza, pe o non podía ace
nada máis sal o, quizais, e lexiona . É en ealidade desconce an e pa a unha pe soa,
que aguan a ía un inde e minado pe íodo de empo o mulándose que é o que es á a
ace aí exac amen e.
Pe o xa en 1966 Nauman sen ía que es as pezas non es aban espondendo ás
súas inquie udes, senón que uncionaban máis como unha especie de expe imen ación
escul ó ica que se desen ol ía de manei a independen e ás e lexións a ís icas que
ocupaban o seu pensamen o naquel momen o. Po iso apidamen e deixa a escul u a de
ib a de id o e esina e comeza coa ce a e o neon, cos que sabía que pode ía i máis alá.
Es e mesmo ano, as licencia se en Da is do más e en a e, múdase a San
F ancisco. Alí habili a á unha enda de ul ama inos abandonada como no o es udo e
i enda. Nes e espazo pasa a maio pa e do empo só e dedica moi as ho as a
e lexiona ace ca de que pode se a a e. Ao non con a con apenas ma e iais no seu
es udo, ese ob igado a examina se a si mesmo, ós seus p opios lími es e ao que alí
es aba a ace . Des e modo xu di án oda unha se ie de ob as nas que Nauman es a á
p esen e máis alá de po se o c eado ; xogos co seu apelido, como en My Name as
Though I We e W i en on he Su ace o he Moon
31
(1968) ou medidas do seu co po e
g a acións de ídeo súas ealizando dis in as ac i idades, como e emos. En xe al,
Nauman non adoi aba compa i con e sas ace ca do seu aballo, p obablemen e
po que po aquel en ón non a opa a con quen pode acelo. Daba unhas poucas aulas á
semana a algúns es udan es pe o conside aba que es es non mos aban unha análise ou
e lexión ace ca do aballo que ealizaban, así que ampouco podía con e sa con eles
nese sen ido.
É a pa i des e ano, 1966, cando comezan as súas ob as onde os xogos de
palab as e o ámbi o lingüís ico oman o p o agonismo. Es es p oceden de dúas on es: a
p imei a, in e esábanlle as ideas de Ludwig Wi gens ein na medida en que se in e esaba
30
Anexo o og á ico: Imaxe 14.
31
Anexo o og á ico: Imaxe 15.
15
po obse a a linguaxe e as súas manei as de p ocede ao pensa as cousas, a súa
conciencia ace ca de como pensalas
32
; a segunda, o seu cí culo social naquel ano.
“Iso e a algo que a xen e coa que es aba p e o dis u aba ace . Bill Wiley, a pe soa máis
achegada a min nese momen o, dis u aba dese ipo de xogos de palab as. E amén c eo que
sae máis da li e a u a. Es aba lendo a Wi gens ein (...) po obse a a linguaxe e o ipo de
xogos de palab as que oco ían. E c eo que es aba lendo a Naboko nese momen o. U iliza
moi o odo ipo de xogos de palab as. E p obablemen e e o za on o que a opei in e esan e
neles
33
”.
En Flou A angemen s
34
(1966) amon oa unha g an can idade de a iña no chan
do seu es udo, balei ado p e iamen e, e du an e un mes a modi ica e eo ganiza, case a
modo de moldeado p opio dun p oceso escul ó ico. Fo og a a o p oceso de cambio
u ilizando a cáma a como ins umen o in e media io de documen ación des as
escul u as e éme as, pe o se e das omadas son o que p esen a como ob a de a e,
dándolles un alo en pa e independen e do p oceso polo que nacen. Des e modo
exp esa o seu in e ese po es u u a a súa ac i idade de a is a no seu es udo, le ando
coa o og a ía es a ealidade a odo po encial espec ado . Cons i úe unha e lexión sob e
a ac i idade dun a is a no seu es udo e po an o do papel do mesmo.
Ao in e esa se po mos a que sucede nunha si uación descoñecida e que
posibilidades pode o ece al p oceso, des ela a impo ancia que lle ou o ga ao
desen olo da in es igación. Valían ac i idades sinxelas, como amén e emos nos seus
ídeos; a cla e e a e se nun escena io sen p eceden es e p oba se a si mesmo epe indo
ce as uncións pa a descub i as súas posibilidades como a is a e os signi icados que
podía des ela a a e.
Po an o, Nauman é un a is a que medi ou moi o ace ca de que posibilidades
pode apo a a a e. Non coñecía en p o undidade a Duchamp pe o sabía que dalgunha
manei a es aba e lexionando ace ca do mesmo ipo de p egun as, que ademais amén
32
Nauman nunha en e is a con Willoughby Sha p (1970) en K aynak, Jane (Ed.). (2005): Please Pay
A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 127.
33
Nauman nunha en e is a con Lo aine Scia a (1972) en K aynak, Jane (Ed.). (2005): Please Pay
A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 159.
34
Anexo o og á ico: Imaxe 16.
16
es aban cues ionándose nume osos a is as no eame icanos no mesmo momen o. O
pensamen o de Nauman é comple amen e c í ico coa idea de que cada a is a deba
a opa o seu es ilo ou ámbi o a ís ico ideal; a el non lle bas aba con se só pin o , ou só
escul o . Es a isión de que e anscende a un ipo de a is a quizais máis adicional,
apegado a un ipo de a e máis conc e a, débese non só á impo ancia da idea, senón
amén a unha necesidade de con inuo in es iga con odo ipo de medios. Pa a el, o
a is a ga da un comp omiso in elec ual e a a e unha unción social, onde enunciados
é icos e mo ais son undamen ais e deben ansmi i se ao público; debe acé selle
e lexiona , cues iona e dubida . Nauman usa a linguaxe como unha das dis in as
posibilidades pa a en iquece e complica a súa ob a. Po an o, exis e unha e iden e
elación coa a e concep ual en an o que impo ancia da linguaxe e en an o que idea e
p oceso son cla e, de modo que expe imen a con dis in os ma e iais e medios a a da
coa o ma adecuada pa a ansmi i ese algo. Pe o é impo an e des aca que non lle ale
calque a; insis i á e epe i á odas as eces que sexan necesa ias a a consegui o que
conside e ideal pa a cada p oxec o. Es e es o zo no aballo se á unha cons an e ó longo
da súa ca ei a.
“O que endo a ace é e algo, logo e acelo e e acelo e e acelo e p oba odas as o mas
posibles de e acelo (...). Aínda así, como p ocede é semp e o mis e io. Reco do que nun
momen o pensei que algún día descub i ía como as is o, como as a e, como Cal é o
p ocedemen o amigos? e en ón xa non se ía an complexo. Máis a de, dinme con a de que
nunca ía se así, semp e ía se unha loi a. Dinme con a de que nunca e ía un p oceso
especí ico; e ía que ein en alo, unha e ou a ez. Iso oi ealmen e dep imen e (...). O meu
aballo xo de da us ación pola condición humana. E sob e como a xen e négase a
en ende a ou as pe soas. E sob e como as pe soas poden se c ueis en e si. Que non é que
c ea que poida cambia is o, pe o é unha pa e an us an e da his o ia humana
35
”.
En 1966 en luga a exposición Eccen ic Abs ac ion na Fischbach Galle y de
No a Yo k, comisa iada po Lucy Lippa d, con o mando un dos achegamen os máis
impo an es ás ob as dalgúns a is as denominados an i o m ou posminimalis as, como
os denomina ía Robe Pincus-Wi en un pa de anos despois. Como an e io men e
sinalamos, nes a exposición Nauman compa iu espazo con au o as como Louise
35
Nauman nunha en e is a con Joan Simon (1987) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion
Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 319.
17
Bou geois ou E a Hesse. E ec i amen e o ca ác e co pó eo, agmen a io e o gánico
p esen e nas ob as posminimal amén en a na desc ición dalgunhas das súas pezas que
an e e encia ao co po, como en Collec ion o Va ious Flexible Ma e ials Sepa a ed by
Laye s o G ease wi h Holes he Size o My Wais and W is s
36
(1966); unha se ie de
medidas de pa es do co po do a is a son ep esen adas con ma e iais lexibles
sepa ados po capas de g axa, cuxos bu a os se ían o amaño da súa cin u a ou o seu
pulso. Sen o ex enso í ulo se ían ob as p ac icamen e incomp ensibles. Algo simila
oco e en F om Hand o Mou h
37
(1967), “Unha decla ación in ospec i a e desp endida
dunha sensibilidade que se bu la de si mesma
38
”, onde ademais manipula as e dades,
eco dando que debemos e coidado á ho a de da po sen ado ce as cousas, como as
que nos c emos cando son di as po un a is a. Nes e caso, es a peza semp e oi
en endida dando po ei o que a man e a boca que ma can os ex emos e an do p opio
Nauman, cando en ealidade pe encían á súa pa ella daquel en ón.
Esas p imei as e lexións no es udo en elación ao seu co po oma on a o ma de
xogos de palab as, xu dindo así ob as a modo de ex ensións do que es aba in es igando
ace ca da c eación de obxec os elacionados con xogos lingüís icos. En Wax
Imp essions o he Knees o Fi e Famous A is s
39
(1966) o í ulo é independen e ao
p oceso eal po que non hai ce a na peza e as ma cas son do p opio Nauman.
Algunhas des as ob as son expos as na gale ía Leo Cas elli en eb ei o de 1968,
quen lle acili a espazos e ma e iais como o ídeo, que logo a a emos. A man de
Nauman amén é un azo cla e na súa ob a
40
non só po deixa a súa pegada; amén
ep esen ándoa, como en P ojec ion o he Su ace o My Hand (1967) ou con e éndoa
en elemen o undamen al, como ao es i a a pel pa a consegui imaxes dis o sionadas en
Fi s Holog am Se ies: Making Faces
41
(1968) ou ao usala e g a ala pin ando os seus
36
Anexo o og á ico: Imaxe 17.
37
Anexo o og á ico: Imaxe 18.
38
Nauman nunha en e is a con Joan Simon (1987) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion
Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 324.
39
Anexo o og á ico: Imaxe 19.
40
Kelle , J. (1993): “The A is ’s Hand”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.;
Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 265.
41
Anexo o og á ico: Imaxe 20.
18
es ículos de neg o en Black Balls
42
(1969). Incluso en debuxos de 1966 como Spilling
Co ee Because he Cup Was To Ho
43
, onde i onicamen e des ela que a man do a is a
amén pode se o pe.
Des e modo, en 1966 e 1967 ealiza nume osas ob as onde se e lic en odas es as
p eocupacións; nume osas e e encias ao co po, í ulos que cues ionan a con ianza na
e dade do a is a po pa e do público, ou e lexións ace ca do papel de ambos (e po
an o da a e) como nos neons The T ue A is is an Amazing Luminous Foun ain (1966)
ou The T ue A is Helps he Wo ld by Re ealing Mys ic T u hs
44
(1967). Non sei can a
i onía pode ía es a p esen e in encionadamen e nes as pezas pe o non c eo que deixe de
habe unha e lexión ace ca das g andes p egun as que an o empo de Nauman chegan
a ocupa no seu es udo, onde pa ece en ende a a e máis como ac i idade e menos
como p oceso. Como dixemos, iña cla o que a a e debía esponde a unha
esponsabilidade mo al e a unha ein ención e cues ionamen o da súa igu a que nunca
ía e inal. En base a es e pensamen o podemos comp ende es e ipo de ob as de neons
nas que ei e a o concep o de e dade e con inuidade coa o ma espi al. Des e modo,
u iliza a on e como me á o a do a is a, i onizando ao mesmo empo con esa isión
omán ica de golpes c ea i os que b o an espon aneamen e, e in oduce is o en
nume osas ob as, como po exemplo a modo de au o e a o en Sel Po ai as a
Foun ain
45
(1967), posiblemen e cun guiño a Duchamp p esen e.
A súa ob a empe á amén aba ca o ámbi o do cinema e a in e p e ación. Xa en
1964 Nauman colabo a a nalgúns p oxec os ílmicos con Robe Nelson ou William
Alan onde o uso da cáma a educíase especi icamen e a ins umen o de g a ación. A
súa p imei a peza de ídeo é Fishing o Asian Ca p (1966), na que g a a a Alan
in en ando a apa a un pez. Nes a ob a es á p esen e unha pa odia das nocións
empo ais e de du ación habi uais nos ilmes e cu ame axes; non podían sabe can o
a da ían en consegui pesca . Sábese que lles le ou unhas es ho as, ans o madas en
es minu os no p oceso de mon axe. A peza con a cunha na a i a lineal que Nauman
42
Anexo o og á ico: Imaxe 21.
43
Anexo o og á ico: Imaxe 22.
44
Anexo o og á ico: Imaxe 23.
45
Anexo o og á ico: Imaxe 24.

19
non epe i ía en u u as c eacións de ídeo. É a excepción do que se á un habi ual nas
ob as do a is a: non hai in ( ampouco comezo, en ce o modo). Nes e sen ido admi e a
in luenza das películas de Andy Wa hol
46
, coas que compa e ca ac e ís icas de
du ación, epe ición, esis encia, ensión e ou os enómenos sensibles de
compo amen o.
Pe o Nauman conside a que cando ealmen e comeza a aballa co ídeo é no seu
pe íodo en No a Yo k, en 1968, cando pide a Leo Cas elli in e e nun equipo de
g a ación. Así en du an e un ano o mesmo ma e ial que logo usa ían a is as como
Kei h Sonnie , Richa d Se a, e c. Esas p imei as películas en San F ancisco só du aban
dez minu os po que e a o empo que pe mi ía o amaño do olo do ma e ial co que
con aba. Nauman que ía ealiza pezas audio isuais con inuas, non que ía p incipio ni
in como al, e cando só con aba con dez minu os, c eaba bucles pa a p oduci esa
con inuidade. Ao pode g a a a a unha ho a de du ación cando Cas elli me ca o equipo,
descob e que pode ob e o e ec o desexado sen necesa iamen e e que eco e ao
bucle
47
. Des e modo, c ea pezas nas que explo a os lími es das si uacións co iás co seu
co po, execu ando mo emen os simples de manei a es i a. Apa en emen e a in e a a de
ensaia as posibles a iacións que o seu co po asumía en de e minados espazos
delimi ados, case a modo de ca álogo de pos u as e mo emen os. En 1968 sae Slow
Angle Walk (Becke Walk)
48
, unha das pezas de ídeo nas que se ilma a si mesmo no
es udo camiñando de dis in os modos nun ángulo de 90 g aos. Nes e caso o í ulo
des élanos unha pequena homenaxe a Samuel Becke na que, colocando a cáma a de
modo que pa eza que Nauman es á camiñando sob e a pa ede, o a is a in en a log a o
equilib io ao ealiza de e minados pasos complexos de man e . Es e p ocedemen o
alude á lóxica dunha das pe sonaxes dunha ob a de Becke , Wa (1945), que pe co ía
odos os pun os e di eccións posibles dun espazo. En Walking in an Exagge a ed
Manne A ound he Pe ime e o a Squa e
49
(1967), Nauman ai p ecisamen e iso.
46
Kaise , P. (ed.). (2002): B uce Nauman, mapping he s udio: We ke de Emanuel-Ho mann-S i ung,
de Ö en lichen Kuns sammlung Basel und eine neue Videoins alla ion, p. 6.
47
Nauman nunha en e is a con Jan Bu e ield (1975) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion
Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 173.
48
Anexo o og á ico: Imaxe 25.
49
Anexo o og á ico: Imaxe 26.
20
Nes e caso amén nos p opón unha e isión da linguaxe de ídeo como al e na i a á
linguaxe ele isi a, unha ob a que con igu a a na a i a cinema og á ica. Is o ese
in ensi icado polo espello si uado pa a obse a ou as pe spec i as. O ídeo ca ece de
sin axe; Nauman ai ca a dian e e ca a a ás, e se a ob a o a ep oducida do e és se ía
idén ica.
En Playing a No e on he Violin While I Walk a ound he S udio
50
(1967-68)
ealiza unha ac i idade pa a a que non posúe o mación p o esional, oca o iolín,
p opo cionando un esul ado o pe. “Se ealmen e c es no que es ás acendo e o as o
mello que podes, en ón habe á unha ce a can idade de ensión, se hones amen e es ás
cansándo e ou se hones amen e es ás a ando de man e o equilib io sob e un pé
du an e moi o empo
51
”. De no o insis e nos concep os de hones idade e e dade.
En xe al, o que que ía con es e ipo de ídeos, e a explo a as ensións que xo den
an o no espec ado como en Nauman ao non pode man e o equilib io en ce os
mo emen os ou ao i i un p oceso de ago amen o as unha ex ensa epe ición de
exe cicios. Is o des ela un in e ese po c ea expe iencias en si uacións descoñecidas e
segui as esis encias pa a descub i o po qué das mesmas; expe imen a o inédi o,
a opa manei as de ep esen a pezas que causen e ec o de golpe e espe en no as
p egun as e e lexións no espec ado .
Po ou o lado, F ede ick Pea ls, Paul Goodman e Ralph He e line coesc iben o
lib o co que Nauman coñece a e apia da Ges al . Es a axúdalle a sabe como p ocede
en an o que se máis conscien e do co po e e lexiona sob e o mesmo. As ideas que
es a ga da en común con Nauman xa exis ían nel; descub i que se a aban cues ións
simila es oi un a ance, pe o non un inicio nin un pun o dende o que pa i .
“Resul ou que camiñaba moi o polo es udo, así que esa oi unha ac i idade que ixen (...),
ilmei iso, só ese i mo. En ón, es aba acendo cousas ealmen e simples coma esa. Es a
in e esado no son do i mo e só na ac i idade de camiña polo es udo. Logo, ese lib o
íxome máis conscien e de que podes ace es es exe cicios ísicos ou calque a ipo de
50
Anexo o og á ico: Imaxe 27.
51
Nauman nunha en e is a con Jan Bu e ield (1975) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion
Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 173.
21
ac i idade simple, e logo coñecín a Me edi h Monk, que e a baila ina en San F ancisco (...).
Foi ealmen e bo ala con alguén ao espec o
52
”.
É necesa io e en con a que du an e eses anos amén coñece ás co eóg a as
Y onne Raine e Simone Fo i, ó baila ín Me ce Cunningham e ós composi o es S e e
Reich, Philip Glass, Te y Riley e La Mon e Young, quen causan g an in luenza nel.
Algúns des es úl imos es aban in es igando ideas da música clásica india, a pe cusión
a icana, o jazz modal ou o se ialismo pa a c ea o que logo denomina ían música
minimalis a
53
. Nauman non e a músico nin baila ín pe o moi as das ideas des es a is as
en elación co co po e o empo conco daban coas súas e lexións a ís icas, e coñecelos
oi undamen al pa a ea i ma se e i máis alá no ipo de ideas e ob as que ga daba en
común co mundo da música e a no a danza. Unha das cousas que máis in e esaban a
Nauman da música minimalis a e a a longa du ación dalgunhas pezas que podían
in e p e a se en calque a momen o; e an con inuas e non dispoñían de comezo nin in.
E ec i amen e is o émolo en pezas de Nauman como Lip Sync (1969), onde un in en o
conscien emen e alido de sinc oniza son e imaxe pon en ensión ao espec ado du an e
61 minu os.
3. GET OUT OF MY MIND, GET OUT OF THIS ROOM, 1968.
En 1968 Nauman ealiza unha ins alación a pa i de ca o pa edes e éme as:
unha habi ación case balei a. Case, po que si a ocupaban es elemen os: o son dunha
oz que se escoi a ao accede ao espazo, unha lámpada, e a pe soa ou pe soas que
decidan en a . Unha ez o espec ado accede á sala, debe cump i a ias uncións
básicas, xa non se a a só de obse a e camiña polo espazo, senón amén de escoi a .
Unha oz cuxo co po non es á p esen e epi e de manei a en endible, impe a i a e
cons an e as palab as “Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room” en dis in os ons e
i mos. Quizais a lámpada es ea p esen e coa inalidade de semella se a emiso a do son,
52
Nauman nunha en e is a con Lo aine Scia a (1972) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion
Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 166.
53
Ligon, G. (2018): “Neon Sign, None Sing”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.;
Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 165.
22
pe o a ealidade é que a oz pe ence a Nauman, quen unha ez máis u iliza a linguaxe
como e amen a pode osa. Segundo Jane K aynak, es a ob a pode ía desc ibi se como
“unha escul u a expe iencial, que omen a o comp omiso minimalis a coas ope acións
da pe cepción senso ial
54
”.
Nes e mesmo ano Nauman en ol e unha cin a de son coa g a ación dun g i o
nunha bolsa de plás ico e a in oduce no in e io dun bloque de o migón
comple amen e pechado. Es a peza de ca ác e pe o má ico, Conc e e Tape Reco de
Piece, apa ecía en exposición co enchu e dun cable que saía do bloque cump indo a
unción de ac i ación da cin a, mais dende o ex e io nunca chegou a escoi a se nada;
“un ac o de e semp e inaudible
55
”. Nes as pezas en a o ac o da desapa ición, común a
moi as ob as da p odución a ís ica de Nauman; u iliza o desapa ece ou o ocul a de
modo pa cial ou o al, como no caso de Ge Ou o My Mind, ao non e a oz unha
p esenza ísica. Así, o que se nos o ece é un son que podemos comp ende pe o que
non nos da pis as ace ca de quen o es á p oducindo ou do po qué. Unicamen e podemos
deduci que habe á algún al o alan e ocul o en e as pa edes ou o ei o que ep oduce a
cin a sono a, cuxa du ación o al é de seis minu os.
A habi ación non deixa de se un espazo máis de exposición no que o espec ado
sabe que pode en a . Pe o ao acelo, pa adoxicamen e o que se lle indica é que debe
saí . Coa o ma impe a i a Nauman es á dando ins ucións ao isi an e, u ilizando o son
como e amen a pa a da o ma á expe iencia espacial da audiencia. Como obse a
Michael Auping, "o i mo e a di e en e én ase das ocalizacións de Nauman son
emo i os, poé icos, inexp esi os, d amá icos e incluso musicais ás eces
56
”. O on non
consegue que nos sin amos con idados, senón in usos; debe saí o espec ado da
habi ación? O con li o de in o mación se á habi ual na súa p odución a ís ica.
Es a é a p imei a ob a expos a na que Nauman só o ece son e na que usa a súa
p opia oz pa a comunica se de manei a di ec a co espec ado . Fo ma pa e dunha se ie
54
Nauman, B. (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds: w i ings and in e iews, p.
1.
55
Lo d, C. (2018): “The Space unde he Chai ”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e ,
M.; Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 206.
56
M. Lewallen, C. (2007): A Rose Has No Tee h: B uce Nauman in he 1960s, p. 101.
29
coa que conec a no in e ese pola condu a humana en on ada a si uacións no as,
desconce an es, en ocasións desag adables e incómodas. In e ésalle es uda os
mecanismos de de ensa das pe soas an e es e ipo de expe iencias e, pa a que es as se
dean, op a po c ea pezas nas que con unde ao espec ado , en ocasións sob eca gando
os seus sen idos. Ao cen a se na expe iencia e na nosa espos a a ela, o obxec o pe de
impo ancia; o oco es á pos o en nós. “O co po do espec ado pasou a o ma pa e da
ecuación o mal, e o encad e da ob a de a e considé ase que aba ca non só aos obxec os
con emplados, senón amén odo o ámbi o da isión, incluído o espec ado
73
”.
T as a exposición An i-Illusion (1969) Nauman deixa de apa ece nas súas ob as,
an o nas ac uacións en gale ías como nos ídeos exis ando ac i idades. Tamén
Acconci desapa ece como p o agonis a das súas pezas en 1974. Ou G aham, quen en,
ademais, unha peza simila a Li e-Taped Video Co ido ; en Two Viewing Rooms (1975)
a ob a son dúas habi acións (A e B). Na sala A, escu a e somb ía, unha cáma a colocada
con a e en on e dunha das pa edes que, a ollos das pe soas des a p imei a habi ación,
é un espello. O obxec i o des a cáma a en oca á sala B, de modo que alguén da A pode
achega se e e o que es á oco endo na B. Men es an o a sala B, iluminada, dispón de
dúas pa edes cube as de espello unha on e á ou a. Nunha des as hai un moni o que
e lic e a imaxe do espec ado , e que ademais é e lec ida sob e a pa ede-espello opos a.
Des e modo, a audiencia e a súa imaxe in e ida e a dis in a escala. Es e sis ema da pé
a moi os xogos isuais nos que o espec ado obse a a ou os (na sala A) ou se obse a
a si mesmo de dis in os modos (sala B)
74
.
Así, os c eado es e í anse da escena en endendo as súas ins alacións como
espazos capaces de apo a expe iencias ós espec ado es. O público ou de e minadas
pe soas elixidas deben subs i uí ó a is a. No caso de Nauman, is o des ela unha
especie de conclusión á que pa ece chega : as es uda se a si mesmo e ás posibilidades
que podía o ece o seu co po, oma dis ancia pa a concen a a a ención no público; nós
somos o no o obxec o de es udo. Ademais de pode ocupa os espazos das súas ob as,
amén nos b inda a posibilidade de con empla nos, de obse a nos a nós mesmos dun
73
Po s, A. (2000): The Sculp u al Imagina ion: Figu a i e, Mode nis , Minimalis , p. 194.
74
Cen o Galego de A e Con empo ánea (ed.). (1997): Dan G aham, p. 109.

30
modo que non i i iamos en ningunha ou a si uación, con e éndose a ob a na
opo unidade de coñece unha no a manei a de si ua nos no espazo e, quizais, de
comp ende nos.
“Ao non ac ua como ac o nin ope ado de cáma a, Nauman es ableceu unha
posición de di ec o que cambiou adicalmen e o seu papel no expe imen o de, po así
dicilo, pacien e a e apeu a
75
”. No lib o que Nauman le sob e a Ges al , os au o es
de inen ao e apeu a non en e mos de p o esión senón de unción; o e apeu a se ía “un
ing edien e que p ecipi a a eacción que dou o modo non pode ía oco e (...). O que ai
é inicia o p oceso
76
”. T á ase de ala non an o do con ido como do mé odo de ensina
como ap ende sob e un mesmo.
Ci ando a Neal Benez a, Suzanne Hudson sinala que “se o aballo de Nauman oi
axudado en ce a medida polas lec u as da psicoloxía da Ges al , os seus p ocesos e an
moi o máis in ui i os e, a miúdo, a opaba pa alelos an o na li e a u a como na
ciencia
77
”. Po exemplo, ob as como Celos (1957) de Robbe-G ille , na que un ma ido
exe ce unha ex ema ixilancia sob e a súa pa ella ou No Labi in o (1962), do mesmo
au o , na que se a a a his o ia dun soldado pe dido en e úas e in e io es de luz
deso ien ado a. En 1970 le Masa e Pode (1960), de Elias Cane i, un lib o que abo da a
emá ica da elación en e os di e sos ipos de “masa” e as es a exias de con ol e pode
median e as que gobe nan es e líde es polí icos di ixen a de e minadas masas. Des e
modo, e lexiona sob e o impac o que o con ex o exe ce na condu a
78
.
Ma cia Tucke sinala que as nosas espos as ás si uacións que plan exa non son
pu amen e ísicas
79
. Cada p oceso de cada pe soa es a á in luenciado po odas as
demais expe iencias que es a i o na súa ida, e que in olun a iamen e ae a colación
75
Hudson, S. (2018): “Resis ances”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh, T.
B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 141.
76
Hudson, S. (2018): op. ci ., p. 137.
77
Hudson, S. (2018): op. ci ., p. 141.
78
Benez a, N. (1993): “B uce Nauman en pe spec i a”. Ca . Exp. Benez a, N.; Halb eich, K.; S o , R.;
Schimmel, P. B uce Nauman, p. 32.
79
Nauman, B. (1970): Phenaumanology en A o um, ol. 9, p. 44. Recupe ado de
h ps://www.a o um.com/p in /197010/phenaumanology-36374 (Consul ado o 20/5/2022).
31
en cada no a si uación. Po an o, a ob a c ea múl iples espos as, mínimo unha po
cada isi an e, e semp e di e en e ás do es o.
As p eocupacións do a is a des elan que en ende a súa c eación como unha máis
es ei amen e elacionada coa na u eza do se humano que coa na u eza da a e, ao da
an a ele ancia ás espos as psicolóxicas e isiolóxicas. Es a ac i ude queda demos ada
ó comp ende a súa e olución dende a ab icación de obxec os e exis o de ac i idades
a a a súa p eocupación ac ual po manipula os enómenos
80
.
Exis e, ademais, unha imposibilidade á ho a de desc ibi o esul ado da ob a. É
sinxelo ela a o que emos: alguén camiñando den o dun co edo . Pe o algo
comple amen e dis in o é o que pode es a oco endo nesa pe soa; é imposible desc ibi
a súa expe iencia. De calque a manei a, amén é impo an e sinala que as ob as nas que
Nauman in e ac úa co espec ado , como es as ins alacións de co edo , non es án
deseñadas pa a que a audiencia eña o al libe dade ou con ol sob e a súa expe iencia
na si uación. A ob a aba ca o co po da pe soa den o dunha es u u a en ei amen e
pensada polo a is a. A expe iencia do espec ado e o que lle poida causa i i es e ipo
de si uacións se á di e en e en cada pe soa, pe o semp e nace á a aíz dos “pasos” ou o
“p o ocolo” que Nauman idee. “Po que non me gus a a idea de lib e manipulación.
Como poñe un mon ón de cousas e deixa que a xen e aga o que quei a con elas.
Realmen e iña en men e algúns ipos de expe iencias máis especí icas e, sen e que
esc ibi unha lis a do que debe ían ace , que ía que as expe iencias de xogo non
es i e an dispoñibles
81
”.
Nauman segui á expe imen ando con dis in as ipoloxías espaciais engadindo
luces e co es po en es, como en G een-Ligh Co edo
82
(1970), onde só podes accede
camiñando de lado men es unha in ensa luz e de c ea unha especie de maxen a na úa
80
Nauman, B. (1970): “Phenaumanology” en A o um, ol. 9, p. 44. Recupe ado de
h ps://www.a o um.com/p in /197010/phenaumanology-36374 (Consul ado o 20/5/2022).
81
Nauman nunha en e is a con Lo aine Scia a (1972) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion
Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 167.
82
Anexo o og á ico: Imaxe 34.
32
e ina
83
, ou mes u ando un espazo iangula cunha iluminación ama ela en Yellow
Room T iangula
84
(1973), causando unha sensación incómoda e deso ien ado a.
5. GOING AROUND THE CORNER PIECE, 1970.
Going A ound he Co ne Piece
85
(1970) é unha ob a coa que Nauman
e oluciona os códigos de obse ación do espec ado no espazo exposi i o. A peza
consis e nunha especie de habi ación cad ada, sen ningunha en ada, o mada po ca o
pa edes b ancas de madei a con achapada. Es a p oduce un desconce o no momen o
no que o espec ado é conscien e de que non pode accede ó seu in e io . Un pouco po
debaixo do pun o máis al o de cada unha das pa edes, ca o cáma as comp en o papel de
espías. Ó inal de cada pa ede a opamos no chan un moni o , de modo que emos amén
ca o en o al. En odos eles apa ece a nosa imaxe en b anco e neg o cap ada polas
cáma as: semp e apa ece emos de cos as, dando a ol a á esquina an e io nunha
especie de au o pe secución a nós mesmos na que Nauman e i a oda posibilidade de
log o.
Posiblemen e hai p esen e un guiño a Film (1965), de Samuel Becke , onde un
maio Bus e Kea on i e unha especie de pe secución simila du an e 21 minu os. O
p opio Becke “cali icou es e ag esi o ollo (da cáma a) como eye o p ey (ollo de p ésa)
ou Raubauge, e con is o quixo e e i se ao aspec o ineludible e á ez des u o da
(au o)obse ación
86
”.
Aínda que amén con a cun pe co ido conc e o, unhas cáma as e uns moni o es,
es a peza é dis in a ós co edo es que a amos an e io men e: non se pode accede á
g an es u u a coa que nos a opamos. O espec ado non pode ace máis que odeala e
some xe se na au oobse ación. De manei a ausen e, Nauman comp e o papel de
na ado da úa p opia his o ia.
83
Kelle , J. (2018): “The Physicali y o Sigh ”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.;
Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 285.
84
Anexo o og á ico: Imaxe 35.
85
Anexo o og á ico: Imaxe 36.
86
Ha el, G. en VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 123.
33
“Son escul u as que mi an e camiñan, como as de Richa d Se a, pe o sen as
subs anciais láminas de acei o e as o es a iculacións do espazo que p opo cionan un
anco axe es able
87
”. A imaxe espacial de ol a polos moni o es mos a o espazo que es á
xus o de ás de nós. Dalgún modo, obse a nos de cos as apela a un descoñecemen o,
p odúcenos a necesidade de c ea un no o concep o pa a algo que nunca
expe imen a amos. Cando decides achega e máis ó moni o a imaxe desapa ece
deixando á pan alla en b anco a a que, quizais, ou o espec ado apa eza epen inamen e
nes a.
“Incluso despois de comp ende a lóxica da disposición é imposible sinc onizala
comple amen e coa pe cepción inmedia a da si uación. Exis e unha compulsión i ep imible
a espe a un e lexo di ec o da p opia imaxe no moni o que se en dian e. O e ec o da
lixei a con usión e desp azamen o é simila ao que p oducen as imaxes que se di isan nos
moni o es de ixilancia, cada ez máis comúns nos espazos públicos
88
”.
“De íbase a dis inción en e e cos ollos e expe imen a co co po
89
”. O isi an e
econside a a idea de espec ado pasi o ó a opa a súa imaxe e a dada no moni o .
Dan G aham amén expe imen ou cos concep os de iden idade, empo alidade e
imaxe. No 1974 ealiza P esen Con inuous Pas (s)
90
, consis en e nunha habi ación de
ca o pa edes. Dunha delas xo de a pan alla dun moni o e o obxec i o dunha cáma a.
Ou as dúas es án en ei amen e o madas po un espello. O ídeo moni o amén
unciona como espello, pe o un elec ónico e empo al, mos ando o pasado
91
(semp e
ensina o que oco eu nesa mesma sala ins an es an es) ó mesmo empo que os espellos
mos an semp e o p esen e. Ademais, o espello si uado on e á pa ede da cáma a es a ía
mos ando amén o des ase empo al do moni o . "Cando o obse ado e
87
Po s, A. (2000): The Sculp u al Imagina ion: Figu a i e, Mode nis , Minimalis , p. 371.
88
Po s, A. (2000): op. ci ., p. 372.
89
K aynak J. en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 1.
90
Anexo o og á ico: Imaxe 37.
91
Bone , E. (1987): “Sinopsis de la ob a de Dan G aham 1966-1986”. Ca . Exp. VV.AA. Dan G aham, p.
37.
34
inmedia amen e a súa imaxe, epe ida en bucle sob e a pan alla nes a empo alidade
in ini a, conec a as súas pe cepcións ao seu es ado men al
92
”.
Nauman e G aham in es igan manipula o empo. O bucle xe ado nas súas ob as
p o oca un p oceso de coñecemen o pe manen e e un sen ido subxec i o do empo
p o ogable
93
.
6. BODY PRESSURE, 1974.
O seguin e ex o pe ence á ob a Body P essu e
94
, ealizada po Nauman no ano
1974 pa a a exposición indi idual Yellow Body na gale ía Kon ad Fische en Düsseldo ,
Alemaña. Es a peza consis e nunha ins alación escul ó ica onde unha pa ede alsa é
colocada sob e ou a eal, ambas simila es en o ma e dimensións. Nou a pa ede
adxacen e Nauman coloca un olio co ex o e imp ime un al o núme o de copias que
se ían dis ibuídas en e os isi an es da gale ía, como amén oco e á en epe icións da
ob a anos despois.
“P eme a maio pa e da supe icie on al do eu co po (palmas ca a den o ou ca a ó a,
esque da ou de ei a) con a a pa ede o máis o e posible.
P eme moi o e e concén a e.
Fo ma unha imaxe de i mesmo (supoñendo que acabas de da un paso adian e) ao ou o
lado da pa ede, empu ando ca a a ás con a a pa ede con moi a o za.
P eme moi o e e concén a e na imaxe p emendo moi o e.
(a imaxe de p eme moi o e)
P eme a supe icie on al e a supe icie pos e io unha ca a a ou a e comeza a igno a ou
bloquea o g oso da pa ede. (elimina a pa ede)
Pensa en como as dis in as pa es do eu co po p emen con a a pa ede; pensa que pa es se
ocan e cales non.
92
G aham, D. en VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 123.
93
VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 123.
94
Anexo o og á ico: Imaxe 38.

35
Pensa nas pa es do eu lombo que p emen con a a pa ede; p eme con o za e sin e como a
pa e dian ei a e asei a do eu co po se p emen.
Concén a e na ensión dos músculos, a do onde se xun an os osos, as de o macións
ca nosas que se p oducen baixo p esión; conside e o ello co po al, a anspi acións, os
olo es.
Is o pode con e e se nun exe cicio moi e ó ico.”
Mencionouse an e io men e a p esenza e uso do co po na p odución a ís ica de
Nauman en dis in os ámbi os ales como a escul u a, o ídeo ou as ins alacións. En
Body P essu e o co po é a cha e. Do mesmo modo que en Ge Ou o My Mind, Li e-
Taped Video Co ido ou Going A ound he Co ne Piece, o esencial eside na
expe iencia i ida polo espec ado , pe o no caso de Body P essu e dunha manei a
di e en e espec o das ou as pezas. Tamén exis e unha simili ude coa película de
Nauman Wall-Floo Posi ions (1968), onde o a is a se g a a a si mesmo no es udo
ealizando dis in as posicións apoiado no chan e/ou pa ede. Con empla a unha pe soa
ealiza de e minadas pos u as podía causa unha espos a no espec ado imposible de
p edici . Nes a peza amén eñen moi a impo ancia os uídos p oducidos po Nauman ó
cambia de pos u as; en Body P essu e o son non posúe esa ele ancia, si o silencio
95
.
O ex o de Body P essu e amén conec a con algunhas das ob as concep uais
o madas po enunciados lingüís icos de anos ecen es nas que de e minadas ideas non
iñan po que chega a le a se a cabo de manei a ísica ou ma e ial; a ob a xa nace a coa
idea. Tamén se achega ó camiño da pe o mance; algúns dos a is as que o an
denominados posminimalis as a inais dos 60 in es iga on a linguaxe do co po en
elación coa danza c eada po co eóg a as como T isha B own. Nauman xa ealiza a
unha pe o mance en Da is no ano 1965; “(...) consis ía en es a de pé co lombo con a
a pa ede du an e uns co en a e cinco segundos ou un minu o, logo dob ando a cin u a,
95
Me edi h Monk nunha en e is a con Ch is ine an Assche (1996) en an Assche, C. (1998): B uce
Nauman, p. 77.
36
agochándome, sen ándome e inalmen e umbado. Ca a abaixo. Había se e posicións
di e en es en elación coa pa ede e o chan
96
”.
Nese mesmo empo ealizaba as pezas de ib a de id o e xa nes as había un
sen ido escul ó ico que amén pa ecía es a p esen e nas pe o mance de Nauman onde
xun a co po con chan ou pa ede; a cla e a opámola nesa unión, na p esión p oducida
polo conxun o onde dúas ou es pezas son unidas dalgún modo. Nes e sen ido, co po e
ib a de id o se en como ma e iais manipulables. Tamén en 1965 ealiza a
pe o mance Manipula ing a Fluo escen Tube
97
, que logo con e e á en ídeo no 1969.
Consis ía en obse a a Nauman manipulando unha lámpada luo escen e de dous
me os e medio, onde co po e luz son a ados como elemen os equi alen es, usados
pa a p oba e c ea o mas
98
. Esa co elación en e ac uacións e obxec os escul ó icos é
admi ida po Nauman. “Penso niso como en a no es udo e es a in oluc ado nalgunha
ac i idade. Ás eces esul a que a ac i idade consis e en ace algo e ás eces que a
ac i idade é a peza
99
”. Neses p imei os anos pensaba en cousas que podían ace se cos
obxec os (dob alos, xi alos...) e aslada esas ideas ás accións ealizadas co seu seu
p opio co po (es a de pé, inclinado...).
Co eóg a as como Simone Fo i, Y onne Raine e T isha B own con o man
algúns dos nomes máis impo an es no e e ido á danza con empo ánea e á
expe imen ación dende as p ác icas co po ais. O seu posicionamen o mós ase con a io
ao i uosismo académico e busca a e lexión nacida do co iá, a pa i do que
e o mulan o seu compo amen o co espazo ou a súa manei a de comp endelo. Es e ipo
de in e encións con lúen coas ac i idades que explo aban a is as do posminimal como
Nauman, a quen Raine e B own axuda on a con e e o seu aballo nun mo i o de
in es igación e expe imen ación a ís ica. “Cues iona on o concep o de ep esen ación e
conduci on a a e a unha explo ación básica da ealidade
100
”. En 1968 coñece á baila ina
96
Nauman nunha en e is a con Willoughby Sha p (1970) en K aynak, Jane (Ed.). (2005): Please Pay
A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 122.
97
Anexo o og á ico: Imaxe 39.
98
Nauman, B. (1970): op. ci ., p. 123.
99
Nauman, B. (1970): op. ci ., pp. 123, 124.
100
Pon b iand, C. en VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 126.
37
e co eóg a a Me edi h Monk, con quen ealiza algún p oxec o pe o má ico, ademais de
en a en con ac o coa ob a de Me ce Cunningham e John Cage
101
.
As inquie udes xu didas nas ob as desc i as e as e lexións das co eóg a as
mencionadas quizais poidan axuda nos a comp ende como en 1974 Nauman chega a
Body P essu e, peza na que desapa ece da escena
102
. Cos co edo es comp obamos
como Nauman expe imen aba un p oceso cuxo inicio i e a luga nas súas e lexións,
con inuando coa in es igación de si mesmo e, despois, co aslado ao público pa a que
es e puide a i i as expe iencias. Con Body P essu e emos ou o exemplo do que oi
o desen ol emen o dun p oceso. Ao execu a a peza con a a pa ede, “a dis ibución da
p esión (...) p oduci ía sensacións complexas e esul ados indi idualizados, a pesa da
ci cunsc ición da con oca o ia. (...) a peza es á des inada a epe i se pa a semp e, non
moi di e en e dos seus ídeos en bucle que se ep oducen unha e ou a ez
103
”.
Body P essu e unciona como unha especie de al e na i a a un espello no sen ido
de comp ende nos máis co ac o e menos coa is a. As ins ucións o muladas pa a o
público po pa e de Nauman adoi an combina exe cicios ísicos e men ais. De no o, a
Ges al
104
p esen e á ho a de e lexiona e comp ende o co po.
“Se ben ales exe cicios xu di on das au oexplo acións de Nauman no es udo e man eñen
un o e ínculo co espazo a qui ec ónico, o on sen dúbida alen ados polo seu in e ese na
e apia da Ges al . (...) unha én ase en sen i , en luga de isualiza , imaxes dun mesmo (...).
O que chama a a ención sob e algúns des es exe cicios da Ges al é (...) a o ma en que se
101
En 1970 Cage o ece a Nauman deseña a escenog a ía de T ead, in e p e ada pola Me ce
Cunningham Dance Company. Jaspe Johns e a o di ec o a ís ico da compañía de danza, quen a miúdo
con ac aba con a is as en elación con Cas elli pa a enca gos de escena ios.
102
Como mencionamos an e io men e, en ealidade Nauman deixa de apa ece nas súas c eacións en
1969, e non ol e a u iliza o seu p opio co po a a 2015, coa peza Con appos o S udies, unha especie de
segunda e sión de Walk wi h Con appos o (1968).
103
Hudson, S. (2018): “Resis ances”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh,
T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 142.
104
Nauman múdase a Pasadena en 1969, deixando a ás moi o do espí i o da Ges al do no e de
Cali o nia. Igualmen e, a súa in luenza seguiu p esen e no a is a du an e décadas, conse ando o que o a
pa a el o máis esencial: p es a se a ención a si mesmo.
38
p esen an nun p oceso paso a paso, di ixindo a men e a oma conciencia de di e en es
elemen os á ez
105
”.
Nauman esixe cons an emen e unha no a elación en e espec ado e con o na
a i icial
106
, a cal nos da á in o mación que non posuímos; de oda no a expe iencia
co po al nace coñecemen o. Unha ez máis, o a is a egálanos a posibilidade de
au ocomp ende nos.
7. RAW MATERIALS, 2004.
A p imei a ob a a ada en p o undidade nes e aballo, Ge Ou o My Mind, Ge
Ou o This Room, supuxo o g an p eceden e e p o o ipo dunha ins alación que Nauman
ealiza ía in a e seis anos despois en Lond es, no Tu bine Hall do Ta e Mode n:
e í ome a Raw Ma e ials
107
.
O espazo do Tu bine Hall oi in e p e ado de nume osas e dispa es manei as po
a ios a is as dende o ano 2000, inaugu ando Bou geois a adición coa súa ins alación
I Do, I Undo, I Redo. En 2004 é Nauman quen se apode a do espazo con e éndoo
nunha especie de álbum de eco dos, unha e ospec i a que ecompila g an pa e da
his o ia da súa axec o ia a ís ica se índose dun único elemen o: o son. Raw
Ma e ials cons i úe a eunión de 22 g a acións de ex os que Nauman ealiza a pa i
dos inicios da súa ca ei a, aba cando po an o case co en a anos da mesma.
As pa edes do espazo do Tu bine Hall enché onse de al o alan es dis ibuídos de
manei a es a éxica, odos a pa i dunha ce a dis ancia en posición di eccional. En
conc e o, 18 pa es de al o alan es pa alelos alineados a in e alos egula es, mais ou os
a ios na pa ede do ondo e un no ei o da pon e. Os sons non se mes u a ían; o
105
Dezeuze, A. (2006): “Bound o ail: cons ain s and cons ic ions in B uce Nauman’s wo k”. Ca . Exp.
G unenbe g, C.; Silla s, L. Make Me Think Me, p. 51.
106
Wapple , F. (2000): “Pay A en ion! Animal Sculp u es! Übe Gewah sein und In e ak ion”. Ca . Exp.
Wapple , F.; B ockhaus, C. B uce Nauman: We ke aus belgischen, deu schen und niede ländischen
Sammlungen, p. 29.
107
Anexo o og á ico: Imaxe 40.
45
ANEXO FOTOGRÁFICO
Imaxe 1: E a Hesse, Un i led (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA.
Imaxe 2: Louise Bou geois, Amoeba (1965). Recupe ada do ca álogo o icial do Ta e Mode n.

46
Imaxe 3: B uce Nauman, Un i led (1965).
Recupe ada de h ps://www.mu uala .com/A wo k/Un i led/9FBE5F88A88EC77D .
Imaxe 4: Richa d Se a, Splashing (1968). Vis a na Gale ía Leo Cas elli. Recupe ada de
h ps://www.a o um.com/p in /201509/due-p ocess- icha d-se a-s-ea ly-splash-cas -wo ks-
55532 .
47
Imaxe 5: Robe Smi hson, P oposal o a Monumen on he Read Sea (1966). Recupe ada do
ca álogo o icial do MoMA.
Imaxe 6: Ana Mendie a, Un i led (Blood Sign 2/Body T acks) (1974). Recupe ada do ca álogo
o icial do Museo Nacional Cen o de A e Reina So ía.
48
Imaxe 7: Sol LeWi , Red Squa e Whi e Le e s (1963). Recupe ada de
h ps:// . cg ound.com/25214/ .
Imaxe 8: Dan G aham, Schema (1966-1970). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA.
49
Imaxe 9: Bas Jan Ade , I Am Too Sad o Tell You (1970). Recupe ada do ca álogo o icial do
MoMA.
Imaxe 10: Willem De Kooning, Exca a ion (1950). Recupe ada de h ps://www.willem-de-
kooning.o g/exca a ion.jsp
50
Imaxe 11: B uce Nauman, Un i led (Eye-Le el Piece) (1966). Recupe ada do ca álogo o icial
do Dallas Museum o A .
Imaxe 12: B uce Nauman, Da k (1968). Recupe ada de h ps://www. heswcsun.com/shining-
ligh -on-da k/ .

51
Imaxe 13: B uce Nauman, A Cas o he Space unde My Chai (1965). Recupe ada do ca álogo
o icial do K ölle -Mülle Museum.
Imaxe 14: B uce Nauman, De ice o S and In (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do
MoMA.
52
Imaxe 15: B uce Nauman, My Name as Though I We e W i en on he Su ace o he Moon
(1968). Recupe ada do ca álogo o icial do S edelijk Museum.
Imaxe 16: B uce Nauman, Flou A angemen s (1966). Recupe ada de h ps:// aussmuelle -
insigh s.o g/en/b uce-nauman- lou -a angemen s-1966/ .
53
Imaxe 17: B uce Nauman, Collec ion o Va ious Flexible Ma e ials Sepa a ed by Laye s o
G ease wi h Holes he Size o My Wais and W is s (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do
MoMA.
Imaxe 18: B uce Nauman, F om Hand o Mou h (1967). Recupe ada de
h ps://www. lick .com/pho os/lucindalunacy/2924526213 .
54
Imaxe 19: B uce Nauman, Wax Imp essions o The Knees o Fi e Famous A is s (1966).
Recupe ada de: h ps://www.a sy.ne /a wo k/b uce-nauman-wax-imp essions-o - he-knees-o -
i e- amous-a is s .
Imaxe 20: B uce Nauman, Fi s Holog am Se ies Making Faces (1968). Recupe ada do
ca álogo o icial de Los Angeles Coun y Museum o A .
61
Imaxe 33: B uce Nauman, P imei o espazo do Li e-Taped Video Co ido (1970). Recupe ada
do ca álogo o icial do Museo Guggenheim.
Imaxe 34: B uce Nauman, G een Ligh Co ido (1970). Recupe ada do ca álogo o icial do
Museo Guggenheim.

62
Imaxe 35: B uce Nauman, Yellow Room T iangula (1973). Recupe ada do ca álogo o icial do
Museo Picasso Málaga.
Imaxe 36: B uce Nauman, Going A ound he Co ne Piece (1970). Recupe ada do ca álogo
o icial do Cen e Pompidou.
63
Imaxe 37: Dan G aham, P esen Con inuous Pas (s) (1974). Recupe ada do ca álogo o icial da
Lisson Galle y.
Imaxe 38: B uce Nauman, Body P essu e (1974).
Recupe ada de h ps://www.widewalls.ch/magazine/due -wi h-a is -21e -haus .
64
Imaxe 39: B uce Nauman, Manipula ing a Fluo escen Tube (1969). Recupe ada do ca álogo
o icial do MoMA.
Imaxe 40: B uce Nauman, Raw Ma e ials (2004). Recupe ada do ca álogo o icial do Ta e.