Universidade de Santiago
Facultade de Ciencias Políticas e Sociais
A nacionalización do pasado irlandés, 1845-1937
Tese de doutoramento presentada por Xavier Rodríguez Madriñán para a
obtención do grao de doutor en Ciencias Políticas e dirixida polo profesor
doutor Ramón Máiz Suárez
Santiago, abril de 2005
A presente tese foi defendida o día 19 de decembro de 2005, en acto celebrado na
Facultade de Ciencias Políticas e Sociais da USC, ante o tribu nal que se indica, o cal lle
outorgou a cualificación de Sobresaliente cum laude:
Presidente
Dr. José Álvarez Junco
Vocais
Dr. Borja de Riquer i Permanyer
Dr. Ramón Villares Paz
Dr. Xusto Beramendi González
Secretario
Dr. Manuel María de Artaza Montero

A nacionalización do pasado irlandés, 1845-1937
Xavier Rodríguez Madriñán
Tese de doutoramento
dirixida polo profesor doutor Ramón Máiz Suárez
Facultade de Ciencias Políticas e Sociais
Universidade de Santiago
Abril 2005

Guieiro
Nunca foi inocente a mirada cara ó pasado. En todo m omento e lugar, os tempos xa idos
tenderon a ser imaxinados com o un vasto depósito de materiais dispostos para ser
utilizados ó servicio dos máis variados intereses políticos, relixiosos, dinásticos ou de
calquera outra clase. A historia, ou, máis ben, a representación do pasado acomodada á
comenencia, adoitou servir a m iúdo como instrumento proveitoso a quen gozaba da
capacidade de relatala e de impoñer a sú a versión á sociedade. Tamén, por certo,
acostumaron recorrer a ela os que, compoñendo unha interpretación alternativa á
promovida desde as instancias de poder, buscaban lexitimar o seu desafío á orde
establecida. Desde sem pre, polo tanto, o pasado foi constituído en recu rso dispoñible
para ser aproveitado cos máis diversos propósitos. En realidade, foi a súa natureza
utilitaria, a rendibilid ade do argumento histórico, o fundam ento último do empeño
constante en volver a v ista cara a atrás. Quer dicir, que foi o presente, en toda ocasión, o
determinante do relato do pasado, en canto é no prim eiro onde se establecen as pautas
da caracterización deste e se fixa a funcionalidade que debe cumprir.
Se é verdade que sempre se deu tal instrum entalización da historia, non cabe
dúbida de que no século XIX se fixo aínda máis evidente. En xeral, como sustentadora
dunha variada gamma de discursos ideolóxicos e políticos, e máis en particular, sobre
todo, como elem ento nuclear de lexitimación dos procesos de reasignación territorial do
poder político que se abriron daquela, unha vez decretada a transferencia da soberanía á
nación. Neste senso, fose como apoio dos Estados constituídos, fose como soporte das
propostas para a súa reestructuración, a narración histórica converteuse no máis sólido
medio de xustificación da política nacion alitaria. En correspondencia con esta
intencionalidade, o pasado quedou fragmentado de m aneira conforme coas novas
delimitacións das entidades políticas –com o realidade ou como proxecto– e
representado como unha serie de relatos nacionalm ente diferenciados. Semellante
parcelamento do tem po pretérito segundo criterios políticos do presente non foi
incompatible, sen em bargo, coa renovación conceptual e metodolóxica que, desde
mediados daquela centuria, experimentaron os estudios históricos. Pola contra, a
nacionalización do pasado resultou ser parella á profesionalización do traballo
historiográfico e ó establecemento da historia como disciplin a académica específica.
As historias nacionais, en efecto, pasaron a ser a forma dominante de
organización e exposición do pasado. Entendidas como m ecanismo de lexitim ación
ideolóxica e política, as narracións históricas convertéronse a miúdo nun reflexo
especular do presente, nun escenario textual que reproducía as confrontacións máis

relevantes do propio momento en que aqu elas eran figuradas. A m áis acabada
manifestación de tal antagonism o entre representacións históricas contrapostas
expresouse nos conflictos relacionados coas reivindicacións de natureza nacionalista
contra os Estados existentes que abrollaron con certa intensidade na Europa da segunda
metade do século XIX e do primeiro tercio do XX, nos que a referencia ó pasado se
consolidou como unha das principais argum entacións lexitimadoras dos m ovementos
impulsores dunha reconfiguración das fronteiras políticas que recoñecese os dereitos
soberanos de grupos que proclamaban a súa condición nacional.
Desenvolvido, xustamente, no período antedito, o conflicto suscitado pola
cuestión nacional irlandesa resulta paradigmático a este respecto. Pola súa persistencia e
intensidade, así como pola súa conclusión, máis significativas, se cabe, considerando a
fortaleza do Estado co que batía, a loita nacionalista de Irlanda foi tomada com o
referente exemplar por outros m oitos movementos de idéntica natureza na Europa da
época. Certamente, contemplado desde a distancia, o nacionalism o irlandés amosa
unhas notables peculiaridades, fundamentalmente relacionadas co seu percorrido
ideolóxico e organizativo –que non responde ó clixé de aplicación habitual ós
nacionalismos europeos de reivindicación fronte ó Estado, segundo o modelo cuñado
por Miroslav Hroch, no que a reavaliación cu ltural precede á dem anda política–, coa
mestura de métodos de acción constitucionais e insurreccionais nos que se m anifestou e
coa propia singularidade do contexto político británico no que se encadraba. Pero, con
todo, debido á duración da contenda que desencadeou, á relativa diversidade interna do
movemento e á súa mesma evolución doutrinal, así com o á culminación triunfante da
súa loita, ofrece a posibilidade de extraer do seu estudio un ha serie de xeneralizacións
pertinentes para un mellor entendemento dos co nflictos de índole nacionalista. Máis en
concreto, o caso irlandés resulta especialmente relevante para a com prensión do uso
político das referencias ó pasado como factor de lexitimación da loita nacionalista de
oposición ós Estados existentes.
Sen mingua doutras dimensións relevantes que se considerarán neste traballo,
cabe salientar algunhas das posibilidades que, como medio de achegam ento á utilización
política do pasado, deitan da análise da producción historiográfica nacionalista
irlandesa, acometida a trav és do exame porm enorizado dos seus textos máis
significativos durante os anos que van desde mediados do século XIX, cando se
formularon os principios esenciais do nacionalismo, ata o m omento en que a
Constitución de 1937 confirmou a independencia do Estado polo qu e tanto tempo
combateran os seus partidarios. O obxectivo prioritario é o seguimento do proceso de
configuración do relato nacionalista do pasado ó longo dese tracto temporal, articulado
sobre o discernimento do seu argumento interpretativo e o exame comparado dos
sucesivos modos que adoptou a súa concreción nun discurso histórico que, lonxe de ser
un puro reflexo inmutable do prim eiro, presentou unha evolución considerable ó longo
do período. Interesa, primeiro de todo, polo tanto, o estudio da correspondencia entre a
variedade das rep resentacións históricas e os relativos cambios da d eterminación
ideolóxica que, ó cabo, sustenta a súa caracterización como historias nacionais. Cómpre
establecer as conexións entre as mudanzas do relato, val dicir, as súas distin tas
manifestacións no tem po, e as correspondentes opcións e estratexias políticas que o
nacionalismo asum iu na súa confrontación co Estado británico, diversas e cambiantes
ata o momento final do conflicto.
A adaptación da narración histórica á variabilidade do escenario político resulta
significativa do nivel de autonomía do estudio da historia. Asunto que reviste unha
transcendental importancia na análise da representación nacionalista do pasado, tanto
cando se trata da súa versión máis popular, segundo aquí se denom ina a que se recolle

nos escritos realizados segundo a antiga concepción literaria da historia, distantes aínda
das pautas do traballo do historiador profesional da época, como cando se consideran os
textos de carácter académico, confeccionados segundo as esixencias da investigación
científica. Precisamente, a detecció n das continuidades e das rupturas entre os dous
modelos de relato do pasado é un dos obxectos principais deste traballo, co propósito de
localizar as unidades de contido e precisar os criterios formais propios das historias
populares, para dar conta, despois, da súa persistencia ou da súa elim inación naquelas
obras que foron elaboradas atendendo ós novos procedem entos historiográficos que se
consolidaron desde os inicios do século XX. Pretende comprobarase así a capacidad e e,
máis propiamente, a vontade dos historiadores académ icos de convicción nacionalista
para transcender os límites do relato do pasado establecidos pola decisión ideolóxica
orixinaria do que este nace. En fin, trátase de avaliar a verdadeira incidencia da nova
historiografía e dos eventuais achados da investigación histórica na evolución e na
caracterización última da historia nacional de Irlanda.
Tamén a respecto das lim itacións que puideron constrinxir o proceso de
composición progresiva da historia nacionalis ta, e considerando que esta foi concibida
como refutación completa da representación inglesa do pasado, o achegam ento ós seus
textos máis característicos debe permitir valorar o grao de dependencia que lle impuxo
ese determinante inicial e calibrar o modo en que condicionou as posibilidades m esmas
dun desenvolvemento autosuficiente do relato, conforme debería corresponder á
afirmación da natureza nacionalitaria do seu suxeito.
Por último, en canto, com o efecto da consecución da independencia, o relato
nacionalista do pasado se converteu en historia oficial do Estado irlandés, o seu estudio
brinda a oportunidade de considerar de maneira com parativa a dobre funcionalidade que
desempeñou sucesivamente, com o un dos recursos na loita pola liberación da nación,
primeiro, e com o instrumento dunha política estatal de nacionalización da sociedade,
despois de 1922. En suma, o caso de Irlanda posibilita o seguim ento do percorrido
completo do proceso de configuración dunha historia nacional, desd e as primeiras
mostras da interpretación nacionalis ta do pasado ata o momento da súa
institucionalización como relato establecido desde os órganos que expresan o poder
político da nación e que, na súa mesm a existencia, sinalan o cumprimento do destino
que a súa propia historia lle anunciara.

A nacionalización do pasado irlandés, 1845-1937
I. MODERNIZACIÓN, NACIONALISMO E REPRESENTACIÓN DO PASADO
(1-27)
1. A nacionalización da política (3)
2. A nacionalización do pasado (8)
3. A renovación historiográfica: disciplina académica e frag mentación nacional
do pasado (14)
4. A historiografía británica: o glorioso pasado dunha nación excepcional (21)
II. A NACIONALIZACIÓN DA HISTORIA NUNHA NACIÓN SEN ESTADO:
PRESUPOSTOS PARA A ANÁLISE DA REPRESENTACIÓN
NACIONALISTA DO PASADO DE IRLANDA
(28-43)
1. Factores que determinan a elaboración do relato (30)
1. A modernización do contexto político
2. A evolución doutrinal e a heteroxeneidade do movemento nacionalista
3. A pluralidade na definición identitaria
4. A renovación da historiografía
2. A conformación gradual da representación históric a: da versión literaria á
formulación académica ( 36)
3. Análise textual da representación nacionalista do pasado de Irlanda (39)
III. A FORMACIÓN DO MODELO NACIONALISTA DA HISTORIA EN
IRLANDA. 1845-1881
(44-277)
0. O USO POLÍTICO DO PASADO NA IRLANDA ANTERIOR Ó NACIONALISMO (44-57)
0.1. A relixión como factor de diferenciación identitaria (44)
0.2. O patriotismo colonial (47)
0.3. Identidade irlandesa e radicalismo republicano (52)
0.4. A catolización da identidade (54)
1. C ELTAS CONTRA SAXÓNS : O PASADO COMO CONFRONTACIÓN ENTR E POBOS (58-87)
1.1. A Young Ireland e o nacemento do nacionalismo étnico (61)
1.2. A ambigüidade do discurso de conciliación nacional (68)
1.3. A historia como conflicto entre nacións (71)

1
I. MODERNIZACIÓN, NACIONALISMO E REPRESENTACIÓN DO PASADO
A expansión do nacionalismo como forza ideolóxica e com o impulsor principal da
acción política, tanto gobernam ental coma de oposición, constitúe un dos trazos q ue
caracterizaron a configuración da Europa contemporánea. En efecto, ó longo do século
XIX e do primeiro tercio do XX consolidouse de maneira progresiva a afirm ación da
necesidade de establecer unha conexión que enlazase d e maneira directa as institucións
de goberno e as unidades nacionais. A penetración social da idea foi callando de modo
tan profundo no terreo da fundamentación das entidades políticas, que m esmo pareceu
converterse nunha evidencia, nunha verdade de sentido común, crecentemente asumida
sen precisar de maiores xustificacións. Seguindo o camiño que abrira a proclamación
dos revolucionarios da Francia de 1789, no decurso das décadas subseguintes iríase
impoñendo de m aneira gradual a representación nacional da realidade política, val dicir,
aquela que asociaba a nación, como suxeito único da soberanía, e o aparello
institucional de poder no que se debía expresar esta atribución. Certamente, as
diferencias na definición da substancia que identificaba de maneira concreta os novos
entes titulares da soberanía sinalaron dúas rutas diverxentes na aplicación do principio
das que deitan dúas clases de nacionalismo. Unha delas, a do nacionalism o liberal,
herdeiro por liña directa da Revolución francesa, que entendeu a nación como corpo de
individuos asociados en virtude dos dereitos de cidadanía que compartían, en canto
membros dunha comunidade política amparada polos lím ites do Estado. A outra, a do
nacionalismo étnico, que asentou a existencia da nación nos riscos culturais
compartidos polos seus compoñentes, signos identitarios que establecían unha
delimitación grupal poucas veces concorde coas fronteiras estatais. Segundo a
periodización que propón Eric J. Hobsbawm, a diferenciación correspóndese no tempo
cunha primeira fase na cal, entre 1830 e 1870, operou fundam entalmente a concepción
liberal da nacionalidade e unha segunda, ata a finalización da I Guerra Mundial, na que
se espallou a deriva étnica e cultural do nacionalismo. 1
A distinción que establece esta tipoloxía id eal temporalmente duplicada, sen
embargo, non pode ocultar o feito de que as dúas formas de nacionalism o non soamente
coincidiron no escenario histórico, sobre todo na segunda das etapas consideradas,
senón que compartiron o principio esencial que estableceu a confluencia entre a
estructura política, incluída a dimensión territorial, e o suxeito ó que se lle pasara a
asignar a soberanía. Durante o século XIX, fose por pragmatismo, cando se promoveu
desde as institucións políticas como nova base de lexitim idade, fose por pura
aseveración ideolóxica, cando foi utilizada para fundar os movementos de oposición ás
entidades estatais xa co nstituídas, a idea que sustentaba a ligazón inex tricable entre
Estado e nación converteuse na guía que orientou a argumentación política respecto do
ordenamento territorial do poder, caracterizada com o nacionalismo de Estado e como
nacionalismo de oposición, respectivam ente.
En calquera das súas versións, polo tanto, o nacionalismo pasou a ocupar un
lugar central como forma de acción política n o decurso do século XIX. E como tal,
deben relacionarse o seu xurdimento e a súa xeneralización –en canto ideoloxía,
movemento político e expresión dun sentimento identitario– coas novas condicións que
por aquelas datas comezaron a transform ación das sociedades tradicionais e sentaron as
bases da modernización, expresada nos cambios estructurais que afectaron ás
dimensións política, económ ica e de organizació n social. Sen necesidade de establecer
unha causalidade determinista entre a formación do Estado m oderno, a sociedade
1 E.J. Hobsba wm , Nations and Nationalism since 1780. Programme, myth, reality, Cambridge University
Press, 1990.

2
industrializada e o nacionalismo, cabe asegurar que a ideoloxía que afirm aba a
centralidade da nación demostrou un notable grao de compatibilidade co s carácteres da
nova época e de axeitamento ás súas demanda s na orde política. Cómpre considerar,
polo tanto, a súa ascendente relevancia á luz do m oldeamento das novas formas
políticas. Neste senso, en primeiro term o, correspondeulles unha especial importancia
na aparición e no espallamento social do nacionalism o á difusión dos principios
doutrinais do liberalismo, sinaladamente ó que fixaba a adscrición nacional da
soberanía, e á democratización do acceso á participación política da cid adanía que, no
seu caso, seguiu ó establecemento de sistem as de goberno fundados neles. Pero tamén,
ademais desta dim ensión ideolóxico-política, é necesario destacar a sing ular relevancia
da propia conformación do Estado moderno, asentado sobre a reivindicación do
exercicio exclusivo da soberanía no seu ámbito territo rial, que se expresa no control
administrativo e dos medios de coerción, así com o na esixencia de certo nivel de
lealdade por parte dos cidadáns, deducida, xustamente, da representatividade nacional
que aquel asume e que o lexitima. Territorialidade, control dos medios de violencia,
estructura impersoal de poder e lexitimidade son, pois, os elementos definidores do
Estado moderno, o cal, debido á propia acción d e goberno uniforme sobre o espacio que
el mesmo delim ita, desenvólvese na forma de Estado-nación. 2 Aínda que non se
desboten outras explicacións sobre as súas orixes, de certo, a nación e o nacionalismo
acompañaron o establecemento do Estado m oderno, e mesmo demostraron ter validez
como resposta ás súas necesidades, contribuíndo com o elementos substanciais á s úa
conformación, aínda que tamén puideron converterse, en ocasións, na principal am eaza
para algunhas das entidades estatais existentes. 3 Non cabe esquecer, por demais, a
incidencia das mudanzas de toda clase que acom pañaron o proceso mesmo de
modernización das sociedades europeas, en canto o desenvolvemento de sistem as de
comunicación física e informativa q uebrou a compartim entación espacial, fomentou a
mobilidade social e contribuíu, dese xeito, a dotar dunha nova coherencia interna ás
sociedades, conferindo verosim ilitude á súa caracterización política e cultural
nacionalitaria. 4
Non sendo privativa da época contemporánea a utilización da historia como
recurso político, é verdade que nunca antes se instrumentara o pasado dunha form a tan
sistemática e xeneralizada polos axentes con capacidad e de intervención no escen ario
onde se desenvolve a competencia polo poder. A universalización do fenóm eno da
acomodación do pasado na procura da consecución inm ediata de determinados
obxectivos desta orde aparece relacionada co asentam ento das novas bases sobre as que
se conformaron as sociedades industrializad as ó longo do proceso de m odernización que
se iniciou na Europa do século XIX. E, máis en concreto, cos requirim entos suscitados
2 David Held, “ The developm ent of the modern state”, en Stuart Hall e B ram Gieben (ed), Format ions of
Modernity, Polity Press, Cambri dge 1992, pp . 71-125, esp. pp. 87-8.
3 Segundo Michael Mann, a na cional é unha das dim ensións nas que “cristaliza” o Estado moderno, xunto
coa capitalista, a militarista e a repr esentativa. Na fase “capitalista industrial” que se dese nvolve na
Europa da segunda m etade do XIX e com ezos do XX xe ráronse tres tipos de nación, a sabe r, “state-
reinforcing, state-creating and stat e-subverting” , que o autor exem plifica con Inglaterra, Alemania e as
terras austríacas, respectivamente. Michael Mann, The Sources of Soci al Power, vol . 2: The rise of class
and natio n-states, 1760-1914, Cambridge University Press, 1993 , pp. 81-8 e 731.
4 Segundo a xa clásica tese de Karl W. Deutsch, Nationalism and Social Commun ication. An inquiry in to
the foundations of nationality, The M.I.T. Press, Cambridge (Massachussets) 1975 [1953]. A posibilidade
certa de que a m edra nas redes de c om unicación viñe se poñer de relevo as diferencias entre grupos non
desmente a concl usión xeral de que o tal increment o outorgou ve racidade á autope rcepción dos
individuos da súa pertenza a unha nación, aínda que fose diferente da que se correspondía co Estado no
que vivían. O resultado final será, e n ambos os cas os, o reforzam ento da identificación entre Estado e
nación.

3
pola transformación do sistem a político cara a un modelo ideal de Estado de alta
eficiencia administrativa e con gran capacidade de intervención, lexitimado pola súa
correspondencia cunha sociedade de gobernados entendida com o nación. En boa parte,
foi o resultado da reestructuración política cara a un novo modelo de organización
territorial do poder fundado no solapamento entre o Estado e a nación o que outorgou
unha relevancia notable ás referencias ó pasado, fose como mecanism o de ratificación
de tal correspondencia, fose com o denuncia do seu incumprimento.
A reavaliación do valor político da historia veu relacionada, pois, co
establecemento do m oderno Estado nacional como forma predominante de distribución
territorial do poder en Europa. En consecuencia, estivo asociada, en gran medida, á
difusión dos presupostos ideolóxicos que, despois da Revolución de 1789, vincularon o
Estado e a nación. Quer dicir que, aínda que non de maneira exclusiva, advírtese a
presencia dun lazo que conectou a nova significación política da historia coa difusión
dos principios doutrinais do nacionalismo, os cales eran tamén, en por si, unha resposta
ó cambio modernizador da época. De feito, en canto o Estado-nación – ben como
aspiración, ben como autodescrición das unidades políticas existentes – se converteu no
eixe da actividade política europea, a historia experimentou unha reconfiguración
gradual cara a un relato converxente cos elementos constitutivos da nova form ación
modelo, de xeito que puidese satisfacer as dem andas políticas do momento, tanto dos
que exercían o poder coma, no seu caso, dos que pretendían dispoñer del nunha nova
instancia estatal que dese expresión ás súas reivindicacións nacionais. De tal m aneira
que o nacionalismo, como forma de política organizada arredor do control do Estado
moderno, 5 estimulou a consolidación dun estreito nexo entre o relato do pasado e o
novo ente político específico do tempo contemporáneo. No decurso da segunda metade
do século XIX, en consecuencia, a historia quedou fortem ente vinculada á principal
referencia política do momento na dobre faciana en que esta se m anifestaba, como
anverso e reverso dunha mesma realidade, é dicir, como a entidade fundante da
lexitimidade, a nación, e como o aparello institucional no que esta se concretaba, o
Estado. Na época do irmandamento dos Estados e as nacións, a representación do
pasado adoptou tamén, en adecuada correspondencia coa súa significación política, a
forma de historia nacional.
1. A nacionalización da política
Entre os factores de modernización que, a partir do século XIX, implicaron a
desaparición das estructuras tradicionais sobre as que ata entón se organizara a vida das
sociedades europeas discírnese con claridade a presencia dun forte pulo nacionalizador .
De feito, entendida no senso de que a nación se foi convertendo despois de 1789 nunha
referencia central para cada unha das dimensións que configuraron o novo sistema, a
nacionalización constituíuse nun dos trazos xenéricos que impregnaron as distintas
manifestacións do proceso modernizador. Deixando á m arxe as consideracións sobre as
actividades económicas, que tampouco non exclúen a relevancia do nacional, a pesar da
tendencia do sistema capitalis ta a superar as restrinxidas delim itacións estatais, as
transformacións experim entadas tanto no ámbito político coma no social na prim eira
centuria da Europa contemporánea revelan a fonda influencia das concepcións sobre a
nación como suxeito político esencial que se estenderon a raíz da Revolución Francesa.
A este respecto, cómpre salientar a cualificación de nacional que se lle asociou ó
Estado moderno que se consolidou por aqueles tem pos. En primeiro lugar, porque se foi
impoñendo en Europa a atribución da soberanía á propia nación, que se constituíu así,
5 John Breuilly, Nationalism and th e State, Manchester Uni versity Press, 1985.

4
de maneira gradual, no factor de lexitim ación do ordenamento político -territorial
durante o longo século que, val dicir, culminou en 1918. D este xeito, o Estado foise
identificando progresivam ente coa entidade nacional que presumía acoller dentro das
súas fronteiras e da que se deducía que era a sú a manifestación na orde institu cional. En
consecuencia, a necesidade de lexitim ar a orde política por referencia a unha nación
determinada foi estendéndose no transcorrer do século XIX e obrigou ó Estado a
intentar que a realidad e se conformase coa afirmación do carácter n acional da sociedade
da que proclamaba ser expresión política. O proceso nacionalizador, neste senso, foi o
froito dunha crecente intervención das institucións políticas na esfera pública e m esmo
na privada, como consecuencia da n ecesidade de fortalecem ento do Estado moderno. A
maiores, as propias esixencias do desenvolve mento da econom ía capitalista contribuíron
á tarefa. Segundo a tese de Michael Mann, o desem peño das múltiples funcións e
servicios civís que asumiu o Estado durante a segunda metade do século XIX e
principios do XX, atendendo a demanda do capitalismo industrial de increm entar a
coordinación social, fixo medrar a “densidad e de interacción social” dentro dos límites
que aquel establecía, volvendo as sociedades, así fragmentadas territorialm ente, máis
“nacionalmente homoxéneas”. 6
Pero ademais da pretensión lexitimadora da soberanía sobre o espacio que
abranguían os seus límites, tam én se fixo o Estado merecente do adxectivo nacional por
efecto dos propios procesos de modernización, que foron dando consistencia de maneira
paulatina a unha aparente identificación entre o Estado e a sociedade. De m aneira que,
en realidade, tales resultados foro n parcialmente independentes da vontade estatal
explícita, polo menos en boa parte do seu desenvolvem ento, aínda que tamén se
deberon, e deste modo foron percibidos pola m aioría social, á acción política expresada
en proxectos gobernamentais concretos destinados a incidir directamente sobre o
territorio do Estado e as xentes que o habitaban.
Dun e doutro xeito, combinados os efectos da adscrición nacional da soberanía
xunto cos froitos resultantes do traballo das forzas modernizadoras e m ais dos esforzos
gobernamentais ó respecto, volveuse cada vez máis plausible a consideración da
exactitude da correspondencia entre a organización político-territorial e un conxunto
específico de individuos unidos por lazos de diversa natureza. O Estado-nación
consolidouse, por tanto, como a m áis apropiada fórmula para articular a relación entre a
sociedade e o aparello estatal de poder. E así ten deu a presentarse este, autorizado como
representación dun grupo de natureza nacional. En definitiva, a súa función
lexitimadora converteu a nación –e a política nacionalista que dela deitaba– en parte
esencial do aparello ideolóxico do Estado moderno.
Os Estados existentes experimentaron, polo tanto, un proceso de nacionalización
a medida que avanzou o século XIX, proclam ando a súa lexitimidade esencial en
virtude da súa condición de estructura de organización política dunha comunidade
nacional determinada. Así o fixo o Estado lib eral, fundado directamen te no concepto da
soberanía nacional, en canto expresión da orixe e da titularidade últim as do poder que
se lle adxudicaban á nación, entendida como corpo de cidadáns asociados entre si nun
espacio territorial determinado, segundo a fórmula cuñada na Francia revolucionaria. 7 A
relación entre nación e soberanía tendeu a facerse máis estreita a m edida que a
6 Michael Mann, The Sources of Social Power, vol. 2, p. 730.
7 “Qu’est-ce qu’une nation? Un corps d’associés viva nt sous une loi commune et représentés pour la
même législature ” , s egundo a enunciación de E.J. Sieyès en Qu’e st-ce que le Tiers état?, 1789, ed.
Roberto Zapperi, Librairie Droz, Xe nebra 1970, p. 126. Para unha análise da pluralida de de significados
do concepto nación nos revolucionarios fra nceses, cf. Ramón Máiz, A idea de nación, Edicións Xerais de
Galicia, Vigo 1997 , pp. 21-60.

5
modernización foi considerándose equivalente na orde política á reconfiguración
institucional segundo os principios do liberalismo, a aplicación do cal, mesmo que fose
na súa limitada versión doutrinaria, implicou o inicio dun camiño de participación
política da cidadanía e, en consecuencia, o recoñecemento explícito da natureza
nacionalitaria do suxeito político. Neste senso, o proceso de confluencia entre o Estado
e a nación experimentou unha aceleración inevit able a partir de 1870, en coincidencia
coa vaga democratizadora do sistem a político liberal e a conseguinte xeneralización
efectiva da condición de cidadanía, concretada finalmente na incorporación das masas
populares ó sistema político.
Pero tamén nos Estados que seguiron derivando a súa lexitim idade do principio
de sucesión dinástica a monarquía, identificada co propio Estado, empezou a ser
contemplada com o a expresión primordial da relación que ligaba a sociedad e cos
órganos de goberno. Boa parte das familias reinantes, sen renunciar á antiga
fundamentación hereditaria na que ancorara tradicionalmente a súa autoridade, deberon
recorrer a un proceso de nacionalización com plementario que reforzase a súa
lexitimidade no ám bito interno e mais cara ó exterior, de xeito máis conforme coas
esixencias dun século no que, gradualmente, tendía a atribuírse a orixe do poder á
comunidade dos gobernados, en vez de ós individuos e institu cións que o exercían na
práctica. En xeral, as monarquías, incluso no caso das que seguían afirm ando de
maneira expresa unh a lexitimació n allea á vontade dos seus súbditos, tendero n a
presentarse progresivamente como a encarnació n histórica da sociedade que dirixían e
mesmo a asumir a súa representación polí tica, en ausencia doutras institucións
conformes cos principios liberais. Procedeuse neses casos a desenvolver un proceso de
fusión entre a dinastía e a nación, segundo un programa que se m anifestou nunha dobre
vertente. Por un lado, perseguiuse achegar as monarquías e as sociedades resp ectivas
por medio dunha naturalización das dinastías que as convertese en nacionais,
identificándoas cos pobos sobre os que viñan exercendo a súa autoridade. Por outro, os
gobernos aplicaron políticas destinadas a nacionalizar a sociedade, promovendo leis e
proxectos de actuación dirixido s a acadar unha progresiva hom oxeneización da
poboación, de feito que se fixese evidente unha condición nacionalitaria que a
heteroxeneidade social volvía, en principio, pouco plausible. O resultado final do
establecemento destas políticas d e nacionalismo oficial, xeneralizadas na segunda
metade do século XIX en m oitos países europeos, perm itiu ás familias reinantes e, de
maneira derivada, ós propios Estados, conf irmar a súa lexitimidade so bre bases máis
adecuadas a un novo mundo no que as institucións de poder eran xa de forma crecente
asociadas ás nacións respectiv as. 8
Ademais do relativo ás novas formas de lexitim ación política, o pulo
nacionalizador púxose de manifesto en todos os ámbitos que caracterizan as
transformacións que deron remate ó vello modelo das sociedades agrarias. E aínda que
as novas formas da sociedade m oderna foron modeladas por forzas que con moita
8 O concepto de nacionalismo oficial aplícao Hugh Seton-Watson para describir as políticas de
rusificación e de maxiarización na s décadas finais do século XIX e prim eiras do XX en Rusia e en
Hungría, respectivam ente: “[...] a doctri ne which, in two m ultinational states, overshadowe d, or indeed
replaced, the principle of dynastic loyalty as the basi s of legitimacy of gover nm ent”. Hugh Seton-Watson,
Nations and States. An Inquiry into the Or igins of Nations and the Politics of Nationalism, Westview
Press, Boulder 1977, p. 148. Benedict Anderson, Imagined Communities. Reflections on the Origins and
Spread of Nation alism, Vers o, Londres 1983, pp. 80-103, tómao do a utor británico para describir o
conxunto de políticas nacionalizad oras que se aplicaron en boa parte do s grandes Estados, non só
europeos, da é poca. Escri be Anderson so bre a natur alizac ión das gra ndes familias reais: “Rom anovs
discovered they were Great Russians, Ha nnoverians that they were English, Hohenzollerns t hat they were
Germans – and with rathe r more diffic ulty their cousins turned Rumanian, Greek, a nd so forth”. Id., p. 83.

6
frecuencia se impuxeron con independencia de proxectos gobernamentais concretos, e
mesmo en contradicción con eles, non cabe dúbida de que foron tamén resultado de
programas de acción política destinados a crear as condicións apropiadas para satisfacer
as demandas dun Estado que debía adaptarse ós requirimentos da nova época. Neste
senso, as institucións d e poder non podían deixar de utilizar os seus recursos para
contribuír a que a correspondencia entre o Estado e a nación se manifestase de m aneira
ben visible, procurando, cando m enos, estimular procesos que volvesen verosím il unha
relación de equivalencia que a realidade que proviña do vello réxim e estaba lonxe de
facer evidente. En tan to as complexidades d a sociedade real non permitían unha
transposición automática da confluencia ideolóxica entre os dous term os, a relación de
concordancia entre eles debeu ser tamén pr omovida de maneira expresa desde o propio
Estado, por medio dunha acción política es pecífica de lexitimación destinad a a
“reinterpretar en term os nacionais todo o que incluísen as fronteiras do E stado”. 9 Deste
xeito, e contra o que a retórica oficial pretendeu presentar com o identificación natural
entre dúas entidades complem entarias, o proceso de asociación entre o Estado e a
nación esixiu un programa político de nacionalización da sociedade.
Por demais, a maiores dos afáns de lexitimación da orde política, a converxencia
da comunidade nacional e o Estado moderno foi consecuencia tam én da necesidade de
achegar unha xustificación do crecemento do poder deste so bre a sociedade, en razón do
crecente intervencionismo das institu cións públicas na v ida dos gobernados, en con tinua
medra a medida que avanzaba o século e que a m iúdo era percibido polos cidadáns dun
xeito radicalmente negativo, com o imposición de novas e pesadas obrigas e mais de
abafantes controis sobre as súas actividades particulares. A ampliación das
competencias dos órganos de poder e das súas capacidades de introm isión na esfera
privada requiriu que o Estado se presentase como o instrumento do poder da propia
nación, como expresión da utilidade pública no seu exercicio, imparcial fronte ós seus
cidadáns, desligado de intereses particulares de persoas ou grupos. En fin, o Estado
moderno debeu aparecer como a institucionalización xurídico-política d unha sociedade
que, en parte como froito da m esma acción de goberno, adquiriu as aparencias todas
dunha comunidade homoxénea e ligada por com enencias e obxectivos compartidos. Val
dicir, que reunía os trazos propios dunha auténtica nación.
En consecuencia, na Europa do século XIX e de principios do XX foise
conformando unha confluencia entre Estado e nación que transcendeu a pura
determinación ideolóxica, en can to se desenvolveu mesmo con independencia da
aceptación das teorías liberais e da aplicación de programas de acción política
encamiñados de m aneira específica a conseguir tal resultado. Certamente, a variedade
de situacións que é posible contemplar ó longo do período non permite reducir o
proceso a un efecto buscado das políticas estatais. Mesmo limitando a análise ós
Estados nos que se consolidou a opción liberal, non é do ado considerar a acción dos
gobernos como a realización dun proxecto de transformación nacional das sociedades
europeas, tanto por causa dos diferentes contextos internos políticos, económicos e
sociais de cada país coma pola propia varied ade no grao de intensidade e nos ritmos de
implantación dos principios da d outrina respecto das in stitucións depositarias da
soberanía, do establecemento do sistem a de igualdade xurídica e das posibilidades reais
da práctica das liberdades públicas. Sen embargo, máis alá da intencionalidade e da
convicción ideolóxica, pode considerarse a nacionalización progresiva das sociedad es
9 A frase é de Anne-Marie Thiesse, La création des i den tités nacionales. Europe XVIII-XIX siècle,
Éditions du Seuil, París 1999, p. 237: “La fixati on des frontières d’ un État ne peut transcrire de manière
satisfaisante l’existence d’une nation et son droit à l’autonom ie [...]. Mais il est possible de réinterpreter
en termes nationaux t out ce qu’incluent les frontières de l’Ét at”.

7
europeas como descrición dunha nova realidade que derivou, cando menos en parte, da
acción de goberno dos Estados nun conxunto de campos que abrang ueron desde o
sistema fiscal e o recrutam ento militar masivo ata a fix ación do marco legal das
actividades económicas e a prom oción dunha estructura de interconexión territorial,
pasando polo establecemento dun sistem a de instrucción pública gradualmente
ampliado e m esmo, xa entrado o século XX, duns incipientes mecanismos de garantía
social destinados a temperar as patentes desigualdades reais na vida dos m embros da
nación.
En verdade, nos Estados xa establecidos de antigo tratouse tanto dos efectos dun
programa preconcibido de conformación da sociedade co ma do resultado m esmo do
incremento da propia capacidade de intervenció n das institucións públicas en todas as
facetas da vida do país. Máis patente resultou o propósito transformador nas poboacións
afectadas polas políticas expresamente nacionalizadoras dos novos Estados constituídos
a partir da presunción nacionalista, que se explicaron a si m esmos com o a
representación política de nacións que antes carecían, inxustam ente, do recoñecemento
institucional do seu dereito a rexer os seus destinos en igualdade de condicións cos
demais pobos. Alemania e Italia, deste xeito, unha vez constituídas com o Estados-
nación, promoveron activamente políticas de construcción nacional dentro dos seus
territorios.
En calquera caso, os individuos encadrados no marco xeográfico estatal tenderon
a percibirse a si m esmos como mem bros dunha sociedade nacional, é dicir, co mo
integrantes dunha comunidade rexida polas mesm as normas e diferenciada das que se
correspondían cos territorios das restantes unidades estatais. Incluso nos grandes
imperios onde a d iversidade idiomática e cultural vo lvía ben complicada a lexitim ación
das institucións de poder pola referencia nacional, como no Imperio austrohúngaro, no
otomán ou no ruso tsarista, as políticas do xa citado nacionalismo oficial inten taron
modernizar os fundamentos duns Estados compostos por territorios ligados polos
tradicionais lazos dinásticos –agora considerados com o insuficientes– im poñendo un
programa de centralización adm inistrativa e de uniformación cultural da sociedade.
É certo que as políticas nacionalizador as non sempre tiveron éxito. Remataron
en fracaso nestes imperios orien tais, onde nos derradeiro s decenios do XIX abrollaron
movementos de reivin dicación nacionalista que rexeitaban a iden tificación coas
estructuras de poder estatais establecidas e esixían o recoñecem ento do dereito dos
pobos a constituír as súas propias institu cións políticas independentes. O mesm o cabe
dicir da aparición nalgúns dos vellos Estados da Europa occidental de movementos que
rexeitaban a definición nacional oficial e reclamaban unha recomposición territorial do
poder político que respectase a singularidade dos diversos pobos que convivían dentro
das súas fronteiras. Aquel relativo fracaso non veu significar, sen em bargo, a
desautorización dos vínculos entre Estado e sociedade nacional, senón, xustam ente, a
confirmación da pertinencia de co nsiderar os Estados como expresión política das
nacións. Tal viña a ser a proclamación explícita da ideolox ía nacionalista.
É, pois, no contexto político creado pola revolución liberal e pola progresiva
conformación do Estado moderno onde cobrou significación política a nación, en can to
depositaria da soberanía e lexitimadora das institucións de goberno. A consecuencia da
interdependencia que relacionaba as estructuras de poder, a comunidade nacional e o
espacio xeográfico no que ambos os elemento s se asociaban veu ser a consideración do
Estado-nación como a forma de organización político-territorial preem inente, en canto
expresión máis acabada no ám bito das institucións públicas de poder da soberanía
orixinaria da nación, entendida como agrupamento básico de cidadáns unidos por leis,
obxectivos e intereses comúns.

8
Os vellos Estados europeos reconstituíronse gradualmente en conformidade coa
nova fórmula lexitimadora, ó tem po que identificaban cadansúa poboación como unha
nacionalidade específica. Deste xeito, a ecuación que ligaba o Estado e a nación cobrou
cada vez máis verosimilitude, gañando a aparencia de ser a im axe perfecta da realidade,
conforme as sociedades tenderon á homoxeneización e á integración, com o resultado
das transformacións causadas pola forza dos axentes m odernizadores, sinaladamente a
do mercado, e pola propia eficiencia da intervención do novo modelo de Estado en
todas as esferas da sociedade, incluídas as accións gobernamentais prom otoras da
nacionalización no ámbito da lingua, da cu ltura e da educación, así como no da
representación simbólica institucional da orde política.
En suma, a consagración do Estado-nación como m odo máis apropiado de
delimitación territorial do poder entre as distintas entidades que proclamaban o seu
dereito a dispoñer de institucións propias para exercer a súa soberanía pareceu facer
realidade o principio político que reclamaba a congruencia entre a unidade política e a
nacional como o fundamento da forma de goberno ideal, segundo proclam aba a
ideoloxía nacionalista na segunda metade do século XIX. 10 Foi, en realidade, a propia
consolidación daquela clase de Estado moderno con pretensións de representar
politicamente unha nación a que creou o escenario no que cobrou sentido a formulación
dunha doutrina como a do nacionalism o, que demandaba dar satisfacción íntegra á
correspondencia citada, poñendo en práctica a proposición ilustrada que asignaba a
soberanía á nación. Unha vez afirmado o principio e aplicado como fundamentación da
organización político-territorial en numerosos casos, a contemplación da heteroxénea
composición social de boa parte dos Estados europeos, a pesar do seu labor de
uniformación, volveu inevitable o xurdim ento de demandas de reestructuración dos
límites estatais para acomodalos ó modelo id eal. Deste xeito, a referencia nacional non
só contribuíu ó reforzamento do Estado no contexto da reestructuración modernizadora,
senón que, baixo a forma dos nacionalismos de oposición, xeneralizados a partir do
derradeiro tercio do século XIX, lexitimou a dem anda de rectificación das fronteiras
estatais europeas.
2. A nacionalización do pasado
O desenvolvemento do proceso de nacionalización que acompañou na Europa do século
XIX o progresivo esmorecemento das form as de organización po lítica, actividade
productiva e estructuración social propias das sociedades agrarias e o avance
conseguinte das pautas que son propias da modernización, ben que con ritmos e
intensidade diferentes segundo os países, outorgou unha nova significación política ó
estudio, representación e difusión do pasado. 11 De feito, a mirada cara á historia
converteuse nun recurso de gran relevancia política no momento de fundamentar a
construcción dun novo modelo de sociedade que, de modo paradoxal, nacía da ruptura
10 “Nationalism is primarily a political prin ciple, which holds that the political and the national unit
should be c ongruent”. Ernest Gellner, Nations and Nationalism, Basil Blackwell, Oxford 1983, p. 1.
11 A consideraci ón crecente da naci ón como a unidade natural de a grupam ento hum ano e a fixación nela
dos dereitos políticos outorgou, por necesidade, unha gran rele vancia ó seu pasado, en xe ral, e á
determinación das súas orixes, e n particular: “He nce, by defi nition, the simple exi stence of nations
implies the existence of a past which, f or their own good a nd that of the indi viduals who belongs to t hem ,
should be known and propag ated. Therefore, the em ergen ce of political nationalism […] converted the
production of this history into a patriotic duty”. Margarita Dí az-Andreu e Tim othy Champion (ed) ,
Nationalism and archaeology in Europe, Westview Press , Boulder 1996, p. 3.

9
co pasado, como resultado dunha renovación radical dos presupostos sobre os que ata
entón se ergueran o sistema político, a organización social e as prácticas económ icas. 12
En aparente contradicció n, polo tanto, a historia comezou a operar de inm ediato
como un dos principais elem entos nos que asentaba o novo réxime político que
pretendía expresar a con gruencia entre Estado e nación. 13 Neste senso, a utilización do
pasado veu reproducir tamén a tendencia ó emparellam ento do sistema político e da
sociedade que caracterizou a formación da Europa contemporánea, en can to o seu relato
serviu, a un tempo, como factor de lexitim ación do primeiro dos term os e como axente
da nacionalización do segundo, no caso dos Estados establecidos. Por dem ais, obraron
segundo idénticos presupostos os movementos de oposición á vixente configuración
territorial do poder, aqueles que negaban que as unidades estatais existentes fosen
reflexo verdadeiro da necesaria correspondencia que estas debían amosar coa realid ade
nacional e que, en consecuencia, reivindicaban un novo axustamento das dem arcacións
fronteirizas consonte con ela. 14 A historia, deste xeito, pasou a ser empregada como
ferramenta política de singular importancia no proceso de edificación da nova
ordenación política europea baseada na presunción da converxencia entre Estado e
nación, tanto por parte dos defensores dunha relexitimación nacional das vellas
entidades estatais coma polos m ovementos que desafiaron as fronteiras herdadas e
promoveron a súa reestructuración para se ad aptar ós límites das auténticas
comunidades nacionais.
En todo caso, a medida que foi transcorrendo o século XIX foise tamén
consolidando unha estreita e significativa relación entre pasado e presente, no senso de
que a referencia ós tempos históricos pasou a constituírse en argumento de frecuente
utilización no ámbito político, sendo empregada tanto desde o Estado com a contra el,
quer dicir, tanto na condición de apoi o á orde política territoria l establecida com a, de
maneira alternativa, na de instrumento para prom over a súa recomposición. 15 Cabe
afirmar, en consecuencia, que a nova relevancia política conferida á historia instituíu
uns lazos que ligaron de maneira inextricab le a representación do pasado e mais os
12 A “nostalxia do pasado” non é unha estraña com pañeira dos períodos de cam bio e das sociedades en
transición, que adoitan insisti r na procura dunha continuidade que permita co ntrapesar as conm ocións que
son propias de tales m omentos de cri se. Eric Hobsba wm, “Introductio n: Inventing Tra ditions”, en Eric
Hobsbawm e Terence Ranger (ed) , The Invention o f Tradition, Cambridge University Press 1983, pp. 1-
14. Son aqueles os tem pos apropiados, polo tanto, para resaltar a persistencia da com unidade ó longo dos
séculos, para facer dela o suxeito colectivo dunha “h istoria nacional continuada”, segundo o conce pto de
Raphael Samuel, “Continuous national history”, en Id. (ed), Patriotism. The Making and Unmaking of
British National Id entity, Vol I, Routledge, Londres 1989, pp. 9-17.
13 A referencia ó pasado reforza os laz os que se establecen entre am bos os elementos e a súa condición de
entidades naturais, en razón de dar conta da antigüida de do senso de c ohesión e frate rnidade que xustifica
a proclamación da identidade nacional e m ais do vello ancoramento do gr upo no territorio patrio. De ste
xeito, a histori a vólvese factor nuclear (“the focal point”) dos procesos de nacionalización, como sinala
Anthony D. Smith, The Ethnic Origins of Nations, Basil Blackwell, Oxford 1986, p. 148. Por outra parte,
moitos dos movem entos nacionalistas de separación do séc ulo XIX construí ron as súas dem andas
expresándoas en “term os territoriais históricos”, segundo se amosa pa ra diversos casos dos imperios
Habsburgo e otom ano en John Breuilly, Nationalism and the State, cap. 3, pp. 90-117.
14 A xeneralización dos procesos de nacional ización e historificación da identidade na Europa do XIX
aparece claramente exposta na obra de Anne-Marie Thiesse, La création des iden tités nationales. Europe
XVIII-XIX siècle, esp., polo que fai ás “Historias n acionais”, no cap. VI, pp. 133-58.
15 Sirva de exemplo da lex itimación histórica o argumento do memorial programático do nacionalist a
serbio Ilia Garasanin (1844): “Pues nuestro pre sente no será sin ví nculo con el pasado, sino que ambos
(pasado y presente) re presentarán un todo coherente, in tegrado, basado e n uno y otro, sobre el que se
halla el pueblo serbio, s u nacionalidad y su vida estatal, ba jo la protección del sagra do derecho histórico.
No se puede reprochar a nuestro afán que se a algo nu evo, […] fue fundado en un tiem po muy antiguo y
tiene sus raíces en la vida estatal y nacional hi stórica de los serbi os”. Citado en Hagen S chulze, Estado y
nació n en Europa , Crítica, Barcelona 1997, p. 140.

16
feitos supoñía deixar que o pasado falase por s i mesm o, implicaba o distanciamento
desapaixonado do autor respecto dos asuntos tratados e a renuncia a interpretar a
historia en función de intereses do presente. A erudición e a avaliación das fontes
convertéronse nos elementos constitutivos do método histórico, do respecto do cal había
resultar un coñecemento obxectivo do pasado.
En canto esixía unha preparación técnica específica, por dem ais, o oficio de
historiador converteuse paulatinamente nunha actividade profesionalizada e de rango
académico. 21 A renovación dos estudios sobre o pasado consolidouse, prim eiro de nada,
na universidade alemana, creando un modelo de práctica, ensinanza e representación da
historia que se estendeu nas décadas finais do XIX a Francia, Gran Bretaña e os países
da Europa occidental. Por demais, abrollaron baixo a padroado estatal as institucións
dedicadas á preservación dos materiais que daban testemuño dos acontecementos
pretéritos, como mu seos, arquivos e bibliotecas, que confirm aron a especialización
profesional do traballo histórico. Fundados na autoridade técnica e na obxectiv idade das
súas conclusións, os historiadores profesionais reclamaron con carácter exclusivo a
autoridade para interpretar de modo adecuado e imparcial o pasado, acoutando un
campo que ata entón estivera aberto a calquera escritor cunha sólida form ación cultural
ou con certa competencia na expresión literaria.
A realidade, sen embargo, non se conformou exactamente á descrición ideal que
se acaba de expoñer. Por unha parte, como xa se adiantou, po rque non desapareceron as
formas de representación histórica que, por contraste coas que asentaban sobre a
proclamada obxectividade que se deducía de bases documentais som etidas a un estricto
tratamento crítico, cabe denom inar literarias, en canto nelas primaba a subxectiv a
interpretación do autor sobre a rigorosidade das conclusións extraídas dos puros datos
do pasado. Pero tamén porque o program a constitutivo da nova histo riografía académica
apenas se cumpriu na súa integridad e por parte dos propios estudiosos que presum ían de
construír os seus relatos sobre fundam entos inatacables. Máis alá da súa perfección
técnica e da erudición que am osasen os seus contidos, as súas representacións do pasado
adoeceron case sempre dunha relación dependente respecto de certos condicionan tes de
orde política e ideolóxica. No caso dos historiadores profesionais, porque a súa
actividade, en virtude da súa prop ia natureza, quedou lig ada ó Estado a través das
institucións educativas e culturais nas que desenvolvían o seu traballo. Moitos dos
membros do gremio, en consecuencia, deberon atender a clase de esixencias que lles
demandaba a súa condición funcionarial. Neste senso, a p ertenza ós corpos integrados
nas estructuras administrativas estatais esta bleceu, xa en por si, certos límites ás
posibilidades reais de desenvolvemento do seu traballo. Pr imeiro de nada, en canto
houberon de axeitar o seu discurso histórico ós intereses do Estado do que dependía a
súa carreira profesional. Pero ademais, porque deberon, en moitas ocasións, poñer o seu
coñecemento ó servicio dos program as públicos de nacionalización da sociedade, 22 fose
contribuíndo á redacción dos manuais escolares de historia, fose participando na
21 Peter Lambert, “The professionalization and institutiona lization of history”, en Stefan Berger, Heiko
Felder e Kevin Passm ore (ed), Writing History. Theory and Practice, Arnold, Lo ndres 2003, pp. 42- 60.
Stefan Berger, Mark Donovan e Kevi n Passmore, “Apologias for t he nation-state in Western Europe si nce
1800”, en Id. (ed), Writing National Histori e s. Western Europe since 1800, Routledge, Londres 1999, pp.
3-14.
22 A creación de tradicións políticas co obxectivo de cohesionar a sociedade e asegurar a lealdade cida dá
foi característica da época de aparición da política de masas, segundo estudia, centrándose nos casos da
III República francesa e do II Im perio alemán, Eric Hobsbawm, “Mass-Producing Traditions: Europe,
1870-1914”, e n Eric Hobsba wm e Terence Ranger (ed) , The Invention of Tradition, pp . 263-307, esp.
263-83.

17
composición dos relatos oficiais do pasado. 23 En todo caso, a satisfacción de tales
requirimentos do poder supoñía, a fortiori, a contravención dos principios que definían
a historiografía académica. Non soamente porqu e a necesidade de vulgarizar os contidos
naqueles textos destinados a lectores sen cualificación especial afectaba ó rigor
expositivo, senón porque o cumprimento das dem andas do Estado significaba o
condicionamento do traballo histórico segundo criterios políticos, supeditando a
representación do pasado á consecución dunha finalidade predeterminada en virtude de
factores alleos ó ámbito científico.
Subordinación ós intereses políticos que, por outra parte, lonxe de ser o
resultado do sometemento forzoso ás imposicións do Estado, respondía num erosas
veces ó propio convencemento ideolóxico do historiador, q ue adoitaba asumir de bo
grao ou mesmo impulsaba por propia iniciativa os proxectos nacionalizadores da
Administración do seu país. Sirva de exem plo a actitude dun bo sector das figuras máis
representativas da historiografía alemana da segunda m etade do século XIX.
Precisamente alí, onde o desenvolvem ento da nova concepción da análise do pasado
establecera un modelo de traballo académ ico que, sobre todo no que respecta ó sistema
universitario, serviu de referencia ó resto dos países m áis adiantados da época, moitos
dos practicantes máis rigorosos da erudición crítica estiveron dispostos a desempeñar a
función de apoio ás propostas políticas concretas que entenderon que se correspondían
cos intereses da súa nación. Certamente, a intensidade dos acontecementos relacionad os
co proceso de recomposición do espacio político naquela rexión a partir de 1848 volvía
difícil para calquera intelectual o mantemen to dunha postura de neutralidade pública, e
máis para aqueles que se dedicaban ó estudio da historia e á publicación de obras das
que non era estraño que se deducisen argumentos relevantes para fundamentar a
avaliación dunha ou doutra posición política. S obre todo despois da proclamación do
Imperio, en 1871, o patriotism o foi un dos motores principais da actividade pública dos
historiadores do país alemán, ben dispostos sempre, en xeral, a contribu ír co seu esforzo
á consolidación da construcción nacional e a sustentar a política do Estado. Algúns dos
nomes m áis senlleiros da historiografía alemana mesmo compaxinaron, antes e despois
daquela relevante data, o seu labor profesional co com promiso político activo, como
fixeron Heinrich von Sybel e Heinrich von Treitschke, destacados membros da escola
prusiana de historia. Pero cabe afirmar, adem ais, que a xeneralidade dos que se
dedicaron á historia, aínda que non asumisen un cargo público, foron conscientes da
significación política do seu traballo e actuaron en consecuencia, sen atopar
contradictoria esta posición, por certo, coas pretensións de obxectividade e
imparcialidade que lle atribuían á súa activ idade profesional. 24
Concibida de tal xeito, directamente lig ada ós intereses do Estado e da nación, a
práctica historiográfica tiña que ver m inguada, sen dúbida ningunha, a fundamentación
23 Serve para as dúas categorías de te xtos a definición dos prim eiros com o “the standardiza tion of history
through a canonical textb ook”, en palabras de Anthon y D. Smith, “Gastronomy or Geology ? The Role of
Nationalism in the Reconst ruction of Nations”, Nations and N ationalism 1 (1995) 3 -23.
24 Sobre as implicacións políticas da obra de Ranke e da escola prusia na de historiadores pode verse
Georg G. Iggers, The German Conception of History. The Nationa l Tradition of Historical Thought from
Herder to the Present, Wesleyan University Press, Middletown (Co nnecticut) 1983, caps. IV-V, pp . 63-
123; e Hagen Schulze, Estado y nación en Europa, pp. 141-9. Por demais, segundo a lectura de Hayden
White, o propio Ranke organizou o estudio da hist oria europea tom ándoa como un proceso no que os
pobos, despois do universalismo mediev al, ata os seus días, se foron constitu índo en nacións –as uni dades
perfectas de organización soci al, cos seus trazos específicos, adaptados ás respectivas necesidades físicas
e espirituais–, configuradas como naci óns-Estad o. En consec uencia, as com unidades nacionais foron
consideradas por Ranke com o as unidades naturais da investigación hist órica. Hayden White,
Metahistoria, Fondo de Cultura Económica, México 1992 , pp. 164-75.

18
científica na que pregoaba asentar. Mesm o o traballo de arquivo, na procura do
documento que dese conta de maneira veraz da realidade da historia, deixou de ser
garante da solidez e independencia dunhas interpretacións do pasado que, de modo
sospeitoso, adoitaban servir de apoio a programas gobernamentais e a determ inadas
políticas do Estado. A situación, por demais, non foi privativa de Alemania, senón que
se estendeu á historiografía de todos os Estados europeos de finais do XIX e principios
do XX. Se os historiadores italianos traballaron para reforzar a dim ensión nacional do
novo Estado, os franceses apoiaron con entusiasmo o proxecto rexenerador da III
República despois da derrota de 1871, os británicos deron apoio co relato do pasado á
misión civilizadora do seu Imperio e os españois resa ltaron a lexitimidade nacion al do
Estado liberal da Restauración. 25 Ningún deles considerou que a relevancia política da
súa obra implicase unha mingua do seu valor científico, en canto aquela era
consecuencia da propia natureza da súa actividade. No seu criterio, a busca
desinteresada da verdade que os impulsaba como homes de ciencia conferíalle ó seu
traballo unha transcendencia moral engadida e convertía os seus resultados en m ateria
apropiada para a educación cívica da sociedad e. Así, sen abdicar da súa independencia
profesional, o historiador servía, á vez, á ciencia e á patria, por canto, sen necesidade de
amosar un comprom iso político de maneira expresa, ó mesmo tem po que enriquecía o
coñecemento do pasado achegaba o s materiais precisos para a in strucción nacional da
cidadanía. Segundo tal razoamento, non había, por tanto, contradicción ningunha entre o
traballo científico do historiador e a función social que desempeñaba a súa obra. 26
Se isto foi así no ámbito das historio grafías académicas, a politización do pasado
foi consubstancial á obra dos historiadores que afirmaban de m aneira expresa a súa
convicción política nacionalista e que se propuxeron sustentar coa súa versión do
25 Para unha visión xeral da relación da historiografía académica co desenvol vemento do Estado-naci ón,
centrada na com paración entre os casos de Alemania, Francia, Italia e Gran Breta ña, vid. a xa citada obra
de Stefan Berger, Mark Donovan e Kevi n Passmore (ed), Writing National Histories. Western Eur ope
since 1800 .
O caso francés pode consultarse en Suza nne Citron, Le mythe national. L’histoire de France e n
question, Les Editions ouvrières / Études et Docum e ntation internationales, París 1989, onde se salienta o
papel da “escola metódica” na const rucción da historia de Francia oficial ó servicio da III República,
destacando a acheg a de Ernest Lavisse, que combinou o traballo erudito para producir a monumental
Histoire de France de l’é poque ga llo-romaine à la Révolution (1890, 9 t omos), o “ Grand Lavisse” , coa
elaboración do máis popular dos m anuais escolares, Histoire de France (1882, reeditado continu amente
ata 1950), o “Petit Lavisse”, onde se debuxa unha nación inmemorial, prefigurada xa na Galia m ítica e
confirmada na súa esencia ata o presente.
Para a España da Restauraci ón, cf. Carolyn P. Boyd, Hi storia Patria. Politics, History, and
National Id entity in Spain, 1875- 1975, Princeton Univ ersity Press, 1997, esp. cap. 3-5, pp. 65-164, onde
se expón a funcionalidade da historia nacional como lexitimadora do sistema de 1876, aínda que se sinala
a menor relevancia do e nsino do pasado na escola; Inm an Fox, La invención de España. Naci onalismo
liberal e iden tidad naciona l, Cátedra, Madrid 1997, es p. cap. III e VI, pp. 35-54, 97-1 09, centrados na
historiografía li beral; Juan Si sinio Pé rez Garzón et al., La gestión de la memoria. La historia de España
al servicio del poder, Crítica, Barcelona 2000, esp. pp. 87 -105; e José Álvarez Junco, Mater Dolorosa. La
idea de España en el siglo XIX, Taurus, Madrid 2001, esp . cap. IX-XI, pp. 433-565 . Aínda que se ocupa
do período inmediatamente an terior, resulta útil a cons ulta de Paloma Cirujano Marín, Teresa Elorriaga
Planes e Juan Sisinio Pé rez Garzón, Historiografía y nacionalismo liberal español , 1834-1868, CSI C,
Madrid 1985. A dimensión histórica-nacional da argum entación política na España liberal, estudiada a
través da análise dos disc ursos dos intelectuais, trátase en Santos Juliá, Historia de las dos Españas,
Taurus, Madrid 2004, es p. cap. 1- 2, pp. 21-102, e m ais en Javier Varela, La novela de España. Lo s
intelectuales y el problema español, Taurus, Madrid 1999, esp. cap. 1-3, pp. 27-144. O caso británic o
exponse con detalle máis adiante.
26 Olivier Dumoulin, Le rôle social de l’histor ien. De la chaire au prétoire, Albin Michel, París 2003, pp .
149-87, relata a constitución do triple papel asumido polo historiador com o home de ciencia, como
educador e com o patriota, tomando com o referencia ce ntral a Ernest Lavisse, na F rancia de finais do XIX.

19
pasado as reivindicacións de movementos que aspiraban a reconstituír, de acordo cos
supostos dereitos da súa propia nación, as fronteiras que delimitaban a distribución
territorial do poder. Nestes casos, a predeterminación ideolóxica e a procura da
efectividade política, así como a frecuente desconexión dos autores das institucións
académicas duns Estados ós que pretendían com bater coas súas achegas, fixeron m oito
máis probable a subordinación do traballo histórico a criterios alleos á pura esixencia
académica.
Dun ou doutro modo, polo tanto, os tempos da renovación científica da historia
non impediron a ideoloxización da súa práctica, estreitamente vinculada ó Estado e á
nación correspondente ou ás aspiracións políticas dos movementos nacionalistas de
oposición. Mesmo nos casos en que o rigor na aplicación do m étodo histórico parecía
sustentar de maneira inobxectable a representación do pasado, as presuncións
ideolóxico-políticas que orientaban o trabal lo do historiador v olvían difícil a aceptación
dos seus resultados para aqueles que non as compartisen. As polém icas entre os
estudiosos da historia, mesmo dentro dos círculos profesio nais, adoitaban enmascarar
coa retórica de argumentacións académicas o que, m oi a miúdo, non era máis que un
debate sobre posicións contradictorias fundadas en opinións e intereses de orde política.
É nesta dim ensión onde cómpre enmarcar as frecuentes confrontación s entre
historiadores de diferentes Estados a propósito de disputas territoriais ou de diferencias
de política exterior, así como as que opoñían ós nacionalistas partidarios da
rearticulación do espacio político interno cos defensores do mantemento da integridade
dos límites estatais. Naquela clase de conflicto s, tan repetidos no período das décadas
finais do século XIX e primeiras do XX, o aliñam ento sen fisuras da maioría do s
historiadores afectados segundo criterios de manifesta orixe política non pode máis que
restar credibilid ade ás pretensións de acadar a historia do momento o status científico
que con tanta énfase se proclamaba desde os ám bitos académicos. O positivismo
metodolóxico, desde logo, estaba aínda lonxe de dar cabo ás aproximacións ó pasado
máis condicionadas pola subxectividade política do estudioso que o poñía en práctica.
Neste senso, a pesar da evidente transform ación historiográfica experimentada
desde mediados do XIX, non cabe dar por pechada daquela a dife renciación entre a
caracterización histórica ancorada no traballo sobre os datos d ocumentais e a construída
sobre especulacións con dubidoso fundamento. A distancia entre as historias de base
empírica e as historias claramente interp retativas pertencía, en num erosas ocasións,
máis á esfera dos tipos ideais que á realidade na que se contrapoñían as representacións
en competencia sobre o pasado. De certo, resultaba patente a diferencia que separaba os
relatos puramente im axinativos daqueles que atendían os requirimentos da norma
profesional, pero entre estes extremos do espectro historiográfico cabía aínda unha
ampla variedade de representacións nas que o dato arquivístico e a interpretación se
mesturaban en doses non sempre ben equilibradas.
A penetración ideolóxica tendeu, en todo caso, a determinar a producción
histórica dun xeito que transcendía a consideración exclusiva de elementos ligados á
busca da obxectividade científica. A dimensión social e política do traballo histórico xa
amentada, adem ais, contribuíu a reducir o espacio entre o s relatos elaborados segun do
as pautas académicas e os que atendían de m aneira máis explícita ós efectos que
esperaban causar na sociedade. En certa medida, por causa da súa utilidade social, as
representacións todas do pasado tenderon a igualarse na dim ensión formal, por canto
tamén moitas das que se com poñían baixo presupostos académicos deberon recorrer a
técnicas de expresión que facilitasen a transm isión da mensaxe política que contiñan e
que, así, as volvesen politicamente operativas. A atención á funcionalidade social do
relato implicaba, necesariam ente, o sacrificio de parte do rigor expositivo en aras do

20
efectismo didáctico preciso para fac ilitar a comunicación cos receptores non
especializados, nun proceso no que non se excluía tampouco a preterición do
fundamento documental en favor da claridade interpretativa. Foi preciso, en suma,
renunciar con frecuencia á exposición da complexidade histórica en beneficio da
simplificación do pasado requirida para a consecución do s obxectivos políticos que se
lle asignaban á súa representación.
Por demais, a propia composición narrativa da escrita histórica, coas esixencias
propias do xénero, contribuíu a diluír o peso da soa argumentación em piricista, en canto
o historiador acad émico debeu seguir unhas pautas na articulación formal dos relatos
que compartía cos de carácter m áis interpretativo. O resultado final da suma dos
factores políticos, ideolóxicos, sociais e narrativos foi un esvaecemento dos lím ites
entre as historias académicas dirixidas a un ámbito de lectura m áis amplo que o
especializado e aquelas que, de principio, outorgaban máis peso á dim ensión
interpretativa e literaria. Mesm o cabe aludir a unha crecente confluencia de xéneros
históricos, da cal é paradigmático o caso da historiografía nacionalista, por canto nela se
mesturaron sen maior diferenciación os elementos puram ente ideolóxicos cos que
gozaban de apoios documentais, aínda que, nos máis acabados exem plares, se
pretendese facer recaer de maneira exclus iva sobre os datos obxectivos o peso do relato.
Trátase esta dunha historiografía militante, que non é peculiar dos historiadores
afeccionados, por certo, e na que o pasado, posto ó servicio de obxectivos políticos, é
sometido a unha instrum entalización explícita. Por m oito que afirmase que o seu relato
asentaba no respecto á evidencia m aterial do dato histórico, a historia nacionalista,
mesmo a composta segundo os procedem entos canónicos da investigación e da
representación histórica académicas, resultaba ser un producto id eoloxicamente
predeterminado. Certam ente, os traballos que constitu ían o seu proceso de elaboración,
en canto selección, ordenamento e xerarquización dos materiais históricos, estaban
condicionados por decisións previamente tomadas que debían conducir, de m aneira
ineludible, a resultados coincidentes cos presupostos fundacionais do relato.
Esta clase de representacións do pasado preocupadas polo adoutrinamento
patriótico e a pedagoxía política superou o marco explicitamente nacionalista e
impregnou boa parte dos froitos da actividad e historiográfica do período considerado.
En canto tamén se prestou con frecuencia á subordinación das regras m etodolóxicas da
súa disciplina, resulta difícil aceptar sen m atizacións a afirmación de que a historia
académica de finais do século XIX e principios da seguinte centuria constitu íse, en
realidade, un discurso autónomo no m esmo senso que as ciencias da natureza, quer
dicir, xustificado na súa existencia polo seu propio valor como achega ó coñecemento
da realidade, ideoloxicam ente indiferente ante os resultados da investigación e
despreocupado pola repercusión social das súas conclusións. Pola contra, unha boa parte
do traballo historiográfico da época desenvolveuse en relación a un pasado
compartim entado segundo suxeitos nacionais ou estatais e sempre atento ós seus efectos
sobre eles no presente.
Por tal razón, o estudio da historia, a pesar da renovación parcial dos seus
métodos e dos seus contidos, viuse condicionado de maneira crecente pola esfera
pública onde había desempeñar as súas funcións. E en tal escenario concorrían en plena
liberdade non só as propostas de orixe académ ica, senón outras que non atendían a tales
pautas de elaboración ou que reflectían crenzas populares sobre o pasado, memorias
fortemente asentadas na sociedade. Lonxe do reducido círculo das elites ilustradas, a
historiografía académica debeu adap tarse ó marco social para poñerse en condicións de
competir con posibilidades con relatos a m iúdo máis dinámicos, non som etidos ás
rixideces da argumentación docum entada e de máis doada penetración na m entalidade

21
popular. As historias oficiais promovidas desde os Estados, os textos escolares
difundidos polo sistema educativo e as manifestacións rituais e conmemorativas do
pasado ligadas ás institucións públicas, como principais formas de presencia social das
achegas da historia académica, implicaron unha adaptación que, con demasiada
frecuencia, aproximou as súas propostas ó m esmo plano das narracións máis
interpretativas e expresamente políticas.
En todo caso, calquera que fose a forma que adoptase, a modernización
científica da historiografía no transcurso do século XIX non converteu a práctica da
historia nunha disciplina afastada das preocupacións políticas do presente. Pola contra,
o estudio e a representación do pasado, axeitados á comenencia, convertéronse nun dos
mellores recursos dispoñibles para a argum entación no escenario político.
4. A historiografía británica: o glorioso pasado dunha nación excepcional
Quizais en ningures como na Inglaterra victoriana se manifestou de m aneira máis
rechamante a aparente incongruencia que, no século XIX europeo, fixo coincidir a
transformación modernizadora dunha socied ade que poñía fin a unha orde fondamente
arraigada no pasado cun interese crecente pola historia que daba conta, precisam ente,
dos tempos cos que se estaba rom pendo. En ningún lugar como en Gran Bretaña foi tan
acelerado aquel cambio e, polo tanto , tan forte a percepción social da quebra das formas
políticas, económicas e cultu rais tradicionais, así como dos valores que se lles asociaran
durante séculos. Sen embargo, talvez por esa mesma razón, por causa da conmoción e o
desasosego propios dun proceso de mudanza de intensidade revolucionaria, non se
pecharon as portas do pasado. Pola contra, a mirada cara a atrás foi un xesto ben
frecuente nas xentes daquel novo mundo que se estaba a formar. E non se trataba só da
nostalxia, que a houbo, dos segmentos sociais que vían en risco os privilexios dos que
gozaban no antigo sistema e establecían unha interesada comparanza cos m ales que lle
atribuían ó presente. As clases instruíd as, primeiro, e a socied ade toda, en xeral,
atendendo despois ás súas propostas, acudiron ó pasado na procura dunha axuda que
facilitase a comprensión do que estaba sucedendo nos seus días e achegase certa
seguridade a unha época na que todo parecía abanear. O interese pola historia, de feito,
non deixou de medrar na sociedade británica ó longo do século da industrialización, da
apertura ás masas do sistem a político e da recomposición das estructu ras e dos valores
sociais. “Fascinados polo pasado”, por un pasado que eles mesmos “inventaron”,
certamente, os victorianos atinaron a discernir na historia as claves da evolución so cial
que conducía e, por tanto, daba unha explicación a aquel presente tan com plexo que
vivían. 27
O termo clave no que a sociedade británica do XIX atopou o sentido da historia
e, en consecuencia, do presente no que esta derivaba foi o de progreso, palabra que
resumía en por si o avance civilizatorio do xénero hum ano desde a súa aparición no
mundo. Pero ademais, en particular, o concepto acertaba a describir o camiño secular da
propia Inglaterra ata aquel espléndid o instante, no cal abrollaban no seu m áis alto grao
os resultados finais dun proceso histórico de melloramento da nación en todas as ordes.
Semellante lectura da historia, creada por escritores que aínda practicaban o modo
tradicional literario de tratar o pasado, foi predom inante na sociedade británica ó longo
do enteiro século XIX, mesm o cando xa se impoñía, no seu derradeiro tercio, a
renovación académica dos estud ios históricos. Porque tam én en Gran Bretaña,
27 Peter J. Bowler, The Invention of Pr ogress. The Victori ans and the Past, Basil Blackwell, Oxford 1989,
pp. 1-17. Tam én se alude a “t he Victorian fascination with the past” e n Philippa Levine, The Amateur and
the Professional. Antiquarians , Hi storians and Arc haeol ogists in Victorian E ngland, 1838-1886,
Cambridge U niversity Press, 1986, p. 4.

22
loxicamente, se profesionalizou por aquel tem po o traballo sobre o pasado, tamén alí se
constituíu a historia en disciplina académ ica autónoma, integrándose nos estudios
universitarios de maneira ind ividualizada, e se estableceron as bases para o
aproveitamento científico dos m ateriais que testemuñaban o acontecido nos séculos
pretéritos. Pero, de igual maneira que nos demais países europeos nos que se deu o
mesmo desenvolvemento, a renovación erudita experim entada pola historiografía non
rematou coa utilización política do pasado. Antes ben, polo propio feito de se ligar o seu
estudio profesional ó Estado e mais á nación, á defensa da orde política ou á súa crítica,
a politización da historia resultou inevitable.
Como xa se apuntou, o contexto do cam bio modernizador exerceu un impacto
notable sobre as diversas propostas de achegamento ó pasado en Gran Bretaña,
fundamentalmente a respecto da historia de Inglaterra, identificada de maneira palmar
coa do propio Estado. A estab ilidade política, a prosperidade económ ica e a expansión
exterior británicas, que acadaron o seu apoxeo na segunda metade do século,
contribuíron a soster a credibilidade dunha representación histórica que pretendía dar
conta do constante progreso da nación no tempo cara a aquela situación, única e
extraordinariamente brillante, do p resente. Neste senso, en canto este m agnífico marco
non deu sinais de debilidade no enteiro século XIX, a presunción xenérica sobre a que
asentaba a interpretación do pasado inglés como proceso de mellora dun modelo
nacional singular non perdeu fundamento e atravesou as fronteiras das diversas form as
de traballar sobre a historia. De xeito que, en virtude do mantem ento do paradigma do
gradual desenvolvemento dun sistem a peculiar, cabe establecer unha certa continuidade
entre as dúas correntes historiográficas que se sucederon no tempo na Inglaterra
victoriana, a literaria tradicional e a erudita, que se consolidou a partir dos decenios
finais da centuria. Certamente, as dúas formas de representación do pasado están
claramente diferenciadas pola ruptura concep tual e metodolóxica que as separaba, como
sucedeu no resto da Europa occidental, pero unha especie de ponte, asentada na
admirable realidade que aparecía á v ista da sociedade británica, permitiu transvasar da
primeira á segunda a caracterización do pasado inglés como a m anifestación dunha
nación triunfante e singular. 28
A historia de tipo literario da primeira m etade do século, de natureza
interpretativa e mesm o filosófica, máis interesad a na xeneralización que apegada ó d ato,
desenvolveu unha visión do pasado de Inglaterra extrem adamente politizada. Ligada ó
liberalismo whig e ó seu proxecto de reforma do sistema político, concretado na
potenciación do poder do Parlamento e na gran reforma electoral de 1832, atopou a súa
máxima expresión no escritor Thomas Babington Macaulay. Parlamentario e titular de
diversos cargos de alta responsabilidade, Macaulay foi un autor de enorm e éxito, sobre
todo cos cinco volumes da súa History of England, que publicou, entre 1849 e 1861, coa
intención de dar conta dos acontecementos que rodearan a revolución de 1688, onde se
decidira o predominio do Parlam ento sobre a Coroa, o cal, na súa visión, caracterizaba
28 O subsegui nte percorrido pa norám ico pola historiografía británica da segunda metade do século XIX
apóiase, ademais de na s xas citadas obra s de Peter Bowler, The Invention of Pr ogress, e de Philippa
Levine, The Amateur and the Professi onal, no clásico traballo de George P. Gooc h, Histori a e
historiadores en el siglo XIX, FCE, México 1977 [1 913], pp. 286- 402, que percorre a obra dos aut ores
máis representativos da é poca; na excelente análise do pe rí odo de Bene dikt Stuchtey , “Literature, libe rty
and life of the nation: B ritish historiography from Macaulay to Tre velyan”, en S. Berger, M. Donova n e
K. Passmore (ed), Writing National Histori es. Western Europe since 1800, p p. 30-46; no texto de John
Warren, “The Rankean tradition in Br itish historiography, 1840 to 1950”, en S. Berger, H. Feldner e K.
Passmore (e d), Writing History. Theory and Practice, pp. 23-41; e no de Billie Melman, “Claiming the
Nation’s Past: The Invention of an Angl o-Saxon Tra dition”, en Jehuda Reinharz e George L. Mosse (ed),
The Impact of Western Nationalisms, Sage, Londres 1992, pp. 221-41.

23
desde aquela o ordenamento constitucional do país. A obra, polo tanto, relacionábase
directamente coa proposta política dos whigs, sendo, en realidade, unha lexitim ación do
sistema liberal elaborada a partir da proxección do presente cara a aqueles momentos
que consideraban fundacionais da reconfiguración do sistema nacida da reforma de
1832. Esta versión do pasado, a que despois sería chamada “a interpretación whig da
historia”, remontaba a tradición parlamentaria á Magna Carta de 1215, establecendo
unha trama de continuidade que a en lazaba coa Reforma protestante, coa revolución de
1688 e coa lei electoral de 1832, data esta na que se facía culm inar a loita da nación por
poñer límites ó poder da m onarquía e establecer un réxim e de liberdade, fundamento da
auténtica constitución inglesa, de tan lon go avoengo. 29 Nunha representación
caracterizada pola máis pura lin earidade unidireccional, o progreso característico da
historia de Inglaterra asociábase neste relato ó avance das liberdades nacionais,
identificado co freo do absolutismo e co triunfo do ideario protestante, que se
expresaran de maneira conxunta na Revolución Gloriosa de fins do XVII e que deran o
seu último froito no sistema político daquela realidade m agnífica do século XIX, estadio
definitivo do modelo ideal de civilización co que a nación indicaba o camiño do futuro á
enteira Humanidade.
Este modelo de m elloramento constante das institucións cara ó d esenlace no
presente sistema político debuxaba, en realidade, un camiño histórico que se
consideraba específico da nación inglesa. De certo, a expresión excesivam ente literaria
da interpretación de Macaulay non cadraba coas proposicións do novo método histórico
que por aquel entón se desenvolv ía en Alemania nos círculos académ icos. Non nacía a
lectura whig do estudio do pasado ó modo da historiografía renovada. O que a fundaba
era unha preconcepción política determinada e o desexo de xustificar a súa aplicación
no presente. Non había nada en Macaulay, nin nos demais practicantes daquela clase de
relatos sobre o pasado, do respecto pola crítica das fontes, da referencia ós datos que
amosaban os docum entos así depurados, do entendemento dos sucesos históricos
segundo os propios termos do período correspondente e do esquecemento dos prexuízos
do presente. Sen embargo, en canto fixaba a idea dun desenvolvemento peculiar do
pasado de Inglaterra, establecía unha base sobre a que sería posible incardinar os novos
modos de facer historia procedentes da academ ia alemana. Os partidarios da nova
metodoloxía crítica, aínda que só fose neste senso de que a historia inglesa se rexía por
unha dirección determinada que concluía no espléndido presente dunha nación rica,
libre e poderosa, non terían que romper de todo cos esquemas literarios de comprensión
do pasado asentados na sociedade británica.
Adoita cifrarse o comezo da historia profesional e académic a en Gran Bretaña
arredor de 1870, cando empezou a consolidarse entre os estudiosos a práctica dos
principios conceptuais que establecera Ranke e que acadaran a súa m ellor expresión nas
universidades de Alemania. Naceron daquela as primeiras cátedras de Histo ria e o
traballo sobre o pasado empezou a rexerse por pautas que esixían unha preparación
técnica específica. En consecuencia, unha diferenciación crecente com ezou a distinguir
as obras compostas segundo o m étodo científico e as elaboradas por escritores
afeccionados. A dimensión política que acompañara as representacións históricas, sen
embargo, non desapareceu do horizonte daqueles que se achegaban ós séculos pretéritos
animados por un afán de obxectividade científica. Historiadores críticos coas
29 H. Butterfield, The Whig In terpretation of History, G. Bell and sons, Londres, 1931. Explica o autor o
significado do concepto no prefacio da sú a obra, p. V: “ What is discussed is the t endency in m any
historians to w rite on the side of Protestants an d Whigs, t o praise re volutions pr ovided they have be en
successful, to emphasize cert ain principles of progress in the past and to produce a story which is the
ratification if not the glorification of the present”.

24
representacións literarias do estilo de Macaulay deron á luz publicacións dotadas de
consistencia académica na súa concepción e no seu método, pero asentadas aínda sobre
a crenza da orixinalidade extrema dun pasado que, por demais, contiña as claves todas
para volver comprensible o presente.
Un sinalado conxunto de autores afectos á nova metodoloxía preocupáronse por
descubrir as raíces do sistema de liberdades da Inglaterra actual, rastrexándoo cara a
atrás no tempo, com o fixeran os whigs, pero servíndose do aparello da crítica erudita. 30
Así, apoiándose nun consistente traballo d e erudición documental, William Stubbs,
profesor en Oxford, ademais dun extraordinario labor de edición de fontes m anuscritas,
estudiou de maneira sis temática as raíces do co nstitucionalismo inglés no Medievo e
sinalou o Parlamento com o a institución central na evolución da peculiar historia do
país. Atribuíndolles unha orixe teutónica, as liberdades inglesas, conservadas nos
costumes populares tras da invasión norm anda do século XI e transmitidas despois a
través da institución parlamentaria, eran co nstituídas, de novo, como o eixe
diferenciador da historia da nación ata o presente. Stubbs e outros escritores
académicos, com o F. William Maitland, procederon a reinterpretar, deste xeito, a Id ade
Media como o berce da singularidade nacional e ancoraron nela as institucións
específicas das que nacía a súa visible gloria. En consecuencia, afondando na liña da
xermanofilia, m oi estendida por entón en Inglaterra por causa do aprecio á erudición
alemana e da adm iración polo empuxe daquela nación que acababa de crear o seu
propio Estado, estableceuse un vínculo entre a democracia británica m oderna e o amor
pola liberdade que se atribuía á natureza do pobo saxón, que un día arribara ás costas da
Gran Bretaña. Así o fixo, por exemplo, Edward Freeman, discípulo e sucesor de Stubbs
na cátedra de Oxford, nos seus estudios sobre a conquista normanda.
Esta clase de traballos, pese ó seu carácter académ ico, tiveron unha repercusión
política e social ben notable. Non só en canto deron novos argumentos ás teses que
destacaban a singularidade nacional inglesa, senón porque abriron tamén unha vía pola
que penetraron os compoñentes raciais, xa incorporados en moitas das obras históricas
literarias máis populares, na caracterización do pasado nacional. O anglo-saxonismo,
que nacera no seu día como alternativa conservadora á interpretación whig do pasado,
asentou a especificidade histórica inglesa na continuidade do carácter nacional dun pobo
xa conformado nos primeiros séculos do Alto Medievo, en lugar de fundala na
permanencia das institucións, tal com o propoñían os liberais. Consolidou, así, unha
interpretación do pasado inglés moito m enos racional do que pretendera ser a visión que
radicaba o éxito da nación na súa capacidade para promover o m elloramento
institucional. Neste mesmo marco da constante difusión das doutrinas sobre a
desigualdade biolóxica das razas a partir de 1850 encaixaron tam én á perfección as
publicacións académicas que centraban a historia de Inglaterra na creació n do Imperio,
xustificando o dominio inglés pola benéfica transmisión ós pobos atrasados que o
integraban dos avances d a súa civilización superior. 31
O éxito editorial de moitas destas e doutras obras da historiografía inglesa, tanto
da vertente interpretativa coma da académ ica, axudou a conformar na sociedade
británica unha imaxe orgullosam ente positiva do seu pasado. A representación do éxito
da nación a través do tempo, por dem ais, resultou corroborada na mentalidade social
30 Os motivos de estudi o preferidos polos historiadores vi ctorianos foron a orixe da constitución, as raíces
saxonas da nac ión e a gue rra civil. Cf. Phili ppa Le vine, The Amateur and the Professional, pp . 75-87.
31 Sobre a problem ática relación entre a concepción naci onal da historia británica e a s úa consideración
como a parte máis relevante da historia un iversal, vid. Michael Bentley, “The Singularities of British
Weltgeschichte”, en Be nedikt Stuchtey e Eckha rd Fuchs (ed), Writing World History. 1800-2000, Oxford
University Press, 2003 , pp. 173-96.

25
pola gran difusión que alcanzaron tamén moitas das num erosas narracións novelescas
que proliferaron naquela época e que pretendían desenvolver a súa tram a sobre un
trasfondo que quería ser un reflexo do pasado real. O xénero da novela histórica chegou
a cotas de gran popularidade na Gran Bretaña do tempo posterior a Walter Scott e
contribuíu a divulgar, a través das súas ficcións, boa parte dos lemas principais da
producción historiográfica, desde a heroicidade dos loitadores saxóns contra os
normandos invasores en defensa da liberdade ata as fazañas da flota ing lesa contra os
navíos españois nos séculos XVI e XVII, que salvaran a independ encia do país e
aseguraran a continuidade da súa fe protestante. Para boa parte da opinión da época,
mesmo nos estratos académicos, este tipo de obras gozaba da presunción de
verosimilitude e m esmo eran consideradas como un m odo de representación do pasado
do pobo moito máis próxim a á realidade que as historias repletas de datos sobre grandes
acontecementos e personaxes senlleiros. En todo caso, a extraordinaria popularidade de
moitas daquelas novelas colaborou, sen dúbida, no espallamento das proclamas sobre o
carácter excepcional da nación inglesa.
Como efecto da influencia com plementaria de toda aquela serie de referencias ó
pasado, a sociedade da era victoriana configurou un imaxinario histórico asentado na
crenza no excepcional desenvolvemento dun sistema político baseado nunha liberdade
que se entendía como consubstancial á na ción, no triunfo do protestantismo e na
limitación do poder despótico da m onarquía polo Parlamento, orixe dun modelo
específico que se relacionaba directamente co extraordinario grao de riqueza e poder
internacional que acadara o Estado británico. En realidade, tratábase da versión inglesa
do nacionalismo historiográfico, que produciu un relato fundado na fusión da tradición
literaria histórica e mais da propia historiografía académ ica, as cales, aínda que,
certamente, non coincidían nas respectivas form ulacións sobre o pasado, compartían as
presuncións xenéricas esenciais sobre o carácter singular da nación. O resultado daquel
xeito de aproximación ó pasado concretouse, polo tanto, nun discurso histórico que
desenvolvía o argumento do avance do pobo inglés cara ó seu destino triunfal, a través
dun camiño sinalado por unha sucesión de etapas que enfiaban a narración desde as
orixes saxonas ó Imperio británico actual, nun relato de progreso asentado na
promulgación da Magna Carta, na Reforma protestante, no triunfo de 1588 sobre a
Armada española, na revolución liberal de 1688 e na lei electoral de 1832.
A funcionalidade política de tal representación teleolóxica perm itía xustificar a
continuidade histórica do Estado por medio da exposición dos elementos unificadores
do pasado nacional –antiabsolutismo, trad ición parlamentari a e liberdade relixiosa de
raíz protestante– transmitidos ó presente com o fundamento do ordenamento político
liberal. O pasado, deste xeito, aparecía como lexitimador da orde política da era da
modernización e mais do propio Im perio, concibido como a súa m áis acabada forma.
A consideración da historia de Inglaterra como camiño de civilización e
progreso implicaba a presunción da superioridade da nación inglesa sobre os demais
pobos, caracterizados, como xa se indicou, como atrasados respecto da cota m áxima de
desenvolvemento que aquela xa acadara. Esta caracterización, que se completaba coa
asignación dunha misión civilizadora para a protagonista, foi utilizada para xustificar a
expansión colonial británica nos outros continentes, pero prestou tamén un gran servicio
como un dos com poñentes centrais da argumentación que defendeu o mantemento da
estructura estatal fronte ás ameazas de disgregación interna que desde m ediados do XIX
representou o nacionalismo irlandés.
De certo, a posición de Irlanda era verdadeiramente disonante dentro daquel
discurso histórico que narraba as glorias de Inglaterra. A identidade inglesa que deitaba
daquela caracterización do pasado, definida polas raíces saxonas da nación, a

32
rexistrar as oscilacións internas entre as diversas correntes do espacio político
nacionalista.
3. A pluralidade na definición identitaria. A persistencia da reivindicación dos
dereitos nacionais foi compatible, durante unha boa parte do período estudiado, cunha
indeterminación dos trazos do suxeito a quen aqueles lle correspondían. Soamente nas
últimas décadas que precederon á independencia –e, claro está, unha vez que se
estableceu o Estado irlandés– se produciu unha fixación dos sinais identitarios de
carácter cultural. É preciso, polo tanto, consid erar a relación entre a representación
histórica e os cambios experimentados na definición mesm a da nacionalidade,
comprendida nun principio como proposta baseada na cidadanía política, que presumía,
por tanto, a inclusión dos habitantes todos da illa, pero que derivou despois cara a unha
concepción culturalista máis restrictiva, que especif icaba de maneira excluínte os
indicadores de pertenza, ó delim itar con exactitude os riscos que constituían ós seus
portadores como integrantes dunha nación diferenciada.
4. A renovación da historiografía. Por últim o, resulta imprescindible ter en conta
a incidencia do anovamento dos métodos de estudio do pasado na configuración do
relato nacionalista, por canto no decurso do período aludido, entre 1850 e 1930,
aproximadam ente, se produciu en Europa unha transformación radical do concepto
mesmo de historia, expresada na súa recualificación co mo actividade académica,
desvinculada, por principio, de prexuízos alleos á condición científica, e na
xeneralización do criterio nacional como determ inante das unidades b ásicas de análise e
representación do pasado. Como en toda Europa, a partir da introducción das pautas da
historiografía científica, a elaboración dos relatos nacionalistas da época debeu
responder a unha dobre determinación de aparencia contradictoria. Por un lado, as
esixencias do método académ ico obrigaban a manter un respecto po los límites que
pretendían diferenciar o ideolóxico do científico; pero por outro, as presuncións
doutrinarias que condicionaban o relato e as ambicións políticas ás que debía ser útil o
estudio da historia forzaron ós historiadores académ icos nacionalistas a buscar un
acomodo que, cando m enos en aparencia, volvese os prexuízos ideolóxico-políticos
compatibles co cum primento dos requirimentos profesionais.
Atendendo, pois, ás pautas condicionantes de carácter ideolóxico, político e
historiográfico, consideradas dentro da caracterización xenérica antes apuntada sobre as
historias nacionais elaboradas desde os movementos nacionalistas de oposición ó
respectivo Estado vixente, cabe analizar o proceso de construcción da versión
nacionalista do pasado de Irlanda procurando a comprobación das seguintes
formulacións hipotéticas:
a. A predeterminación ideolóxica fixou con precisión o argumento do relato
nacionalista do pasado e, ó facelo, dificultou a posibilidade m esma do pluralismo
historiográfico. En consecuencia, as discrepancias internas sobre os m edios e as
finalidades que desde o principio caracterizan a práctica política nacionalista houberon
de resolverse nunha obrigada fusión das potenciais diferencias na interpretación do
pasado nun único relato. Deste xeito, os elementos particulares de cada unha das
opcións foron progresivamente incorporados nunha soa representación do pasado de
validez universal dentro do ámbito do nacionalismo.
A mesma inclinación á converxencia se aprecia na resolución das diferencias
entre a expresión puramente política do nacionalism o e a que, desde finais do século
XIX, impulsou a súa etnificación. Aínda que nas organizacións políticas máis puxantes
do movemento –o Sinn Féin, os separatistas republicanos e os nacionalistas
parlamentarios– non fose asum ido o rexeneracionismo gaélico máis que de m aneira

33
puramente retórica, o enfoque político e o culturalista tenderon a fundirse tam én a
medida que a lingua e a cultura irlandesas se consolidaban como un novo argumento de
lexitimación da esixencia do recoñecem ento dos dereitos políticos da nación irlandesa.
Así, a confluencia entre as dúas formas de comprender o propósito último da loita
nacionalista atopou o seu reflexo nunha representación histórica integradora, na que a
nova concepción cultural da nacionalidade se proxectaba sobre o enteiro pasado e
confería unha nova fundamentación, conservándoo na súa esencia, a un relato que ata
entón atendera de maneira preferente á dim ensión estrictamente política. O xiro
culturalista do revival gaélico reorientou, polo tanto, a narración do pasado cara a un
seguimento no tempo das esencias culturais da nacionalidade e á descrición do sistem a
de civilización propio, pero, por causa da fundam entación ideolóxica que lles era común
ás dúas grandes correntes xerais do nacionalismo, non alterou a substancia do relato nin
tampouco, certam ente, non anulou a dimensión política que lle era inherente á
interpretación nacional da historia irlandesa.
b. A instrumentalización política do pasado que está na orixe relato histórico
nacionalista subordinou a forma na que este se presentaba á consecu ción dos obxectivos
xerais que se lle asignaban na contenda política, relacionados, ante todo, coa
concienciación nacional e a mobilización do pobo en apoio da proposta n acionalista. De
igual modo, esta versión da historia irlandesa debeu reflectir tam én a variación nas
estratexias do movemento na súa loita contra o Estado. Neste senso, en canto a súa
eficacia dependía da recepción social da me nsaxe que quería transmitir, cum priulle ter
en conta as crenzas populares sobre o pasado, procurando non ser contradictorio coa
memoria histórica da sociedade, e mais evitar que fose percibido com o prexudicial para
a salvagarda dos intereses da maioría católica e cam pesiña. Por demais, a forma
concreta da representación do pasado foi determinada pola necesidade perentoria de
prover unha explicación que dese conta de maneira razoable do estado de abatem ento
no que, segundo a propia descrición nacionalista, se atopaba a nación irlandesa no
presente, dominada por un poder estranxeiro, sumida nunha penuria xeneralizada e coa
cultura nativa en franco declive. Deste xeito, a preocupación excesiva pola incidencia
inmediata da representación do pasado na soci edade actual tinxiu o discurso histórico
nacionalista dun presentismo que, ademais de prexudicar a consistencia do relato,
bloqueou a miúdo as súas posibilidades de evolución.
c. A indefinición identitaria que perdurou, practicamente, ata o m omento mesmo
de acceder a nación á independencia debería dar lugar a unha correspondente variedade
nas interpretacións do pasado, de tal xeito que estas contribuísen a soster as posicións
dos partidarios dunha Irlanda que incorporase a enteira poboación da illa, con
indiferencia dos seus trazos culturais ou relixiosos, ou, no seu caso, que apoiasen a
proclamación da diferenciación cultural como fundamento da existencia da
nacionalidade. A ignorancia dos trazos culturais distintivos foi patente na primeira fase
do nacionalismo, ata a fin do XIX, cando a definición m áis política da nación era
claramente predom inante. O avance das posicións do gaelicismo nas primeiras décadas
da seguinte centuria e a penetración das súas propostas nas distintas correntes do
movemento alcanzou tamén á representación da historia nacional, na que o seu suxeito
quedou definido de acordo cos criterios excluíntes da que entón foi denominada a
Irlanda-irlandesa, caracterizada na súa identidade pola orixinal civilización gaélica e
mais pola lealdade á fe católica. En consecuencia, aplicados de m odo retrospectivo os
novos sinais diferenciadores, o papel histórico dos que non se axeitaban ó novo modelo
identitario adquiriu un ton marcadamente negativo na exposición do pasado nacional.
d. A modernización do contexto político británico tivo que deixar,
necesariamente, unha fonda pegada na represen tación nacionalista do pasado, en canto,

34
na súa condición de relato histórico elaborado con pretensións de utilidade política, este
houbo de se acomodar, por forza, ás singulares circunstancias dun escenario no que se
mesturaban a crecente dem ocratización elector al do Estado e, desde as décadas finais do
século XIX, o aliñamento político-sectario que aquela incentivou, de modo paradoxal,
na sociedade irlandesa.
A ampliación gradual do dereito de voto, a conseguinte relevancia política de
grupos sociais tradicionalmente excluídos dos mecanismos de asignación do poder e a
dispoñibilidade de instancias constitu cionais para canalizar propostas políticas de
oposición abriron unha perspectiva nova ás reivindicacións irlandesas. A posibilidade
mesma de articular legalmente a defensa organizada dos intereses nacionais
condicionou as características iniciais do nacionalismo irlandés, o cal, a diferencia do
que foi común nos movem entos equivalentes europeos, apenas tivo en consideración a
dimensión cultural da nacionalidade ata os derradeiros anos d o século. Aínda que non se
poida establecer unha relación de causalidade entre os dous fenóm enos, non parece
irrelevante a coincidencia entre o inicio da deriva culturalista do nacionalism o e o
fracaso dos dous primeiros inten tos de consegui r un réxime de autonomía aprov eitando
a vía parlamentaria. Soam ente entón, como xa se sinalou, a narración nacionalista do
pasado outorgaría unha significación principal á com probación da singularidade cultural
da nación ó longo do tempo. En consecuencia, o etapismo que establece unha sucesión
lineal entre un momento de rexurdimento cultural nas elites instruídas, un segundo
período de mobilización patriótica e unha etapa final de ex tensión popular das propostas
políticas do movemento nacional non cadra co proceso evolutivo do nacionalismo
irlandés e non ten, por tanto, o correspondente reflexo na constitución do relato
histórico da nación que este promoveu.
A liberdade para expresar as reivindicacións fronte ó Estado e para promovelas
dentro do marco legal, por outro lado, converteu a corrente constitucional na máis
representativa do nacionalismo do país ata os tempos inmediatamente anteriores á
consecución da independencia. Certamente, o desengano ante a falta de satisfacción das
expectativas que o propio sistema abrira deu pulo, en determ inados momentos, ás
proposicións insurreccionais, pero os sector es que apoiaban a rebelión contra o goberno
británico nunca pasaron de ser extremadamente minoritarios. Con todo, dada a
proxección cara a atrás no tempo da descrición nacionalista da realidade presente como
contenda entre dous actores nacionais, así como o afán de acadar a eficiencia apelativa,
os episodios históricos que amosaban a prolongación secular da confrontación
convertéronse, precisamente, nos fitos referenciais que enfiaban o relato po lítico do
pasado.
Cómpre considerar, adem ais, o grao de influencia que a propia política
nacionalizadora do Estado británico exerceu sobre a configuración da representación
histórica nacionalista. A este respecto, o espallamento da versión do pasado prom ovida
desde as institucións estatais debeu ser directam ente contrarrestado pola narración
alternativa irlandesa. Deste xeito, como consecuencia da capacid ade de difusión da
interpretació n oficial inglesa, o relato nacionalista quedou vinculado ó modelo co que se
propoñía competir. A propia significación política que se lle outorgaba, polo tanto, foi
determinante da forma m esma en que se pr esentou a narración da historia nacional de
Irlanda, a cal, moi a miúdo, non se am osaría como un relato xerado por estímulos
propios, senón derivado da necesid ade de contradicir o discurso histórico nacional
formulado desde o Estado.
Por último, en relación coas transform acións modernizadoras experimentadas no
territorio britán ico desde segunda metade do XIX, é necesario ter en conta a
espectacular medra da afabetización da sociedade irlandesa, en canto influíu de m aneira

35
substantiva na creación dun marco propicio á difusión e á asimilación da interpretación
do pasado proposta polos historiadores nacionalistas. Conscientes estes da posibilidade
de se achegar a unha extensa parte da sociedade, tiveron bo tino de adecuar os seus
textos ás condicións dunha audiencia tan am pla e variada, de xeito que foi a natureza
dos destinatarios un dos factores que determinaron os seus contidos e a súa aparen cia
formal.
e. A tensión entre as esixencia s ideolóxica s e as pautas académicas que
renovaron o traballo historiográfico europeo exerceu unha influencia certa na evolución
final do relato nacionalista, a partir da xeneralización do método crítico erudito de estilo
rankeano entre boa parte dos profesionais do estudio do pasado irlandés, nos anos do
cambio de século. En consecuencia, dado que o principio ideolóxico resulta ser
cronoloxicamente anterior á penetración no país da análise fundada nun repertorio de
fontes criticamente examinadas, cómpre dist inguir dúas grandes fases na elaboración da
historia nacionalista. Nunha prim eira etapa formulouse o argum ento nuclear da
representación do pasado da nación, que foi establecido a partir de bases estrictamente
ideolóxicas, m entres que na segun da operarían, sobre este elemento fundacional, as
influencias da historiografía académ ica na configuración da v ersión última do relato.
A diferenciación de dous momentos sucesivos non impide apreciar, sen
embargo, a existencia dunha liña de continuidade entre as obras producidas en cada un
deles. Non podía ser doutra forma, por canto, a pesar da desemellanza evidente que
debería separar unhas narracións históricas de orde literaria doutras que dicían fundarse
no respecto coidadoso ás informacións procedentes de fontes contrastadas, os dous
modos de achegarse ó pasado compartían o prexuízo ideolóxico e a esencia da
interpretación xeral que deitaba da doutrina nacionalista. Para intentar resolver a
contradicción que podía provir do sometemento da representación do pasado xa
elaborada segundo o xeito tradicional ó contraste cos novos métodos de traballo, a
historiografía nacionalista de pretensións académicas debeu proceder a un proceso de
adaptación, máis que de superación, que permitise axeitar o vello relato ós
requirimentos de obxectivid ade e imparcialidade que esixía a moderna concepción da
historia. Tratábase, en realidade, de actualizar o relato sen que perdese a súa esencia
ideolóxica e, con ela, a súa funcionalidade política, que era, ó cabo, a razón da súa
propia existencia.
A aplicación de semellante estrate xia de continuidade implicaría, por forza, a
supervivencia dos fundamentos sobre os que asentaran as prim eiras achegas puramente
ideolóxicas á historia de Irland a, que transmitirían, as í, moitos do s seus trazos
característicos ós relatos académicos nacionalistas. Deste xeito, en co nclusión, cabe
conxecturar que a narración nacionalista do pasado, segundo a forma específica que
tomou o modelo definitivamente consagrado nos anos iniciais do novo Estado irlandés,
foi o resultado final dun proceso marcado pola tensión entre os condicionantes
ideolóxico-políticos e o compromiso cos requirim entos da historiografía moderna,
tensión que adoitou resolverse en favor da primeira forza, en canto foi a segunda a que
debeu pregarse á necesidade de conservar o arg umento central sobre o que se sostiña a
interpretación nacionalista do pasado e de facilitar o cumprimento da función política
que estaba destinada a desempeñar. Por definición, o núcleo da historia nacionalista non
podía verse afectado na súa substancia por causa de factores externos á doutrina
fundacional, nin sequera polos posibles achados da investigación histórica profesional.
A ideoloxía constituíse, certamente, com o o límite infranqueable co que se atopaba
calquera posible evolución renovadora do relato nacionalista do pasado.

36
2. A conformación gradual da representación histórica: da versión literaria á
formulación académica
A forma de interpretar e representar o pasado que, coa ansia renovadora de quen se
estaba a incorporar á carreira profesional universitaria, se propuxeron combater aqueles
novos historiadores dos anos finais da década de 1930 non era, pois, o sim ple froito do
programa nacionalizador duns gobernos que trataban de consolidar o aparello
institucional dun Estado nacente que apenas comezaba a estar en condicións de m odelar
segundo as pautas nacionalistas a sociedade da que pretendía ser expresión política.
Certamente, o Irish Free State, desde os prim eiros anos da súa existencia, promovera a
difusión dunha historia oficial da nación irlandesa consonte cos prin cipios da ideolox ía
triunfante e destinada a cumprir funcións estrictamente políticas, com ezando pola
lexitimación da súa pro pia existencia, pero tamén com o elemento de apoio do xeito
específico de desenvolvemento da nova entidade estatal. Nuns momentos de
indefinición e mesmo de pugna entre concepcións non totalmente coincidentes sobre os
principios polos que se había rexer o novo Estado, a historia resultou ser un arma
política de primeira magnitude. Desde logo, a representación do pasado espallada desde
o poder pretendeu eliminar calquera dúbida sobre a caracterización católica e gaélica
que debía asumir o Estado irlandés, en canto a historia dem ostraba a correspondencia de
tales trazos coa identidade da nación que, por fin, recuperaba a liberdade.
Pero o relato histórico da nación irlandesa, en realidade, non foi construído ex
novo ó servicio dos intereses do Estado nacido en 1922, senón que era, como xa se viu,
a continuación dun modelo de interpretación do pasado do que se viñera servindo o
movemento nacionalista desde a súa aparición, tres cuarto s de século antes. Durante
aquel longo período, a remisión á historia fora sempre unha das ferram entas máis
eficaces na propagación do ideario nacionalista, que así aparecía, por referencia ó
pasado, como a lóxica derivación de tendencias de fonda raizam e. Parece apropiado
pensar que, na súa condición de recurso para a loita política, polo tanto, a historia
nacionalista tivo que reflectir a evolución do propio conflicto con Gran Bretaña pola
liberación do pobo irlandés e debeu irse adaptando ás circu nstancias e necesidades de
cada momento, especialm ente con ocasión do xiro culturalista do nacionalism o.
O relato nacionalista do pasado, tal como se atopa, plenamente desenvolvido,
nos anos fundacionais do Estado irlandés, veu ser, deste xeito, o resultado dun proceso
de creación no que interviñeron unha diversidad e de factores ós que xa se aludiu e que
cabe agrupar, respectivamente, com o ideolóxicos, contextuais e historiográficos.
Cómpre sinalar, sen embargo, unha diferencia cualitativa entre eles a respecto da
incidencia da súa evolución no relato histórico. En realidade, os dous primeiros
elementos foron m oito menos propensos á variación no tempo. O com poñente
ideolóxico, por definición, ofrece unha firme resistencia ó cambio e, desde logo,
calquera alteración que puidese experimentar tiña que deixar a salvo, en todo caso, o
núcleo doutrinal que o constitu ía –a natureza nac ional de Irlanda e os dereitos políticos
correspondentes a tal condición– e o seu reflexo na interpretación do pasado como
historia da nación. O contexto político, pola súa parte, sendo mudable por principio,
presenta unha dirección fixa na súa evolución desde mediados do século XIX, de
maneira que estableceu unha serie de trazos, xa mencionados, que cómpre considerar
como constantes que condicionaron en todo momento a práctica política nacionalista e o
propio relato histórico que con ela se relaciona. En suma, cabe afirmar que o marco
ideolóxico-político foi relativamente estable, así como supoñer que, agás no que atinxe
á reorientación cultural do nacionalismo, non foi o principal determ inante dos cambios
internos experimentados na representación nacionalista da historia de Irlanda.

37
En consecuencia, polo m enos como hipótese de traballo, cómpre atrib uír máis
importancia com o axente decisivo na transform ación da narración do pasado nacional á
innovación técnica e conceptual propia do ámbito historiográfico da época. Sen
desatender os outros factores, a aplicación dos novos m étodos da historia académica por
parte dos historiadores irlandeses de convicción nacionalista sinala o límite que separa
dúas etapas no proceso de configuración do relato histórico. A efectos de simplificación
da análise, por tanto, distínguese entre unha primeira fase de conformación do núcleo
interpretativo, na que a narración segue as pautas da tradición literaria da historia, e
unha segunda na que a práctica historiográfica moderna produce unha renovación do
relato histórico –aínda que non poida ser máis que parcial, ó non afectar, por principio, á
fundamentación ideolóxica na que asentaba.
En función da m odalidade da representación do pasado, polo tanto, é posible
sinalar dúas clases de relatos históricos nacionalistas, a saber, os que se pode denominar
como populares ou lite rarios e os merecentes da cualificació n de académicos. A efectos
de claridade na exposición, considéranse como dúas formas historiográficas que se
sucederon no tempo, aínda que na realidade, certam ente, a aparición dos segundos non
implicase a ausencia de obras da prim eira categoría. Pero a diferenciación entre os dous
tipos de historias nacionalistas non radica, como xa se adiantou, na presunción
ideolóxica que as inspiraba nin na finalidade política que se lles atribuía, senón nos
métodos cos que se achegaba o historiador ó pasado e nos seus efectos no producto final
resultante. Quer dicir, que os elementos que separaban as historias populares das
académicas son relativos á fundamentación da obxectividade que am bas as dúas
pretenden perseguir, ós criterios de relevancia h istórica que determinan a selección dos
materiais do pasado que com poñen o relato e ós riscos formais da representación. Todos
eles, en fin, sinais dunha especificidade do método histórico, que non ideolóxica nin
política, aspectos nos que cómpre partir dunha presunción de continuidade.
A visión popular da historia asentada na sociedade irlandesa da segunda metade
do século XIX correspondíase cunh a serie de crenzas míticas, tradicións e recordos,
máis ou menos figurados, de acon tecementos pasados, a m iúdo non localizados con
precisión no tempo. Unha maioría daqueles m ateriais, mesmo as narracións puramente
lendarias, referidas a seres ou a sucesos de orde fantástica, adoitaban ir asociados a
manifestacións diversas da realidade presente, e n canto era a posibilidade m esma de
relacionalos coas situacións viv idas a causa que m otivaba a súa perpetuación na
memoria popular. Neste senso, boa parte deles constituían narración s directamente
ligadas a unha memoria de opresión, continuamente alimentada pola visibilidade cotiá
dos elementos que a provocaban, sobre todo a discrim inación relixiosa e a miseria
campesiña, aspectos de presencia tan abafante na vida da maioría da poboación do país
que non se precisaba de incidentes extraordinarios que a reactivasen para m anter vivos o
recordo da imposición da institución eclesial protestante desde o poder do Estado e o da
usurpación das terras do país polos colonos estranxeiros séculos atrás.
Tanto a súa función explicativa da realidade coma os seus contidos, mestura de
referencias fácticas e de fabulacións, determinaban a condición m ítica de tales
representacións sobre o pasado. Na súa condición de relatos de transmisión oral,
tratábase de memorias ancoradas no espacio local, autónom as na súa existencia,
carentes dunha perspectiva territo rial insular, desprovistas de calquera significación
relacional que transcendese o inmediato ámbito com unitario. Por demais, respecto da
súa historicidade, carecían dunha fixación temporal precisa, en canto se databan nun
pasado pouco definido, e eran fragmentarias, no senso de que non se consideraban parte
dunha visión do pasado cronoloxicamente com pleta.

38
Sobre esta masa dispersa de imaxes, lem branzas máis ou menos infundadas e
relatos mitificados de acontecem entos pretéritos que deixaran a súa pegada na m emoria
local ergueuse a primeira xeración de represen tacións nacionalistas da historia, as que
demos en cham ar populares, en virtude da súa relación con aquela clase de materiais e
mais coa audiencia á que se dirixían os escritos. As historias nacionalistas populares
procederon a encadrar nun relato de dimensión nacional a m asa informe de recordos
sociais, os cales se converteron, deste modo, en parte constitutiva do pasado dun suxeito
histórico determinado, a nación irlandesa, e adquiriron un sentido temporal preciso, ó
ser incorporados nunha secuenciación cronolóxica que se remontaba desde o presente
ata as orixes de Irlanda. Así, a am bición totalizadora da representación n acionalista do
pasado establece continuidades temporais, reduce a unha significación única as crenzas
históricas locais e intégraas nun relato que se completa con novos m ateriais procedentes
da tradición histórica literaria composta en séculos pasados. En consecuencia, á parte de
recoller a visión m ítica asentada na soc iedade, as h istorias nacionalistas populares
resultan ser, á súa vez, productoras de memoria histórica, en tanto que crearon novas
referencias que confirmaban e complementaban os m ateriais míticos xa establecidos.
Fronte ó carácter parcial do imaxinario popular, as historias nacionalistas constrúen cos
motivos citados un pasado que integra personaxes variados e acontecem entos de asunto
dispar, de temporalidade diversa e espacialmente inconexos nun relato único da historia
de Irlanda, o cal, xustamente, recibe a súa consistencia interna da referencia nacional.
As primeiras historias nacionalistas impulsaron, en consecuencia, unha
nacionalización do pasado e da memoria popular. De todos os xeitos, sen embargo, non
supoñen unha ruptura decisiva coa maneira de entender os tem pos idos que expresaban
as lembranzas m itificadas da sociedade. Na práctica, os p rimeiros textos his tóricos
escritos desde a convicción nacionalista v iñan facer expreso un gran relato que xa
estaba implícito na visión m ítica do pasado, o que daba conta, de maneira fragmentaria,
da opresión do pobo irlandés, no cal atopaban o seu sentido último os recordos
asentados na mentalidade social que se plasmaban nas crenzas populares citadas. O
verdadeiramente novidoso era a determ inación ideolóxica que orixinou a formulación
do novo relato e a finalidade política concreta á que se vinculou a súa exposición do
pasado. En virtude de tales condicionamentos, o pobo oprimido queda agora definido
como nación som etida ó dominio estranxeiro, orixe de onde se fan derivar o sufrimento
e as inxustizas que padecen os irlandeses. En consecuencia, a historia compréndese
como o escenario temporal onde se desenvolve un conflicto entre nacións que outorga
un novo e definitivo sen tido ós acontecementos todos do p asado, dos que a socied ade
tiña memoria explícita e máis dos que o novo relato poñía de manifesto. En sum a, as
historias nacionalistas populares, proxectaron cara a atrás no tem po a descrición
ideolóxica da realidade presente e nacionalizaron o pasado, reducido a un conflicto no
que se contrapoñen dúas nacións por causa da agresión que unha delas sofre.
Esta interpretación do pasado promovida polo prim eiro nacionalismo irlandés foi
a recollida polos historiadores académicos que com partían idéntica ideoloxía. En teo ría,
a súa contribución diferénciase da anterior polo método crítico co que abordan o estudio
do pasado e mais pola complexidade que, en principio, lle recoñecen á historia, fronte ó
enfoque literario e á simplificación conceptual e explicativ a das narracións populares.
Cómpre considerar, sen em bargo, a maneira en que a predeterminación ideolóxica e a
instrumentalización política que lles era común a am bos os modelos da historia de
Irlanda constrinxiu o suposto afán de renovación do vello relato nacionalista que parecía
mover ós novos historiadores afectos ós procedementos da disciplin a académica. É
necesario comprobar tam én a resistencia do argum ento central da interpretación
nacionalista da historia ás achegas derivadas da nova concepción da investigación e do

39
traballo historiográficos. Igualmente, resulta imprescindible dar conta das lim itacións
que a esixencia de desautorizar a ve rsión inglesa do pasado de Irlanda, tan contraria ós
intereses nacionalistas, impuxo á tarefa de m elloramento daquela primeira versión do
pasado que, polas súas insuficiencias técnicas, apenas podía competir, no nivel máis
elevado, coas obras dos autores británicos. Trátase, en resume, de establecer as liñas de
continuidade e elementos de ruptura entre ambos os dous modos de representación da
visión nacionalista da historia de Irlanda, así como de calibrar a incidencia de cada un
deles no resultado final deste peculiar modo de achegamento ó pasado que se expresou
baixo a forma da historia oficial de Irlanda.
3. Análise textual da representación nacionalista do pasado de Irlanda
A consideración inicial de que a versión nacionalista do pasado de Irlanda, tal como se
atopaba caracterizada nos primeiros anos do Estado Libre irlandés, convertida xa en
historia oficial da nación, é o producto últim o dun longo camiño de configuración
narrativa que comezou a m ediados do século XIX obriga ó estudio detallado dos textos
máis significativos nos que se foi expresando este proceso. A análise de tales escritos
vén esixida, ademais, porque a hipótese da conformación gradual presum e a existencia
dun momento ideolóxico fundacional de constitución do argumento no que asenta a
interpretación histórica nacionalista e o seu posterior desenvolvem ento discursivo nunha
sucesión de etapas nas que, sen desautorizar o núcleo orixinario, foi tomando o relato a
súa forma definitiva. É necesario dar conta, polo tanto, dos fundam entos da historia así
concibida, dos factores ideolóxicos que a determ inaron na súa orixe, pero tamén do
perfeccionamento que, a pesar dos límites que estes establecían, foi experim entando no
tempo a súa representación do pasado, discernin do as distintas fases polas que atravesou
e sinalando os condicionantes de diversa orde que o afectaron.
Non se trata de someter a un xuízo de veracidade os contidos da historia
irlandesa trazada polos primeiros nacionalis tas, aqueles que, de diversas formas,
loitaron pola liberdade do país e ergueron a súa prim eira entidade estatal independente
despois de 1922. En canto foi concibido co obxecto de desempeñar unha serie específica
de funcións políticas, o eixe de interese prim ordial radica na percepción social do relato,
na eficacia na transmisión da súa mensaxe á audienci a á que estaba destinada.
Contemplado desde a di stancia temporal, m áis que a capacidade para reflectir os feitos
reais acontecidos noutros tempos, o que agora m erece ser obxecto de estudio é o
procedemento por m edio do cal as referencias ó pasado foron articuladas para com poñer
unha historia nacional. En suma, máis que o pasado, entendido com o realidade
existente por si mesm a, o que convén someter a exam e é a particular rep resentación que
del se compuxo ó abeiro das concepcións doutrinais nacionalistas.
Semellante preferencia analítica implica supoñer que é a vontade expresa do
historiador, encadrada, certam ente, nun conxunto de varian tes que se constitú en como o
campo contextual no que leva a cab o a súa tarefa, a forza principal que modela o relato
do pasado, en virtude de ser el mesmo o axente que selecciona, ordena e dá forma
narrativa ós acontecementos. O discurso h istórico así producido p roxecta sobre o
pasado as conviccións persoais do autor e mais os trazos peculiares do presente no que
escribe, factores ambos que o converten nunha das formas posibles de representar
acontecementos referidos a outros tempos, por canto son eles os que perm iten enfiar un
conxunto de feitos dispares como unidade narrativa, ó conferirlles un sentido do cal, en
por si, estes carecían. É o labor do historiador, polo tanto, o responsable da decisión que
permite configurar os materiais procedentes de s éculos pretéritos como relato histórico,
ó establecer entre eles lazos de continuidade que amosan ter unha dobre orixe. Por un
lado, a continuidade que provén da predeterminación ideolóxica coa que se achega ó

40
pasado, da que resulta, no caso nacionalista, a identificación da nación, previamente
definida nos seus trazos, como suxeito da historia e referente central de todo o
acontecido. Polo outro, a que deriva da propia disposición narrativa dos feitos
seleccionados, que implica a creación de vínculos de cau salidade que os explican e a
súa secuenciación cronolóxica entre o principio e a fin da exposición.
En consecuencia, o estudio minucioso dos texto s máis significativos de entre o s
elaborados baixo tales premisas revélase com o un instrumento eficaz para proceder a
unha análise sistemática da representación nacionalista da historia de Irlanda, como
mecanismo de análise capaz de in tegrar os factores todos que interviñeron na súa
formulación específica e de dar conta do enteiro proceso do que foi resultado:
a. O método debe permitir, ante todo, fixar os trazos concretos do núcleo
argumental sobre o que se construíu a in terpreta ción histórica do nacion alismo irlan dés
e poñer de manifesto a finalidade pragmática coa que foi concibida, así com o amosar a
inevitable simplificación reduccionista do pasado que se dedu ce desta predeterminación.
Por demais, ten que facer posible a comprobación nas distintas variantes narrativas que
foron xurdindo do impulso inicial da permanencia da raíz ideolóxica e m ais da
funcionalidade política que se lle asocia, facilitando a verificación da com patibilidade
do obrigado respecto á cerna fundacional cos eventuais intentos renovadores do relato
da historia nacional de Irlanda.
b. A análise textual, por outra parte, posibilita a caracterización da estructura
básica sobre a que se articula a exposición nacionalista do pasado, así como o seu grao
de variabilidade ó longo do tempo, en orde a discernir os elementos que se consolidaron
como inalterables desde a súa form ulación primeira e aqueles que, ó cabo, se revelaron
como transitorios. A observación dos criterios cos que se efectúa o ordenamento
narrativo do pasado nos textos considerados promete ser un mecanism o axeitado para
delimitar a sucesión de fases na historiografía nacionalista e para valorar a m agnitude da
incidencia respectiva de cada un dos distintos factores determinantes na súa evolución.
Parece pertinente a este respecto a proposición da com paranza entre os sucesivos
modos de periodización da historia irlandesa. En primeiro lugar, porque a fixación do
punto de comezo da exposición condiciona o enteiro sentido da narración que despois se
desenvolve, de maneira que o estudio da m obilidade na identificación deste momento
inicial permite un mellor entendemento dos posibles cambios na concepción do relato.
Segundo, porque as mudanzas na división do curso histórico da nación en etapas
sucesivas, previo establecem ento das datas que as definen, ofrecen unha inform ación
ben expresiva acerca da relativa transform ación das pautas que guiaron o achegamento
nacionalista ó pasado. E en terceiro termo, porque os propios fitos históricos ós que se
lles outorga a significación de marcadores epocais subliñan os distintos elem entos de
continuidade que autorizan a enunciación do discurso en forma de historia da nación
irlandesa, de modo que os cambios na súa enum eración son tamén indicativos dun
proceso de renovación conceptual.
Por demais, parece de gran comenencia establecer unha clasif icación que ordene
os contidos do relato nacionalista en distintas categorías. Non tanto co obxectivo de
dilucidar a súa verosimilitude, senón co de especificar uns criterios d e análise que
faciliten a comprobación da persistencia dos elem entos fundacionais do relato nos
diferentes momentos do proceso de elaboración, mesmo cando a incorporación de novos
coñecementos sobre o pasado obrigou a reconsiderar ou mesmo a descartar certos
supostos que ata entón formaban parte da versión establecida da historia. O
recoñecemento e enumeración da serie de núcleos de contido esenciais, dos
compoñentes míticos que, en principio, deben permanecer inalterables, en canto derivan
directamente do prexuízo ideolóxico no que asenta a interpretación do pasado, resulta

41
especialmente esclarecedor para o estudio do desenvolvemento da configuración do
relato.
Igualmente significativo é o sinalam ento dos criterios de selección dos materiais
do pasado cos que se conformaron as sucesivas versións da repres entación nacionalista
da historia. A comparación entre os textos compostos segundo a tradición literaria,
fundados noutros escritos ós que se lles atribúe autoridade histórica, e os que pretenden
apoiarse en evidencias docum entais tratadas co rigor técnico do método crítico debe
resultar especialmente suxestiv a a este respecto, en canto propicia a elucid ación das
diversas estratexias segu idas pola historiografía n acionalista para pres ervar a identidade
do relato no momento en que foi preciso acomodalo ás esixencias do estudio científico
da historia. A análise comparativa volve factible, polo tanto, o discernimento do alcance
da reformulación académ ica da representación nacionalista do pasado, en canto pode
poñer de relevo o grao de resistencia do compoñente imaxinario, com o expresión da
determinación ideolóxico-política, fronte ó elem ento empírico que as novas concepcións
historiográficas propugnan, en virtude da súa demanda de depuración dos materiais
ficcionais.
c. Os aspectos formais da narración histórica son reveladores, así mesmo, das
peculiaridades do seu proceso de configuración. Relacionados directamente coa
finalidade política que inspira a ap roximación nacionalista á historia, a linguaxe e o
estilo expositivos convértense en elem entos de transcendental importancia para a
transmisión da m ensaxe que, en último termo, se ofrece como a xustificación do estudio
do pasado. Deste xeito, por causa da súa dependencia do cumprimento da
funcionalidade política, os modos de expresión formal constitúense com o un dos límites
obxectivos ás propostas renovadoras do relato, por canto a comunicabilidade da
mensaxe política, com o requisito indispensable p ara a súa incidencia social, permanece
en todas as fases do proceso como a regra inm utable que condiciona a representación do
pasado.
Neste senso, é conveniente comprobar as repercusións que traducen na orde
expresiva o carácter utilitario co que se concibe a representación en cada unha das dúas
grandes fases da escrita histórica nacionalista, atendendo á persistencia dos trazos
formais que derivan do afán de pedagoxía política que lle foi inherente desde os seus
inicios. Cómpre verificar, en consecuencia, os signos sintomáticos dun didactismo que,
en principio, semella ser consubstancial á interpretación nacionalista da historia, en
virtude da funcionalidade que se lle asigna. Os textos historiográficos fan posible o
seguimento com parado das múltiples m anifestacións do condicionante pedagóxico,
tanto nos contidos coma na form a. No primeiro ámbito, com probando a preferencia
outorgada na selección de materiais a aqueles q ue, polo seu asunto, polo seu carácter
exemplar ou por calquera outra causa que facilite a súa resonancia social, puidesen ser
tratados de xeito que producisen o efecto político desexado na audiencia. Na orde
propiamente formal, exam inando as características do estilo literario, a presencia de
recursos expresivos destinados a asegurar o cumprim ento da función didáctica e o grao
de explicitación das leccións que debía desprender o relato; pormenorizando a
extrapolación ó presente dos acontecemento s do pasado, as proxeccións anacrónicas e
as alteracións da orde cronolóxica; precisando a fundamentación historiográfica e o
aparello paratextual; dando conta do solapamento da información docum entada e da
puramente interpretativa; e delim itando o distanciamento persoal do autor respecto do
narrado e o grao no que se manifesta a súa identificación id eolóxica.
A representación nacionalista do pasado de Irlanda, en suma, é o froito dunha
interpretación histórica que narrativiza a existencia da nación no tempo e converte en

48
independente do país, deitaba o rexeitamento do estatuto colon ial e esixía a
consideración de Irlanda nun plano de igualdade con Inglaterra. 44
Na segunda parte do século XVIII agudizouse o conflicto de intereses entre os
angloirlandeses e as institucións do poder central. Ante unha serie de leis claramente
prexudiciais para aqueles –actas restrictivas para o comercio irlandés, por exem plo–, a
balanza que equilibraba a dobre lealdade que dedicaban ó seu lugar de residencia –onde
se desenvolvían as súas actividades económicas e políticas– e ó Estado que garantía a
súa posición de dominio com ezou a inclinarse cara ó lado de Irlanda. Os enfrontamentos
por causa da lexislació n aprobada en Westm inster e pola posición de firmeza fronte ó
Parlamento irlandés dos representantes da Coroa –que, a través do Privy Council, podía
emendar ou vetar as súas decisións– fixeron m edrar o espírito reivindicativo e a
sensación de padecer un inxusto trato colon ial, sempre en beneficio da m etrópole. En
consecuencia, os angloirlandeses reforzaron o seu sentid o de pertenza a Irlanda e
articularon politicamente a súa defensa constitu índo un grupo de patriotas no
Parlamento de Dublín. O patriotismo, no senso que o term o tiña no século XVIII,
asociábase cunha demanda de bo goberno para o país que requiría a eliminación do
favoritismo nos cargos públicos, a afirmaci ón do poder parlamentario –na liña da
tradición whi g inglesa– e o recoñecemento legal do s particularismos rexion ais, co
obxectivo de acadar unha eficaz defensa dos in tereses do país, identificados cos das
elites que formulaban as peticións, a partir dunha máis xusta distribución do poder no
Estado. 45 A súa defensa argallouse en Irlanda arredor da idea de non ser o país unha
colonia e, polo tanto, de non aceptar subordinación ningunha ó poder central. Non se
trataba soamente de reclam ar unhas liberdades e un goberno xusto pola súa parte, como
facían os colonos de América do Norte en nome de principios de alcance universal. No
caso irlandés, a reivindicación sustentábase, a maiores, n a proclamación de dereitos de
raíz histórica dos que o país fora privado inxustamente. En concreto, o obxecto principal
da demanda foi a recuperación do poder lexislativo que sempre lle correspondera.
A agudización dos problemas con Gran Bretaña contribuíu así a consolidar o
proceso de autoidentificación irlandesa das elites protestantes, m esmo transcendendo a
referencia territorial –antes case exclusiva: soamente se con sideraban ingleses
aveciñados en Irlanda– e incorporando unha nova valoración da cultura específica do
país. Neste senso, a utilización política do pasado gaélico polos angloirlandeses
confirmou o cam bio de destinatario ó que se dirixían, esquecendo os católicos como
referencia negativa e constituíndo a Inglaterra com o tal. Pero tamén introduciu unha
orientación descoñecida ata entón no seu discurso histórico, ó pasar a considerar como
propias as manifestacións da cultura nativa, antes ligadas en exclusiva á poboación
católica e consideradas, polo tanto, como de rango inferior ás de procedencia inglesa
que os acompañaran desde a súa chegada ó país como colonizadores.
A este respecto, resulta ben significativo o labor dos chamados anticuarios,
intelectuais, profesionais e aristócratas ilustrados protestantes que emprenderon unha
tarefa de recollida e estudio de materiais históricos e arqueolóxicos –antigüidades– ó
longo do país. Na maior parte dos casos, tratouse de actividades e afeccións sen
conexión directa coas reivindicacións da súa clase social fro nte a Inglaterra. Pero, con
44 Robert Mahony, Jonathan Swift: Th e Irish Identity, Yale University Press, New Ha ven e Londres 1995,
pp. 46-65. No conxunto da obra analízase a cambiante valoraci ón que mereceu a fi gura de Swift como
patriota irlandés des de os seus días ata o pres ente.
45 Cf. Joep Leersse n, Remembrance and Imagination . Patterns in the Histo rical and Literary
Representation of Ireland in t he Nineteenth Century, University of Not re Dame Press, I ndiana 1997, pp.
14-20, sobre a evolución do significado do concepto de patriotismo no XVIII e a súa manifestación en
diversos Estados e uropeos.

49
todo, cómpre considerar a dimensión polític a do seu traballo, explicable, cando menos,
como froito dese novo sentim ento identitario que levou ós angloirlandeses a
comprenderse como grupo diferenciado, ligado a un territorio e a unha cultura
específica, diferente da inglesa. Aínda carecendo dunha formulación política expresa, a
febre polo anticuarismo soamente se entend e en relación co contexto político das
relacións conflictivas co n Ingla terra e de autoid entifica ción irlandesa dos protestantes
do país. O entusiasmo que os patriotas e as elites angloirlandesas, en x eral, amosaron
polos traballos deste tipo, o seu apoio á edición de antigos manuscritos gaélicos, o
estudio da lingua nativa ou a súa afección pola recolección de restos arqueolóxico s
deben relacionarse directamente coa nova valoración que atribuíron á cultura do país,
ligada, á súa vez, ós procesos de autoidentificación que acompañan a súa loita política.
A consecución dos obxectivos políticos esixía, por tanto, unha argumentación
histórica que sostivese as súas reivindicacións, pero tamén, nas novas circunstancias,
unha reavaliación da cultura nativa. E este segundo elemento volvía preciso, a maiores,
un novo relato do pasado que desmentise a imaxe da barbarie irlandesa que noutrora se
creara como xustificación da c onquista, reactualizada agora na Historia de Inglaterra de
David Hume (1754). 46 Unha narración, en definitiva, que rexeitase a versión inglesa da
historia. Os afeccionados ás antigü idades achegaron un conx unto de materiais histó ricos
que reforzaron os signos identitarios do grupo e que serían utilizados con am plitude no
debate político das décadas finais do século XVIII.
Foron eles os que procederon a unha idealización da Irlanda precristiá e á
elaboración dunha mítica antiga constitu ción irlandesa, parangonable á que os
historiadores e políticos ingleses promovían naquel tem po para explicar o triunfo da
liberdade e a crecente prosperidade económica de Inglaterra. A respecto do primeiro,
estes eruditos irlandeses pretenderon depurar co seu relato fantástico d a era pagá a serie
de negativos mitos históricos de creación inglesa que reduciran a civilización gaélica a
un plano de inferior categoría, pr esentando a primitiva cultu ra nativa nun nivel
equiparable ó das da Antigüidade clásica. Esta consideración favorable daquel período
da historia de Irlanda encádrase no marco da efervescencia do celtismo que era xeral na
Gran Bretaña da segunda m etade do século XVIII, ligada á recepció n entusiasta dos
poemas ossiánicos de James Macpherson (1760), presentados como unha traducción de
supostos vellos manuscritos gaélicos das Terras Altas de Escocia. Nunha Gran Bretaña
que se imaxinaba a si mesma com o o paradigm a da civilidade, o céltico foi celebrado
tamén nos ambientes literarios como representación do prim itivo, do periférico, da
diferencia, en sintonía co espírito romántico que ó pouco tempo callaría en toda
Europa. 47 O novo interese polo mundo natural dos antigos habitantes celtas das illas
Británicas 48 reflectiuse tam én en Irlanda, onde os estudiosos aproveitaron a onda para
amosar non só a brillantez da súa civilización autóctona no pasado, sen ón tamén a súa
contribución ó asentamento do m oderno modelo británico.
As elaboracións históricas dos whigs ingleses presentaron o triunfo glorioso do
partido parlamentario e protestante de 1688-9 e o conseguinte período de estabilidade e
prosperidade económica com o a culminación da longa loita pola liberdade que
46 Sostíñase nesta obra que “[...] the Irish, from the beginning of tim e, had been buri ed in the most
profound bar barism and ignorance; and as they were neve r conquered, or eve n invaded by the Rom ans,
from whom all the Western world derived its civility, they continued still in the most rude state of
society”. David Hum e, History of England from the Invasion of Julius Caesar to the Revolution of 1688,
citado en Mary Helen Thue nte, The Harp Re-strung. The United Irishmen and th e Rise of Irish Literary
Nationalism, Syracuse University Press, 1994, p. 35.
47 Mal co lm Ch ap man , The Celts. The Construction of a Myth, MacMillan, Londres 1992, pp. 120-45.
48 Jonh Hutchinson, The Dynamics of Cultural Na tionalism. The Gaelic Revival an d the Creation of the
Irish Nation State, Allen e Unwin, Londres 1987 , p. 56.

50
caracterizaba a historia de Ing laterra desde as súas orixes anglo saxonas. Na súa
interpretación do pasado, a sociedad e inglesa do XVIII era o froito dunha evolució n
histórica específica que arrincaba dunha antiga constitución de raíz anglosaxona que
sobrevivira á invasión norm anda, na cal se equilibraban á perfección o rde e liberdade,
gracias a un sistema de monarquía con poderes lim itados polo Parlamento e o imperio
da lei común. Fronte a semellante narración, os anticuarios irlandeses, ansiosos por
incluír o seu país nesta mesma liña constitucionalista, resaltaron as achegas da súa
civilización propia a aquel sistema perfecto por m edio dunha idealización do pasado,
construíndo o mito paralelo dunha antiga constitu ción irlandesa semellante e dun
pasado de igual brillantez cultural, que dispoñía mesmo de grandes universidades
druídicas, con plenas liberdades civís, exercidas nun réxim e de estabilidade política
asentada nun parlam ento e outras institucións representativas, todo en m edio dunha
prosperidade económica extraordinaria. 49
A repercusión política desta representación do pasado de Irlanda estivo limitada
pola aceptación do marco constitucional británico dos que a formularon, ningún dos
cales quería romper con el senón, máis ben, revalorizar o papel irlandés na súa
consolidación. Deste modo poderían rexeitar a idea de que o país fose considerado
como un simple territorio colonial, onde o sistem a se impuxera desde fóra e pola forza,
e reclamar o respecto que m erecía como unha das partes constitutivas do Estado
británico, en igualdade de condicións con Inglaterra. Non debe sorprender, por tanto,
que os eruditos irlandeses clamasen contra Macpherson cando lles atribuíu unha orixe
escocesa ós materiais ossiánicos, en canto sup oñía a desautorización de toda a súa
lectura da historia. 50
Eran aqueles uns tempos en que os angloirlandeses –e xa non só os m embros da
aristocracia terratenente, senón tamén as clases mercantís e profesionais de Dublín–
amosaban orgullo por un pasado que consideraban propio, aínda que buscasen facelo
compatible coa súa herdanza inglesa, sen pensar en abandonar un Estado que, en
definitiva, era a garantía da súa posición dom inante sobre a poboación católica do país.
No plano cultural, a afirmación identitaria reflec tiuse nas obras de literatos, en xeral, e
de anticuarios, no máis concreto ámbito da historia, preocupados todos por crear uns
marcos narrativos que perm itisen un acom odo neles da poboación maioritaria do país.
No terreo puramente político, aínda que non estaban dispostos a renunciar á súa
posición de privilexio institucionalizado, al gúns reformistas protestantes empezaron a
introducir no debate a cuestión d a necesidade de minguar ou m esmo eliminar a
situación de discriminación xurídica que a lexislación do propio Parlamento dublinés
impuxera sobre os habitantes católicos da ill a, considerando mesmo a posibilidade de
outorgarlles o dereito á participación electoral. De todas formas, cando desde o propio
goberno británico, coa intención de acadar un mellor clima social, se forzou a abolición
dalgunhas das limitacións que restrinxían as posibilidades económicas e políticas dos
católicos, a maioría dos políticos protestantes da elite agraria e das clases m ercantís,
incluídos os reformistas, vendo un perigo potencial para a súa posición dominante,
rexeitaron as medidas. Sobre todo en 1793, cando, ante a inminencia da guerra contra
Francia, o goberno británico aprobou unha Acta que outorgaba máis dereitos ós
católicos e que ameazaba alterar as relacións de poder en prexuízo dos protestantes, o
49 Colin Kidd, Subverting Scotland’s Pa st. Scottish whig historians and the creation of an Ang lo-British
identity, 1689-c.1830, Cambridge University Press, 1993, pp. 125-7.
50 Macpherson, pola súa part e, non tiña consideraci ón ningunha polo s eruditos irlandeses e rexeitou a súa
visión do pasado. Ma ry Hele n Thuente, The Harp Re-strung, pp. 21-33.

51
que produciu unha reacción de carácter claramen te sectario de inusitada violencia polas
dúas partes. 51
As dúas últimas décadas do século XVIII viron cómo se aceleraban os procesos
tradicionais de reivind icación política da elite angloirlandesa, pero tamén cómo o
conflicto político co poder central tomaba derivas insospeitadas pouco antes e
completamente novidosas. En primeiro lugar, en canto á cuestión que nos interesa,
porque, xunto á vella fundamentación histórica e legal en que se viñan apoiando as
reclamacións irlandesas desde un par de séculos atrás, co lleu un pulo cada vez máis
notable a argumentación baseada n o recoñecemento de dereitos universais de cidadanía.
En segundo termo, porque, de maneira crecente, foron tom ando o protagonismo as
clases medias protestantes, cun gran peso na m obilización por parte dos dissen ters do
norte. Mesmo amplos sectores da maioría católica se acabarían incorporando á loita
política, mobilizándose en contra do poder británico e do dom inio protestante na illa,
para eles indiferenciados na maioría dos casos. En terceiro lugar, porque a irrupción da
violencia política, da ameaza ou do uso directo da forza, superou o ámbito
constitucional onde se mantivera a confrontación da elite protestante durante o século
XVIII. E, en último termo, porque a calidade das demandas variou substancialm ente coa
consolidación dun ben espallado e poderoso movem ento republicano.
Nos anos de crise e confusión que en Gran Bretaña seguiron ó inicio da
revolución das colonias am ericanas, as milicias de Voluntarios, organizadas en Irlanda
desde 1778 ante unha posible invasión francesa, acabaron converténdose nun factor
político de gran influencia. Estes grupos armados, formados, en principio, para suplir a
carencia de tropas británicas na illa e constitu ídos maioritariam ente por mem bros das
clases medias protestantes, serviron despois como forza de presión a prol das dem andas
de independencia lexislativa dos patriotas parlamentarios ante un goberno británico que
debía temer que Irlanda, de non se levar a cabo as reform as constitucio nais, seguise o
mesmo camiño de rebelión que os colonos am ericanos. De maneira que, en parte pola
capacidade de presión irlandesa, en parte pola propia evolución interna da política
inglesa, en 1782 foille recoñecido ó Parlamento de Dublín o dereito exclusivo de
lexislar para Irlanda, coa única limitación do dereito de veto real. 52 A cham ada
“Constitución de 1782”, sen em bargo, non respondía xa tanto ás dem andas dos grupos
terratenentes que tradicionalm ente controlaban a institu ción parlamentaria, canto ás
ansias dunhas clases medias protestantes desexosas de reformar as estructuras de poder
para ter un maior acceso á representación po lítica e contrarrestar a influencia da minoría
de grandes propietarios de terras.
Non pretendían os patriotas e o seu líder Henry Grattan romper con Inglaterra
nin compartir o dom inio protestante coa poboación católica. Nin baseaban as súas
demandas nunha identidade cultural diferenciada, senón na esixencia de igualdade que
derivaba da aplicación dos dereitos de cidadanía, de carácter universal. 53 Mesmo entre
algúns deles ecoaban xa as ideas democratizadoras provenientes de América, sobre todo
do moi popular Thomas Paine, e de Francia. Incluso había quen propoñía buscar unha
fórmula para integrar os católicos na nación irlandesa, que os protestantes se reservaran
en exclusiva ata entón. Pero a vertixe dos acontecementos que afectaron a Gran Bretaña
no último cuarto do século XVIII, sobre todo a raíz da súa entrada nas guerras contra o
Estado francés revolucionario, acabaría aliñando os reformistas constitucionais coas
51 Thomas Bartlett, “An End to Moral Economy: The Irish Militia Disturbances of 1793”, en C.H.E.
Philpin (ed), Nationalism and Popula r Protest in Ireland, Cambridge University Press, 1987, pp. 191-
218.
52 D. George Boyce, Nationalism in Ireland, p. 113.
53 John Hutc hinson, The Dynamics of Cultural Nationalism, pp. 61-2.

52
posicións gobernamentais. A causa do descontento entre os protestantes p asaría, entón,
ós sectores sociais de tipo medio ligados ás actividades mercantís e profesionais e
membros da confesión presbiteriana, especialm ente presente nas terras do Ulster.
0.3. Identidade irlandesa e radicalismo republicano
Neste aspecto, a mobilización política prom ovida no último decenio da centuria p olos
radicais organizados como os United Irishmen respondía ás características do novo
modelo de acción antes descrito. O movem ento, promovido desde as clases medias,
cunha participación moi sinalada de comerciantes e profesionais do Ulster de fe
presbiteriana, presentou como os seus obxectivos iniciais a unión dos irlandeses todos e
a aplicación dunha reforma parlamentaria que liberase os seus asuntos do control
británico. 54 Segundo a súa formulación, a consecución do obxectivo político non sería
posible sen rematar coa exclusión dos católicos. O novo grupo tendeu a fundar as súas
accións nas reivindicacións igualitarias das ideas ilustradas e revolucionarias que
prenderan en América e Francia. Aínda que baseadas nunha concepción dos dereitos
que, en abstracto, lle correspondían a calquera ser humano, a referencia ó pasado tam én
demostraría neste caso a súa utilidade, nun escenario no que unha das principais
cuestións do debate foi a concesión de dereitos políticos á maioritaria poboación
católica. 55
A United Irish Society foi fundada en Belfast, en 1791, por presbiterianos das
clases mercantís da cid ade; no mesmo ano constituíuse tam én en Dublín, neste caso
cunha participación considerable de católicos de semellante extracción social. As súas
ideas relacionáronse coas propias dos movem entos revolucionarios iniciados nas
colonias inglesas de América, pero tamén entroncaban coa propia tradició n democrática
dos disidentes relixiosos, de procedencia escocesa, establecidos no Ulster desde o
século XVII. Ideas que arraigab an na tradición pactista, que transfería a visión relixiosa
da alianza de Deus co seu pobo á esfera política, de onde se deducía a necesid ade de
basear o goberno no consentimento dos gobernados, así como o seu dereito á resistencia
en caso de violación do acordo fundacional. 56
Despois da implicación británica na s guerras europeas revolucionarias, a partir
de 1793, a asociación foi suprimida en 1794 e pasou a organizarse e a actuar de modo
clandestino, baixo a dirección dos seus membros m áis extremistas, como unha
sociedade secreta conspiradora, a pesar de m anter os seus trazos de clase media. O seu
obxectivo pasou a ser o desencadeamento dunha insurrección xeral antibritánica en
Irlanda, contando co apoio dunha forza invasora francesa, proxecto negociado polo seu
líder, Wolfe Tone, coas autoridades revolucionarias galas no continente. O resu ltado
perseguido co alzamento xa non en caixaba, polo tanto, nos lím ites constitucionais que
54 Nun texto venerado polo nacionalism o irlandés post eri or, o líder do grupo, Wolfe Tone, propoñíase “to
unite the whole people of Ireland, t o abolish the memory of all past dissension s, and to substitute the
common nam e of Irishm an in place of the denom inations of Protestant, Ca tholic, Dissent er”. Citado en D.
George Boyce, Nationalism in Ireland, p. 127.
55 Hai dúas valoracións contradicto rias sobre o significado político dos United Irishmen. Unha delas
considéraos com o un movemento de tipo nacionalista , ligado á defensa da cultura irlandesa. Tal fai Mary
Helen Thuente, The Harp Re-strung, pp. 1-16, onde os presenta como exemplo de “nacionalismo
literario” ou cultural. Outra céntrase na consideración da súa dimensión política, como pura expresión das
ideas revoluciona rias que prenderan en América e Francia a finais do XVIII. Así opi na R.F. Foster,
Modern Ireland, Penguin Books, Lo ndres 1989, que ve o seu republicanism o como “[...] far m ore
apparent, and far more galvanic, that the va gue an d sha dowy Gaelic nationalism that was taken on board
in the late 1790s” e que os cualifica de “interna tional liberals, anti-governm ent rather than anti-English”,
pp. 265 e 269- 70.
56 Marianne Elliot, “Ireland”, en Otto Dann e John Dinwiddy (ed), Nationalism in the a ge of French
Revolution, The Hambledon Press, Lo ndres 1988, pp. 71-86.

53
sempre respectaran os p atriotas . Agora tratábase de romper co Estado e de proclam ar
unha república inspirada no modelo francés.
Aínda que as súas ideas se fundaban en concepcións xerais sobre os dereitos
inherentes ás persoas, estes grupos máis radicais recorreron tamén, igual que fixeran os
patriotas e os Voluntarios, a unha xustificación complem entaria das súas polémicas
posicións políticas mirando cara ó pasado representado nas obras do anticuarismo. A
utilización da historia que fixeron veu determinada, ante todo, pola súa apelación á
unidade da nación irlandesa fronte a Gran Bretaña, asunción da cal derivou, á súa vez,
unha dobre consecuencia a este respecto. Por un lado, a inclusión dos católicos na
entidade política levou a unha necesaria valoración dos trazos culturais gaélicos como
fundamento dunha identidade diferenciada do Estado británico, o cal esixía ponderar as
glorias da civilización autóctona na antigüidade céltica; por outro, foi preciso servirse
dunha cultura e dunha historia mitificadas com o m edio de superar as divisións internas
da nación e de integrar as comunidades católica e protestante nunha entidade política
unificada.
No seu afán por captar a simpatía da poboación católica, os United Irishmen
proclamaron a m iúdo o seu orgullo polo pasado gaélico, recorreron habitualmente a
exemplos da historia irlandesa como apoio na súa loita pola liberdade e politizaron
moitas das imaxes popularizadas polos anticuarios como peculiares do país, desde as
arpas e os bardos ata as bandeiras verdes, plenamente integradas no século seguinte na
iconografía nacionalista. 57 Sen embargo, dados os anteceden tes de fonda división entre
as comunidades irlandesas, a relació n coa historia dos radicais protestantes tiña que ser,
por forza, contradictoria. A fondura da longa memoria de enfrontamentos
intercomunitarios soam ente podía ser superada esquecendo o pasado. Sobre todo, a
aceptación de que os católicos deberían formar parte dunh a nación libre obrigábaos a
superar os intensos estereotipos asentados na mentalidade dos disidentes protestantes,
que sempre se entenderan a si mesmos com o os defensores da liberdade relixiosa e
política, e que ligaban os católicos co fanatismo e a superstición, considerándoos
escravizados polo seu clero e incapaces de vivir en lib erdade. Neste caso, para os
presbiterianos do Ulster, núcleo central do radicalismo, o pasado parecía demostrar que
os católicos eran incompatibles coa democracia. A alianza con eles, en consecuencia,
requiría un exercicio de esquecem ento daquela visión histórica. En tal sentido, Wolfe
Tone suxeriu que a Revolución de 1789 en Francia dem ostrara que era posible quebrar a
asociación entre absolutismo e catolicism o, e que se os católicos franceses optaran pola
liberdade, tamén o poderían facer os irlandeses. 58
Pouco tempo faría falta, porén, para comp robar que a visión amarga do pasado
era máis forte que a que pretend ía facer compatible a historia coas novas ideas de
igualdade e liberdade republicanas. O frustrado intento revolucionario de 1798
converteuse nunha explosión de violencia e causou un auténtico baño de sangue, no cal,
demasiado a miúdo, as rivalidades sectarias ocuparon un plano preferente nas
motivacións de rebeldes e de leais á Coroa. O Estado, naquel ambiente de guerra xeral
en Europa, cando Irlanda aparecera como unha perigosa plataforma bélica xusto nas
costas de Gran Bretaña, decidiu tamén acab ar con calquera veleidade reformista que
puxese en perigo o control dun territorio de tan grande importancia estratéxica e
propúxose aseguralo fronte a unha invasión ou unha rebelión interna da poboación
desafecta. O goberno da Coroa, en acordo con tal diagnóstico, optou por integrar
57 Mary Helen Thuente, The Harp Re-strung, es pecialmente pp. 89-170, cita numeros os exemplos de
referencias históricas na pre nsa radical e nas coleccións de poem as e baladas que popularizaron os United
Irishmen.
58 Marianne Elliot, “Ireland”.

54
politicamente o país no conxunto británico, ó modo en que xa o estaban Escocia e
Gales. En consecuencia, en 1800 decidiu suprimir o Parlam ento de Dublín, fixar unha
representación irlandesa en Westminster e estab lecer o Reino Unido de Gran Bretaña e
Irlanda a partir do primeiro de xaneiro do ano próxim o. Tras uns primeiros mom entos
de confusión, en que algúns políticos da vella situación pretenderon defender a
existencia da institución lexislativ a propia, a imposición da autoridade da Coroa e do
Parlamento británico foi absoluta.
0.4. A catolización da identidade
Os acontecementos dos anos finais do século XVIII m arcaron o inicio dunha nova etap a
en Irlanda. Non soamente no plano institucional, senón tamén en canto a que sinalaro n a
quebra das tendencias políticas que durante aquela centuria foran madurando na
comunidade protestante. E con elas tam én esvaeceu o gradual proceso de constitución
dunha identidade diferenciada ligada ó territorio e á cultura irlandeses que as
acompañara de maneira m áis ou menos explícita. Os desastres da revolución de 1798,
dominada pola violencia e os enfrontam entos intercomunitarios, abriron unha fenda
entre protestantes e católicos que acabou coas esperanzas dos angloirlandeses que
soñaran con atopar unha base común que achegase a todos os sectores da poboación da
illa, por riba da súa denominación relixiosa.
Para os protestantes que buscaran afirmar fronte a Inglaterra un poder que a
poboación católica non lle podía discutir na illa, o temor causado pola difusión das ideas
revolucionarias en Irlanda por obra do radicalismo presbiteriano e o m edo a unha
sublevación xeral dos católicos foron razóns suficientes para acabar coas súas ansias
reformistas. Cando o que estaba en xogo era o m antemento da súa propia posición de
dominio na sociedade irlandesa, as elites protestantes –terratenentes, grupos m ercantís e
profesionais– pensaron que carecía de sentido potenciar os factores qu e ameazaban a
súa situación privilexiada e debilitar o Estado que, en último term o, a viña garantindo
desde dous séculos atrás. Pero tamén para os radicais que aspiraban a unha plena
reconfiguración política e social foi inquietan te a evolución dos sucesos
revolucionarios, non soamente polos seus resultados, senón tamén polo comportamento
dunha poboación católica, sobre todo a rural, que esqueceu as súas proclamas de
igualdade e liberdade para caer no sectar ismo m áis contrario ós seus ideais.
En consecuencia, despois da Unión desaparecerían as posicións políticas
específicas dos protestantes irlandeses, tanto o patriotismo reformista coma o
radicalismo presbiteriano, interesados aqueles xa unicam ente en manter co poder central
os lazos que aseguraban o seu dominio. Nas décadas seg uintes, tan só a poboación
católica articularía demandas políticas ante o Estado. Produciríase, así, unha
simplificación progresiva no escenario político, rep roducindo, en ú ltimo termo, a
división relixiosa básica que separaba dúas comunidades que parecían, de novo,
irreconciliables. O posicionamento po lítico, en tales circunstan cias, reduciríase
gradualmente a unha opción lim itada a apoiar ou a criticar a Unión. O cal,
inevitablemente, tam én se había reflectir na utilización política do pasado do país.
Como resultado final do proceso, xa na segunda m etade do século XIX, a historia
serviría de recurso político, ben como argumento para m anter a integración de Irlanda
no Imperio, ben com o xustificación das reclamacións nacionalistas fronte a este.
Nas primeiras décadas da Unión, polo tanto, a reivind icación política dos
protestantes irlandeses fronte ó goberno de Londres desapareceu en todas as sú as
formas. A defensa dos seus intereses pasou a exercerse polos seus representantes no
Parlamento de W estminster. Nin sequera cabía xa a petición de reforma do sistema, tal
como se concibira no século anterior, por canto unha demanda sem ellante non cabía

55
dentro dos límites constitucionais que o patriotismo protestante sempre respectara. E,
desde logo, a reivindicación da devolución do Parlamento de Dublín, nuns m omentos en
que se debatía a concesión de dereitos políticos á poboación católica maioritaria do país,
non parecía favorecer os seus intereses. A gravidade dos sucesos de 1798 puxera de
manifesto que, en caso de desestabilización do sistema, o que podía chegar a estar en
xogo era o propio Estado no que se apoiaba a Ascendancy protestante. As clases medias
radicais, pola súa parte, convencéronse de que a alianza política coa poboación católica
era demasiado perigosa. En sum a, e tendo en conta, ademais, que o conflicto coa
Francia revolucionaria non se resolvería ata 1815, todos os factores contribuíron ó
esvaecemento da discrepancia política pro testante co Estado e a un distanciamento
respecto da maioría católica do país. Os protestantes irlandeses, en consecuen cia,
aceptaron de bo grao a Unión e convertéronse nos seus máis firm es defensores.
Os resultados do novo escenario político e mais da persistencia dos propios
recordos da ameaza revolucionaria determ inaron unha nova valoración da cultura e da
historia irlandesas por parte dos protestantes, así como do seu propio sentimento de
pertenza comunitaria. A identificación irland esa diferenciada que pau latinamente foran
asumindo ó longo da anterior centuria, aínda que soamente fose com o soporte
complementario de reivindicacións políticas xa abandonadas, deixou de ter sentido
cando, agora, do que se trataba era de afirmar unha plena integración no Estado
británico. Loar a cultura gaélica e resaltar o seu pasado glorioso, mesm o en competencia
coa do núcleo central do Imperio, podía resu ltar perigoso para a consolidación da
Unión, xustificada, en última instan cia, como o único m odo de manter a orde nunha
sociedade que dem ostrara ser incapaz de facelo por si mesma. E, m áis aínda, carecía de
sentido afirmar unha identidade diferenciada cando non existían xa unhas institucións
propias que defender e cumpría ter tino en non debilitar o Estado que am paraba a
posición de privilexio d o mesmo grupo. En definitiv a, cabe soster que, co novo século,
quebraron as dúas liñas nas que se manifestara a autodefinición diferenciada das elites e
das clases medias angloirlandesas, val dicir, a política, coas dem andas de reforma do
sistema en favor das institucións p ropias, e a identitaria, coa reavaliación positiva da
cultura e da historia do país.
En canto á consideración que lles merecía a historia irlan desa ós protestantes,
resulta significativa a desaparición progresiva do anticuarismo nas prim eiras décadas do
século XIX. 59 Fenómeno que non se pode desligar da evolución do contexto científico
europeo, no que por aquel entón os novos estudios filolóxicos, etnográficos e históricos
estaban a romper o paradigma bíblico e clásico no que os anticuarios encaixaran as súas
especulacións sobre as orixes das linguas, das culturas e, en definitiva, das nacións. O
comparatismo lingüístico desautorizou as fabulacións etim olóxicas en que aqueles
baseaban os seus estudios, mentres o modelo indoeuropeo quebrou as explicacións
sobre as relacións entre o hebreo e as linguas célticas. Aínda que esta renovación dos
estudios históricos e lingüísticos chegou con certo atraso ás illas Británicas, é certo que
os cambios experimentados no continente favoreceron a adopción gradual de enfoques
máis científicos en tre os eruditos. Pero no caso de Irlanda, a renovación debe
atribuírselle, no fundamental, á incidencia da nova situación política. En realidade, as
elites que sostiveran o traballo dos a nticuarios antes da Unión retiraron o seu padroado
ás institucións e ós eruditos que o p romoveran, conscientes das im plicacións políticas
das súas actividades, agora non desexadas, e por causa da perda de interese na
autoafirmación identitaria irlandesa q ue antes se buscara d esde estes sectores sociais.
59 Para este apartado se guimos, esencialmente, as obras citadas de Joep Leerssen, Remembrance and
Imagination, pp. 68-134, e J ohn Hutchi nson, The Dynamics of Cultural Nationalism, pp. 74-95.

56
Nestas circunstancias, aínda que non deixou de haber algunhas institucións
dedicadas ó estudio do pasado e da cultura do país, o anticuarismo, desprovisto dos
lazos políticos que o estim ulaban, pareceu seguir vivo por pura inercia. As sociedad es
históricas, como a Gaelic Society dublinesa (1807) ou a Iberno-Celtic Society (1818), e
mesmo a Royal Irish Academy, tan activa desde a súa fundación, en 1785, m antiveron a
chama da afección polo pasado irlandés pero, na práctica, foron esm orecendo, carentes
de apoio e incapaces de publicar apenas nada n o primeiro tercio do século XIX sob re o
antes tan ben abastecido cam po da antigüidade irlandesa. 60 Por dem ais, o pasado sería
utilizado como argumento para a defensa da nova realidade política. Fronte ás achegas
dos anticuarios acerca das orixes orientais d a civilización gaélica e do seu esplendor
estragado pola presencia estranx eira, presentouse com o confirmación da pertinencia do
unionismo a vella tese que desde Inglaterra viña descualificando aquelas como relatos
fantásticos, sen base documental ningunha, e sostiña que o país saíra da barbarie
gracias, xustamente, á presencia de pobos chegados do exterior, como viquingos e
ingleses. 61
Con todo, ata a década de 1830 aínda perduraron os vellos esquem as de
interpretación do pasado e non faltaron, ben que tan só nos reducidos círculos
académicos e eruditos, os defensores da singularidade da civilizació n irlandesa cos
argumentos tradicionais. Todo cam biaría, sen embargo, a partir deste momento, debido
á conmoción política provocada pola axitación da poboación católica arredor das
campañas lideradas por Daniel O’Connell e á difusión dun novo estilo d e relato
histórico fundado nos criterios máis rigorosos que se impoñían no continente.
A evolución do panorama político desde finais do decenio de 1820 creou novas
expectativas na poboación católica e resucitou antigos temores na protestante.
Sinaladamente, debido á repercusión das espectaculares campañas de mobilización dos
católicos irlandeses por O’Connell, primeiro a prol da súa emancipación, quer dicir, o
acceso libre a todo cargo público ou profesión, e despois co obxectivo de anular a
propia Acta de Unión. Naquel ambiente, no que non faltou tam pouco unha desafiante
axitación rural entre o campesiñado católico contra o pagam ento dos décimos ó clero da
Igrexa de Irlanda (1830-3), a minoría protestante sentiu un gran desacougo ante o que
percibía como unha ameaza certa para o seu do minio.
Algúns protestantes sentíronse traizoados por uns gobernos que, despois de
eliminar as discrim inacións legais que prexudicaban ós cató licos en 1829, permitindo ós
titulares de certa propiedade acceder ó Parlamento, parecían relegar os interes es dos
máis leais sectores da sociedade irlandesa ás propias comenencias do Estado. A súa
resposta retomou a antiga liña da oposición patriótica do século XVIII, tal com o fixo
Samuel Ferguson, un intelectual que criticou a centralización experimentada desde a
Unión, acusándoa de estragar o país ó sometelo a influencias estrañas ó seu ser peculiar,
e propuxo ás elites terratenentes e ás clases medias protestantes recuperar o papel
dirixente da sociedade, reforzando a súa vinculación a Irlanda e a súa cultura. En último
termo, sen deixar de m anter a perspectiva política unionista, tratábase d e reconciliar as
dúas razas que compartían a illa, propoñéndolles unha base de actuación común,
despois de mirar cara a un pasado magnífico que lles podía servir de inspiración. 62
Nun senso semellante actuaron outros intelectuais católicos e protestantes. O
máis importante destes pola súa significación n os estudios históricos fo i George Petrie,
60 Joep Leersse n, Remembrance and Im agination, p. 75.
61 John Hutc hinson, Dynamics of Cultural Nationalism, p. 84.
62 John Hutc hinson, Dynamics of Cultural Nationalism, pp. 90-3.

57
a quen hai acordo en considerar como o fundador da arqueoloxía moderna irlandesa. 63
Sobre todo desde a Royal Irish Academy e desde a dirección da sección dos servicios
históricos do Ordnance Survey, organismo encargado de cartografar o territorio insular
que fora creado en 1824 e que non se limitou ó labor topográfico, senón que constituíu
tamén grupos de estudios históricos e lingüísticos para que precisasen a toponim ia,
sinalasen os monumentos e restos arqueolóxicos e rexistrasen calquera da to útil para
unha comprensión máis com pleta do país. Con este motivo, Petrie encabezou un
conxunto de estudiosos que promoveron unha nova avaliación de todos os restos
materiais e m anuscritos da civilización irlandesa. 64 Mesmo poden ser considerados
como os difusores dunha nova maneira de achegarse ó estudio do pasado, relegando as
elucubracións fantásticas e utilizando documentos máis acordes cos métodos da ciencia
moderna. Con Petrie pode darse por finalizado d efinitivamente o anticuarismo no senso
metodolóxico. Desde as súas conviccións unionistas, non ignorou, sen embargo, as
repercusións políticas das súas contribucións sobre o coñecemento do pasado. 65 Tamén
el pretendeu que a exaltación duns tempos gloriosos, que situaba no Medievo, cando
confluíron as tradicións célticas e o cristianismo m onástico, podía servir de modelo para
achegar a católicos e protestantes e rexenerar a nación irlandesa dentro do Estado da
Coroa británica. Neste senso, Petrie actuou como un “unionista patriótico”, ó vello
estilo dos mellores reformistas dos seus antepasados do XVIII. 66 Os tempos, sen
embargo, parecían xa m áis propicios para a maioría católica. Entre ela tam én xurdiron
estudiosos da historia ou da lingua gaélica de primeira liña, como John O’Donovan e
Eugene O’Curry. E por máis que a maioría deles non se im plicou directamente na
contenda política, era inevitab le que as súas contribucións científicas sobre o pasado
fosen utilizadas polos que comezaban a presentar as prim eiras reivindicació ns
nacionalistas fronte ó Estado británico.
63 Gabriel Cooney, “Build ing the future on the past: archaelogy and th e construction of national id entity
in Ireland”, en Margarita Díaz-Andre u e Timothy Cham pion (ed), Na tionalism and ar chaeology in
Europe, pp . 146-63.
64 A tarefa deste Servicio topográfico merece valoracións ben di ferentes, desde a dos que ponderan a súa
contribución ó coñecem ento científico da cultura nativa, ata a dos que sinalan o seu carácter de puro
instrumento de dom inación colon ial, ó servicio dun maior control do territorio polos co lonizadores. Cf.
Joep Leersse n, Remembr ance and Imagination, p. 100-8.
65 John Hutchins on, Dynamics of Cultural Nationalism, p. 86, interpreta que o propio Es tado se decatou
delas, razón pola que suprim iu o fi nanciamento do departam ento histórico do Ordnance Survey. L eerssen,
p. 104, sen em bargo, atribúe a retira da de fondos ó excesivo custo do proxect o, que m esmo absorbía a
dotación destinada ó labor principal, o topográfico.
66 John Hutc hinson, Dynamics of Cultural Nationalism, p. 90.

64
O segundo dos paradoxos xorde de contemplar cóm o a raíz da etnificación do
nacionalismo prendeu sobre o discurso do grupo dos Young Irelanders, cando foron
estes intelectuais m ozos, xustamente, os pr imeiros en rexeitar a po litización das crenzas
relixiosas e en proclamar a necesidade de a xuntar os habitantes todos do país baixo o
nome com ún de irlandeses, posición que mantiveron tanto desde dentro do movemento
de O’Connell, no que nun principio se integraron, coma fóra del, despois da súa ruptura.
A xénese de tales aparencias contradictorias entre o discurso e os resultados
finais dos principais representantes da m obilización política nacional na Irlanda de
mediados de século reside, en realidade, nunha dobre ambigüidade, va l dicir, na que era
inherente ós principios teóricos mesmos que sustentaban as súas accións e na que
derivaba das propias esixencias do escenario político no que estas se desenvolveron.
Neste segundo senso da intervención pública, a citada equ ivocidade substancial
da doutrina traduciuse en numerosas contradiccións na práctica política, as cales, ó
cabo, causaron a ruptura definitiva dos membros agrupados na Young Ireland coa
organización de O’Connell en 1846, formalmente debida á negativa daqueles a
satisfacer a demanda do líder de renunciar de modo expreso a un hipotético uso da
violencia con fins políticos, considerándoo –aínda que non fosen partidarios de
exercelo– como un dereito en abstracto da nación ó que esta non debía renunciar. Na
propia crise que o ano anterior puxera as bases da quebra, relacionada coa aprobación
parlamentaria do establecem ento en Irlanda de universidades públicas non confesionais,
as respostas de cada parte foron, cando menos, relativam ente sorprendentes. A
comenencia de m anter o apoio da poboación rural levou a O’Connell a soster a posición
da xerarquía eclesiástica católica, contraria ó establecemento de tales centros de
educación superior libres do seu control, e a opoñerse ó Goberno británico e a unha
medida de claro contido liberal; mentres, os m áis radicais Young Irelanders defenderon
as autoridades dun Estado do que estaban moito máis dispostos a separarse que o líder
que entón o criticaba e ofreceron un discurso de conciliación non sectaria.
Pero se o pragmatismo que orientou sem pre a política de O’Connell pode
explicar as inconcrecións do seu proxecto e as oscilacións tácticas na busca dunha maior
efectividade, no caso do grupo da Young Ireland a ambigüidade parece ser
consubstancial ós propios fundamentos da súa doutrina. E de aí xurdiu o paradoxo máis
notable, por canto o nacionalismo de contido étnico xestaríase, precisam ente, nun grupo
que predicaba a necesidade de rexeneración da nación irlandesa a partir dunha
harmonización das dúas com unidades relixiosas e de orixe que a com poñían.
O movemento pola abrogación da Unión, pese ó recurso frecuente a palabras
inflamadas polo seu principal dirixente, trataba de conseguir, en definitiva, un mellor
acomodo para os católicos irlandeses dentro dun Estado compartido cos protestantes
angloirlandeses e británicos. Os intelectuais máis extremistas que rom peron con el, pola
contra, agachaban, baixo unhas formas de conciliación intercomunitaria, un programa
de ruptura, tanto co Estado británico coma co sector protestante da sociedade irlandesa.
Tal era a consecuencia lóxica do feito de fundamentaren as reivindi cacións políticas nos
proclamados dereitos inherentes dunha nación definida como racial e culturalm ente
diferenciada, inevitablemente contraposta, por tanto, á outra que a viña oprim indo desde
a súa posición dominante naquel Estado e, máis directamente, a través do co ntrol
inmediato exercido sobre ela por m edio da Ascendancy angloirlandesa.
A verdade é que dos textos producidos polos membros da Young Ireland,
especialmente do seu representante m áis significativo, Thomas Davis, moitos deles
espallados por un periódico semanal propio, Nation, fundado en 1842, que acadou cifras

65
de difusión extraordinarias para a época, 75 cabe deducir dous tipos de interpretacións
case antitéticas, segundo se destaque a súa insistencia na necesidade de achegar as dúas
comunidades relixiosas da illa, com o condición para o rexurdimento nacional, ou ben se
acentúe o carácter racial e nacional excluínte da doutrina do grupo. Poida que esa dobre
posibilidade non sexa senón a plasmación práctica do carácter transicional, da complexa
mestura de continuidade e cambio que se corresponde cos anos centrais do XIX, com o
xa se apuntou. A propia relación entre Daniel O’Connell e os mozos da Young Ireland,
que pasou da colaboración á tensión discrepante, en m edra continua ata desembocar nun
rompemento absoluto, pode tom arse como a expresión da com plicada convivencia de
dous modelos de acción política, d iferentes tanto na fundam entación teórica coma na
praxe inmediata que propoñían, así com o das dificultades reais para distinguir un do
outro nese momento decisivo. Deste modo, habería que considerar as propostas de
Davis e o seu grupo como propias dun movem ento de transición entre as formas
características da reivindicación política tradicional no país e as novas maneiras que xa
se anunciaban neles mesmos. Val dicir, en tre as pautas que respectaban os límites
constitucionais e buscaban a convivencia dos irlandeses de calquera ascendencia e
condición relixiosa, fundándose nunha comprensión política da nación –raíz do que se
chamaría nacionalismo constitucional–, e as que definían a nacionalidade polos
elementos culturais específicos, volvéndoa incompatible cos que non cadrasen con eles,
e esixían a satisfacción dos dereitos políticos ligados inextricablemente á condición
nacional –o nacionalismo étnico, gaélico e católico, do futuro.
Certamente, é bastante doado presentar o nacionalismo dos Young Irelanders
como unha doutrina de carácter incluínte, en tendéndoo máis como herdeiro da tradición
dos United Irishmen de fins do XVIII que como prólogo do sectarismo excluínte que
posteriormente caracterizaría a boa parte do s que se enfrontaron a Gran Bretaña en
defensa das liberdades da nación irlandesa. 76 A este respecto, non resulta difícil atopar
nos seus escritos sentidas apelacións á convivencia e á unidade dos irlandeses todos,
con independencia das súas crenzas e da súa ascendencia. Os textos de Thom as Davis,
por exemplo, non deixan de afirm ar a preeminencia da nacionalidade sobre as divisións
relixiosas que viñeran escurecendo durante séculos esa condición compartida:
Religion’s name, sin ce then, became
Our pretext for division.
(“Native swords”)
They’re gone, they’re gone, those penal days
All creeds are equal in our isle;
(“The penal days”)
What matter that at diff’rent shrines
We pray unto one God–
(“Celts and Saxons”) 77
No mesm o senso, tratou Davis de resaltar os factores com úns que permitisen superar a
diferenciación identitaria ligada á procedencia externa –inglesa, escocesa– dun
75 R.F. Foster , Modern Ireland, p. 311, calcula o número de lectores do Nation en 250.000. Tan elevada
cifra deberíase á rede de centros de lectura – reading rooms – que promovía a organización.
76 Así o fai Mary Helen Thuente, The Harp Re-strung, p. 212. En todo o capítulo dedicado á “Young
Ireland poetry”, pp. 193-231, doc um enta de modo exhaustivo a súa te se, a través dunha lectura detallada
dos textos de Davis e doutr os dos seus compañei ros.
77 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, Woodstock Books, Poole, Wash ington D.C. 1998
(facsímile da edición de Jam es Duffy, Dublín 1845), pp. 34-5, 198-9 e 191-3, respectivamente.

66
considerable grupo da sociedade irlandesa, estirpe allea que aínda reforzaba m áis a súa
disparidade coa maioría da poboación, evidente xa pola súa confesionalidade relixiosa
non católica. Co obxectivo de superar semellante fractura social, pretendeu na súa obra
esluír a oposición frontal entre estranxeiros e nativos proclamando a configuración
histórica da nación irlandesa, resultado da integración no país de pobos de ben distinta
orixe:
We must sink the di stinctions of blood as well as sect. The Milesia n, the Dane, the
Norman, the Welshman, the Scotchman, and the Saxon, naturalised here, must
combine, regardle ss of their blood. 78
Igualmente, cóm pre destacar a insistencia de Thomas Davis en designar o medio
cultural e natural do país como o factor que foi conform ando ó longo do tempo esa
mestura de pobos com o unha nación diferenciada, condición esta que merecería non
pola súa particularidade racial, senón pola conform ación única da súa cultura. 79
Non faltan argumentos, polo tanto, para amosar a Davis e o s seus compañeiros
como continuadores daquelas fórm ulas políticas conciliadoras de longa tradición entre
os protestantes ilustrados irlandeses. Pero tamén é indubidable que os seus escritos
recorrían a referencias ás razas con demasiada frecuencia. Incluso as sú as apelacións á
unidade nacional na illa soam ente podían ter sentido, certamente, como consecuencia da
previa diferenciación racial que eles m esmos efectuaban e que os levaba a entender as
relacións entre Inglaterra e Irlanda en termos dun conflicto de razas, expresado nos seus
poemas na contraposición absoluta entre uns saxóns perversos por natureza e uns celtas
nativos de superior catadura moral. 80 Sen dúbida, unha concepción da realidade que se
fundaba nunha confrontación de semellante teor dificilmente podía librarse de asociar
determinados trazos biolóxicos e culturais con cada unha das nacións identificadas con
tales entes raciais e de xulgalas máis segundo impulsos emotivos que por criterios
racionais.
En palabras publicadas no editorial do primeiro núm ero do Nation, o presente
reducíase a unha oposición ben sinxela: “[...] there are, in truth, but two parties in
Ireland: those who suffer from her nacional degradation, and those who profit by it”. 81
A consecuencia directamente derivada de tal simplificación da realidad e, reducida a un
puro conflicto entre dous grupos nacionais irreconciliables, non podía ser outra que a
exhortación á loita por todos os medios contra quen quedaba caracterizado como
inimigo do auténtico pobo irlandés. De tal maneira que as mesm as chamadas dos Young
Irelanders á unidade dos irlandeses de toda clase soamente adquiría o seu pleno
significado dentro do marco daquel antagonismo ineludible. O obxectivo da actuación
conxunta á que se convocaba era, polo tanto, a victoria completa sobre os estranxeiros,
o derrubamento dun Estado identificado como inglés e protes tante , como recolleron
unha boa cantidade dos poemas patrióticos publicados en Nation, o semanario do grupo:
Yes, we have strength to make Iri shmen free again;
Only UNITE –and we’ll conque r our foe;
(“Erin – Our o wn little isle”)
Stand together, brothers all!
Stand together, stand together!
78 Publicado en Nation, 26 de novembro de 1842. Citado en Mary Helen Thue nte, The Harp Re-strung, p.
213.
79 John Hutc hinson, The Dynamics of Cultural Nationalism, p. 98.
80 D. George Boyce, Nationalism in Irel and, pp. 155-8.
81 Charles Gava n Duffy, Young Irelan d, p. 16 2.

67
To live or die, to rise or fall,
Stand together, stand together!
(“Stand together”) 82
Neste esquema de oposición primordial, toda dif erencia que non deitase directamente do
aliñamento na loita quedaba relativizada ata a desaparición. Aínda m áis, era a
participación nun ou noutro bando daquel combate esencial a que determ inaba a
condición de irlandés, o factor de harmonía que debía perm itir a superación dun pasado
de fragmentación interna no propio país e a integración de todos nunha soa entidade
nacional. Era neste marco simplificador onde cobraba sentido a apelación á unidade e a
postergación política das orixes e da fe relixiosa, en canto era a vontade de enfrontarse
ós estranxeiros o elemento que convertía a calq uera habitante do país en nativo. Aquel
que non tomaba a decisión de participar na loita transformábase, de m odo instantáneo,
en inglés, en saxón ou sasanach, como gustaban escribir en carácteres gaélicos os
Young Irelanders nos seus poemas.
A unidade que se demandaba, por tanto, non nacía dun proceso de diálogo, de
negociación entre dúas partes dispostas a efectuar concesións a prol dun fin de interese
mutuo superior. En realidade, nas propostas dos escritores da Young Ireland soamente
un dos dous grupos en que se dividía a sociedade pola súa fe e a súa orixe debería
renunciar ás súas posicións de partida, recoñecendo a inxustiza na que asentaba o seu
dominio, m entres o outro se limitaba a esquecer con xenerosidade o pasado:
Unite with me, then, brother mine,
Oppressor and oppressed no long er
(“The Irish catholic to his protestant brot her”) 83
Segundo tal comprensión da realidade, non hai dúbida da superioridade moral que se lle
outorga á parte que chama á concordia e am osa ser capaz de esquecer as ofensas de que
foi e aínda é obxecto. E tampouco non cabe discutir a esixencia que cóm pre que
satisfaga o interpelado: unicamente será auténtico irlandés no caso de achegarse ó que
loita contra os opresores, os saxóns, dos que el mesmo form a parte en canto non se
incorpore ó combate que a nación sostén contra eles. Tan só con ese requisito poderán
os cidadáns de ascendencia e relixión estranxeiras –os angloirlandeses, como o propio
Davis– formar parte da nación, liberarse do seu estigma orixinario, sen renunciar á súa
liñaxe e á súa fe relixios a:
Hurrah! our feuds are drowne d at last;
Hurrah! let tyrants tremble;
The fronted foemen of the past
In brotherhood assembl e.
(“A health”) 84
A nova relixión común, o novo obxecto de culto dos Young Irelanders, era a nación
mesm a. Pero tal doutrina esixía un comprom iso ata o último extremo. Porque soamente
quedaba asinado pola demostración suprem a da violencia, a proba definitiva da
conversión á nova fe nacional. Neste senso, os versos de Davis e dos seus compañeiros
zumegan sangue e morte, único modo de calmar unha sede de vinganza que se
alimentara durante séculos de sufrimento e i nxustiza. Os cantos ó espírito guerreiro, ás
demandas de desquite, á violencia sanguinaria, á “bendita espada”, son om nipresentes
82 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 14-5 e 18 -9.
83 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 8-9.
84 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 315-6.

68
nos textos que estes intelectuais e políticos pretenderon espallar entre o pobo baixo a
forma de cancións patrióticas:
The Green alone shall stream above our native field and flood –
The spotless green, save where its folds are gemme d with Saxon blood!
(“The muster of the North ”) 85
De todo o cal non era estraño que deitasen actitudes de índole xenófoba, mesm o cando
se pretendía exaltar a comenencia da unidade dos irlandeses todos, desexo conciliador
co que non parece cadrar ben a apelación á vinganza e á utilización da forza física p ara
satisfacela. Tamén neste caso tiña qu e abrollar a ambigüidade consubstancial ó discurso
no que se fundaban as propostas dos Young Irelanders, que terminaba por reflectirse
nunha práctica política indefectiblemente contradictoria. A incongruencia proviña da
imposibilidade de volver com patible a inicial proclamación da diferencia rad ical entre
dous pobos –o irlandés e o inglés– que expresaban nas respectivas culturas propias as
súas orixes raciais específicas –celtas e saxonas– coas invocacións á unidade entre eles.
De feito, máis ben parece que foi o peso da indiscutible realidade da existencia de d úas
comunidades e tradicións –de estirp e e relixión– que compartían o país desde séculos
atrás a que forzou a procura de modos de conciliación que permitisen integrar a
poboación toda e unila nun proxecto político común. Obriga que debeu apremar
persoalmente ós m embros do grupo de intelectuais da Young Ireland que, como o
propio Thomas Davis, non cadraban cos trazos que o propio movemento contra a Unión
do que formaban parte estaba convertendo en definidores da irlandesidade: o
catolicismo e a ascendencia nativa. Neste senso, cabe entender o esforzo integrador de
Davis e os seus compañeiros de familia pro testante como a busca dunha axeitada
fórmula de acomodo social da comunidade an gloirlandesa ante a deriva identitaria
excluínte que se estaba configurando no país a mediados do século XIX. Para aqueles
que non cumprisen os requisitos máis evidentes da nacionalidade –posta á marxe a
confesionalidade relixiosa–, sería o comprom iso activo con Irlanda o que os volvería
parte da nación. Actitude positiva que, para os Young Irelanders, debía manifestarse,
ante todo, na participación na loita política pola liberación do país do dom inio inglés,
así como na afirmación da especificidade nacional irlandesa, aspecto este segundo que
algúns deles identificaban coa aceptación e promoción da cu ltura nativa.
1.2. A ambigüidade do discurso de conciliación nacional
Unha breve análise dun dos máis coñecidos poemas de Thom as Davis, “Celts and
Saxons”, pode servir como confirmación das anteditas matizacións que m erecen as
apelacións á unidade do grupo da Young Ireland e como exemplo do fondo de
ambivalencia que agachaba o seu pensam ento político. 86 A ambigüidade constitu tiva do
pensamento do autor m aniféstase de inmediato na primeira estrofa, na que a terrible
crueza dos catro versos iniciais pretende quedar com pensada polo seguinte cuarteto, que
parece querer sinalar o ton conciliado r do resto da obra:
We hate the Saxon and the Dane,
We hate the Norman men –
We curs’d their greed for blood an d gain,
We curse them now again.
Yet start not, Irish man,
85 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 26-30.
86 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 191-3.

69
If you’re to Ireland true,
We heed not blood, nor cre ed, nor clan –
We have no curse for you.
Non é estraño que o poema suscitase os dous tipos de interpretación que se suxiren
nestas súas primeiras liñas. De feito, o seu turbador com ezo e o odio inextinguible que
traduce serve como fundam ento das visións críticas que denuncian o carácter xenófobo
e incitador á violencia do nacionalismo dos membros da Young Ireland, mentres unha
lectura completa parece perm itir un xuízo máis favorable respecto do esp írito
conciliador que, a pesar de certos recursos retóricos desacougantes, promovía o
movemento encabezado por Davis. 87 E a esa mesma dobre orde de valoración debeu de
responder a recepción do poema no seu día. 88
Froito da anfiboloxía doutrinal de Davis e de toda a súa organización, non é
estraño que ambos os dous enfoques poidan atopar xustificación nestes versos. A
caracterización racial da súa concepción da so ciedade irlandesa é palmar desde o propio
título do poema, nunha im presión reforzada, a maiores, por unha nota ó pé explicativa
das razóns que motivaron ó autor a escribilo. 89 Nela non soam ente se confirma a
diferenciación étnica entre “Irish Celts” e “I r i s h Saxons”, senón que, no caso deste
segundo grupo, aínda que aceptada a existencia de irlandeses de orixe allea ó país, a súa
pertenza á nación vén m atizada pola escrita en letra cursiva, que subliña o carácter
sobrevido, non natural e, a fin de contas, incompleto da condición identitaria nacional
dos angloirlandeses. Mentres a uns se lles dá por suposta a pertenza á nación, a outros
esíxeselles un compromiso político engadido que xustifique a súa inclusión nela.
Certamente, despois da proclamación do odio ós intrusos na illa, perversos en
por si –cobizosos de sangue e riquezas alleas–, vén a promesa tranquilizadora p ara os
irlandeses de calquera condición. Pero a forza das afirmacións iniciais é tan rotunda que
dificilmente pode ser desm entida polo pretendido ton conciliador posterior do poema,
en tanto que todo el queda m arcado polo recoñecemento da diversidade racial e polo
odio insuperable que deita desta realidade fundacional. A mancha orixinaria dos
invasores perpetúase na súa estirpe, non pode desaparecer. Tan só pode ser esquecida
por un acto de xenerosidade dos “celtas irlandeses”, dispostos a non ter en conta a
procedencia culpable do que descende daqueles –“Howe’er we thought he err’d”,
escribe máis adiante Davis no poema. Aínda así, para ser adm itidos na nación, precísase
dun acto de vontade por parte dos que aspiran a formar parte dela. Unicam ente poderán
librarse daquel odio que m erecen no caso de probar a lealdade a Irlanda, requisito
imprescindible que se establece no principio de poem a e que se lembra outra vez na
estrofa final: ”If you’re to Ireland true”.
Os criterios que demostran tal lealdade, que outorgan a condición de pertenza á
nación e que, en consecuencia, g aranten a segurid ade de quen así pode ser admitido nela
veñen determinados pola asunción da doutrina nacionalista que prom ovían os Young
Irelanders. Quer dicir, que o pecado de orixe soamente pode ser contrarrestado por
medio da práctica política que o nacionalismo estimaba que se correspondía co
comportamento apropiado para un irlandés autén tico. De modo que o enteiro proxecto
conciliador faise dependente do compromiso político dos m embros da comunidade
87 Mary Helen Thue nte, The Harp Re-str ung, p. 213.
88 A ambivalencia reflíctese tamén nas val oracións posteriores de políticos e estudiosos sobre a Young
Ireland, pois o poem a adoita ser escollido , indistintamente, para amosar o fondo racial do pensam ento de
Davis, en función dos cat ro ve rsos iniciais, e para defender o seu talan te conciliador, resaltando o texto
restante.
89 “Written in reply to some ve ry beautiful verses printed in the Evening Mail, de precating a nd defying
the assumed hostility of the Irish Celts to the Irish Saxons” [c ursiva no orixinal].

70
protestante –saxóns por orixe– na loita contra os estranxeiros, único modo de deixar de
selo eles mesmos. En caso contrario, coa ausencia dese esforzo pola nación, tal como o
nacionalismo o entende, as garantías de seguridade desaparecerían. Porque tam én se
insiste no poema de Davis en que ment res dure a op resión, inic iada case sete s éculos
atrás, segue xustificada a loita violenta contra os que, aínda que fose coa súa pasividade,
contribúen a sostela:
But as long as on our country lies
The Anglo-Norman yoke,
Their tyranny we’ signalize,
And God’s revenge invoke .
Nese conflicto esencial, o que non se aliña contra os saxóns non é verdadeiro irlandés
(celta), nin pode estar a salvo do odio que contrapón as dúas razas inexorablem ente,
como se resalta no inicio do poem a. Así, a aceptación das propostas políticas do
nacionalismo convértese na única chave qu e dá acceso ós angloirlandeses á
nacionalidade. Por demais, as chamadas á unidade nestes versos non deixan de rem arcar
a diferente condición orixinaria previa:
How every race and every cre ed
Might be by love combined –
Might be combined, yet not forget
The fountains whence they rose
Deste modo, rem ítese a conciliación a un desexo dependente do compromiso político co
nacionalismo por parte dos que deben demostrar ser dignos da irlandesidade, o que, sen
dúbida, implica a renuncia ó seu pasado e ás súas tradicións, identificadas coa inxustiza
e a opresión da nación irlandesa. O discurso histórico conciliador, que pretendía deducir
a nación do encontro de pobos diversos na terra de Irlanda, queda así desautorizado, en
último termo, pola prem ente esixencia do enfrontamento no presente contra unha das
supostas partes que habían constituír a comunidade da nación renacida en harm onía. En
realidade, cumpría, segundo a visión nacionalista da Young Ireland, que os
angloirlandeses renunciasen ó seu ser para se converter en verdadeiros membros da
nación. Máis que ofrecer unha integración, o que Davis e os seus seus promovían era a
pura asimilación dos saxóns na nación celta.
En contraste coa visión de O’Connell, polo tanto, Davis situou os factores raciais
por riba dos individuos concretos e introduciu a pauta herderiana do nacionalismo
étnico na política irlandesa. 90 Por outro lado, nas circunstancias en que se desenvolveu a
súa acción política, a selección da lingua gaélica como o primeiro dos elem entos da
identidade nacional non podía deixar de ser percibida pola comunidade protestante
como unha contradicción coas súas cham adas a participar cos católicos no rexurdim ento
da nación. Aínda máis, nunha sociedade como a irlandesa daqueles tempos, a m esma
chamada á mobilización dun campesiñado que tiñ a na relixión católica o seu sinal de
identificación máis evidente supoñía, de feito, unha politización do compoñente
relixioso que xa vimos que non podía deixar impasibles ós que se diferenciaban da
maioría da poboación pola súa propia fe. A maiores, a contraposición que Davis
presentou entre os valores espirituais que adscribiu á nación irlandesa e o dexenerado
utilitarismo m aterialista que atribuía á civilización industrial inglesa, culpable do
suposto declive que por entón experimentaba aquela, adem ais de translucir un
culturalismo de cuño herderiano contrario á modernización da sociedade, privaba de
90 Joep Leersse n, Remembrance an d Imagination, p. 22.

71
senso práctico a calquera chamada á unión de esforzos entre unha sociedade rural, vista
como depositaria das esencias dunha cultura superior, e unhas clases m edias
protestantes, urbanas e liberais, ligadas ós novos modos de vida que Davis rexeitaba por
decadentes e alleos á tradición irlandesa.
O modelo davisiano implicaba, neste respecto, a esixencia dunha ruptura dos
grupos sociais máis dinám icos cos modos de vida nos que, precisamente, se fundaba o
seu propio ascenso social, así como unha renuncia ás pautas de progreso e m odernidade
nas que crían, para asumir, en cambio, un sistema que facilmente podían entender com o
un retroceso de civilización. Con todo, se o pragmatismo de O’Connell puido defraudar
os nacionalistas do grupo que esperaban cambios máis drásticos e rápid os, o idealismo
de Davis e dos seus compañeiros, o seu cuestionamento do sistem a liberal e industrial,
que representaba Inglaterra mellor que ningún outro país de Europa, non pasou nunca de
ser un radicalismo verbal, un artificio retórico propio dun grupo elitista incapaz de
conectar coas preocupacións reais da sociedade irlandesa, por m oito que apelase ó
campesiñado com o a esperanza da nación e da súa rexeneración moral, xusto pola
preeminencia que lle m erecían os seus valores contrarios ó mundo moderno.
Despois da morte de Davis, en 1845, co grupo arredado do m ovemento
organizado por O’Connell e radicalizado polo contexto dun país en ruínas, abrollaron
con intensidade os tons máis etnicistas e radicais das súas propostas. Pasaron daquela a
unha primeira liña do discurso da Young Ireland os trazos do idealismo populista de
orixe romántica europea que levara a Davis a reivindicar para Irlanda os dereitos
políticos correspondentes a unha nación caracterizada como tal en virtude da
peculiaridade da súa cultura. Algúns Young Irelanders, agrupados en redor de líderes
extremistas com o John Mitchel, atrevéronse a converter o seu elitismo intelectual nun
proxecto revolucionario de execución inm ediata. Tomaron entón a faceta m áis exaltada
do modelo de 1798 –tan admirado polo propio Davis– como inspiración e adoptaron
como propia a vía insurreccional e repub licana que promovera Wolfe Tone, ben
adobiada cunha anglofobia de riscos case “psicóticos”. 91 Pero o éxito da insurrección
que quixeron desencadear no verán de 1848, sobre a onda da revolución francesa do
febreiro anterior e coa lembranza da que tiv era lugar 50 anos atrás no seu país, viña a
ser case imposible, dada a nula cap acidade de incidencia social dos seus prom otores. En
realidade, o seu intento non foi apenas máis que un xesto cara á sociedade, unha
figuración sen contido ningún. 92 Pero sinalou o comezo da liña violenta e conspirativa
que seguiría nas décadas subseguintes unha das ramas do nacionalism o irlandés.
1.3. A historia como conflicto entre nacións
As incoherencias doutrinais e as vacilacións na práctica política dos m embros da Young
Ireland debían, por forza, reflectirse nas súas referencias ó pasado nacional e na súa
instrumentalización da historia com o recurso na contenda pública, como
fundamentación do seu discurso ideolóxico e lexitimación das súas propostas de
actuación no escenario político. As mesmas incongruencias que se aprecian nos textos
de Davis e doutros membros do grupo de primei ra hora, as mesmas contradiccións entre
unha visión etnicista da nación irlandesa e os continuos cham amentos á conciliación
intercomunitaria aparecen cando é o pasado o obxecto específico da súa atención.
Nunca faltan as citas sobre a fusión de razas –agás a saxona ou anglonormanda– nos
escritos de carácter histórico da Young Ireland. Neles abundan as alusións a unha era
gaélica idealizada, na que a suposta ausencia de confrontacións perm itía describir uns
91 O adxectivo é de R.F. Foster, Modern Ireland, p. 316.
92 D. George Boyce, Nationalism in Irel and, p. 171.

72
tempos exemplares onde a unidade caracterizab a a relación entre os habitantes da illa,
calquera que fose a súa procedencia. 93
Pero, ó cabo, as esixencias da loita política e o contexto no que se desenvolvía –
reducido para os Young Irelanders a un conflicto entre a m aioría católica e a
Ascendancy protestante, en definitiv a, entre Irlanda e Inglaterra– requirían presentar o
pasado de Irlanda como unha historia de opresión que cadrase co presente e o explicase.
A conversión da nación étnica no referente político central implicaba, a fortior i, a súa
proxección cara a atrás no tempo com o suxeito da historia. Sem ellante simplificación
histórica demandaba a identificación dos actores protagonistas do relato da
confrontación, proceso do que resultaron dúas nacións caracterizadas como
inevitablemente antagónicas, enfrontadas nun longo decorrer de case sete séculos: a
nación irlandesa, a das víctimas que sem pre resistiran o dominio inicuo que se lles
impuxera, e a nación dos inim igos ingleses, os axentes dunha inxustiza non
interrompida ata o presente.
Neste senso, o discurso histórico dos Young Irelanders expresa de maneira
moito máis real os contidos étnicos daquel novo nacionalismo que se presentaba aínda
coas coberturas retóricas das vellas propostas conciliadoras dos políticos protestantes de
finais do século XVIII ós que dicían admirar. En último term o, o suxeito daquela
historia era unha comunidade grupal identificada cos que sufrían aínda o peso dun poder
alleo, val dicir, os católicos e gaélicos, conformadores dunha nación culturalmente
definida. Desde tales presupostos, na práctica, os opresores dificilmente podían
integrarse nela, a menos que asumisen a súa cultura –agás a relixión, oportunam ente
despolitizada por Davis– e os seus obxectivos políticos de recoñecemento polo Estado
británico dos dereitos que lle correspondían a Irlanda. Por demais, nun proceso de
retroalimentación que verem os repetido na historiografía nacionalista, o papel opresor
que no relato do pasado –en conformidade coa descrición d a situación actual– se lles
asignaba ós ingleses-protestantes reforzaba a análise reduccionista do conflictivo
presente desde o cal fora formulada e privaba de significación, de fe ito, ás invocacións á
unidade destes intelectuais mozos, por m oi re petidas, e mesmo sentidas, que fosen estas.
¿Como facer cadrar as chamadas á conciliación no presente coa preconizada necesidade
de lembrar aquel pasado de som etemento abusivo? Daquela mirada cara a atrás só podía
deducirse a urxencia de emprender unha loita que dese cabo a tan escandalosa inxustiza,
obxectivo supremo ó cal, en último term o, se subordinaba a tan pregoada aspiración á
unidade. Máis ben, o resultado daquela ollada á historia parecía levar á confrontación
inevitable antes que á conciliación.
De novo aflora aquí a contradicción inherente ó pensamento e á acción do
movemento da Young Ireland, en canto tamén se m anifestaba o carácter transicional da
súa doutrina na concepción do pasado irlandés que compartían os m embros daquel
grupo con tan grandes ansias rexeneradoras. Mentres, por un lado, seguían recorrendo á
consideración da historia no senso tradicional do protestantismo ilustrado, na procura da
acomodación das discrepancias do presente, por outro, eran tamén os prim eiros en
proclamar a definición étnica da irlandesidade e en elaborar unha proposta nacionalista
con ese fundamento. En consecuencia, debían rexistrar a existencia no tempo desa
nación restrinxida, en principio, á poboación gaélica –e católica, de feito. A este
respecto, tomaron do nacionalism o romántico europeo o modelo de narración histórica
93 Exprésao ben Duffy, referíndose ó fl orecemento do inter ese polos trab allos históricos nos tempos da
Young Ireland: “On the neutral grou nd of ancient history, a nd native art , Uni onists and Nationalists could
meet without alarm , and he [Thomas Davis] laboured to a ccustom m en who had long stood a part, to act
together in this field; confident that the habit would grow” . Charles Gavan Duffy, Young Ireland, p. 280.

73
nacional, concibida como o relato da com unidade racial-nacional irlandesa e da súa
secular loita pola liberación do xugo inglés que a viña escravizando durante séculos. 94
Nesta figuración dos tempos pretéritos, a historia non tiña un valor específico en
por si, senón, unicamente, en canto resultaba ser un argumento útil na confrontación
política real do presente. Deste modo, a funcionalidade política que se lle atribuía
condicionou o seu enteiro relato, tanto nos seus contidos coma nas súas formas. Neste
senso, a efectividade política que debería sa tisfacer a aproximación ós antigos tem pos
da nación determinaba previam ente a selección de acontecem entos e personaxes
idóneos para suscitar as emocións necesarias a tal fin. Pero tam én resultaba afectada
polo mesmo condicionamento a propia presentación form al daquel pasado ante o
público nacional. Se era preciso que os contidos revestisen un valor exemplarizante, en
canto evidencias da historicidad e da nación e mais como ilustració n e modelo de
actuación para o presente, a súa formalización –narrativa o u poética– debía inducir á
aceptación da doutrina nacionalista e conv ocar á mobilización que lle dese
cumprimento. O coñecem ento da historia convertíase, polo tanto, nunha precondición
da acción política, e o seu espallamento nunha ob riga moral para os patriotas irlandeses.
O carácter “exhortativo” da invocación do pasado nacional no movemento da
Young Ireland traduciuse nunha concepción da historia que non podía contentarse coa
simple exposición de feitos de tem pos pretéritos, senón que, co ánimo de acadar a súa
finalidade política, debía recorrer a unha “mestura de exactitude obxectiva e color
poética”, tal como quería o propio Thom as Davis. 95 Para os escritores do grupo, un
relato pautado segundo criterios puramente científicos carecería da potencialidade
nacionalizadora precisa para desencadear a acción política, deixando insatisfeitas as
“moi elevadas obrigas d a historia” que o me smo autor im axinaba, todas elas dirixidas a
fomentar as mellores virtudes dos hom es do presente e a extraer leccións que lles
valesen de referencia na súa vida. 96
Ben lonxe das concepcións históricas da Young Ireland debía quedar o estilo
científico que George Petrie e demais estudiosos prom ovían por aquel entón desde as
institucións académicas, desm entindo as fantásticas interpretacións que dominaran por
séculos a visión socialm ente aceptada do pasado irlandés. Por demais, esta clase de
interese erudito na vella civilización gaélica mantíñase nun plano afastado da
reivindicación política. Ou, o aínda peor, segundo os criterios dos novos nacionalistas,
os seus promotores principais mesmo vían compatible a súa preocup ación cultural e
histórica coa defensa das posicións unionistas. Tal vez, pensaban aqueles, polas súas
contribucións ó mellor coñecem ento da historia da nación poderían ser valiosos os
traballos destes académicos, pero, desde logo, a súa presentación de acordo cos criterios
científicos non podía facer deles o modelo apropiado para quen pretendía servirse do
pasado co fin de espertar a conciencia nacional e estimular o entusiasm o pola loita
política na defensa dos dereitos de Irlanda. Semellante tarefa requiría dun relato cap az
de xerar o grao de emotividade preciso p ara transferir a conciencia da existencia
histórica da nación que debería deitar del ó ámbito da actuación política. A
contemplación do pasado debía constitu írse, para os Young Irelanders, en fonte de
94 R.F. Foster, Mode rn Ireland, p. 31 2.
95 Joep Leersse n, Remembrance an d Imagination, pp. 148 e 153.
96 Entre elas, destacaba “[...] to lead us i nto love of sel f-denial, of justice, of beaut y, of valour, of
generous life and proud death; and to set up in our souls t he mem ory of great men, who shall the n be as
models and judges of our actions – these a re the highest duties of history [...]”. Thom as Davis, Pros e
writings, segundo Joep Leerssen, Reme mbrance and Imagination, p. 150.

80
decisión a inxustiza do sometemento a Inglater ra. Neste senso, é nas propias rebelións
que emprenderon, na actitude de loita irrenunciable que os guiou, onde reside a orixe da
súa gloria. Son dignos de veneración, precisamente, porque non se resignaron ante a
inxustiza, senón que acudiron prestos a combatela. Unha xenerosidade tal resulta
valiosa en por si, con independencia do froito inmediato que se concluíse dela. O heroe
entrega o que está nas súas m ans. Se, en último termo, falla no intento de inverter a
ilexítima situación con tra a que se enfronta, o aparente fracaso non deriva da
inconveniencia da súa acción, senón de elementos completam ente alleos á súa
capacidade de control: a desigualdade de forzas, a ruindade do inimigo, a traizón...
mesmo o destino que parece conxu rarse para tronzar os seus planos.
Por veces, considerando os poemas como un conxunto que representa o enteiro
pasado da nación, mesmo semella que os envolve un certo aire de fatalismo,
condenados como están os seus heroes a non ver realizados nunca os seus soños de
liberdade nacional. Ó cabo, despois de tantas loitas e traballos, os Young Irelanders non
poden máis que verificar que o vello ”xugo saxón” segue aínda asoballando a súa
nación. A lección que queren transmitir, sen embargo, é optim ista. A propia teimosía
secular na pelexa pola liberación era a gran contribución dos loitadores do pasado, por
canto cada un dos seus alzamentos viña reafirm ar, século tras século, a condición
nacional de Irlanda e o seu dereito imprescritible á liberdade. Por dem ais, a propia
obstinación na contenda víase como o anuncio mesmo da liberación final.
A continuidade da suxeición inglesa despois de case sete séculos obriga ós
poetas, logo, a valorar o ideal daqueles loitadores por riba do resultado do seu esforzo,
lévaos a cantar os seus triunfos, se os tiveren, pero tamén a atopar a gloria na súa
derrota última –en canto a nación seguía tiranizada. Salientan, deste modo, máis a
disposición ó sacrificio persoal polo país que o propio éxito da súa acción, m esmo
cando combatían sen sequera esperanza de o poder acadar. O transcendental vén ser, en
todo caso, a loita mesma. De aí que, para aqueles literatos e políticos, o com portamento
heroico por excelencia fose o do mártir da nación, o de quen dá testemuño coa propia
vida da existencia inextinguible e dos dereitos inherentes da patria:
‘Tis the colour of the martyr’d dead –our own immo rtal green
[...]
So we’ll up for the green, and we’ll up for the green!
Oh, to die is far better than be curst as we have been
(“Up for the Green”) 105
Os heroes fracasados, os que pagaron coa vida a súa lealdade á nación, son os que
merecen un recordo m áis emocionado. Thomas Davis dedica os seus m áis
conmovedores versos a Wolfe Tone (“A martyr for Ireland”, escribe en “Tone’s
grave”), a Robert Emmet e, en xeral, a todos os irlandeses anónimos que deran o sangue
por Irlanda (“The burial”). Tal é o espírito que revela un dos poemas de m aior sona dos
Young Irelanders, o que John Kells Ingram dedica á revolución dos United Irishmen de
1798 co título de “The memory of the dead”, m áis coñecido pola súa primeira liña,
“Who fears to speak of Ninety-Eight?”:
We drink the memory of the brave,
The faithfull and the few
[...]
Then here’s their memory –may it be
For us a guiding light
(“The memory of the dead”) 106
105 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 218-9 [cursiva no orixinal].

81
O s mártires de Irlanda, sen embargo, non m orren resignados ante un destino ineludible.
A súa morte é froito do seu comprom iso, expresado, xustamente, na propia loita que
emprenden. Neste senso, se é o propio com bate o sinal da súa grandeza, parece case
inevitable que os versos que os celebran utilicen un estilo axeitado a tal espírito
guerreiro. Así, boa parte dos poemas están im pregnados dun ton de belicosidade que,
con abonda frecuencia, acaba caendo nunha pura exaltación da violencia. Unha veces,
presentando a forza física como único instrum ento posible para acadar unha liberdade
que debe ser arrincada ós opresores, proclamando a inoperancia da reivindicación
pacífica e negando, en consecuencia, a utilidad e da vía da política constitucional –
precisamente, a que nos seus días pr opoñía O’Connell. Así, atribúese á ameaza da forza
os éxitos dos parlamentarios patr iotas de 1782, con Grattan á cabeza, que os
nacionalistas do século XIX interpretaban com o a consecución da independencia
lexislativa:
When Grattan rose, none dar’d oppo se
The claim he made for freedom;
They knew our sw ords, to back his w ords,
Were ready, did he need them.
[...]
Remember still, through go od and ill,
How vain were prayers a nd tears–
How vain were words, till flashed the swords
Of the Irish Volunteers.
By arms we’ve got the rights we sou ght
Through long and wretch ed years
(“Song of the Volunteers”) 107
Outras veces, xustifícase unha violencia desapiadada e moralm ente inaceptable,
presentándoa como resposta á iniquidade dos inim igos ingleses. Así sucede, por
exemplo, coa com prensión que o propio Duffy parece amosar no poem a “The muster of
the North” respecto da conducta criminal dos insurrectos católicos de 1641 contra os
seus veciños protestantes. A publicación dos versos no Nation suscitara unha irada serie
de queixas pola linguaxe especialmente sangue nta e indulxente cos asasinos, en medio
de acusacións en The Times de Londres de incitación a unha nova rebelión, como conta
o autor na longa nota explicativa que engade para a edición en The Spirit of the Nation,
na que pretende explicar aquel terrible estalido de violenci a, non moi diferente, sostén, a
outros da historia inglesa:
Possibly the prejudice in t he present case arouse from overlooki ng the fact that these
sentiments are attributed t o men who had b een plundered of t wo province s by a false
king, imprisoned for returning conscientiou s verdicts, robbed by enormo us fines,
persecuted for the exercise of their re ligion, and subject to a long serie s of tyrannies
which historians, witho ut exception, have described a s cruel and infamou s. 108
No mesmo senso, pódese apreciar que o espírito de desquite e o ánimo de vinganza son
as razóns inmediatas que im pulsan a miúdo a acción dos heroes:
106 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 46-7.
107 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 36-7.
108 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 26-9.

82
“Revenge! Remember Limerick! Da sh down the Sasanach!”
[...]
Bright was their steel, ‘tis bloody now, their gun s are filled with gore;
[...]
On Fontenoy, on Fontenoy, like eagl es in the sun,
With bloody plumes the Irish stand –th e field is fought and won!
(“Fontenoy”)
Sassenaghs ev’rywhwre sunk in the slaughter, O!
Vengeance for insult, dear Erin, to you!
(“Erin –Our own little Isle”) 109
Tres son, en definitiva, as constantes que os intelectuais da Young Ireland resaltan no
pasado do país: a forza, como últim a e única razón posible, xa que a depravac ión innata
de Inglaterra volve inútiles as palabras; o sacrificio, como a proba suprema da lealdade
á nación; e a resistencia, como actitude que deita do ser imperecedoiro de Irlanda. A
porfía coa que os irlandeses observan fidelidade a tales trazos é, ó tempo, a garantía
mesma da súa ansiada liberación. O fracaso rep etido dos seus heroes en conquistar o
obxectivo final enténdese com o pura aparencia. Máis ben, a propia pertinacia no intento
vén ser a semente que vaticina o futuro en liberdade. Porque os carácteres que
configuran a súa representación do pasado manteñen unha exacta correspondencia coa
descrición que os Young Irelanders efectuaban do seu presente: tamén entón, nos seus
días, a opresión que asoballaba a nación obrigaba os irland eses a rebelarse, seguindo o
modelo que ofrecía a historia. A este respecto, a súa obra poética soamente pode ser
enteiramente com prendida considerando o espírito patriótico desde o que foi formulada.
3. Historia e ficción
A lembranza do pasado, do m otivo histórico axeitadamente conformado, é dependente,
en consecuencia, da eficacia política que persegue: concienciar e actuar no presente. A
tales fins quedou subordinado o enteiro proxecto histórico que acometeron Thomas
Davis e os seus compañeiros, tanto respecto dos contidos que recollía co ma en canto á
súa representación formal, segundo un esquema conceptual no que era a eficacia na
comunicación política a prioridade que condicio naba ó autor. En función dese criterio
fundamental elíxese o modo de representación –a balada–, selecciónase a materia, entre
as posibilidades que ofrecen os relatos históricos tradicionais, e aplícanse os recursos
estilísticos m áis apropiados.
Desde o punto de vista histórico, o resultado de tal combinación tiña que
conducir, inevitablemente, a unha supeditación dos propios feitos do pasado tratados á
finalidade política que orixin aba a composición, a cal esixía claridade na transm isión da
mensaxe e emotividade no seu contido, co fin de impresionar o receptor coa intensidade
suficiente para movelo á acción po lítica. De maneira que a poesía da Young Ireland
sobre o pasado xurdiu dunha intencionada mestura de ficción e historia, como xa se
apuntou anteriormente. Sen embargo, estes escritores quixeron evitar que o peso dos
elementos puram ente literarios no conxunto fose tan abafante como para eliminar a
presunción de veracidade histórica das súas co mposicións. Os seus textos pretenderon, a
pesar do seu adobío estilístico e político, figurar ser unha representación axeitada da
auténtica historia de Irlanda. Neste senso, os poemas históricos de The Spirit of the
Nation presentan unha chea de detalles que procuran producir unha sensación de
exactitude no manexo dos datos, de fidelidade estricta ó pasado, en canto a asunción
previa polo destinatario de ser verdadeira a historia que se lle propoñía con valor
109 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 213-5 e 14-5.

83
exemplarizante era requisito im prescindible para alcanzar o rendemento político que se
esperaba do texto.
Para conseguir tales efectos e diferenciar o contido dos seus poemas dos
materiais claram ente lendarios de cancións e relatos populares, os autores apoiáronse,
fundamentalmente, en tres tipos de recursos: a m iúdo utilizaron un estilo realista na
descrición das situacións, as cales, por demais, adoitaban desenvolverse en
emprazamentos xeográficos concretos, nun intento por reafirm ar a súa veracidade;
preferiron a toponimia e a onomástica gaélicas, co ánim o de reforzar a sensación de
estar representado o pasado máis auténtico do país; e incluíron abundantes explicacións
sobre as persoas e os acontecementos tratados nos poem as por medio de numerosas
notas complem entarias.
a. Respecto dos procedementos lingüísticos e literarios, nos versos históricos
dos Young Irelanders abundan elementos de estilo que se poden cualificar de realistas e
que buscan acentuar a impresión de verosim ilitude. A sensación conséguese, nestes
casos, máis que por referencias a feitos concretos, por medio de certos detalles que
acheguen o escrito ó destinatario do texto, que lle fagan vívido e crible o que nel se
conta. Na procura de tal realismo, os personaxes déixanse levar por sentimentos fortes,
apaixonados, reflectidos en figuras retóricas de impacto, com o referencias ó sangue
vertido, ás talladas da espada, ós berros de vinganza, á dolor insoportable... e outros
efectos similares que os humanizan á vista do receptor. Certam ente, a falta de esixencia
de rigor histórico dun texto destas características permite licencias poéticas que adornen
feitos que se quere facer pasar por reais. Pero a razón última non está no gusto polo
artificio retórico máis ou menos requintado e aparatoso, senón na cum primentación do
obxectivo político que se procura prioritariamente. Deste modo, contando cunha lectura
desde o prexuízo nacionalista dun público ben disposto, a verosimilitude queda
convertida en verdade histórica.
b. Similar pretensión de realismo traduce a precisa localización xeográfica dos
escenarios dos poemas, con abundantes referencias toponímicas que, por dem ais, hai
preocupación por escribir con xu steza. A mesma m inuciosidade manifestase na
obsesión pola corrección ortográfica das palabras gaélicas que inclúen un considerable
número de poem as. O propio Davis recorreu a autoridades na m ateria, como os
estudiosos da historia e dos antigos manuscritos irlandeses John O’Donovan e Eugene
O’Curry, para asegurar a exactitude dos nomes propios transcritos en lingua irlandesa
con motivo da edición “de biblio teca” de The Spirit of the Nation. 110 Sen dúbida,
semellante gusto pola perfección nas citas ga élicas reflectía o afán por transm itir a
sensación de estar recuperando o pasado auténtico do país e a convicción de que, pese á
finalidade política que os impulsaba a escribir, a poesía da Young Ireland tiña un valor
histórico certo, segundo a consideración dos seus autores e, cabe supoñer, dos seus
lectores. A mesma ansia por recuperar os aspectos máis puram ente irlandeses da historia
do país animaba os poetas a u tilizar carácteres de imprenta gaélicos para certos nom es
de persoa ou de lugar e para algunhas frases da tradición popular, aínda que en
semellante escrita fosen incom prensibles para o público e obrigasen a notas aclaratorias
sobre a súa pronuncia e sobre a súa equivalencia coas denominacións ás que o pobo
estaba afeito. 111 Por dem ais, cómpre resaltar que o purismo gaelizador de Davis bateu
con grandes resistencias dentro do propio grupo da Young Ireland, onde varios dos seus
110 Charles Gavan D uffy, Young Ireland, p. 561. Joep Leersen, Rememb rance and Imag ination, p. 145,
fala de “a factualist attention to t he minute details of historical accuracy”, coa intención de contra rrestar
as versións mí ticas e fantásticas de supostos acontecem entos da historia.
111 Cada nome remite a unha nota onde ou ben se transcri be directam ente o seu equival ente inglés ou be n
se cita a continuación de expresións com o “C ommonly written...”, “Vul go...” e outras similares .

84
membros expresaron os seus tem ores de que a mensaxe política que querían transmitir
coas súas obras perdese eficacia con aquela “nomenclatura céltica” que resultaba
incomprensible para a m aioría da sociedade irlandesa e qu e, ademais, ameazaba con
estragar a cualidad e estética dos seus poemas. 112
c. O aparato paratextual de The Spirit of the Nation c onstitúe o últim o
mecanismo de certificación da veracidade histórica das referencias ó pasado. A tarefa
depende, fundamentalmente, das notas a pé de páxina, que, ademais das num erosas
precisións que requiría o uso de termos gaélicos onom ásticos ou toponímicos, ofrecen
contidos de información complem entaria apropiada para a co mprensión de
determinados poemas. A confirm ación da historicidade do motivo central da
composición ou dalgunhas das mencións que nela se realizan lógras e mediante a simple
descrición do acontecemento ou a achega dalgún dato significativo sobre el ou sobre os
personaxes. A miúdo trátase de pormenores adicionais que com pletan alusións que,
polas limitacións que impón o propio carácter do xénero literario, non se poden
desenvolver no texto principal. Por veces, m esmo se transcriben citas de obras de
historiadores de prestixio na época, como proba de verificación definitiva do carácter
histórico do material referido. 113 A m aiores, completan a función das notas tres profusos
apéndices finais que se engaden na edición dos poemas do Nation en forma de libro, nos
cales se compilan, respectiv amente, as expresións irlandesas, os nom es de persoas e os
topónimos. O “Index to the Irish phrases used in this work” enumera, ó longo de catro
páxinas, por orde alfabética, as frases gaélicas que con teñen os poemas, coa súa
transcrición a carácteres latinos e con abundantes xustificacións cando se barallan varias
opcións alternativas. O “Index to the names of persons m entioned in this work”, de
catro páxinas tamén, e o “Index to the nam es of places mentioned in this work”, que
necesita o dobre de espacio para satisfacer os seus obxectivos, ofrecen a versión gaélica
da onomástica e a toponim ia, coa súa transcrición, e a variante que se denomina
“vulgar”, val dicir, aquelas formas deturpadas pola contaminación da lingua inglesa,
ademais dunha serie de datos engadidos explicativos.
4. A visión do pasado
En conclusión, da análise dos poemas de contido histórico de The Spirit o f the Nation
pode deducirse a concepción que do pasado da nación sostiñan aqueles primeiros
representantes dun nacionalismo ó que se lle pode atribuír xa un carácter étnico. Visión
da historia que, por outra parte e como xa se indicou, estaba en directa relación cos seus
mesmos principios doutrinais e as súas proposicións para a acción política. Deste xeito,
a súa exposición dos tempos pretéritos debía demostrar a raíz dos males que afectaban o
país, así como ensinar o camiño cara á liberación que xa emprenderan os anteceso res.
Neste senso, a representación do pasado que revelan as súas composicións poéticas
pretende ser unha simple proxección cara a atrás no tem po da súa descrición
reduccionista do presente: un conflicto secular entre n acións, no que Irlanda, som etida a
unha opresión intolerable, demanda a unidade dos irlandeses todos na loita por
recuperar a súa liberdade.
Nestes mesmos elementos –nación, opresión, resistencia e unidade– asentan
igualmente o presente e o pasado do país, segundo os esquem as ideolóxicos da Young
112 Escribindo trinta anos despois, Du ffy non quixo deixar de sinalar o des acougo e o rexeitamento que
atoparon as propostas lingüísticas de Davis: “But the first appea rance of the genuine Gaelic patronym ics
created consternation [...]. Davis insisted that to understan d history, topography , or romance, it was
indispensable to study Iris h nomenclature. [...] But he pulled against a heavy current of resista nce”.
Charles Gavan Duffy, Young Ireland, p. 562.
113 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 27, 104, 19 4, entre outras.

85
Ireland. Na teoría, os catro se comprenden como parte dun conxunto que soam ente
existe en canto ningún deles falta. A complementariedade que os enlaza é aínda m áis
estreita nos dous emparellamentos que se poden establecer entre eles, ligando opresión
e resistencia, por un lado, e nación e unidade, por outro. No caso da primeira das
parellas non xorden problemas para casar elementos que se explican m utuamente, pero
na segunda reaparecen as mesmas complicación s para facelos enteiramente compatibles
que xa se albiscaran respecto do programa de acción política para o presente. De no vo
se pode comprobar que, tamén no pasado que ofrecen os Young Irelanders, a condición
de unidade que parece requirir o concepto de nación irlandesa dificilmente supera, no
mellor dos casos, o nivel dunha aspiración escasamente fundada. Tampouco aquí logran
encaixar sen renxeduras o pasado que propoñen no molde do discurso político que
proclaman com o guía de actuación para o presente.
A definición da nacionalidade que deita do panorama do pasado irlandés que
configura a Young Ireland, polo tanto, vén confirmar as impresións suxeridas pola
lectura de “Celts and Saxons”. Na maior parte das com posicións históricas a nación
irlandesa queda identificada coa poboación nativa do país, isto é, a gaélica e católica,
mentres os que profesan a fe protestante, sempre de orixe inglesa ou escocesa –aínda
que indiferenciados habitualmente baixo a rúbrica de saxóns ou, simplemente,
estranxeiros – desempeñan en todo caso o papel de desalmados opresores. Tan só nas
baladas localizadas no século XVIII se celebran feitos protagonizados por personaxes
de estirpe protestante e procedencia allea. En todos os poemas referidos a tempos
anteriores non se amosa nunca un protestant e loitando pola liberación do país. As únicas
familias de orixe estranxeira presentadas como plenamente irlandesas son aq uelas
poucas que, chegadas coas primeiras rem esas de invasores, m antiveran a súa fe,
adoptaran a cultura nativa e se incorporaran á loita pola liberdade nacional. 114
Desta maneira, aflora aquí a contradicción que xa se sinalou ó considerar a
complicada relación do movemento de O’Connell coa relixión, a lingua e a identidade
nacional, en canto, de feito, a súa política reforzou a equivalencia entre os elementos
culturais e a definición da nacionalidade irlandesa. Tampouco non foron os Young
Irelanders capaces de superar esa conexión conflictiva, que resultou nun ha etnificación
dos criterios de pertenza á nación, por moito que proclam asen a eliminación do factor
relixioso como constituínte esencial da irlandesidade. Na súa aproximación ó pasado
non foron capaces de atopar os exemplos que confirmasen a existencia doutra nación
irlandesa que non fose a gaélica e católica. Unicamente os Voluntarios e os patriotas de
Grattan, xunto ós United Irishmen de Tone, a finais do século XVIII, aparecen como
modelos de integración ou superación das diferencias relixiosas dignos de se propoñer
como modelo. Con todo, estes mesmos poem as non fan máis que expresar un desexo de
ruptura co que nos seus versos se segue presentando como o ton habitual de
enfrontamento durante séculos –e que aínd a era o dominante no seu propio presente. Un
deles, por exemplo, vese obrigado a expoñer con crueza as vellas diferencias para
chamar a unha reconciliación que, en consecuencia, distaba moito de estar próxim a:
We’ve fought too long, ourselves among,
By knaves and priests divided;
[...]
114 O poema “The Geraldines”, de Thom as Davis, constitúe o exemplo de máis sona a este respecto. Non
estraña que Davis, sem pre defensor da uni dade arredor da nación, considerase a esta familia, que ta nto
loitou a prol do país ó que c hegara com o estr aña, com o exemplo digno de adm iración. Charles Gava n
Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 141-3.

86
From Dermod’s crime to Tudor’ s time
Our clans were ou r perdition
(“Native swords”) 115

Pouco son estes exemplos, todos do período m áis recente que se trata nos poemas,
cando o panorama xeral que se debuxa no conxunto da obra é o da pura e cruenta
confrontación entre dous pobos século tras século. Aínda así, os angloirlandeses
nacionalistas, como Davis, non tiñan ningún outro remedio para se integrar na nación
senón o de procurar demostrar que era posible a conversión da que eles mesmos se
ofrecían como proba. Grattan, Tone e algúns outros exemplos que podían achegar eran a
confirmación histórica que precisaban. Pero, sen dúbida ningunha, a pesar da súa
vontade, a lección xeral da historia que atinaban a representar era outra ben distinta. E
así o interpretaría boa parte do nacionalismo posterior.
Conclusión
A historia que compuxeron os Young Irelanders creou boa parte do m odelo de relato
nacionalista que se acabaría impoñendo no futuro. De feito, na súa concreción, só
puideron cumprir parcialmente os fins cos que a concibiran. Certam ente, reafirmaron
con ela a necesidade da insurrección, da lo ita contra a opresión por todos os medios.
Pero bateron tamén coa contradicción irresoluble de apelar á unidade nacional m entres
presentaban un conflicto prolongado ata o presente desde 700 anos atrás. A definición
étnica da nación, coa relixión católica aso ciada á cultura e á raza gaélicas nativas,
convertida en evidencia pola propia mirada cara ó pasado, volvería imposible, ó se
consolidar en anos posteriores, a integración dos irlandeses todos nunha única nación.
De acordo cos criterios sinalados, a obra dos autores da Young Ireland
contribuíu a estender un esquema histórico que despois perduraría nas numerosas
narracións populares do pasado que se publicarían nas décadas seguintes. Nos textos
daqueles primeiros mozos nacio nalistas estaban xa presentes os seus trazos
fundamentais: a resistencia hero ica da nación, a valoración positiva dos episodios nos
que esta recorría á forza contra a opresión, o espírito martirial, coa exaltación dos que
antepoñían os intereses da patria á propia vida, a descrición dun pasado esplendoroso
estragado pola invasión inglesa...
En realidade, o relato resultante de tales p resupostos dificilm ente cadraba coas
continuas proclamacións que dicían buscar a unidade dos irlandeses de toda orixe e
crenza relixiosa. O material autóctono, a base sobre a que se construíran a cultura e a
historia específicas de Irlanda, seguía sendo o gaélico. Máis que unha fusión entre
comunidades, o que se producira no decorrer do tempo fora unha integración doutros
elementos, orixinariamente alleos á nación, na arm azón nativa gaélica, capaz de asumir,
neste esquema, calquera engadido que se achegase desde o exterior. Deste m odo, en
conformidade con tal visión da historia, a súa proposta de unión transformouse, na
práctica, nun simple proceso de asimilación pola nación irlandesa do que, en definitiva,
resultaba ser orixinariamente alleo.
O problema era que a esm agadora realidade do presente que se vivía a mediados
do século XIX volvía pouco verosímil esta interpretación do pasado, por canto aquela
amosaba ben ás claras o penoso declive dunha cultura que aínda se proclam aba gloriosa,
pero incapaz xa de absorber os elementos foráneos e m esmo sequera de resistir a súa
progresión no país a custa dela. De aí a n ecesidade imperiosa que sentiron os Young
Irelanders de contrarrestar tal im axe de decadencia, de espertar a con ciencia histórica
115 Charles Gava n Duffy et al., The Spirit of the Nation, pp. 34-5.

87
nacional e de mobilizar a poboación a prol d unha rexeneración m oral e política da
nación.
Os resultados do seu esforzo non permitiron avanzar m oito pola vía integradora
nacional. Pese á estirpe angloirlandesa de varios dos principais líderes do movemento,
xa se indicou que a cumprimentación do seu proxecto requiriu da apelación á m aioría
católica da sociedade e a glorificación da súa cultura e valores peculiares, e q ue,
ademais, as circunstan cias políticas do momento e os efectos da catástrofe da Fame
reforzaron a identificación da nacionalidade cos trazos propios desa porción m aioritaria
da poboación do país. Neste senso, os textos dos Young Irelanders reflectían xa unha
tendencia que viña apuntado con firmeza desde o terceiro decenio do século, sen do
evidente nas súas alusións his tóricas a m edra das pautas propias do nacionalismo étnico
excluínte que posteriormente se consolidaría como dominante. O avance da orientación
limitadora da nacionalidade perc ibiríase de seguida. Nas historias populares compostas
inmediatamente despois deles, reducido o pasado a un constante e irrem ediable
enfrontamento entre dous pobos diferentes, xa non cabería deducir da narración a
comenencia –nin sequera a posibilidade m esma– de calquera intento de fusión
intercomunitaria. Os seus autores no n ocultarían xa que os únicos destinatarios dos seus
relatos eran os membros da nación irlandesa auténtica, a nación gaélica e católica.

88
2. M EMORIA DE OPRESIÓN E PROMESA D E LIBERACIÓN : J OHN M ITCHEL E A
EXPERIENCIA PERSOA L DA HISTORIA DA NACIÓN
A visión do pasado de Irlanda que promoveran os propagandistas da Young Ireland no
decenio de 1840 confirmaría ó longo da segun da metade do século a súa extraordinaria
capacidade de penetración social e intelectual. De feito, a partir daquela, as súas pautas
constituíronse con extraordinaria rapidez na referencia inspiradora desde a que
contemplaron os tem pos pretéritos todos aqueles irlandeses que mantiñan unha posición
crítica fronte ós gobernos británicos e os seus representantes na illa. Sobre a base das
concepcións históricas apuntadas nos textos daquel pequeno grupo político foise
configurando, nas décadas seguintes, un modelo de histo ria nacional que, nos seus
trazos básicos, sería compartido por todas as miradas que, desde a oposición a Gran
Bretaña, pretenderon relatar o pasado do país en term os significativos para o presente.
Todas elas presentaron os m esmos trazos conceptuais, derivados da idéntica dim ensión
política esencial que compartían, co mo auténtico factor determ inante das características
formais, dos contidos e da propia razón de existir do discurso histórico, en canto este
nacía do prexuízo ideolóxico e debía cumpr imentar a finalidade consonte con el que se
lle esixía. O producto historiográfico resultante, en consecuencia, con independencia do
suxeito ou do tracto temporal ós que se referise, configurouse en todos os casos
conforme a un idéntico modelo, xustam ente o que permite caracterizar como tal a
historia nacionalista irlandesa da segunda metade do século XIX: un relato imaxinado a
partir da simplificación política nacionalist a da realidade presente, proxectada cara a
atrás no tempo para representar o pasado como a descrición da loita permanente da
nación irlandesa por liberarse da opresión á que a viña sometendo Inglaterra desde había
sete séculos, co fin de recuperar a independencia política e, con ela, a prosperidade
económica e o nivel cultural dunha civilización espléndida que vira tronzado o seu
desenvolvemento natural pola intrusión allea. O esquem a serviu de fundamento tanto á
comprensión do pasado dom inante nos sectores maioritarios da sociedade –a visión
popular da historia– coma ás formas da súa representación escrita elaboradas cunha
perspectiva nacional e con certas pretensións de fundamentación docum ental rigorosa.
En virtude da súa dim ensión política explícita, a reafirmación do modelo nacido
das propostas dos Young Irelanders foi estreitamente ligada, claro é, ó espallam ento da
doutrina nacionalista desde a que se formular a. Neste senso, a persistencia no tempo das
terribles consecuencias derivadas da Gran Fame creou un contexto verdadeiram ente
favorable á difusión daquelas ideas que restrinxían a nacionalidade irlandesa por
criterios relixiosos e étnicos e que falaban da responsabilidade directa do dominio
británico na catastrófica situación na que quedara a maior parte do país. A sinxeleza da
súa explicación das causas do desastre –identificando o culpable único da traxedia e do
estado de prostración posterior– e da súa proposta de liberación política para lles poñer
remedio definitivo volveu plau sible a aná lise nacionalista daq uela realidade e a
conseguinte propagación dos seus principios doutrinais, certamente sim ples e de doada
comprensión. Nas dram áticas circunstancias posteriores á Fame, a caracterización
nacionalista do presente, sinalando a opresión inglesa como causa única de todos os
males, foi gañando aceptación na mentalidade p opular irlandesa, con independencia do
escaso nivel de organización dos grupos nacionalistas e da súa capacidade real de
mobilización política, que non adquiriron solidez e dim ensións masivas ata o
movemento liderado por Parnell, xa no últim o cuarto do século.
Non debe estrañar que a descrición nacionalista do presente se proxectase cara a
atrás no tempo, para sustentar unha comprensión do pasado sobre idénticas bases
ideolóxicas. O éxito extraordinario das baladas p atrióticas recollidas en The Spirit of the

89
Nation nas décadas seguintes á súa primeira p ublicación non deixa lugar a dúb idas
sobre a incidencia popular da imaxe históric a que representaban: unha nación oprimida
durante setecentos anos por Inglaterra, causa da ruína económ ica e da miseria en que
aínda se consumía a súa poboación, que nunca deixara de resistir aquela inicua
dominación. Así concibido, o pasado quedou revestido dunha significación política
determinada, en canto era im axinado á luz das conviccións id eolóxicas do presente e se
lle outorgaba unha funcionalidade pública específica. Conforme a semellantes criterios,
o seu relato do pasado converteríase en lexitimador das mesmas propostas políticas
desde as cales era formulado.
Por demais, a propia xénese ideolóxica que a estimulaba condicionou os
contidos da escrita histórica de inspiración nacionalista na segunda metade do século
XIX. Igual que sucedera coas achegas da Young Ireland, a selección de acontecementos
e personaxes do pasado, así com o a interpretación que estes perm itían compoñer, viña
determinada, en prim eira instancia, pola finalidade política que se lle asignou á historia,
reducida a simple elem ento de confirmación da análise naciona lista da realidade
presente e de xustificación das propostas de acción dos seus promotores, fundadas no
indisociable composto opresión-resistencia. En último termo, a subordinación do
material pro piamente histórico á funcionalidade política que debía satisfacer o relato do
pasado levou a manter a m estura de feitos e ficción como característica das historias
nacionais conformadas segundo os anteditos criterios, integrando nel, sen a máis
mínima precaución crítica, moitas das fabulacións creadas polos antigos textos
medievais ou polas elucubracións fantásticas suxeridas por elas m esmas con
posterioridade.
A forma habitual que adoptou desde entón o discurso histórico en Irlanda foi a
da exposición narrativa, ben centrada nos acontecementos significativos de períodos de
tempo concretos, ben como relato com pleto do enteiro pasado da nación. En
consecuencia, procederase ó estudio de dous dos exemplos clásicos desta producción
historiográfica, Story of Ireland (1870), de A. M. Sullivan, e mais “A bird’s-eye view of
Irish history”, unha breve historia do país que Charles Gavan Duffy incluíu na súa obra
Young Ireland (1881). Pero cómpre considerar tamén, coa mesma finalidade, outros
tipos de representación que, sen corresponderse co modo historiográfico propiamente
dito, resultan altamente elocuentes á hora de ponderar o grao de penetración social do
modelo histórico nacionalista. Por tales razóns, tratado xa o caso da poesía histórica da
Young Ireland, parece apropiado comezar por unha an álise doutra das obras máis
populares da época, Jail Journal, o diario do encarceramento de John Mitchel, el
mesmo un antigo Young Irelander, que pode servir de referencia complementaria para
reflectir a instalación daquel m odelo interpretativo na mentalidade social irlandesa.
2.1. Presente e pasado no Diario de prisión de John Mitchel
Cando John Mitchel decidiu rexistrar nun diario os aconteceres da viaxe que, convicto
dun delicto de traizón, foi forzado a emprender cara ó Caribe en 1848, como inicio do
cumprimento dunha condena de 14 anos de conf inamento lonxe de Gran Bretaña, estaba
empezando a escribir a que sería unha das obr as máis populares da literatura irlandesa
da segunda metade do século XIX. Cunha regularidade apenas quebrada polos períodos
de depresión e mala saúde física, Mitchel foi capaz de manter un emotivo relato das
penalidades que padeceu durante os cinco anos que durou o seu cativerio, adobiando o
escrito, a maiores, con continuas reflexións sobre a situación política do seu país, con
xuízos sobre personaxes e feitos da súa época e con comentarios sobre a súa p ropia
posición ideolóxica.

96
texto encaixan con precisión dentro do mesmo marco de com prensión da realidade
irlandesa dos seus días que inspirou a súa posición política. Proxectando a súa análise
do presente cara a atrás no tempo, a historia que relatou viña reproducir no pasado os
principios ideolóxicos que aplicaba na súa caracterizació n da realidade actual. En
consecuencia, esta non soamente quedou convertida nunha derivación lóxica de
procesos que atopaban a súa raiceira en épocas pretéritas. En realidade, segundo este
esquema, o presente resultaba ser unha simp le prolongación do pasado, en canto os
trazos que definían a ambos os dous períodos resultaban ser coincidentes no
fundamental, permanecendo inalterables no d ecurso do tempo, por baixo das aparencias
circunstanciais, de valor puramente secundario. De maneira que, cando m irou cara ós
séculos anteriores da nación, Mitchel buscou e atopou os mesmos riscos que, ó seu ver,
debuxaban o cadro da súa Irlanda contemporánea.
Co ánimo de facer mellor comprensible o contido do Jail Journal, Mitchel
ofreceu ós seus lectores un capítulo introductorio de contido histórico. 137 Conforme á
visión apuntada, nestas páxinas non soamente expuxo os antecedentes do seu caso
persoal, dos métodos arteiros que o Goberno británico seguira para conseguir a súa
condena no xuízo por traizón á Coroa, senón que compuxo un curto ensaio no que
tratou de expoñer a súa interpretación da historia da nación irlandesa nos séculos
inmediatamente anteriores, nun rápido percorrido que avanza desde principios do século
XVII –cando a administración isabelina pareceu asegurar o control de Irlanda– ata os
mesmos días nos que se desenvolvían as coitas do autor. A limitada extensión do
traballo –12 páxinas de densa tipografía na edición de 1876– non facía posible,
certamente, o descenso ós detalles e pormenores dos acontecem entos do período. Sen
embargo de tal escaseza, seguindo as pautas do estudio da poesía histórica da Young
Ireland, esa mesma brevidade, que forzou ó auto r a reducir a súa argumentación ós seus
compoñentes esenciais, facilita unha dete rminación precisa das ideas nucleares que
sustentan o relato do pasado proposto nesta obra de difusión extraordinaria no seu
tempo. Coa referencia fundamental de tal capítulo introductorio e m ais o apoio
complementario das anotacións do propio diario resulta posible, polo tanto, unha
caracterización do modelo histórico nacionalista configurado por John Mitchel.
En conformidade coas súas presuncións ideolóxicas, na rep resentación de
Mitchel o pasado irlandés dos últimos douscentos cincuenta anos aparece fundado sobre
as tres constantes que, para el, aínda definían o presente: (1) dúas nacións diferenciadas
e enfrontadas –Inglaterra/Gran Bretaña e Irlanda–, (2) ligadas entre si por unha relación
de dominio, (3) á cal o pobo asoballado nunca aceptara som eterse. O que o autor
descobre cando mira ó pasado é a contraposición entre un proxecto de dominación de
orde colonial e mais a in cesante loita irlandesa p or impedir que aquel ca llase de maneira
definitiva. A súa narración histórica, en consecu encia, debía reflectir os modos que fora
adoptando no tempo a imposición do poder inglés e a correspondente resposta da nación
irlandesa ós abusivos designios dos intrusos. En suma, nas súas grandes liñas
conceptuais, trátase do mesmo m odelo de interpretación do pasado discernido no caso
da poesía de referencia hist órica dos escritores da Young Ireland, elaborado tamén sobre
a dicotomía opresión-resistencia. Con todo, en xusta correspondencia coas súas posturas
políticas máis extremadas, Mitchel agudiza o interese sobre aqueles puntos nos que o
seu discurso ideolóxico poñía énfase e que, como xa se sinalou, contribuíran a afastalo
dos máis moderados dos seus com pañeiros nacionalistas.
Tendo en conta semellantes principios, a com posición histórica do autor
constrúese arredor do par de elementos do dobre eixe sobre o que se ergue a súa visión
137 John Mitchel, Jail Journal, pp. 9-20.

97
do pasado irlandés: por un lado, cumpría relatar o establecem ento progresivo do
proxecto de dominación, indicando as sucesivas etapas mediante as que os gobernos da
Coroa inglesa pretenderan achegarse á culminación da conquista do país e precisando as
diversas formas que revestira o seu program a de asoballamento do pobo irlandés; por
outro, como acom pañante indisociable da opresión, era preciso dar conta da resposta
imperecedoira da nación irlandesa en defensa da súa liberdade.
a. A nación irlandesa. O diario de John Mitchel non ofrece ningunha
determinación expresa das características que, ó seu xuízo, adscribían a un individuo
concreto á nacionalidade irlandesa. Seguindo as posicións xa descritas dos Young
Irelanders, en principio, o auto r non estableceu criterios d e tipo relixioso ou cultural
que excluísen a ningún habitante da illa da condición nacionalita ria. Por demais, a
maiores de ser el m esmo de estirpe protes tante, com o sucedía con outros dos seus máis
significados compañeiros de grupo, xa se viu que no Nation, o xornal no que
desempeñara labores directivas do m áis alto nivel, abundaran os textos de espírito
conciliador, defendendo a superación da barreira sectaria, a que parecía constituír a
quebra máis sinalada dentro da sociedade irlandesa. Sen embargo, igual que entre os
seus amigos nacionalistas da prim eira hora, tamén nos escritos de Mitchel aniñaba unha
especie de ambivalencia por baixo das declaracións integradoras a respecto da
identidade nacional dos habitantes todos da illa irlandesa. Certamente, o autor non
precisa no Jail Journal factor ningún que definise a nacionalidade de m odo expreso. De
feito, sen embargo, non poden caber dúbidas de que o pobo irlandés está claramente
identificado na obra coa poboación católica do país. Certamente, non hai unha exclusión
da minoría protestante, 138 pero a equivalencia entre nación e confesión relixiosa faise
concreta de modo expreso en numerosas pasaxes do escrito. Ademais, en todo el resulta
evidente que, segundo o relato de Mitchel, os que padecían directamente aquela
opresión constitutiv a da relación de dominio que m arcaba a vida das persoas no
territorio irlandés eran unicamente os católicos, discrim inados na propia lexislación
estatal polas súas crenzas relixiosas ata había ben pouco tempo. Xustamente, fora a súa
fe a que os convertera en non-ingleses ante as leis británicas.
Tal como lles ocorrera a O’Connell e, en xeral, ós Young Irelanders todos,
resultaba difícil de esquecer o feito de que aquela nación para a que se reclam aban uns
dereitos dos que fora despoxada estaba composta, case exclusivam ente, por fieis da
Igrexa católica. Os oprimidos para os que Mitchel reclam aba liberdade, os que resistiran
por séculos o poder británico, os irlandeses aínda asoballados nos seus días, en
definitiva, eran os católicos de Irlanda. Tan evid ente lle resultaba a discriminación que
estableceran contra eles as cham adas Leis Penais do século XVIII –aquelas que lles
prohibían o exercicio de determinadas profesións e limitaban os seus dereitos cidadáns
por causa da súa fe– que, despois de detallar polo m iúdo as restriccións que padecían,
non podía senón concluír a exposición dos seus males identificando as víctimas de tal
código co pobo irlandés mesmo: “The Irish People were [sic] impoverished and
debased”. 139 Para Mitchel, desde logo, tanto da contem plación da historia coma da pura
observación do presente soamente cabía deducir que eran os católicos os que
conformaban o auténtico pobo irlandés.
Por outro lado, segundo especificaba o autor, a opresión exercida por Inglaterra
recaía fundamentalmente sobre os cam pesiños do país, que constitúen unha segunda
forma metoním ica de representar a nación nas páxinas do Jail Journal. Así, irlandeses e
138 O autor non acepta as acusacións gobernamentais de exasperar as anim osidades relixiosas entre
católicos e protestantes can do esixiu que o xurado que o xulg ou estivese formado por pe rsoas de calquera
denominación relixiosa, “not by one sect of our countrymen”. John Mitchel, Jail Journal, p. 118.
139 John Mitchel, Jail Journal, p. 10.

98
campesiños son termos utilizados con frecu encia no texto como denominacións
equivalentes en significado. O feito de que a práctica totalidade dos traballadores do
campo e dos pequenos rendeiros, que constitu ían a inmensa m aioría da poboación do
país, fosen integrantes da comunidade eclesial católica, mentres b oa parte dos
terratenentes arrendadores, dos que aqueles dependían estreitamente, fosen de relixión
protestante e de ascendencia británica, tiña que contribuír a reforzar unha liña de
fractura que xa resultaba facilmente perceptib le na sociedade irlandesa considerando tan
só a adscrición relixiosa. A maiores, ós sinais económico e relixioso sobrepoñíanselles
con exactitude case completa as discriminacións legais e políticas establecidas p olas
institucións do Estado. Desta maneira, no país fóranse consolidando dúas comunidades
claramente identificadas por un conxunto de trazos verdadeiram ente determinantes.
Resulta evidente que Mitchel reproduciu este esquema de diferenciación
comunitaria, expresado en term os da contraposición entre oprimidos e opresores, o cal,
en definitiva, viña equivaler ó enfrontamento entre a nación irlandesa e a nació n
británica que a subxugaba. A elección de tales criterios de agrupación identitaria
obrigouno, como consecuencia, a resolver o problema que presentaba a inclusión na
nación irlandesa de todos aqueles membros da sociedade que nin por relixión nin por
ascendencia familiar cadraban cos trazos do pobo inglés/británico, pero ós que a
posición económica e social da qu e gozaban impedía caracterizar com o parte do pobo
oprimido, alom enos no mesmo senso e intensidade en que o eran os campesiños
católicos. A solución do autor ó dilema pretendía volver com patibles os criterios
nacionalitarios de orixe e relixión coa énfase na condición de dominados que
identificaba ós irlandeses naqueles séculos de submisión a un poder alleo: Mitchel non
excluíu da nación a aquelas poucas persoas que se beneficiaban do sistema colonial e
mesmo o xulgaban proveitoso para o país; simplemente, propoñía ignorar os seus
intereses e subordinalos ós que el consideraba como verdadeiramente nacionais. 140 En
ningún momento da súa obra se refire a este grupo de privilexiados do sistema cando
alude ó pobo irlandés no Jail Journal. De feito, cabe entender que, só en canto se
acomodasen ás necesidades e ós obxectivos da loita da nación, entendid a ó seu modo
restrictivo, poderían formar parte efectiva de la. Trátase, en realid ade, do mesm o tipo de
resposta que deran os Young Irelanders a esta clase de cuestións sobre os criterios de
inclusión nacionalitarios: os grupos sociais que non respondesen ós trazos definidores
da nacionalidade –neste caso, os das clases empobrecidas católicas– podían integrarse
na nación mediante o seu compromiso activo cos posicionam entos políticos que lle eran
propios a esta, é dicir, os que determinaban as ideas nacionalistas do momento. Sen o
cumprimento de tales requisitos políticos, se aceptasen o m arco de dependencia
británico, deixarían de ser verdadeiros irlandeses para se converter en británicos. Ou,
peor aínda, na vergoñenta variedade dos irlandeses dexenerados que O’Connell
cualificara despectivamen te como “West Britons”. 141
A dimensión social da súa concepción da nacionalidade, na que sempre quixo
insistir, volve diferente a Mitchel dunha parte dos seus compañeiros da Young Ireland,
moito máis propensos a definir o pobo irlandés en termos de tipo cultural. No Jail
Journal non se alude a preocupación ningunha polo declive da cultura gaélica que aínda
140 “Why in Ireland, even, are many grave a nd well-dressed persons (I have seen them myself in Belfast,
and even in Dublin, among the fed classes ) –who say, Irela nd is doing reasonably well, and likely to do
well. Now, in speaking of I reland and t he Irish pe ople, I do not exclude those fat persons: –only set at
naught their opinion, and set aside their particular interests in consideration of the vital ge neral interest”.
John Mitchel, Jail Journal, p. 91.
141 Afirma Mitchel, Jail Journal, p. 13, que unha das consecuencias da Em ancipación de 1829 foi que os
“Respectable Catholics’ were contented, a nd became West Britons from that day”. Sobre a paterni dade do
alcume, D. George B oyce, Nationalism in Ireland, p. 133.

99
era predominante entre o cam pesiñado nin se identifica a lingua nativa como un factor
identitario que cumprise potenciar ou tan sequera valorar p ositivam ente. As únicas e
mínimas referencias ó g aélico aparecen de m odo esporádico, a maior parte das veces
como recurso de estilo do que se serve o autor cando quere adoptar un ton de gran
emotividade. Así o fai, por exem plo, para resaltar as penalidades que padecían os
convictos irlandeses cos que coincidiu na súa viaxe, agravadas polas dificultades
engadidas que deitaban do seu descoñecemento do inglés, ou cando se d eixa gañar pola
nostalxia do país natal ó escoitar os sons das cancións deses desgraciados m ozos
compatriotas que –sen contacto directo con el, com o presos comúns que eran– ían
amoreados no seu barco cara ás colonias penais sudafricanas. 142
En realidade, xa se viu que o interese de Mitchel estaba nos planos puramente
político e económico da explotación á que era sometida a nación irlandesa. Mesmo
cando recorre ó termo celta para referirse ós irlan deses utilízao sen facer explícita –e nin
sequera suxerir– dimensión cultural ningunha. No prefacio histórico do diario sérvese
dese adxectivo para cualificar os campesiños do país, ben directam ente, ben en
contextos en que se ocupa de problemas agrarios que os afectan. 143 En todos os casos, a
palabra celta opera como equivalente a pequeno campesiño católico, é dicir, a clase q ue
se identifica como o compoñente principal da nación irlandesa. Se, certam ente, o autor
sinala a lingua como un factor distintivo de tal grupo, non se lle atribúe no texto ningún
valor especial. Funciona tan só no mesmo senso en que os opresores ingleses/británicos
son aludidos de cando en vez como anglo-saxóns, pero sen establecer valo ración
ningunha da súa cultura ou da súa lingua nin consideralas como parte do proxecto do
seu programa de dom inación colonial.
b. A opresión. O capítulo introductorio do Jail Journal pretendía explicar as
causas da terrible situación da Irlanda que coñeceu Mitchel situando o presente nunha
perspectiva histórica, coa intención de atopar no pasado as raíces dos males que aflixían
o país e o propio autor. Con tal finalidade faise nel unha exposición das formas que foi
adoptando a dominación inglesa na illa ó longo dos últimos séculos, dos instrum entos
de que se serviron as autoridades británicas para levala a cabo, das etapas da aplicación
dos planos de conquista e das consecuencias de cada unha das medidas que se foron
impoñendo contra a nación irlandesa.
Como axente de tales designios de opresión, a Inglaterra que retrata Mitchel
aparece como unha nación pérfida, guiada, coma no presente, pola cobiza e as ansias de
poder nas súas accións ó longo da historia. Nunca no pasado procurou máis que
satisfacer os seus intereses particulares, a pesar dos enganosos discu rsos sobre a súa
misión civilizadora e modernizadora dunha Irlanda previam ente sumida no caos que
deitaba da súa “bárbara natureza céltica”, retórica coa que sempre intentou xustificar a
súa presencia invasora. Mesmo recorreu de m aneira sistemática, no seu afán de acadar
os obxectivos que se propuxera, a medios tan malignos como a prom oción intencionada
da fame e da miseria no país, que condenaron á morte por inanición e enferm idade a
millóns de irlandeses en repetidas ocasións durante a prim eira metade do século XIX. A
perversión dos gobernos ingleses, recalcou Mitchel, incluso os levou a impulsar unha
rebelión en 1798 para atemorizar as clases acomodadas e favorecer os seus planos
políticos de estreitar o control do país por medio da Unión. Aínda que Mitchel foi capaz
de diferenciar entre os grupos de poder de Inglaterra e o pobo inglés corrente, tal como
se viu anteriormente, cando pensaba nos estragos que a dominación estranxeira causara
142 John Mitchel, Jail Journal, pp. 164-5.
143 Hai referencias directas, com o “farming Celts”, “the mere Celtic peasantry” e outras moitas onde a
palabra funciona com o substantivo equi valente de campesiño, como “m ob of Celts”, “the Irish Celt”, “all
mere Celts” ou, simplemente, “the Celts”. John Mitchel, Jail Journal, pp . 9-20.

100
no seu país prescindía de calquera matiz exculpador e co ndenaba o agresor cunha
contundencia na que non se contemplaban excepcións. 144
Inglaterra serviuse continuamente da forza para impoñer o seu dom inio,
lembraba Mitchel, pero sóuboa complem entar cunha continuada utilización interesada
do seu monopolio da capacidad e de lexislar, disfrazando así a verdadeira natureza da
súa presencia en Irlanda cunha aparencia de legalidade. A violencia e as leis foron, polo
tanto, os mecanismos por m edio dos cales o Estado británico asoballou a nación
irlandesa, sometendo as súas xentes e confiscando os seus recursos materiais. Dictou
leis coactivas mentres prohibía ós irlandeses dispoñer de armas para a súa defensa; 145
estableceu as disposicións legais necesarias para expulsar do campo os cam pesiños
arrendatarios; creou un m arco legal que prexudicou a agricultu ra e as manufacturas
irlandesas por interese dos productores ingleses; discriminou e privou de dereitos
políticos e cidadáns ós católicos aplicando o terrible código penal do século XVIII. A
relación dos mecanism os legais da opresión que ofrece o autor describ e un ominoso
sistema establecido en contra da m aioría da poboación irlandesa pola única razón de
manter e completar a conquista británica de Irlanda.
Nos proxectos de sometem ento de Irlanda, o Estado soubo aproveitar á súa
comenencia as institucións do país. Neste senso, escribe Mitchel, non soamente
actuaron as autoridades propiamente británicas, tanto as de Londres coma as do
Goberno de Dublín (“Dublin Castle”). No sometemento da nación participou
activamente o Parlam ento de Dublín –un “Parlamento servil” –, existente ata 1800,
acaparado polas clases dirixentes d a sociedade angloirlandesa, é dicir, os irlandeses de
orixes británicas, os herdeiros das familias dos estranxeiros estab lecidos na illa,
convertidos nos grandes terratenentes do país como resultado da conquista. Esta
privilexiada minoría dos propietarios protestantes controlou unha cámara lexislativa
que, segundo Mitchel, e coa excepción dos anos finais do século XVIII que despois se
mencionará, exerceu sempre o seu poder ó servicio de Inglaterra e dos seus propios
intereses como clase.
Pero, ademais, a mesma Igrexa católica –denu nciaba Mitchel– prestou a súa
colaboración ó mantem ento do sistema de opresión sobre os seus propios fieis,
comportándose as súas xerarquías e o seu clero como verdadeiros inim igos do país,
servindo como freo contra a axitación revolucionaria ou promovendo unha política de
acordos cos gobernos do Imperio, como cando os bispos se deixaron subornar e
aceptaron a Unión de 1800 a cambio de promesas vagas de em ancipación dos
católicos. 146
Impresionado aínda pola catástrofe que padecía o país nos anos centrais do
século XIX, da que el mesmo fora testemuña directa, Mitchel procurou resaltar as
causas do estado de prostración no que se atopaba Irlanda naquel tem po, ligándoas todas
elas á escravización á que a viña sometendo Inglaterra desde había séculos. Foi por esta
razón pola que dedicou unha atención preferente ós aspectos económicos e as súas
correspondentes derivacións sociais, ámbito no que pensaba que se podían apreciar con
extraordinaria nitidez os efectos da política inglesa na illa.
144 “Herein Engl and is truly a great public crim inal. England! all England, operating through he r
Governm ent: through all her orga nised and effectual pub lic opinion, press, platform , pulpit, parliament,
has done, is doing, and means to do, gri evous wrong to Ireland”. Jo hn Mitchel, Jail Jour nal, p. 99.
145 Escribe Mitchel, referíndose ás prim eiras décadas despois da Acta de Unión: “Duri ng the same period,
every Parliament was su re to enact at least one Arms Bill; intending to deprive all mere Celts of necessary
weapons for defence, and to kill in them the spirit of men”. John Mitchel, Jail Journal, p. 13.
146 “[...] the Church had eve r been the enem y of Irish Freedom”. John Mitchel, Ja il Journal, p. 14.

101
Neste senso, para Mitchel, o ex ercicio do poder inglés tiv era como resultado
directo a conversión de Irlanda nunha auténtica colonia de Gran Bretaña. A escusa da
suposta misión civilizadora que os británicos pretendían cumprir en m edio dunha
sociedade de costumes bárbaros non podía encubrir, ó seu xuízo, a verdadeira razón que
os levara a intentar a conquista definitiva da illa veciña desde tantos séculos atrás.
Concretamente, centrándose no tempo que lle interesaba, non lle resultaba válida a
desculpa que explicaba a presencia dos estranxeiros nas terras irlandesas desde a época
da monarquía Tudor como un desinteresado esforzo por promover a relixión protestante
nun país que seguira abrazado á p erniciosa fe católica. A relixión, segundo Mitchel,
soamente serviu com o pretexto para a rapina desenfreada das terras e dos bens dos
irlandeses. Nunca houbera o máis mínimo interese por achegar os nativos á nova Igrexa
de Irlanda protestante. Aínda máis, alegaba, todo o sistema de explotación se derrubaría
no caso de que se producise unha aceptación m asiva da fe protestante pola poboación
irlandesa. 147
Tampouco as medidas gobernam entais que presumían ter com o obxectivo a
modernización das estructuras económ icas tradicionais do país, observou Mitchel, non
podían agachar o obxectivo real da política británica, o control absoluto da illa e das
súas riquezas en beneficio de Inglaterra. A suposta eliminación dos factores de atraso e
a implantación das formas productivas británicas non levou a prosperidade ó país, senón
que, pola contra, orixinara a ruína xeral na que se fora afundindo progresivamente, ata
chegar ó estado lamentable do presente. Aducía Mitchel co mo proba, entre outras, os
planos de melloramento que os Gobernos do século XIX emprenderan para acabar co
exceso de poboación no campo irlandés e poder prom over, libre de trabas demográficas,
unha economía baseada en explotacións granxe iras rendibles para os propietarios. En
realidade, o seu obxectivo non fora o confesado, senón minguar a crecente poboación
rural expulsando os pequenos arrendatarios –“the clearing business”– e liberar os
enormes recursos agrarios que aquela m asa consumía, para así abastecer os mercad os
ingleses con alimentos baratos e proporcionar m aiores beneficios ós grandes
terratenentes arrendadores. Mesmo cando Gran Bretaña se amosaba ben disposta cara ós
irlandeses, poñía de relevo Mitchel, ocultaba baixo tal aparencia o obxectivo prioritario
de asegurar a súa posición de dominio na illa. Así sucedera coa xa aludida
Emancipación católica, concibida non com o beneficio para os irlandeses, senón como
argucia para diminuír a crecente forza da oposición antibritánica na illa atraendo ó
campo gobernamental a clase católica propietaria e instruída. 148
O máis salientable da relación entre Gran Bretaña e Irlanda era, para Mitch el,
que a súa nación quedara reducida a un estado de opresión colonial que afectaba a todas
as esferas. Como resultado dunha política de sometem ento ó longo da historia, Irlanda
atopárase forzada a unha situación de dependencia absoluta que se manifestaba
claramente nos planos político, cultural e económ ico. No capítulo introductorio do seu
diario de prisión describiu Mitchel a serie de accións que nos tres últimos séculos levara
a cabo o Estado británico neses ámbitos, entre os cales establecera unha interrelación
complem entaria que lle permitira consolidar unh a dominación que, por veces, chegara a
parecer definitiva.
No terreo puramente político, segundo o proxecto de sometem ento inglés, o
Estado exerceu o control da vida irlandesa a través das institucións de poder británicas,
147 “[...] enlightened Protestant s only made a pretext of religion, –taking no t hought what became of
Catholic souls, if only they coul d get possessi on of Catholic lands an d goods. [...] but in Ireland if the
people had universally turned Protestant , it would have defeated the w hole scheme”. John Mitchel, Jail
Journal, p. 10 .
148 John Mitchel, Jail Journal, p. 14.

102
do goberno delegado de Dublin Castle e do Parlamento subordinado da capital
irlandesa. Completábase o sistem a de dominio, tal como o presentaba Mitchel, cun
eficaz aparello de poder local e un servicio xudicial e policial disposto sempre a aplicar
a lexislación segundo os requirimentos dos gobernos e dos grandes terratenentes, na
maneira en que tantas veces sucedeu coas eviccións das terras dos pequenos
campesiños. Por demais, as clases dirixentes do país, os angloirlandeses que asentaban o
seu poder sobre o acaparamento da propiedade da terra, da q ue unha inmensa maioría da
poboación dependía para o seu sustento, e sobre o monopolio dos cargos públicos,
estaban completamente identificad as co sistem a colonial que garantía a súa posición e
contribuían directamente á perpetuación do sometem ento da nación irlandesa. 149
A implantación das estructuras de dominación, que foran reducindo a poboación
católica de Irlanda a un estado de subordinación ós intereses estranxeiros, apoiouse
tamén no mantem ento das circunstancias que perm itían xustificar a caracterización dos
nativos como seres bárbaros e violentos, incapaces de saír da miseria e de gobernarse
civilizadamente por eles m esmos. Sem ellantes estereotipos, utilizados co mo
lexitimación da conquista, serían confirm ados por unha política que, denunciaba
Mitchel, tivo com o obxectivo primordial impedir, xustam ente, que os irlandeses
puidesen librarse da ignorancia e da pobreza que os invasores trouxeran á illa. 150
Pero foi no plano económico onde Mitchel puxo máis énfase no seu retrato da
dominación colonial inglesa. Im presionado pola miseria na que se afundía o país nos
seus días, a historia ofreceulle a explicación do penoso espectáculo do presen te, en
canto interpretou este como o resultado buscado polas políticas británicas dos últimos
tres séculos. Para o noso autor, polo tanto, a causa directa da ruína económ ica viñera
dos planos dos gobernos de Londres e Dublín para reafirmar sobre a pobreza de Irlanda
a riqueza de Inglaterra. Ó servicio de tal fin, as autoridades promoveran unha serie de
medidas desde o século XVI que lles permitiran transferir os beneficios dos recurs os
materiais irlandeses á illa veciña. Non fora soam ente a confiscación das terras ós
propietarios nativos polos invasores. Os proxectos de dominación pretenderon
subordinar as actividades productivas todas de Irlanda ós intereses británicos. A este
respecto, Mitchel amosou un especial interese por describir as medidas adoptadas polas
autoridades no transcurso do terrible século XVIII, na s cales creu atopar a xénese das
desventuras irlandesas. 151 Nese tempo, afirmaba, a industria téxtil do país foi
completam ente destruída por leis inglesas promulgadas co obxectivo de protexer as
manufacturas propias da forte competencia dos productores laneiros irlandeses. A
prohibición de exportar os seus tecidos ó estranxeiro e as altas tarifas aduaneiras que se
lles impuxeron a estes para vend er en Gran Bretaña acabaron de m odo definitivo con
aquel próspero sector da economía irlandesa.
Como consecuencia da lexislación concibida para beneficio dos fabricantes
ingleses, Irlanda converteríase nun país exclus ivamente agrari o a partir do sécu lo XVIII.
Pero os proxectos gobernamentais aínda foron m áis lonxe, denunciou Mitchel, ata
conseguir facer da enteira economía irlandesa un apéndice subordinado da británica. Foi
neste terreo onde expuxo os seus mellores argumentos para retratar de m odo preciso
unha situación de auténtica dependencia colonial, presentada como o efecto derivado de
políticas conscien tes encamiñadas a tal resu ltado. Desmantelada a súa in dustria, Irlanda
149 “[...] the ruling classes so completely British in thei r feelings as well as by their extraction [...]”. John
Mitchel, Jail Jou rnal, p. 10.
150 “And so the English, having forbidden t hem for ge nerations to go to school, be came entitled to taunt
them with ignora nce: and having deprive d them of lands, and goods, and trade , magnanim ously mock
their poverty, and call them ta tterdem alions”. John Mitchel, Jail Journal, p. 10.
151 John Mitchel, Jail Journal, pp. 10-3.

103
fora transformada nun provedor de productos agrícolas e gandeiros de Inglaterra,
variando a orientación da súa economía en función dos intereses da segunda e dos
grandes terratenentes irlandeses que estaban ó seu servicio. Así, durante boa parte do
século XVIII, o campo irlandés proveu de la á industria téxtil británica, despois de que
se tomasen diversas medidas favorecedoras da cría de ovellas e desin centivadoras do
cultivo e da gandería bovina. Máis tarde, sen embargo, os gobernos decidiron aproveitar
as terras irlandesas como provedoras de productos agrarios para Inglaterra, convertendo
o país no que aínda era nos tempos do autor, nunha “granxa-alm acén” para
abastecemento dos dominadores. O círculo da explotación cerrábase por m edio dunha
clase propietaria que en boa parte era absen tista e que remitía directam ente as súas
rendas a Inglaterra.
A maiores, as directrices que seguiran as disposicións sobre o comercio por parte
dos gobernos británicos reflectían perfectamente, a xuízo do autor, a subordinación total
dos intereses irlandeses ós da cabeza do Imperio e contribuían a explicar a m iseria de
Irlanda e a opulencia de Inglaterra. A lexislación a este respecto fora transformándose
claramente segundo as necesidades inglesas, pasando do modelo proteccionista á
imposición da liberdade total de m ercado. Así, mentres o requirira a defensa dos seus
productores, como se viu no caso do sector industrial laneiro, a política do Estado fora
altamente restrictiva en canto á entrada de m ercadorías en Gran Bretaña. Sen embargo,
en canto a industria irlandesa deixara de ser competidora –“The work was done; the
British were in possession”, escribe Mitchel–, as autoridades británicas convertéranse en
firmes defensoras do libre com ercio, do que elas chamaban os “verdadeiros principios
da economía política”, val dicir, da elim inación de calquera interferencia legal nas
actividades mercantís. 152
O desenlace da persistente política británica de explotación das riquezas
materiais de Irlanda en beneficio de Inglaterra f ora, inevitablemente, o que o autor do
diario puidera contemplar por si mesmo: un país sen industria, lim itado a unha
agricultura empobrecida que apenas podía cubrir os custos das manufacturas que se vía
obrigada a importar dos seus veciños. 153 A situación de dependencia era, logo,
consubstancial ó dominio británico, segundo o esquema explicativo de Mitchel, que
advertiu da falsidade das políticas gobernamentais de melloramento con exemplos que
lle parecían ben significativos. Con esa intención denunciou que mesmo ó aplicar as
Relief Acts, que pretendían aliviar as penalidades das víctimas da Gran Fame de finais
da década de 1840, o Goberno tivo a precaución de que os traballos públicos qu e
financiaba para dar ocupación ós pobres fosen sempre nalgunha actividade
improductiva –cavar foxos, abrir camiños–, de maneira que non cubrisen as cantidades
consignadas e non acabasen coa dependencia das axudas estatais. Incluso, naqueles
tempos tan duros, promulgouse unha nova Lei de Pobres que contiña unha disposición
que obrigaba ós pequenos arrendatarios que debesen acudir ó socorro público, por ser
incapaces de producir o suficiente para subsistir, a renunciar á súa explotación para
recibir axuda, condición que fomentaba, laiábase Mitchel, a ociosidade, en canto o
mesmo intento de sobrevivir co propio traballo condenaba á miseria a quen o
emprendía. 154 Dunha e doutra m aneira, era evidente, segundo o noso autor, que a
prioridade das políticas gobernamentais fora sempre, m esmo nos momentos máis
152 John Mitchel, Jail Journal, p. 11.
153 Describe con exactitude Mitchel a situación de dependencia c olonial: “When m anufactures are
crushed, and a peasantry bound to the plough -tail and the cattle-shed, of cou rse the manufactures
commodities they require must com e to them from abroad, and t h eir raw agricultural produce must go in
payment for t hem”. John Mitchel, Jail Journal, p. 11.
154 John Mitchel, Jail Journal, Jail Journal, p. 16.

104
dramáticos, a de m anter Irlanda escravizada polo xugo do amo inglés. O resultado final,
como observou nos seus días o autor, era un país “despoboado, famento, intimidado e
corrompido”. 155
En suma, tal como se presentaba nas páxinas introductorias do Jail Journal, a
presencia inglesa en Irlanda pretendera desenvolver un auténtico proxecto de
dominación que lle perm itise a Inglaterra dispoñer ó seu antollo dos enteiros recursos
humanos e m ateriais da illa arrebatada á poboación nativa. A tal efecto, o texto percorre
as sucesivas catro etapas en que se fora cumprim entando tal programa de sometemento
a partir da era isabelina e da victo ria de Cromwell sobre as tropas rebeldes irlandesas,
aínda que este período só é mencionado brevemente. Gran atención, sen embargo,
dedica Mitchel ó século XVIII, no que sitúa o establecemento das liñas m estras do
sistema de opresión que cualificaba de colonial e que exemplificou coa descrición das
cláusulas máis significativas das Leis Penais, concibidas para asegurar o predominio
absoluto dos intereses británicos sobre a poboación irlandesa católica, legalm ente
convertida pola súa causa nunha categoría social legalm ente subordinada, limitada nos
seus dereitos, imposibilitada de prosperar no plano económ ico e excluída por completo
do escenario político. O sistema opresor com pletouse daquela cunha política económica
dirixida a impedir o crecemento industrial do p aís en beneficio da producción inglesa e
a converter Irlanda nun provedor agrario de Gran Bretaña, coa súa enteira economía
disposta ó seu servicio. Naquel século XVIII, polo tanto, localizou Mitchel as raíces da
miseria irlandesa e da riq ueza dos explotadores.
A Acta de Unión de 1800, que aboliu a cámara lexislativa de Dublín e integrou a
Irlanda como parte do Reino Unido, outorgándolle unha representación no Parlamento
Imperial, sinala, para o autor, o inicio da terceira fase, a do intento de som etemento
completo da nación irlandesa a Gran Bretaña. A partir daquel m omento, unha Irlanda
indefensa foi saqueada nos seus recursos, mentres a poboación do país se vía afundida
por unha carencia de alimentos que, nos vinte primeiros anos, se converteu en crónica.
As fames, inducidas polos propios gobernos británicos, segundo o autor, serviron de
instrumento para afirmar o control sobre o territorio e favorecer unh a reordenación do
sistema productivo agrario beneficiosa para os grandes propietarios d e terras e o modelo
de exportación de alimentos prom ovido por Gran Bretaña.
O problema principal que dificultaba tales designios, alegaba Mitchel, era o
exceso de poboación no campo irlandés, que impedía dispoñer dunha m aior cantidade
de productos agrarios para exportar a Gran Bretaña e limitaba o rendemento dunha terra
fragmentada en minúsculas explotacións cultivadas por campesiños arrendatarios. A
este respecto, as medidas de mellora establecidas polas autoridades non pretenderan
máis que expulsar do campo os m illóns de campesiños irlandeses sobrantes facendo
imposible a súa subsistencia. As fam es, denunciaba, non eran, polo tanto, froito dunha
maldición que periodicamente castigaba o pobo irlandés, senón o resultado de planos
políticos preconcibidos que perseguían a destru cción do campesiñado. A última etapa
sitúaa a partir de 1830, xustamente despois da Em ancipación que aparentaba igualar en
dereitos ós católicos, cando os gobernos ingleses implantaron unha auténtica política de
exterminio co obxecto de dar cabo ós seus proxectos. Nas súas m iras estaba o que
Mitchel cualificou como a “conquista final”, que parecía culminar nos seus días, como
efecto da última das grandes fam es promovida s polos opresores. Con ela se completaría,
por fin, o programa colonial que os ingleses concibiran tres séculos atrás.
c. A resistencia. A pesar do espectáculo desolador que se ab ría ante a súa vista,
Mitchel negouse a crer que a súa nación estivese destruída. Na procura dun alento de
155 John Mitchel, Jail Journal, p. 17.

105
esperanza, recorreu á historia para atopar nela os exemplos que lle permitisen afirm ar
que a loita pola liberación nacional non se podía dar por concluída. Con tal finalidade,
presentou un relato dos anteriores tres séculos presidido pola idea de que a nación
sempre atinara a saír de situ acións semellan tes nas que todo parecera perdido.
Describiu, así, nas páxinas previas ó Jail Journal un pasado marcado,
indubidablemente, pola presión desapiadada dos intrusos ingleses pero tamén pola
irrenunciable vontade de resistencia dunha nación que nin nas peores circunstancias
puidera ser definitivamente conquistada. Mesm o cando o abatemento parecera m áis
profundo, situación que o autor amosou reproducida en repetidas ocasións ó longo do
período estudiado, a nación demostrara ter abonda forza para rexurdir. 156 Este foi o
relato dunha determinación nacional de loita pola supervivencia que, seguindo unha
orde cronolóxica, Mitchel expuxo nos seus parágrafos introductorios, tal com o se
detalla a continuación nas súas diversas fases.
Xa despois da conquista das tropas isabelinas –iniciaba o autor o seu repaso do
pasado– Irlanda parecía a piques da destrucción absoluta. Sen embargo, transcorrido
soamente medio século, o país ardía en loita contra os estranxeiros, nun conflicto de tal
intensidade, que esixira ó propio Oliver Cromwell desprazar unha gran forza armada
para resolvelo. De novo, tras da conquista de mediados do século XVII, “a causa de
Irlanda” (“Irlanda contra Inglaterra”) parecera “ p erdida ” , arr asados os seus castelos, os
seus campos entregados a estranxeiros e os m ellores homes mortos ou lonxe da illa
natal, 157 cando, ós poucos anos, os irlandeses renovaron o com bate pola recuperación do
seu país, razón verdadeira que explicaba, segundo Mitchel, a súa intervención en apoio
do pretendente Estuardo no seu en frontamento contra William de Orange pola Coroa
inglesa. Outra vez, sen embargo, a derrota no Boyne e a fuxida da clase dirixente
irlandesa desde Limerick deron a im presión de supoñer o final da nación. 158
Aínda maior era a sensación de quebra absoluta, lem braba Mitchel, despois das
terribles Leis Penais e das medidas ruinosas para a economía irlandesa im plantadas
durante o século XVIII, ó final do cal sem ellaba estar o país practicamente m orto. 159
Con todo, unha vez máis, alegrábase o autor, a vitalidade da “raza irlan desa” e da súa
causa demostrara ser inextingu ible, de maneira que, an tes de acabar a centuria, podía
impulsar a creación dun auténtico Exército de Voluntarios capaz de arrin carlles ós
ingleses en 1782 un Parlamento independente de Londres. Por máis que estivese
controlado polos protestantes do país, a simple liberación das políticas británicas
permitiulle a Irlanda vivir case dúas décadas de prosperidade, afirmaba Mitchel. O
Goberno británico, sen embargo, acabou coa independencia en 1800, ó aprobar o propio
Parlamento de Dublín a súa desaparición. A fatal Acta de Unión lográrase baixo
ameazas e subornos dos parlam entarios, en medio dun país aterrorizado pola rep resión
que seguira á insurrección de 1798, revolta que fora incitada de modo perverso polas
propias autoridades, como estrataxema para convencer da súa inseguridade ás clases
dirixentes irlandesas e da comenencia de se integrar no Reino Unido renunciando ás
súas institucións particulares.
Como tantas veces sucedera, desde com ezos do século XIX Irlanda estaba
novamente conquistada, sometida ó xugo da Unión. Mais nin sequera naquel estado de
agonía se resignara a nación. Por baixo das aparencias de derrota, o movem ento agrario
156 “But that Nation has been s o often dead and buri ed, a nd has so often been born a gain [...]”. John
Mitchel, Jail Jou rnal, p. 9.
157 “Ireland was conquered by Crom well, literally and universally”. John Mitchel, Jail Journal, p. 9.
158 “[...] England feels at last secure: surely this tim e her sister and mortal enem y is dead past all
resurrection”. John Mitchel, Jail Journal, p. 9.
159 “Ireland was to all human appearance dead and buried this time”. John M itchel, Jail Journal, p. 10.

112
diferenciación entre protestantes e católicos e a discriminación que castigaba a estes
últimos, as políticas de forza e rep resión que permitiran e consolid aran a conquista e a
aplicación das medidas de sometemento colonial, a espoliación das terras dos nativos e
a súa conversión en campesiños dependentes e explotados, a destrucción da capacidade
industrial do país e súa conversión en provedor agrario de Inglaterra...
Esa realidade do presente que describía Mitchel era a que, primeiro de nada,
cumpría explicar nas súas orixes, para despois poder substituíla por m edio da acción
revolucionaria. Se a fame e a ruína que sufría Irlanda, así como o m odo de darlles cabo,
constituían o obxecto primordial do seu interese político, as noticias sobre feitos e datas
que non se enlazasen con elas de forma inequívoca ou a simple consideración de
factores culturais que, en realidade, serían de interese dubidoso ou nulo para a masa
xeral dos irlandeses, os campesiños pobres do país, non farían m áis que restar eficacia
política ó discurso histórico. Se este non dese conta da orixe das miserias que estaban
estragando a nación e non propiciase a rebelión contra os culpables daquel lamentable
estado, o pasado que contaba carecería de sentido para o presente e a súa compilación
resultaría un esforzo inútil. Sen dúbida ningunha, para John Mitchel, o revolucionario, a
historia era só un instrumento ó servicio da loita política do que cabía esperar unha
eficacia inmediata.
d. Definición restrinxida da nación. A reducción da relación histórica entre
Irlanda e Inglaterra a u n enfrontamento absoluto que se continuaba no presente esixía
unha caracterización das dúas entidades protagonistas que se correspondese coa
incompatibilidade sen m atices que Mitchel lles atribuía a ambas as nacións. O resultado
do seu relato, segundo as conclusións políticas que esperaba que puxese de manifesto,
debía amosar sen dúbida ningunha que as posibilidades de concordia entre elas eran
puramente quim éricas, en canto un encontro pacífico e de cooperación contradicía a
propia natureza de cada unha das dúas entidades nacionais. En consecuencia, Mitchel
definiu a pertenza a Irlanda e a Inglaterra por oposición, limitando as am bigüidades
identitarias e as posibilidades de acomodación dos sectores da sociedade irlandesa que
non coincidisen con exactitude cos trazos asignados a unha ou outra nacionalidade.
Segundo tal simplificación, as categorías n acionais dispoñibles lim itábanse á alternativa
entre ser irla ndés e ser inglés/br itánico.
En realidade, na obra de Mitchel –nin na introducción nin no diario propiamente
dito– non se fai ningunha caracterización explícita dos trazos da nacionalidade
irlandesa. Sen embargo, os irland eses aparecen nela, en tod a ocasión, identificados coa
poboación católica do país. E esta vén equivaler sempre –neste caso si que de m odo
expreso– á maioría agraria daquela sociedade, val dicir, os pequenos cam pesiños que
traballaban a terra en réxi m e de arrendamento ou que mesmo carecían de terreos que
cultivar. Eles eran os que padecían máis directamente as dram áticas consecuencias do
réxime colonial e, en consecuencia, son retratados com o a representación viva do risco
principal que identificaba a nación irlandesa no relato histórico de Mitchel, a opresión.
Nunha nación de oprimidos, cando o sufrimento se converte en sinal da identidade
irlandesa, os campesiños asoballados son a im axe perfecta da condición definidora da
nacionalidade. Eles, imaxinados cos trazos qu e completaban o seu retrato , é dicir, a súa
fe católica e a súa estirpe nativa, constituían a verdadeira nación irlandesa.
Así, nas referencias de identificación nacionalitaria do Jail Journal os term os
campesiño –entendido como pequeno arrendatario ou tra ballador rural sen terra–,
católico e celta –no senso de na tivo, diferente por orixe do inglés– utilízanse de modo
indiferenciado como equivalentes de irlandés. Com o consecuencia, ponse de manifesto
que, para Mitchel, os irlandeses eran, por principio, os campesiños, os cales se
caracterizaban por ser, en todo caso, de relixión católica e ter raizam e nativa. A maioría

113
dos irlandeses adoitaban coincidir nas características citad as, que os definían como
pequenos campesiños explotados, privados no seu día da propiedade da terra polas súas
orixes, ameazados sem pre coa desposesión das súas tenzas en arrendamento e
discriminados polas súas crenzas relixiosas. Eles configuraban a nación por excelencia,
como víctimas da opresión dos grupos que gozaban dunha posición de poder en virtude
do réxime colonial establecido no país por Gran Bretaña, aquel que lles outorgaba a
estes privilexios directamente derivados da súa pertenza relix iosa e da ascendencia
familiar estranxeira, orixe do seu dominio político e do seu contro l da propiedade da
terra e, en xeral, dos recursos productivos do país.
Pode interpretarse, aínda que Mitchel non formulou o asunto dunha m aneira
expresa, que aqueles que carecían dos trazos que o autor ligaba á condición identitaria
irlandesa non formaban, para el, parte da nación. Polo menos en princip io, en canto n on
participaban da condición distintiva que contrapoñía os irlandeses ós m embros da
nacionalidade inglesa, é dicir, a de ser víctim as da opresión dos estranxeiros alí
establecidos com o conquistadores. O protestante, o propietario de terra ou o de estirpe
británica –trazos que tamén adoitaban ser compartidos– non vían lim itados os seus
dereitos pola lexislación estatal nin sufrían a inxustiza da explotación do seu traballo e a
conseguinte condena á miseria sen remedio. En consecuencia, a súa identidade non
podía ser a irlandesa.
Así, os criterios de diferenciación entre a poboación da illa separaban dúas
nacións, a irlandesa e a inglesa ou británica, eliminando case por completo os espacios
identitarios intermedios, aqueles onde coubese situar aquelas persoas que presentasen
peculiaridades que entrasen en contradicción con algún dos sinais específicos das dúas
opcións alternativas en que cabía clasificalas pola súa nacionalidade, tal como lle
pasaba ó propio autor.
Por m áis que Mitchel, igual que fixeran os Young Irelanders dos que un día
formara parte, non converteu a relixión no determinante da adscrición a cada unha das
dúas nacionalidades presentes en Irlanda, na práctica, o catolicismo desempeñou no seu
discurso político e histórico o papel de identificador primeiro da condición de irlandés.
En consecuencia, debeu abordar o problema da inclusión na nación daqueles que non
formaban parte da Igrexa católica, dos que pertencían á estatal Igrexa de Irlanda ou a
outra das confesións protestantes disidentes, en canto a súa filiación relixiosa implicaba
unha ascendencia estranxeira. Aqueles que, como el m esmo, procedían de familias de
orixes protestantes debían confirmar a súa irlandesidade por m edio do comprom iso
político co país, quer dicir, asumindo como propias as ideas nacionalistas.
No escenario histórico, a cuestión quedaba exemplificada na valoración que lle
merecía a actitude dos angloirlandeses –protestantes, propietarios, de liñaxe británica–
durante o século XVIII, mentres o país gozaba aínda dunha institución lexislativ a
propia, aínda que sometida ó poder central e m onopolizada pola clase dirixente
protestante. Mitchel recoñecía que eles foran naquel tempo os que m antiveran acesa a
reivindicación dos dereitos de Irlanda fronte a Gran Bretaña. E m esmo loou os que se
autodenominaron patriotas e defenderon os dereitos do país fronte ós abusos das
autoridades inglesas, ata o punto de presentar como unha época de gran prosperidade
nacional os dezaoito anos de independencia lexislativa qu e, entre 1782 e 1800, foron
capaces de arrincarlle a Londres. A loanza dos patriotas protestantes, ademais,
permitíalle a Mitchel amosar a continuidade histórica do réxim e de inxustiza a que Gran
Bretaña sometera a Irlanda, que subordinaba os intereses desta dun modo que non cedía
sequera ante as demandas da clase dirixente establecida polo propio sistem a colonial,
así como resaltar o papel puram ente instrumental que se lle as ignaba nel á supost a
defensa da relixión protestante. Pero os eloxios non evitaban que o autor deixase de

114
sinalar o espírito de superioridade que aniñaba naquelas elites respecto dun pobo
católico empobrecido e inculto ó que non consideraban digno de igualarse en dereitos
con eles, actitude que exemplificou na figura de Jonathan Sw ift, defensor dos dereitos
do país pero leal á Coroa británica. 166 En definitiva, recordaba, cando houbera qu e
decidir ante as presións de Gran Bretaña, os angloirlandeses fixérano aceptando a Acta
de Unión e disolvendo o órgano lexislativo que, por un tempo, representara a esperanza
da nación.
En canto á diferenciación cultu ral entre ingleses e irlandeses, Mitch el non
considerou tampouco este aspecto como un factor definidor da identidade nacional. Ó
contrario que moitos dos textos dos Young Irelanders, no Jail Journal non se establece
unha relación manifesta entre as característi cas culturais e lingüísticas específicas do
campesiñado do país e a súa nacionalidade. Soamente cabería deducir que se dá unha
referencia indirecta de tal tipo na caracterización dos irlandeses com o celtas, en canto
con ela se resaltaba unha orixe racial diferente respecto do pobo inglés, podendo
supoñerse que o termo aludiría tamén, m esmo que non se faga mención expresa dela, a
unha caracterización cultural de calidade diferente, en canto os cam pesiños irlandeses
utilizaban outra lingua e mantiñan tradicións peculiares. En todo caso, a cualificación
céltica do campesiñado ten no texto un senso puram ente descritivo. Nunca nel se
contrapón unha civilización autóctona á propiamente inglesa nin se presenta a
reivindicación cultural como un dos obxectivos do programa nacionalista. En tanto que
a liberación de Irlanda pola que loitaba non contemplaba un rexurdimento da cultura
indíxena, tampouco no relato fixo o autor alusión ningunha a calquera manifestación de
opresión neste ámbito no curso da historia. E tam pouco non hai en Mitchel loanza
ningunha dun suposto glorioso pasado da civilización indíxena, nin sequera unha
valoración positiva da lingua nativ a que seguían a falar aqueles campesiños que para el
constituían a nación irlandesa. De modo significativo, a única referencia de
discriminación neste senso é a denuncia da exclusión dos irlandeses católicos do
sistema educativo establecid a polas Leis Penais do século XVIII, co obxectivo de
mantelos na ignorancia na que vivían, privándoos, precisam ente, do acceso á cultura
inglesa.
En conclusión, para Mitchel, son as consideracións políticas as que determ inan a
pertenza á nacionalidade irlandesa –e, por oposición, á inglesa en Irlanda. No plano dos
principios, nin a cultura gaélica nin a relixión cató lica constitúen en por si, para el,
criterios de inclusión definitorios. Sen embargo, na práctica, a consideración do
pequeno campesiñado como representación esencial da nación acaba por converter os
trazos que se corresponden co retrato dese grupo social –en realid ade, da maioría dos
habitantes do país– nos sinais identitarios nacionais. A pesar das súas protestas sobr e a
falta de significación identitaria do factor relixioso e da ausencia d e referencias ó
elemento cultural gaélico no seu discurso histórico e político, a identificación do
campesiño co irlandés que se desprende do seu escrito co ntribuíu, de feito, a reforzar a
tendencia, xa iniciada, cando menos, nos tempos da loita pola Emancipación, a
considerar a irlandesa como unha nación católica. A consecuencia complementaria
sería, claro está, a de confirmar tamén a exclus ión –acompañada adem ais, en boa parte
dos casos, dunha autoexclusión voluntaria– da minoría protestante da nacionalidade
irlandesa. Identificados pola súa relixión e a súa ascendencia com o membros da nación
166 Sobre a progresiva incorporación de Swift á galerí a de heroes do nacionalism o no século XIX, como
un dos precurs ores da loita pola liberación de Irlanda, dest acando a súa identida de irlandesa por riba da
súa condición de alta xerarquía na protestante Ig rexa de Irlanda e da súa lealdade á Coroa, ver Robert
Mahony , Jonathan Swift. Th e Irish Identity, Yale University Press, New Haven & London 1995 ,
especialmente, para o período que nos ocupa, o cap. 5, “A Nationalist Ancestor, 1840-1870”, pp. 89-113.

115
inglesa ou británica, os protestantes deberon satisfacer un requisito político engadido
que lles outorgase a condición de irlandeses. O prezo sería a súa conversión ó
nacionalismo. O propio Mitchel foi un bo exemplo.
3. A funcionalidade política
Parece evidente que o obxectivo de Mitchel ó com poñer a súa interpretación histórica
non era promover un mellor coñecem ento do pasado, senón dispoñer dunha versión
axeitada deste que lle permitise utilizalo co mo ferramenta no com bate político no que se
atopaba completamente com prometido. O seu relato histórico estaba concibido, polo
tanto, para desempeñar certas funcións que pensaba que poderían contribuír á
propagación das súas ideas na sociedade irlandesa con temporánea, en xeral, e á defensa
das súas propostas de actuación revolucionaria fronte a outras opcións máis moderadas
dentro do campo nacionalista, en particular.
O producto final da mirada do autor cara ó pasado non foi, por tanto, o froito
dunha consideración histórica de acontecementos pretéritos recom pilados cun espírito
libre de prexuízos, tal como se fose un estudioso que, sen ánim o partidario ningún,
pretendese limitarse a facer a crónica asép tica dos sucesos obxectivamente máis
relevantes. Aínda que u nha actitude así fose posible, non é este o caso. Mitchel confesa
de modo patente as súas conviccións nacionalistas e asume sen vacilación as terribles
consecuencias que a fidelidade a elas lle ocasionara. Desta angustiosa realidade persoal
e do seu desexo de explicala –á sociedade e a el mesmo–, encadrándoa nunha dimensión
nacional máis ampla e determ inante, naceu, com o fai constar na xustificación das
páxinas que preceden ó seu diario, a decisión de acudir á historia das relacións en tre o
seu país e Inglaterra, onde localizaba a enteira cau sa dos seus males.
En conformidade coa inspiración ideolóxica nacionalista e cos obxectivos
políticos que marcaron o achegamento de Joh n Mitchel ós tres últim os séculos da
historia de Irlanda no Jail Journal, o relato que elaborou cos m ateriais seleccionados
con tal perspectiva satisfixo unha serie de funcións que reforzaban, xustamente, aqueles
presupostos desde os que era formulado. A funcionalidade política da súa
representación histórica concretouse nun conxunto de principios que debían
cumprimentar as prem entes demandas que urxía a súa caracterización do presente. O
texto de Mitchel ofreceu, en consecuencia, unha fundamentación para a supervivencia e
o desenvolvemento da doutrina do nacionalism o irlandés extraordinariam ente útil
naqueles momentos dram áticos para o país. Cabe sintetizar esa contribución n os
seguintes puntos:
a. A racionalización do presente. Xa se comentou que o relato da historia do
noso autor explica o presente, poñendo de manifesto as raíces políticas dos m ales do
país e atribuíndo a miseria e a fame que o devastaban ós efectos planeados dunha
política gobernamental que cualifica com o de exterminio. Ó facelo, introduce criterios
de racionalidade na análise da situación do país e perm ite crear os instrumentos de
combate político que f agan posible a superación do estado de agonía da nación. A
aceptación de ser a traxedia actual un caos de orixe incomprensible ou un designio da
fatalidade só podía suscitar reaccións milenaristas, froito da desesperación e ineficaces,
en canto carecerían dun proxecto po lítico, ou conducir á m áis pura resignación ante o
inevitable. Mitchel, pola contra, expón as causas, fai o diagnóstico e propón o remedio.
Politicamente, polo tan to, o escrito de Mitchel cumpre a función de racionalizar
o presente, de facer comprensible o que, á primeira vista, parecía inexplicable, a gran
traxedia na que se afundían a nación e o propio autor. Tanto na dimensión nacional
coma na persoal, o relato xustifica o sacrific io, dá sentido ás penalidades, explica a súa
orixe, alenta a esperanza para o futuro e ofrece unha recompensa polo padecemento,

116
espertando ilusión por un proxecto, por mo i distante que parecese a súa consecución. En
suma, confírelle un sentido ós sufrimentos do presente.
Ó enmarcalo nun proxecto de opresión colonial de antiga aplicación, a historia
permite, para Mitchel, dar conta do presente dun modo lóxico. Racionaliza unha
realidade terrible que tendía a ser xustificad a en termos fatalistas –d e modo interesado,
no caso dos ingleses, ou de resignación, para a maioría dos irlandeses–, poñendo as
causas no destino, na Providencia ou no sino ineludible dun pobo incapaz de progresar
sen unha intervención externa modernizadora, civilizadora.
b. A reafirmación da supervivencia da nación. Nuns m omentos en que cabería
dubidar da continuidade da propia existencia da nación, a obra de Mitchel veu insistir na
súa natureza imperecedoira. Por medio da historia amosa que xa no utras ocasións
atravesara situacións de dificultade extrema e que sem pre soubera rexurdir con forza
suficiente para reafirmar os seus dereitos e m anter a loita contra os seus opresores. O
exemplo do pasado, tal com o o expón o autor, permite albiscar unha realidade nacional
máis fonda que o panorama desolador que apar ece á primeira vista. A nación segue viva
e, identificado o inimigo secular que a oprime, pode loitar pola súa liberación.
c. A lexitimación moral da violencia liberadora. A lectura do pasado que ofrecía
Mitchel veu reforzar as súas posic ións insurreccionais fronte a outros nacionalistas
partidarios da utilización exclusiva de métodos pacíficos na defensa das súas ideas ou
favorables ó adiamento das apelacións revolucionarias a un futuro de condicións máis
propicias para o seu éxito. A historia, na interpretación que escribiu Mitchel, obriga a
concluír, de maneira racional, que a política de confrontac ión total resulta ser a ú nica
vía posible de acción para recuperar os dereitos de Irlanda e arrin carlle o seu dominio a
Inglaterra. Calquera outro modo de actuación, despréndese do seu relato, é ineficaz,
contraproducente e mesmo moralmente inxustif icado, á luz dos catastróficos resultados
de tales políticas conciliadoras desde os tempos de Daniel O’Connell. De m aneira que,
tanto racional coma eticam ente, a historia debe levar ós irlandeses do presente a
organizarse contra o Estado británico e a combatelo por todos os medios. A principal
deducción política que cabe extraer da contemplación do pasado, aduce Mitchel, é a da
necesidade de recorrer á vio lencia revolucionaria. A lo ita contra os opresores é
moralmente obrigada, sen deterse ante o sacrificio persoal e m esmo cando non houbese
esperanzas de acadar o triunfo de inm ediato. A resistencia é a proba da vitalidade da
nación e debe ser mantid a a calquera prezo.
d. Un modelo para o futuro. A contemplación do pasado permite ofrecer ós
irlandeses un proxecto de acción que rem ate nun estado futuro de liberdade, condición
imprescindible da ansiada prosperidade. O pasado perm ite contemplar ese modelo para
o porvir cunha dobre perspectiva. Por unha parte, a historia de Mitchel presenta o
proxecto que Irlanda precisa como exem plo negativo. Neste senso, a repetición e
perpetuación do pasado vén ser, xustamente, o que a nación debe rexeitar con toda a súa
forza; a liberación esixe, sen dúbida ningunha, a ruptura co pasado. Pero tamén, por
outra banda, se pode atopar no relato históric o a ensinanza en forma positiva. A lección
da historia aprende, ante todo, que a vontade de resistencia da nación é invencible. Pero
ademais, ofrece as probas de que a decisión de esixir pola forza a satisfacción dos seus
dereitos é a única que pode traer a liberdade. A este respecto, con todas as súas
deficiencias e limitacións, Mitchel presenta o período de independencia lexislativa de
1782-1800, lograda pola presión armada dos Voluntarios, como o tempo de m aior
progreso da era moderna. Vén dicir así que a prosperidade da nación depende da
consecución da súa liberdade e que esta soamente é posible polo esforzo revolucionario
contra os opresores. No século XVIII Irlanda com petía con vantaxe no ám bito
económico con Gran Bretaña, sostén. Agora, esta era a nación máis poderosa e rica do

117
planeta. A historia amosa que, en condicións de liberdade, removidas as trabas da
dominación colonial, ese podería ser o futuro de Irlanda. Por baixo da súa faciana máis
negativa, aquela historia de sufrimento ensinaba tam én o camiño para atopar a saída e
amosaba as prim icias da felicidade.
Conclusión
A obra de Mitchel supuxo un chanzo máis na configuración dun modelo historiográfico
de inspiración nacionalista que se iría consolidando, en camiño parello ó espallamento
da ideoloxía na que asentaba, nas décadas finais do século XIX e nas primeiras do XX.
A contribución do autor a este respecto resultou ser fundamental, á vista da enorm e
popularidade que acadaría nese tempo o seu diario de prisión na enteira sociedade
irlandesa. Pode dicirse desta visión sobre o pasado que se, por unha parte, afondou na
liña emprendida polos escritores da Young Ireland, com pletando o guión histórico que
eles esbozaran, sen embargo, por outra banda, a obra de Mitchel presenta matices
abondo significativos respecto daquela, como, por demais, cabía esperar despois de
expoñer as diferencias políticas que o separaban dos que un tempo foran os seus
compañeiros de grupo no m ovemento nacionalista.
Certamente, o relato histórico de Mitchel confirma moitos dos supostos que xa
se viu que constituían os trazos básicos das concepcións da Young Ireland sobre o
pasado da nación. Están presentes nel a caracterización de Inglaterra como a opresora
secular, a resistencia que os irlandeses nunca deixaron de opoñerlles ós intrusos, o
espírito de sacrificio co que os combateron e, en xeral, aquela representación da historia
das relacións entre Irlanda e Inglaterra como a crónica dun enfrontam ento entre dous
suxeitos absolutamente contrapostos en todas as ordes, incluíndo a dimensión m oral.
Aprécianse, en cam bio, variacións relativ as entre as dúas obras, insuficientes,
desde logo, para quebrar a unidade á que, en último termo, as reduce a convicción
ideolóxica nacionalista que comparten, pero dunha entidade abonda com o para merecer
unha consideración máis detallada, por canto anuncian tendencias que, co paso do
tempo, se corresponderían tam én coa variedade de posicións que convivirían no campo
nacionalista, segundo diferencias tanto respecto da fundamentación étnica ou política da
nación coma dos métodos que cumpría utiliz ar para satisfacer as súas demandas.
Trátase, en primeiro lugar, da definición dos criterios de pertenza á nación, do papel que
se lles asigna á relixión católica e á cultu ra gaélica na determinación da identidade
irlandesa, e mais, en segundo termo, da opción entre a vía constitucional e a
revolucionaria como formas apropiadas da acción política.
Tanto os escritos dos Young Irelanders coma o de Mitchel optan por considerar
a poboación católica do país como o núcleo cen tral da nación irlandesa. Por moito que
todos eles insistisen –e os primeiros de m odo explícito– en non contemplar a adscrición
relixiosa como factor da nacionalidade e rexe itar o sectarismo confesional, xa se viu
cómo aquela identificación, dunha ou doutra forma, vén ser o resultado do seu
percorrido polo pasado, en canto en Irlanda a fe fora asociada a unha determinada orixe,
nativa ou estranxeira, a partir da ruptur a do cristianismo no século XVI. En último
termo, aínda sendo boa parte deles de conf esión protestante, todos estes autores
contribuíron á consolidación da idea de que Irlanda era unha nación católica.
Con todo, o elemento da confesionalidade relixiosa recibe en Mitchel unha
consideración puramente política que non aparece tan claramente m anifesta nos textos
da Young Ireland. Os irlandeses de Mitchel son, en principio, os católicos unicamente
en canto estes coinciden co sector da poboación oprimido polos dom inadores ingleses,
para os cales a relixión tan só fora un recurso m áis na estratexia utilizada para levar a
cabo os seus planos de conquista da illa. En realidade, o factor relixioso desempeña un

[Document text truncated for crawler view.]