Análise do autoconcepto, do perfil psicolóxico e ansióxeno en xogadores de balonmán

Lucía de la Torre Pousada Análise do autoconcepto, do perfil psicolóxico e ansióxeno en xogadores de balonmán Facultade de Psicoloxía Grao en Psicoloxía Ano 2024 Traballo de Fin de Grao presentado na Facultade de Psicoloxía da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do Grao en Psicoloxía Traballo de fin de grao Modalidade 2 “Proxecto de investigación empírica e/ou desenvolvemento dun estudo piloto” Autor/a do TFG Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 2 Índice Índice ................................................................................................................................ 2 Resumo ............................................................................................................................. 3 Resumen ........................................................................................................................... 4 Abstract ............................................................................................................................ 5 Introdución ...................................................................................................................... 6 Autoconcepto ............................................................................................................ 7 Habilidades psicolóxicas /perfil psicolóxico ............................................................. 9 Ansiedade deportiva ............................................................................................... 13 Método ........................................................................................................................... 17 Resultados ...................................................................................................................... 21 1 Estatísticos descritivos .......................................................................................... 21 2 Análise dos perfís .................................................................................................. 22 3 Variacións nos perfís segundo as variables consideradas ..................................... 24 4 Estudo das relacións entre os diferentes compoñentes dos perfís......................... 35 Discusión ........................................................................................................................ 37 Conclusións .................................................................................................................... 42 Referencias bibliográficas ............................................................................................ 44 Índice de figuras ............................................................................................................ 54 Índice de táboas ............................................................................................................. 55 Anexos ............................................................................................................................ 56 Anexo I ..................................................................................................................... 56 Anexo II .................................................................................................................... 58 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 3 Resumo O balonmán é un deporte moi dinámico con constantes accións que causan incertezas, require de unha gran axilidade e habilidade de pensamento técnico-táctico, polo que exixe aos xogadores posuír un idóneo desenvolvemento psicolóxico. No presente estudo tratamos de establecer o perfil psicolóxico, o autoconcepto, os niveis de ansiedade e a autoconfianza dunha mostra de xogadores de balonmán (N=121), buscando se existen relacións entre estes e explorando as diferenzas que poidan xurdir en función dunha serie de variables sociodeportivas (xénero, éxito deportivo, experiencia e posto táctico). A información foi recollida de forma online a través da plataforma Microsoft Forms, na que se fixeron diversas preguntas sociodeportivas e na que se aplicaron os cuestionario de Test of Performance Strategies 3 (TOPS-3), o Inventario de Ansiedade Competitiva (CSAI-2R) e o Cuestionario de Autoconcepto Físico (CAF). Os resultados obtidos indican que o perfil psicolóxico dos balonmanistas caracterízase por unha alta competencia en Automaticidade, Establecemento de obxectivos, Activación e Control atencional, xunto con altos niveis de Ansiedade cognitiva, unha firme Autoconfianza e elevadas puntuacións en Habilidade física, en Condición física e en Autoconcepto xeral. Atopáronse diferenzas nos perfís en función do xénero, do éxito deportivo, dos anos de experiencia e do posto táctico. Tamén se atoparon relacións significativas entre as habilidades avaliadas polos tres cuestionarios. Palabras chave: Balonmán, autoconcepto, habilidades psicolóxicas, ansiedade, autoconfianza. Número de palabras do traballo: 7544 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 4 Resumen El balonmano es un deporte muy dinámico con constantes acciones que causan incertidumbre, requiere de una gran agilidad y habilidad de pensamiento técnico-táctico, por lo que exige a los jugadores poseer un idóneo desarrollo psicológico. En el presente estudio tratamos de establecer el perfil psicológico, el autoconcepto, los niveles de ansiedad y la autoconfianza de una muestra de jugadores de balonmano (N=121), buscando si existen relaciones entre estos y explorando las diferencias que puedan surgir en función de una serie de variables sociodeportivas (género, éxito deportivo, experiencia y puesto táctico). La información fue recogida de forma online a través de la plataforma Microsoft Forms, en la que se hicieron diversas preguntas sociodeportivas y en la que se aplicaron los cuestionario de Test of Performance Strategies 3 (TOPS-3), el Inventario de Ansiedad Competitiva (CSAI-2R) y el Cuestionario de Autoconcepto Físico (CAF). Los resultados obtenidos indican que el perfil psicológico de los balonmanistas se caracteriza por una alta competencia en Automaticidad, Establecimiento de objetivos, Activación y Control atencional, junto con altos niveles de Ansiedad cognitiva, una firme Autoconfianza y elevadas puntuaciones en Habilidad física, en Condición física y en Autoconcepto general. Se encontraron diferencias en los perfiles en función del género, del éxito deportivo, de los años de experiencia y del puesto táctico. También se encontraron relaciones significativas entre las habilidades evaluadas por los tres cuestionarios. Palabras clave: Balonmano, autoconcepto, habilidades psicológica, ansiedad, autoconfianza. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 5 Abstract Handball is a very dynamic sport with constant actions that cause uncertainty, it requires great agility and technical-tactical thinking skills, so it requires players to have a suitable psychological development. In the present study we tried to establish the psychological profile, self-concept, anxiety levels and self-confidence of a sample of handball players (N=121), looking for relationships between them and exploring the differences that may arise according to a series of socio-sporting variables (gender, sporting success, experience and tactical position). The information was collected online through the Microsoft Forms platform, in which various socio-sporting questions were asked and in which the Test of Performance Strategies 3 (TOPS-3), the Competitive Anxiety Inventory (CSAI-2R) and the Physical Self-Concept Questionnaire (CAF) questionnaires were applied. The results obtained indicate that the psychological profile of the handball players is characterised by high competence in Automaticity, Goal Setting, Activation and Atentional Control, together with high levels of Cognitive Anxiety, strong Self-Confidence and high scores in Physical Ability, Physical Fitness and General Self-Concept. Differences were found in the profiles according to gender, sporting success, years of experience and tactical position. Significant relationships were also found between the skills assessed by the three questionnaires. Keywords: Handball, self-concept, psychological skills, anxiety, self-confidence. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 6 Introdución Os inicios da Psicoloxía do Deporte datan das últimas décadas do s. XIX coa aparición de experimentos con deportistas como o de Triplett (1898) e Fitz (1895). Pero non é ata case un século mais tarde, cando Martens (1987) fala da necesidade de dividir a Psicoloxía do Deporte en dúas ramas diferenciadas: a investigativa e a aplicada. A investigación oriéntase cara dúas liñas principais: a busca de en que modo os factores psicolóxicos afectan ao rendemento físico dos individuos e a comprensión de en que forma a participación no deporte afecta ao desenvolvemento do benestar físico (Weinberg & Gould, 2010). O traballo recollido no presente TFG estará enmarcado na primeira liña, pois desenvolverase no ámbito do deporte de competición, cuxo principal obxectivo é conseguir o maior rendemento posible dos xogadores mediante un maior coñecemento do ámbito no que nos movemos. O estudo dos factores que incrementan o rendemento no deporte é unha constante nos traballos de investigación das últimas décadas (Kristjánsdóttir et al., 2018; Lorenzo & Sampaio, 2005; Massuça et al., 2014; Saavedra et al., 2018). Esta busca debe realizarse sempre de forma multidisciplinar, o psicolóxico é un compoñente mais que debe interactuar cos compoñentes físico, técnico e táctico de forma apropiada (Massuça et al., 2014). No estudo empírico que presentamos centrarémonos nunha serie de características psicolóxicas (autoconcepto, habilidades psicolóxicas, ansiedade precompetitiva e autoconfianza) coa finalidade de explorar as relacións que se establecen con variables Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 7 sociodeportivas (xénero, éxito deportivo 1 , experiencia e/ou posición táctica), considerando unha única modalidade deportiva, o balonmán. O balonmán é un deporte moi dinámico, que require de unha gran axilidade e habilidade de pensamento técnico-táctico, polo que exixe aos xogadores posuír un bo desenvolvemento psicolóxico. Durante a acción de este deporte de contacto a incerteza é constante e a execución dos movementos debe ser moi rápida, polo que os xogadores precisan de un bo perfil psicolóxico, unha boa regulación da ansiedade e confianza nas propias habilidades. Na actualidade, a maioría de estudos sobre o balonmán poñen o seu foco de interese en dúas temáticas principais: a mellora do rendemento e a prevención e rehabilitación de lesións (Ibáñez et al., 2020). Os estudos sobre psicoloxía deportiva aplicada ao balonmán non é moi numerosa, pois trátase de un deporte que existe dende fai menos de 70 anos. Aínda así existen algúns estudos que xa evidencian a capacidade da psicoloxía para incrementar o rendemento nos practicantes de este deporte (Martínez, 1998). Autoconcepto A pesar de existir diversas definicións e concepcións sobre o autoconcepto, a de Woolfolk (2010) resulta moi interesante, pois o define como un conxunto organizado de percepcións, sentimentos e crenzas que o individuo ten de si mesmo e que se constrúe e desenvolve a través das súas experiencias e relacións cos demais. Shavelson et al. (1976) revolucionaron a concepción do autoconcepto cando introduciron unha nova teoría con un enfoque multidimensional segundo a cal o autoconcepto global constrúese por un conxunto de percepcións parciais dun mesmo, sendo estas canto mais particulares mais facilmente modificables. Deste xeito, dentro do autoconcepto xeral, intégranse o autoconcepto académico e o non-académico, á súa vez, o autoconcepto académico integra o autoconcepto social, o emocional e o físico. Este último, o autoconcepto físico tamén é de natureza multidimensional. As dimensións que o compoñen seguen a ser un motivo de discusión ata o día de hoxe, pero as que resultan 1 Entendido como xogar a nivel nacional. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 8 indiscutibles na súa inclusión son a habilidade física e a aparencia física (Cazalla & Molero, 2013). O autoconcepto físico ten unha estreita relación cos estilos de vida saudables (realizar deporte), pois as persoas están motivadas a actuar en áreas nas que experimentan sentimentos positivos de competencia e estima (Rodríguez et al., 2006). Polo que sería esperado que as persoas que teñen éxito deportivo ou simplemente practican deporte posúan un bo autoconcepto físico, tal e como se demostra en diversas investigacións (Moreno et al., 2008; Rodríguez et al., 2006). Isto tamén se relaciona coa experiencia, canto mais se practique un deporte mais influirá este no propio autoconcepto. Para explorar o autoconcepto físico dos deportistas existen diversos instrumentos de medida, o de maior relevancia nos últimos anos é o Physical Self-Perception Profile (PSPP; Marsh, 1997). Partindo das diversas versións existentes do cuestionario PSPP, realízanse sucesivas adaptacións ao castelán ata obter o Cuestionario de Autoconcepto Físico (CAF; Goñi et. al., 2006), que analiza os compoñentes do autoconcepto físico recollidos na táboa 1. Táboa 1 Compoñentes do Autoconcepto Físico incluídas no CAF • Habilidade Física (H): percepción das calidades e habilidades para a práctica dos deportes; capacidades de aprender deportes; seguridade persoal e predisposición ante os deportes. • Condición Física (C): condición e forma física; resistencia e enerxía física; confianza no estado físico. • Atractivo Físico (A): percepción da aparencia física propia; seguridade e satisfacción pola imaxe propia. • Forza (F): verse e/ou sentirse forte, con capacidade para levantar peso, con seguridade ante exercicios que exixen forza e predisposición a realizar ditos exercicios. • Autoconcepto Físico Xeral (AFG): opinión e sensacións positivas no físico. • Autoconcepto Xeral (AG): grao de satisfacción con un mesmo e coa vida en xeral. O autoconcepto xeral é un sumatorio dos autoconceptos de diversos dominio, polo que pódense obter puntuacións elevadas en todas as subescalas do CAF menos na do Autoconcepto Xeral, pois pode posuír baixas puntuacións noutros dominios do autoconcepto e facer contrabalanceo (Aróstegi et al., 2013). Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 9 En referencia ás diferenzas de xénero, diversos estudos evidenciaron que as mulleres posúen peor autoconcepto físico que os homes (Rodríguez et al., 2006), pois presentan unha maior preocupación polo propio corpo e imaxe (Ginis et al., 2012) . As causas segundo Hagger et al., (1998) son a maior influencia dos factores de imaxe corporal sobre a autoestima das mulleres e, segundo Woolfolk (2010) poderían ser os estereotipos e prexuízos sexuais os que causaran estas diferenzas. Por outro lado, considerando que a relación entre as dimensións do autoconcepto físico vénse moduladas pola práctica deportiva (Moreno et al., 2008), e dado que esta é exercida en menor cantidade polas mulleres, isto tamén podería explicar dito fenómeno. Ademais, as mulleres parecen vincular mais o atractivo físico co conxunto do autoconcepto xeral (outorgándolle un maior peso), mentres que os homes baséanse mais en aspectos relacionados coa forza ou o ego persoal (Asci et al., 1999). No referido á posición táctica non se atopou ningún estudo que relacione o autoconcepto segundo a posición dos xogadores de balonmán. Cabería esperar que debido a que a maioría do xogo pasa por mans das primeiras liñas e habitúan a ser os xogadores mais altos e áxiles (os pivotes tamén habitúan a ser moi altos pero mais pesados), estes tivesen puntuacións mais altas no autoconcepto físico que os extremos ou o pivote (segundas liñas). Habilidades psicolóxicas /perfil psicolóxico Cando falamos dun perfil psicolóxico óptimo, referímonos a unha serie de habilidades psicolóxicas específicas que diferencian a deportistas de elite, dos que non chegan a ese nivel a pesares de ter condicións físicas similares (Tomé-Lourido, 2018). A investigación sobre o papel que teñen ditas habilidades xorde na década dos 70 con traballos como o de Mahoney & Avener (1977), nos que se puxeron de manifesto a relevancia de algunhas características como as autoverbalizacións ou a función de xerar imaxes positivas previas aos partidos. Coa finalidade de atopar unha relación entre variables psicolóxicas e éxito deportivo, realizáronse numerosas investigacións comparando a experiencia vivida nas Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 16 ansiedade mais altos que noutras posicións, isto se debe a que é a precisión no lanzamento, o mais vistoso do seu xogo, e o mais sinxelo de errar. Por outro lado, os pivotes ao tender a ser xogadores grandes con unha habilidade facilitadora cara os demais ou finalizadora diante do porteiro, tenden a ter uns niveis de autoconfianza mais elevados. En resumo, os obxectivos de este Traballo de Fin de Grao consisten en: 1. Establecer o autoconcepto físico o perfil psicolóxico e os niveis de ansiedade e autoconfianza que caracteriza ós xogadores de balonmán. 2. Explorar se existen variacións segundo o xénero, o éxito deportivo (xogar en ligas nacionais), a experiencia deportiva e a posición táctica nos anteriores construtos. 3. Pescudar se existe relación entre os diferentes compoñentes dos devanditos construtos. Tendo en conta a evidencia empírica recollida nos apartados previos, as hipóteses que se plantexan son: 1. O autoconcepto físico, o perfil psicolóxico e o ansióxeno de xogadores e xogadoras de balonmán será diferente, presentando os homes menores niveis de ansiedade, mellor autoconcepto físico e un perfil psicolóxico máis acusado. 2. Os deportistas que posúen un maior éxito deportivo xogando ao balonmán presentarán un mellor autoconcepto físico, un mellor perfil psicolóxico e mais autoconfianza e unha mellor optimización da ansiedade. 3. Os xogadores que levan mais anos practicando balonmán presentarán un mellor autoconcepto físico, un perfil psicolóxico mais optimizado e terán un nivel maior de autoconfianza e menor de ansiedade. 4. Existirán diferenzas entre as diferentes posición tácticas dos xogadores de balonmán en canto ao autoconcepto físico, as habilidades psicolóxicas empregadas, aos niveis de ansiedade e autoconfianza. 5. Existe unha relación entre os diferentes construtos analizados. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 17 Método 1 Participantes A mostra inicial de participantes foi de 124 deportistas. Tras eliminar aqueles que presentaron moitas respostas missing e os que non cumprían cos criterios de inclusión 4 , a mostra quedou conformada finalmente por 121 xogadores de balonmán federado, dos cales 68 considerábanse mulleres (56%), o 51 homes (42%) e 2 non se clasificaban en ningunha das anteriores (2%). As idades da mostra están comprendidas entre os 18 e os 48 anos, con unha media de 22,80 anos (D.T.= 5,28). Nas mulleres a media de idade é de 21,62 anos (D.T.= 3,51) e 24,45 en homes (D.T.=6,75). A idade mais frecuente son os 20 anos. A mostra foi recollida ata finais de xaneiro, polo que os participantes mais xoves serán aqueles xogadores xuvenís que cumprisen a maioría de idade nese mes. Os demais participantes pertencerán ás categorías sénior ou veteranos. As ligas dos/das participantes e as correspondencias entre competicións femininas e masculinas recóllense na Táboa 4. De esta mostra 70 xogadores participaban na liga territorial e 51 na liga nacional. 4 Os criterios de inclusión utilizados foron xogar na actualidade ao balonmán e ser maiores de 18 anos. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 18 Táboa 4 Ligas ás que pertencen os participantes da mostra Xuvenil masculino Xuvenil feminino Liga Ouro tn Liga Pratat Liga Ouro tn Liga Prata t Senior maculino Senior feminino Liga ASOBAL n ; LNH Division 1 nf División de Honra Prata n Primeira Nacional n División 1ª Autonómica t División 2ª Autonómica t Liga Iberdrola n División de Honra oro n División de Honra Prata n División 1ª Autonómica t División 2ª Autonómica t Veterano masculino Veteranos feminino Torneos Torneos n Trátase de unha liga nacional; t liga territorial; nf liga nacional francesa; tn a primeira fase é territorial pero se pasan poden competir a nivel nacional. Respecto á posición táctica dos participantes, un 28% (34 deportistas) xogan de lateral, un 23% (28 deportistas) de extremo, un 16% (19 deportistas) de central, un 12% (15 deportistas) de porteiro/a e un 21% (25 deportistas) de pivote. 2 Materiais e Procedemento Para recoller a información dos participantes empregouse a ferramenta Forms de Microsoft na que se incluíron un bloque de preguntas sociodeportivas e os ítems de tres cuestionarios: o Cuestionario de Autoconcepto Físico (CAF), o Test of Performance Strategies-3 (TOPS-3) e o Inventario de Ansiedade Competitiva (CSAI-2R), todos eles adaptados ao noso país. O CAF consta de 36 ítems agrupados en seis factores (ver táboa 1) e os participantes deben valorar o seu nivel de acordo con unha serie de afirmacións a través dunha escala tipo Likert que abarca dende (1) “Falso”, (2) “Case sempre falso”, (3) “Ás veces verdadeiro/falso”, (4) “Case sempre verdadeiro” e (5) “Verdadeiro”. No proceso de validación do instrumento todas as subescalas obtiveron valores de consistencia interna superiores a 0.70 (Goñi et al., 2003). O TOPS-3 consta de 36 ítems agrupados en 9 factores (ver táboa 2) e os participantes deben valorar a frecuencia coa que realizan unha serie de accións e condutas mediante unha escala tipo Likert que vai dende (1) ”Casi nunca”, (2) “Pocas veces”, (3) “Algunas veces”, (4) “A menudo” e (5) “Casi siempre”. A fiabilidade da versión adaptada Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 19 do cuestionario foi de 0,867 (fiabilidade composta global), sendo superior ao 0,70 en todos os factores de maneira individual (Tomé-Lourido-Lourido et al., 2018). Por último, o CSAI-2R consta de 16 ítems en forma de frases empregadas por deportistas para describir as súas sensacións de ansiedade antes de competir, os participantes deberían mostrar o grao de identificación coas frases. As opcións de resposta son: “nada”, “algo”, “bastante” e “mucho”. Os ítems agrúpanse entorno a tres factores (ver táboa 3) e a consistencia interna obtida no proceso de validación presenta todos os valores de α de Cronbach superiores ao 0,7 nas subescalas (Andrade et al., 2007). Respecto ao procedemento de recollida de datos, realizouse unha enquisa online que foi difundida mediante a técnica de mostraxe “bóla de neve” entre diferentes equipos de balonmán, tamén foi difundido en redes sociais. Os participantes tiveron acceso á enquisa durante 50 días, tras recollerse un número considerable para poder realizar o estudo depurouse a mostra, codificáronse os datos e, por último, realizáronse as análises pertinentes. Para levar a cabo esta recollida de información tívose en conta en todo momento a normativa española vixente á protección de datos, así como as recomendación do Comité de Bioética de Investigación da Universidade de Santiago de Compostela 5 . 3 Análise Para levar a cabo este estudo, tendo en conta os seus obxectivos e as características de este, optouse por empregar un deseño ex post-facto prospectivo de grupo único. Os datos obtidos foron analizados empregando o programa Statitical Package for Social Sciences (SPSS), versión 28.0.1. No estudo, as puntuacións obtidas nos cuestionarios anteriormente mencionados (CAF, TOPS-3, CSAI-2R) foron empregadas como criterios, 5 https://imaisd.usc.es/seccion.asp?i=es&s=-2-26-229 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 20 mentres que os preditores foron: o xénero, experiencia deportiva, a categoría de xogo e a posición táctica. En primeiro lugar, comprobouse a consistencia interna que tiveron os cuestionarios 6 ; o seguinte paso foi realizar os análises descritivos de todas as variables implicadas no estudo; de seguido, para explorar as diferenzas nos construtos en función das variables de interese (xénero, posición táctica, experiencia deportiva, éxito deportivo) aplicáronse probas de comparación de medias (probas t de Student para mostras independentes); por último, realizouse un análise correlacional (correlaciones bivariadas de Pearson) entre as diferentes subescalas dos cuestionarios empregados. 6 Os resultados obtidos no análise de fiabilidade das tres escalas preséntase no Anexo I. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 21 Resultados 1 Estatísticos descritivos Os resultados obtidos no análise descritivo inicial recóllense na Táboa 5. Táboa 5 Estatísticos descritivos para as variables incluídas no estudo (N=121) Variable Mínimo Máximo Media (M) Desviación Típica (DT) Habilidade Física (HF) Condición Física (CF) Atractivo Físico (AF) Forza (F) Autoconcepto Físico Xeral (AFG) Autoconcepto Xeral (AG) 1.83 1 1 1 1 1.67 5 5 5 5 5 5 2.71 3.86 3.56 3.22 3.41 3.76 .70 .81 1.05 .89 1.02 .77 Autodiálogo (ST) Control Emocional (EC) Automaticidade (AU) Establecemento de obxectivos (GS) Visualización (IM) Activación (AC) Relaxación (RE) Control atencional (AT) Pensamento negativo (NT) 1 1 1 1 1.25 2 1 1.75 1 5 5 5 5 5 5 5 5 5 2.79 3.44 3.61 3.51 3.27 3.65 1.96 3.93 2.76 .90 1.09 .81 .93 .73 .63 .96 .81 .92 Ansiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza 1 1 1 4 4 4 2.78 2.08 2.71 .75 .70 .77 Durante todo o estudo empregaranse estas abreviaturas do TOPS-3 en inglés, pois na adaptación ao castelán de Tomé-Lourido (2018) estas non foron adaptadas. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 22 2 Análise dos perfís A partir das puntuacións medias obtidas nas diferentes subescalas do CAF, TOPS3 e CSAI-2R (Táboa 5) establecéronse os diferentes perfís para os xogadores de balonmán. 2.1 Autoconcepto físico A partir das puntuacións medias obtidas polos participantes nas diferentes subescalas do CAF (Táboa 5) preséntanse na figura 1 o seu perfil de autoconcepto físico. Como se pode observar, as puntuacións mais altas se obtiveron nas subescalas de Habilidade física e Autoconcepto xeral. Figura 1 Gráfica das puntuacións medias do CAF para a mostra do estudo HF = Habilidade Física; CF = Condición Física; AF = Atractivo Físico; F= Forza; AFG = Autoconcepto Físico Xeral; AG = Autoconcepto Xeral. 2.2 . Perfil psicolóxico Na figura 2 preséntanse os perfíl psicolóxico que caracteriza a mostra de participantes do estudo. No caso dos xogadores de balonmán, as fortalezas que definen o seu perfil psicolóxico concéntranse nas habilidades de Automaticidade, Establecemento de obxectivos, Activación e Control emocional. 0 1 2 3 4 5 HF CF AF F AFG AG Xogadores/as de balonmán Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 23 2.3 . Perfil ansióxeno e autoconfianza Na figura 3 recóllense as puntuacións medias obtidas nas subescalas del CSAI-2R polos participantes do estudo (Táboa 5). Como pode comprobarse, as puntuacións mais altas atopáronse nas subescalas de Ansiedade cognitiva e Autoconfianza. Figura 3 Puntuacións medias en Ansiedade e Autoconfianza para os xogadores de balonmán. 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 Ansiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza 0 1 2 3 4 5 ST EC AU GS IM AC RE AT NT Datos do presente estudo (ST= Autodiálogo; EC= Control Emocional; AU= Automaticidade; GS= Establecemento de obxectivos; IM= Visualización; AC= Activación; RE= Relaxación; AT= Control atencional; NT= Pensamento negativo) Figura 2 Puntuacións medias da mostra no TOPS-3 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 24 3 Variacións nos perfís segundo as variables consideradas 3.1 Xénero Para explorar as diferenzas de xénero en cada un dos perfís estudados, solo se terán en conta os xéneros dicotómicos “home/muller”, pois a cantidade de participantes que marcaron unha opción distinta é moi pequena e non permite a súa inclusión na análise. Os dous grupos quedan conformados por 68 mulleres (M) e 51 homes (H). Na táboa 6 recóllense os estatísticos descritivos para cada unha das escalas analizadas en función desta variable. Táboa 6 A partir das puntuacións medias obtidas nas subescalas do CAF segundo o xénero dos xogadores/as de balonmán establécese o seu perfil de autoconcepto (figura 4). Como se pode ver, as puntuacións obtidas polo grupo de homes supera as obtidas polas mulleres en tódolos compoñentes do perfil. Estatísticos descritivos das diferentes subescalas en función do xénero Escalas Media Desviación Típica Erro Típico M H M H M H Habilidade física Condición física Atractivo físico Forza Autoconcepto físico xeral Autoconcepto xeral 3.85 3.47 2.93 3.40 3.06 3.62 3.93 3.72 3.66 3.61 3.91 4.00 .58 .80 1.05 .84 .96 .75 .77 .73 .90 .91 .85 .71 .07 .09 .12 .10 .11 .09 .10 .10 .12 .12 .11 .10 Autodiálogo Control emocional Automaticidade Establecemento de obxectivos Visualización Activación Relaxación Control Atencional Pensamento negativo 2.84 3.05 3.49 3.65 3.33 3.53 1.89 3.76 3.01 2.74 3.95 3.79 3.36 3.23 3.79 2.02 4.23 2.42 .89 1.06 .82 .86 .67 .62 .91 .83 .86 .94 .95 .77 .99 .79 .64 .99 .62 .91 .10 .12 .10 .10 .08 .07 .11 .10 .10 .13 .13 .10 .13 .11 .09 .13 .08 .12 Ansiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza 3.05 2.30 2.45 2.43 1.79 3.09 .72 .75 .75 .67 .52 .66 .08 .09 .09 .09 .07 .09 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 25 Figura 4 Gráfica do perfil de autoconcepto segundo xénero. HF=Habilidade Física; CF=Condición Física; AF=Atractivo Físico; F=Forza; AF=Autoconcepto Físico Xeral; AG=Autoconcepto Xeral. Os análises de comparación de medias realizados arroxaron diferenzas significativas para os compoñentes de Condición Física [t(117)=-1.76;p≤.040], Atractivo Físico [t117)=-3.94;p<.001], Autoconcepto físico xeral [t(117)=-4.94;p<.001] e Autoconcepto xeral [t(117)=-2.78;p≤.003]. No referido ás habilidades psicolóxicas de homes e mulleres, o perfíl que os caracterizan preséntase na figura 5. Figura 5 Gráfica do perfil psicolóxico en función do xénero. Para comprobar se as diferencias que se observan son significativas, leváronse a cabo unha serie de probas de comparación de medias. Os resultados encontrados 0 1 2 3 4 5 HF CF AF F AFG AG Mulleres Homes 0 1 2 3 4 5 ST EC AU GS IM AC RE AT NT Mulleres Homes (ST= Autodiálogo; EC= Control Emocional; AU= Automaticidade; GS= Establecemento de obxectivos; IM= Visualización; AC= Activación; RE= Relaxación; AT= Control atencional; NT= Pensamento negativo) Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 32 Na figura 12 amósanse as puntuacións medias para cada subescala do CSAI-2R en función da experiencia deportiva dos xogadores. Como se pode comprobar, os xogadores inexpertos puntúan mais alto en ansiedade que os expertos e mais baixo en autoconfianza. Figura 12 Gráfica do perfil ansióxeno e autoconfianza (CSAI-2R) en función da experiencia. Os resultados atopados nas probas de comparación de medias realizadas arroxan diferenzas significativas nas tres subescalas (t(119)=3.56;p<.001 para Ansiedade cognitiva; t(119)=3.69;p<.001 para ansiedade somática; e t(119)=-2.95;p≤.021 para Autoconfianza). 3.4 Posicións tácticas As posicións tácticas no balonmán clasifícanse en 1ª liña e 2ª liña, tal e como se mencionou na introdución. A distribución de estes xogadores represéntase no Anexo II. Na táboa 10 móstranse os estatísticos descritivos das escalas empregas no estudo para esta clasificación (N=53 nos dous grupos). 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 Ansiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza Inexpertos Expertos Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 33 Táboa 10 Na figura 13 represéntanse as puntuacións medias obtidas por cada grupo de xogadores nas distintas subescalas do CAF. Figura 13 Gráfica das puntuacións medias nas subescalas do CAF para as posicións tácticas. HF = Habilidade Física; CF = Condición Física; AF = Atractivo Físico; F= Forza; AFG = Autoconcepto Físico Xeral; AG = Autoconcepto Xeral. Nas probas de comparación de medias aplicadas atopouse que as primeiras liñas obtiveron puntuacións superiores ás segundas liñas nas subescalas de Habilidade física 0 1 2 3 4 5 HF CF AF F AFG AG 1ª liña 2ª liña Estatísticos descritivos das diferentes subescalas en función da posición táctica Escalas Media Desviación Típica Erro Típico 1ª liña 2ª liña 1ª liña 2ª liña 1ª liña 2ª liña Habilidade física Condición física Atractivo físico Forza Autoconcepto físico xeral Autoconcepto xeral 3.95 3.66 3.50 3.49 3.64 3.90 3.70 3.59 2.97 3.39 3.18 3.59 .68 .78 1.01 .96 .90 .72 .73 .75 1.07 .87 1.08 .82 .09 .10 .13 .13 .12 .10 .10 .10 .14 .12 .14 .11 Autodiálogo Control emocional Automaticidade Establecemento obxectivos Visualización Activación Relaxación Control Atencional Pensamento negativo 2.73 3.42 3.63 3.32 3.21 3.66 1.66 3.93 2.73 2.69 3.51 3.60 3.51 3.25 3.62 2.20 3.96 2.85 .85 1.14 .92 .92 .82 .67 .70 .78 1.01 .93 .99 .75 .92 .65 .64 1.11 .74 .85 .11 .15 .12 .12 .11 .09 .09 .10 .13 .12 .13 .10 .12 .09 .08 .15 .10 .11 Ansiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza 2.65 1.99 2.77 2.84 2.14 2.64 .83 .68 .82 .64 .67 .75 .11 .09 .11 .08 .09 .10 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 34 [t(103)=1.76; p≤.040], Atractivo físico [t(103)=2.60; p≤.005], Autoconcepto físico xeral [t(104)=2.35; p≤.010] e Autoconcepto xeral [t(104)=2.05; p≤.021]. Na Figura 14 preséntase o perfil psicolóxico correspondente a os xogadores segundo a posición táctica na que compiten. Nesta ocasión, as fortalezas que compoñen o perfil dos xogadores de 1ª liña concéntranse nas habilidades de Automaticidade, Activación e Control atencional mentres que os de 2ª liña ademais destas inclúen tamén o Control emocional. Figura 14 Puntuacións medias obtidas nas subescalas do TOPS-3 segundo a posición táctica. (ST= Autodiálogo; EC= Control Emocional; AU= Automaticidade; GS= Establecemento de obxectivos; IM= Visualización; AC= Activación; RE= Relaxación; AT= Control atencional; NT= Pensamento negativo) Nas probas de comparación de medias realizadas atopáronse diferenzas significativas solo na habilidade de Relaxación [t(104)=-2.95; p≤.002], na que obtivo puntuacións superiores a 2ª liña sobre a 1ª. Na figura 15 preséntanse os niveis de ansiedade e autoconfianza segundo a posición táctica. Como pode comprobarse, parece que son os xogadores de 2ª liña os que puntúan mais alto en ansiedade e mais baixo en autoconfianza. Sen embargo, ningunha das probas de comparación de medias realizada arroxou efectos significativos. 0 1 2 3 4 5 ST EC AU GS IM AC RE AT NT 1ª liña 2ª liña Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 35 Figura 15 Gráfica do perfil ansióxeno e autoconfianza segundo a posición táctica. 4 Estudo das relacións entre os diferentes compoñentes dos perfís. 4.1 Relacións entre o autoconcepto físico e as habilidades psicolóxicas. Os coeficientes de correlación de Pearson entre as subescalas do CAF e as do TOPS-3 preséntanse na táboa 11. Táboa 11 Coeficientes de correlación entre os compoñentes do Autoconcepto e as Habilidades psicolóxicos Escalas Habilidade física Condición física Atractivo físico Forza Autoconcepto físico xeral Autoconcepto xeral ST EC AU GS IM AC RE AT NT n.s. .23** .38** n.s. n.s. .30** n.s. .34** -.27** .18* .29** .36** n.s. .18* .37** n.s. .27** -.24** .22* .44** .32** n.s. n.s. .30** n.s. .46** -.46** n.s. .23** n.s. n.s. .18* .26** n.s. .22* -.20* ,19* .55** .40** n.s. n.s. .36** n.s. .49** -.51** .22* .53** .43** n.s. n.s. .40** n.s. .62** -.58** (ST= Autodiálogo; EC= Control Emocional; AU= Automaticidade; GS= Establecemento de obxectivos; IM= Visualización; AC= Activación; RE= Relaxación; AT= Control atencional; NT= Pensamento negativo) *A correlación é significativa no nivel 0.05 (bilateral) **A correlación é significativa no nivel 0.01 (bilateral) 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 Asiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza 1ª liña 2ª liña Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 36 4.2 Relacións entre o autoconcepto e os compoñentes de ansiedade e autoconfianza. Na táboa 12 preséntanse os resultados obtidos na análise correlacional entre as subescalas do CAF e as do CSAI-2R. Táboa 12 Coeficientes de correlación entre os compoñentes do Autoconcepto Físico e os de Ansiedade e Autoconfianza.. Escalas Ansiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza Habilidade física Condición física Atractivo físico Forza Autoconcepto físico xeral Autoconcepto xeral -.18* n.s. -.37** n.s. -.46** -.45** -.21* -.19* -.26** n.s. -.37** -.36** .40** .32** .51** .23** .53** .61** *A correlación é significativa no nivel 0.05 **A correlación é significativa no nivel 0.01 **A correlación é significativa no nivel 0.01 4.3 Relacións entre as habilidades psicolóxicas e os compoñentes de ansiedade e autoconfianza. Coa finalidade de explorar as relación que ocorren entre as habilidades psicolóxicas e os niveis de ansiedade e autoconfianza, realizouse un análise correlacional das puntuacións obtidas nos cuestionarios TOPS-3 e CSAI-2R. Os resultados obtidos móstranse na táboa 11. Táboa 13 Coeficientes de correlación entre as subescalas dos cuestionarios TOPS-3 e CSAI-2R Subescalas Ansiedade cognitiva Ansiedade somática Autoconfianza Autodiálogo Control emocional Automaticidade Establecemento de obxectivos Visualización Activación Relaxación Control atencional Pensamento negativo n.s. -.67** -.41** .29** .20* -.38** n.s. -.53** .63** n.s. -.57** -.38** .19* n.s. -.31** n.s. -.52** .43** .27** .62** .57** n.s. n.s. .57** n.s. .56** -.62** *A correlación é significativa no nivel 0.05 **A correlación é significativa no nivel 0.01 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 37 Discusión O obxectivo plantexado neste traballo fin de grao é coñecer o autoconcepto, o perfil psicolóxico e os niveis de ansiedade e autoconfianza que caracterizan a unha mostra de xogadores de balonmán, así como as variacións que poden ocorrer nestes perfís en función do xénero, do éxito deportivo, da experiencia e do posto táctico. Os resultados obtidos, polo xeral, mostran evidencias que ratifican as hipóteses propostas na introdución, segundo as cales son os homes, con ampla experiencia, con éxito deportivo e cuxa posición dentro do xogo é primeira liña (ou porteiro, pero foi excluído da categorización), os que exhiben resultados mais optimizados en todas as variables analizadas. En xeral, os xogadores de balonmán teñen boas puntuacións nas diversas escalas. Coincidindo cos datos do traballo de Tomé-Lourido et al., (2018) en outros deportes, os balonmanistas posúen a capacidade de realizar movementos e accións en competición sen monitorización consciente, fixan metas específicas relacionadas co esforzo a realizar, teñen a capacidade de regular a activación para posuír un estado óptimo e poden regular os pensamentos intrusivos reorientando o foco atencional. Por outra banda, presentan sensacións negativas sobre o propio rendemento e as consecuencias do resultado (puntuacións altas en ansiedade cognitiva), pero tamén dispoñen de unha autoconfianza contundente. O autoconcepto físico é unha dimensión moi relevante nos deportistas, e no caso dos xogadores de balonmán atopouse que perciben as propias calidades e habilidades Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 38 competitivas positivamente, que confían no seu estado físico e que, en xeral, presentan un bo grao de satisfacción con si mesmos e coa vida. En canto as diferenzas de xénero aprécianse en cada un dos construtos estudados. En canto ao perfil psicolóxico dos xogadores, pódese afirmar que os homes son menos vulnerables ás distraccións, automatizan mais os xestos habituais no xogo e teñen unha maior capacidade para regular os niveis de activación e emoción. Ademais, as baixas puntuacións en Control emocional e altas en Pensamento negativo son un indicio da pouca estabilidade das deportistas e é un resultado frecuente na investigación (Barquín, 2005). No referido ao establecemento de obxectivos unha posible explicación é a elevada autoexixencia das mulleres, especialmente no mundo do deporte (Cebrián, 2007). En canto ao perfil psicolóxico dos xogadores, pódese afirmar que estes son menos vulnerables ás distraccións, automatizan mais os xestos habituais no xogo e teñen unha maior capacidade para regular os niveis de activación. Por outro lado, as mulleres presentan puntuacións mais altas en ansiedade e mais baixas en autoconfianza que os homes. Segundo Vealey (1988) a baixa autoconfianza nas mulleres débese a motivos de asignación social do rol, como un menor rendemento motor da mulleres fronte os homes. Ademais, o autoconcepto físico das mulleres tamén é peor (Rodríguez et al., 2006) como o reflexan as puntuacións obtidas no CAF no que os homes puntuaron mais alto que as mulleres. Dous posibles motivos de estes resultados poden ser a maior preocupación da muller pola propia imaxe corporal (Ginis et al., 2006) ou os prexuízos e estereotipos sexuais (Moreno et al., 2008. No referido á experiencia, os resultados obtidos co TOPS-3 coinciden cos atopados por Casimiro et al., (2007), pois os balonmanistas expertos (mais de 10 anos practicando o deporte) obteñen perfís mais optimizados cunhas fortalezas centradas na realización de movementos de forma inconsciente e na regulación de emocións e do foco atencional. Estes resultados son un claro indicio de que, como sinalou Martín (2003), o perfil psicolóxico dos deportistas non é innato, senón que se pode perfeccionar cos anos de práctica deportiva. Por outra banda, e de acordo cos resultados de Hanton et al. (2008), os deportistas expertos mostraron maiores niveis de autoconfianza, máis facilidade para interpretar as síntomas de preocupación e menos niveis somáticos e cognitivos de ansiedade. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 39 Respecto as puntuacións obtidas no CAF, tanto en función do éxito deportivo como da experiencia, están en liña das obtidas por Rodríguez et al. (2006) e pódese afirmar que os xogadores expertos ou que teñen éxito deportivo posúen un mellor autoconcepto físico. Ademais, no caso do éxito deportivo, atopouse que competir en unha categoría a nivel nacional actúa como potenciador das habilidades psicolóxicas, de tal xeito que os xogadores de balonmán con maior éxito mostran maior capacidade para regular as emocións negativas, os niveis de activación e os pensamentos intrusivos durante a práctica deportiva, podendo reorientar o foco atencional aos eventos do xogo. Polo tanto, parece que a maior éxito deportivo, mais optimizadas as habilidades psicolóxicas. En xeral, estes resultados concordan cos atopados en diversos estudos, como o de León-Prados et al. (2011) ou Kristjándóttir et al., (2018), segundo os cales os deportistas exitosos informan de unha maior autoconfianza e niveis baixos de ansiedade. A elevada autoconfianza segundo Vealey et al. (1998) débese a que esta incrementa a partir de execucións técnicas, do nivel de maestría e da demostración das propias habilidades, polo que, cando un deportista acada certo recoñecemento polo seu xogo, o seu nivel de autoconfianza increméntase. En canto aos cambios relacionados coas posicións tácticas no perfíl psicolóxico e nos niveis de ansiedade e autoconfianza, a diferencia das aportacións comentadas na introdución, solo se atopou que as segundas liñas empregan mais a habilidade de Relaxación, o que se podería explicar pola necesidade de gran control no mecanismo de lanzamento, que é no que se basea a maioría do xogo nesta posición. Sen embargo, no que respecta a autoconfianza, os resultados si que permiten aceptar a hipótese plantexada xa que atopouse que as primeiras liñas obtiveron puntuacións superiores ás segundas liñas nos compoñentes de Habilidade física, Atractivo físico, Autoconcepto físico xeral e Autoconcepto xeral. Outro dos obxectivos da investigación era explorar as relacións entre as subescalas dos instrumentos empregados. No caso do perfil psicolóxico e os niveis de ansiedade e autoconfianza, as correlacións encontradas indican que ter elevados niveis de ansiedade impiden regular as emocións negativas asociadas ao sufrimento competitivo, así como realizar un proceso automático (pois sobrepensa todos os posibles resultados de forma negativa), ter un adecuado nivel de activación (estado de alerta demasiado elevado) e de lograr manter o foco de atención nas sinais relevantes do entorno regulando os Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 40 pensamentos intrusivos. Ademais estes niveis de ansiedade elevados conlevan pensamentos negativos e a necesidade de establecer obxectivos específico. A ansiedade cognitiva é aquela que avalía as sensacións negativas antes da competición e permite visualizar as posibles situacións do xogo. No referido á Autoconfianza, canto mais positiva sexa esta mais se empregan as habilidades psicolóxicas. Por outra parte, posuír altos niveis de ansiedade conleva un mal Autoconcepto físico e xeral, mentres que sucede o contrario coa Autoconfianza, que fai que estes autoconceptos avaliados no CAF incrementen as súas puntuacións. Finalmente, parece que posuír un bo autoconcepto físico fai que se incremente o emprego de habilidades psicolóxicas. Limitacións do estudo e liñas futuras O estudo que se presenta posúe unha serie de limitacións que poderían afectar aos resultados obtidos, e por consecuencia á posterior interpretación e conclusións: • Trátase de un estudo exploratoria, polo que os resultados non poden xeneralizarse a todos os xogadores de balonmán, aínda que si poden servir como apoio para os resultados de outros estudos similares. • O deseño empregado (exposfacto prospectivo de grupo único) non permite establecer relacións causais entre os construtos implicados, de xeito que solo poden chegar a establecerse relacións entre eles. • Os cuestionarios empregados requiren respostas con consideracións subxectivas que poidan verse contaminadas polo estado anímico do deportista, o mais recomendable sería optar a obter datos obxectivos empregando estratexias observacionais que permiten recoller o desempeño dos xogadores de balonmán en situacións de xogo. • As variables exploradas no estudo son limitadas e os resultados obtidos refírense unicamente ás consideradas non permitindo xeneralizar os resultados a outras posibles variables de gran importancia como a autoeficacia, a concentración, a motivación... Deberían terse en conta todas estas dimensións en investigacións futuras. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 41 • Os datos obtidos foron recollidos nun formulario online, polo que non se pode asegurar que foran os propios xogadores os que o cubriron. Ademais, as respostas poden estar influenciadas por factores alleos como a desexabilidade social. • Sería interesante seguir facendo investigacións sobre os motivos das diferenzas atopadas en este estudo, como por exemplo o motivo de que as mulleres teñan menores puntuacións que os homes en autoconcepto, autoconfianza e case todas as subescalas do perfil psicolóxico. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 48 Hernández, J. F. (2017). Trabajo fin de Máster, Universitas Miguel Hernández. https://dspace.umh.es/jspui/handle/11000/4353 Ibáñez, A. P., Gil, J. M., & Chenoll, M. P. (2020). Bibliometric study of scientific production on handball. Movimento, 26, 1–20. https://doi.org/10.22456/19828918.101908 Ibarzábal, F. A. (2005). Precompetición y ansiedad en fisioculturistas. Revista de Psicología del Deporte., 14(2), 195-208. https://www.redalyc.org/pdf/2351/235119230002.pdf Jaenes, J. C. (2001). Estado emocional y conducta deportiva: Ansiedad competitiva en corredores de maratón. [Tese doctoral, Universidad de Sevilla]. https://idus.us.es/handle/11441/103916 Kristjánsdóttir, H., Erlingsdóttir, A. V., Sveinsson, G., & Saavedra, J. M. (2018). Psychological skills, mental toughness and anxiety in elite handball players. Personality and Individual Differences, 134, 125–130. https://doi.org/10.1016/j.paid.2018.06.011 León-Prados, J. A., Fuentes, I., & Calvo, Á. (2011). Ansiedad estado y autoconfianza precompetitiva en gimnastas. (Precompetitive anxiety state and self-confidence in gymnasts). RICYDE. Revista Internacional de Ciencias del Deporte, 7(23), 76–91. https://doi.org/10.5232/ricyde2011.02301 Liebert, R. M., & Morris, L. W. (1967). Cognitive and emotional components of test anxiety: A distinction and some initial data. Psychological Reports, 20(3, PT. 1), 975– 978. https://doi.org/10.2466/pr0.1967.20.3.975 Locke, E. A., Shaw, K. N., Saari, L. M., & Latham, G. P. (1981). Goal setting and task performance: 1969–1980. Psychological Bulletin, 90(1), 125–152. https://doi.org/10.1037/0033-2909.90.1.125 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 49 Lorenzo, A., & Sampaio, J. (2005). Reflexiones sobre los factores que pueden condicionar el desarrollo de los deportistas de alto nivel. Apunts Educación Física y Deportes, 80, 63-70. https://www.redalyc.org/pdf/5516/551656966013.pdf Mahl, Á., & Vasconcelos-Raposo, J. (2009). Perfil psicológico de prestação de jogadores profissionais de futebol do Brasil. Revista Portuguesa de Ciéncias do Desporto, 7, 80– 91. https://doi.org/10.5628/rpcd.07.01.80 Mahoney, M. J., & Avener, M. (1977). Psychology of the elite athlete: An exploratory study. Cognitive Therapy and Research, 1(2), 135–141. https://doi.org/10.1007/BF01173634 Marsh, H. W., Hey, J., Roche, L. A., & Perry, C. (1997). Structure of physical self-concept: Elite athletes and physical education studentes. Journal of Educational Psychology. 89(2), 369-380. https://doi.org/10.1037/0022-0663.89.2.369 Martens, R. (1987). Science, knowledge, and sport psychology. The Sport Psychologist, 1(1), 29–55. https://doi.org/10.1123/tsp.1.1.29 Martens, R., Vealey, R. S., & Burton, D. (1990). Competitive Anxiety in Sport. Human Kinetics. Martín, G. M. (2003). La mujer futbolista desde la perspectiva psicológica. Cuadernos de Psicología del Deporte, 3(2), 7-15. https://revistas.um.es/cpd/article/view/112341 Martínez, J. G. (1998). Programa psicológico para mejorar los resultados de jugadores de balonmano. 10(2), 271-280. Psicothema. Massuça, L. M., Fragoso, I., & Teles, J. (2014). Attributes of top elite team-handball players. The Journal of Strength & Conditioning Research, 28(1), 178. https://doi.org/10.1519/JSC.0b013e318295d50e Mellalieu, S. D., Hanton, S., & O’Brien, M. (2004). Intensity and direction of competitive anxiety as a function of sport type and experience. Scandinavian Journal of Medicine Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 50 & Science in Sports, 14(5), 326–334. https://doi.org/10.1111/j.16000838.2004.00389.x Montoya, M., Moras, I., Feliu, G., Anguera, I., & Argilaga, M. T. (2013). Análisis de las finalizaciones de los extremos en balonmano. Apunts Educación Física y Deportes, 113, 52–59. https://doi.org/10.5672/apunts.2014-0983.es.(2013/3).113.05 Moreno, J. A., Cervelló, E. M., & Moreno, R. (2008). Importancia da práctica físicodeportiva e do xénero no autoconcepto físico dos 9 aos 23 anos. Revista Internacional de Psicoloxía Clínica e da Saúde, 8(1), 171-183. Morris, L. W., Davis, M. A., & Hutchings, C. H. (1981). Cognitive and emotional components of anxiety: Literature review and a revised worry–emotionality scale. Journal of Educational Psychology, 73(4), 541–555. https://doi.org/10.1037/00220663.73.4.541 Nunnally, J. C. (1978). An overview of psychological measurement. In B. B. Wolman (Ed.), Clinical Diagnosis of Mental Disorders: A Handbook (pp. 97–146). Springer US. https://doi.org/10.1007/978-1-4684-2490-4_4 Olmedilla, A., Ortega, E., Garcés de los Fayos, E., Abenza, L., Blas, A., & Laguna, M. (2015). Perfil psicológico de los jugadores profesionales de balonmano y diferencias entre puestos específicos. Revista Latinoamericana de Psicología, 47(3), 177–184. https://doi.org/10.1016/j.rlp.2015.06.005 Ramos, A. C. A., Salazar, L. F. S., & Carrillo, J. M. R. (2018). Influencia de la ansiedad en el rendimiento deportivo en futbolistas. Revista Científica Ciencia y Tecnología, 18(19), 181-189. https://doi.org/10.47189/rcct.v18i19.185 Reigal, R. E., Vázquez-Diz, J. A., Morillo-Baro, J. P., Hernández-Mendo, A., & MoralesSánchez, V. (2020). Psychological profile, competitive anxiety, moods and self- Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 51 efficacy in beach handball players. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(1), Article 1, 1-13. https://doi.org/10.3390/ijerph17010241 Rodríguez, A., Goñi, A., & Ruiz De Azúa, S. (2006). Autoconcepto físico y estilos de vida en la adolescencia. Intervención Psicosocial, 15(1), 81-94. https://doi.org/10.4321/S1132-05592006000100006 Rogulj, N., Srhoj, V., Nazor, M., Srhoj, L., & Čavala, M. (2005). Some anthropologic characteristics of elite female handball players at different playing positions. Collegium Antropologicum, 29(2), 705–709. Saavedra, J. M., Kristjánsdóttir, H., Einarsson, I. Þ., Guðmundsdóttir, M. L., Þorgeirsson, S., & Stefansson, A. (2018). Anthropometric characteristics, physical fitness, and throwing velocity in elite women’s handball teams. The Journal of Strength & Conditioning Research, 32(8), 2294. https://doi.org/10.1519/JSC.0000000000002412 Shavelson, R., Hubner, J., & Stanton, G. (1976). Self-Concept: Validation of Construct Interpretations. Review of Educational Research, 46, 407–441. https://doi.org/10.3102/00346543046003407 Simon, H. A., & Chase, W. G. (1973). Skill in chess: Experiments with chess-playing tasks and computer simulation of skilled performance throw light on some human perceptual and memory processes. American Scientist, 61(4), 394–403. Singer, R. N. (2002). Preperformance state, routines, and automaticity: What does it take to realize expertise in self-paced events? Journal of Sport and Exercise Psychology, 24(4), 359–375. https://doi.org/10.1123/jsep.24.4.359 Spielberger, C. D. (1966). Anxiety and Behavior. Academic Press. Stenling, A., Hassmén, P., & Holmström, S. (2014). Implicit beliefs of ability, approach‐ avoidance goals and cognitive anxiety among team sport athletes. European Journal of Sport Science, 14(7), 720–729. https://doi.org/10.1080/17461391.2014.901419 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 52 Tomé-Lourido, D. (2018). Evaluación de Habilidades Psicológicas en Deportistas, y su Relación con la Ansiedad y el Procesamiento Atencional. Tesis Doctoral. Universidad de Santiago de Compostela. https://minerva.usc.es/xmlui/handle/10347/18134 Tomé-Lourido, D., Arce, C., & Ponte, D. (2018). Adaptation of the test of performance strategies competition subescale to spanish. 30(1), 123-137. Psicothema Treasure, D. C., Monson, J., & Lox, C. L. (1996). Relationship between self-efficacy, wrestling performance, and affect prior to competition. The Sport Psychologist, 10(1), 73–83. Triplett, N. (1898). The dynamogenic factors in pacemaking and competition. The American Journal of Psychology, 9(4), 507–533. https://doi.org/10.2307/1412188 Vaca, M. R., Egas Romo, S. R., García Quiñonez, O. F., Feriz Otaño, L., & Rodríguez Torres, Á. F. (2017). Ansiedad precompetitiva en karatecas de alto rendimiento, amateur y novatos. Revista Cubana de Investigaciones Biomédicas, 36(2), 239–247. Vasconcelos-Raposo, J. (1993). Os factores psico-socio-culturais que influenciam e determinam a busca da excelência pelos atletas de elite portgueses. [Tese de doutoramento, Vila Real: UTAD-SDE]. Vealey, R. S., Garner-Holman, M., Hayashi, S. W., & Giacobbi, P. (1998). Sources of sport-confidence: Conceptualization and instrument development. Journal of Sport and Exercise Psychology, 20(1), 54–80. https://doi.org/10.1123/jsep.20.1.54 Verdaguer, F. J. P., Más, A. G., Ramón, J. C., & Conti, J. V. (2017). Diferencias de sexo respecto de la ansiedad asociada a la competición deportiva (Gender differences in relation to anxiety associated with sports competitions). Retos, 31, 193–196. https://doi.org/10.47197/retos.v0i31.40325 Weinberg, R. S., & Gould, D. (2010). Fundamentos de Psicología del Deporte y del Ejercicio Físico. Ed. Médica Panamericana. Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 53 Wittig, A. (1984). Sport competition anxiety and sex role. Sex Roles, 10, 469–473. https://doi.org/10.1007/BF00287563 Woolfolk, A. (2010). Psicologia Educativa. 11a. Ed. Pearson Education. Zapartidis, I., Kororos, P., Christodoulidis, T., Skoufas, D., & Bayios, I. (2011). Profile of young handball players by playing position and determinants of ball throwing velocity. Journal of Human Kinetics, 27, 17-30. https://doi.org/10.2478/v10078-011-0002-4 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 54 Índice de figuras Figura 1. Gráfica das puntuacións medias do CAF para a mostra de estudo ................ 22 Figura 2. Puntuacións medias da mostra no TOPS-3 ...................................................... 23 Figura 3. Puntuacións medias en Ansiedade e Autoconfianza para os xogadores de balonmán........................................................................................................................... 23 Figura 4. Gráfica do perfil de autoconcepto segundo xénero ........................................ 25 Figura 5. Gráfica do perfil psicolóxico en función do xénero ......................................... 25 Figura 6. Niveis de Ansiedade e Autoconfianza da mostra en función de xénero .......... 26 Figura 7. Gráfica dos valores medios do CAF segundo o éxito deportivo ..................... 28 Figura 8. Gráfica do perfil psicolóxico en función da liga de competición ................... 28 Figura 9. Niveis de ansiedade e autoconfianza (CSAI-2R) en función do éxito deportivo ........................................................................................................................................... 29 Figura 10. Gráficas do Autoconcepto Físico da mostra segudo a experiencia .............. 30 Figura 11. Perfil psicolóxico segundo a experiencia dos xogadores ............................. 31 Figura 12. Gráfica do perfil ansióxeno e autoconfianza (CSAI-2R) en función da experiencia. ....................................................................................................................... 32 Figura 13. Gráfica das puntuacións medias das subescalas do CAF para as posicións tácticas .............................................................................................................................. 33 Figura 14. Puntuacións medias obtidas nas subescalas do TOPS-3 segundo a posición táctica. ............................................................................................................................... 34 Figura 15. Gráfica do perfil ansióxeno e autoconfianza segundo a posición táctica. ... 35 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 55 Índice de táboas Táboa 1. Compoñentes do Autoconcepto Físico incluídos no CAF. .................................. 8 Táboa 2. Habilidades psicolóxicas incluídas no TOPS-3. ............................................... 10 Táboa 3. Subescalas do CSAI-2R. .................................................................................... 14 Táboa 4. Ligas ás que pertencen os participantes da mostra. ......................................... 18 Táboa 5. Estatísticos descritivos para as variables incluídas no estudo (N=121). ......... 21 Táboa 6. Estatísticos descritivos das diferentes subescalas en función do xénero.......... 24 Táboa 7. Resultados obtidos na comparación entre o grupo de mulleres e homes. ........ 26 Táboa 8. Estatísticos descritivos das diferentes subescalas en función do éxito deportivo. ........................................................................................................................................... 27 Táboa 9. Estatísitcos descritivos das diferentes subescalas en función da experiencia deportiva. .......................................................................................................................... 30 Táboa 10. Estatísticos descritivos das diferentes subescalas en función da posición táctica. .............................................................................................................................. 33 Táboa 11. Coeficientes de correlación entre os compoñentes de Autoconcepto e as Habilidades Psicolóxicas. ................................................................................................ 35 Táboa 12. Coeficientes de correlación entre os compoñentes de Autoconcepto Físico e os de Ansiedade e de Autoconfianza. ................................................................................ 36 Táboa 13. Coeficientes de correlación dos cuestionarios TOPS-3 e CSAI-2R. .............. 36 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 56 Anexos Anexo I 1. Análise de fiabilidade O índice α de Cronbach para o TOPS-3 alcanzou un valor de .803, polo que a consistencia interna do instrumento é moi boa. Na táboa I.1 recóllense os valores obtidos para as diferentes subescalas xunto aos obtidos na proba de fiabilidade da adaptación do test ao castelán. Táboa I.1 Fiabilidade para as subescalas do TOPS-3 Subescala Fiabilidade (α Cronbach) Fiabilidade composta, adaptación de Tomé-Lourido (2018) Autodiálogo Control emocional Automaticidade Establecemento de obxectivos Visualización Activación Relaxación Control atencional Pensamento negativo .76 .89 .81 .79 .61 .57 .85 .81 .84 .83 .85 .74 .81 .72 .74 .86 .75 .77 Autoconcepto, habilidades psicolóxicas e niveis de ansiedade en xogadores/as de balonmán Lucía de la Torre Pousada 57 Cada unha das subescalas presentan uns adecuados valores de consistencia interna, moitos similares aos obtidos no estudo de adaptación do test (Tomé-Lourido, 2018), a excepción da activación e a visualización que obtiveron uns valores inferiores aos demais. Pode considerarse que todos os valores obtidos están dentro dos límites considerados adecuados (Carmines & Zeller, 1979: Nunnally, 1978). Referido ao CSAI-2R, a consistencia interna é adecuada, pois o valor da escala foi de .66. Os valores das subescalas tamén resultan dunha boa consistencia interna, pois as subescalas de Ansiedade somática e Autoconfianza presentan valores de fiabilidade superiores aos da adaptación ao cuestionario (Andrade et al., 2007), mentres que a Ansiedade cognitiva obtivo un valor lixeiramente inferior. Todos os valores están dentro dos límites adecuados para estes estudos segundo os criterios creados por Carmines & Zeller (1979) e Nunnally (1978), estes valores das subescalas son recollidos na táboa I.2. Táboa I.2 Fiabilidade para as subescalas do CSAI-2R Subescala Fiabilidade Fiabilidade da adaptación de Andrade et al. (2007) Ansiedade Cognitiva Ansiedade Somática Autoconfianza .79 .84 .92 .82 .80 .79 En último lugar, a consistencia interna do CAF foi de .93, e como se recolle na Táboa I.3, os valores obtidos para as tres subescalas son similares aos atopados no estudo de validación do cuestionario, chegando a ser todos superiores aos índices de fiabilidade do manual do CAF. Novamente, os valores de consistencia interna están dentro dos límites adecuados propostos por Carmines & Zeller (1979) e Nunnally (1978). Táboa I.3 Fiabilidade para as subescalas do CAF Subescala Fiabilidade Fiabilidade do CAF (Goñi et al., 2006) Habilidade física Condición física Atractivo físico Forza Autoconcdepto físico xeral Autoconcepto xeral .82 .86 .91 .88 .91 .79 .80 .84 .87 .83 .88 .78