FACULTADE DE PSICOLOXÍA
T aballo de Fin de Más e
A ulne abilidade
psicolóxica in an o-xu enil:
análise das implicacións da
des an axe socioeconómica.
Au o a do TFM
Viana Quijano Ocampo
Más e Uni e si a io en Psicoloxía Xe al Sani a ia
Ano 2022/23
T aballo de Fin de Más e p esen ado na Facul ade de Psicoloxía da Uni e sidade de San iago de Compos ela
pa a a ob ención do Más e Uni e si a io en Psicoloxía Xe al Sani a ia
1
Índice
Índice ................................................................................................................................ 1
Resumo ............................................................................................................................. 4
Abs ac ............................................................................................................................ 5
In odución ...................................................................................................................... 7
Mé odo ........................................................................................................................... 15
Resul ados ...................................................................................................................... 19
1. Concep ualización e a aliación da des an axe socioeconómica nos di e en es
es udos......................................................................................................................... 21
2. Concep ualización e a aliación dos p oblemas psicolóxicos in an o-xu enís
nos di e en es es udos.................................................................................................. 23
3. Relación en e des an axe socioeconómica e p oblemas psicolóxicos in an o-
xu enís........................................................................................................................ 25
4. Va iables in e in es na elación en e des an axe económica e p oblemas
psicolóxicos in an o-xu enís. 29
4.1 E en os i ais nega i os/es esan es ........................................................... 29
4.2 Con o na amilia /P ocesos amilia es ......................................................... 30
4.3 Va iables indi iduais dos meno es ............................................................... 31
Discusión ........................................................................................................................ 33
P opos a aplicada .......................................................................................................... 45
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 2
1. Xus i icación......................................................................................................... 45
2. Ca ac e ís icas do p og ama.................................................................................. 45
3. Selección dos/as pa icipan es............................................................................... 47
3.1. Recompilación de in o mación e c ibado inicial. ............................................. 47
3.2. A aliación das di icul ades e necesidades. ....................................................... 48
3.1.1 En e is as iniciais coas amilias ..................................................... 48
3.1.2 P obas psicomé icas ........................................................................ 49
3.3. Análise dos esul ados e c ibado. Clasi icación de necesidades e asignación
aos ni eis do p og ama. .......................................................................................... 50
4. Con ido e es u u a................................................................................................ 51
4.1. Obxec i os xe ais. ............................................................................................. 51
4.2. In e ención. ..................................................................................................... 52
4.3. Seguimen o ....................................................................................................... 58
Conclusións .................................................................................................................... 61
Limi acións e di ec ices u u as ................................................................................. 63
Re e encias bibliog á icas ............................................................................................ 67
Índice de áboas ............................................................................................................. 77
Índice de igu as ............................................................................................................ 78
Anexos ............................................................................................................................ 79
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
3
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 4
Resumo
A des an axe socioeconómica é unha si uación que so en nume osas amilias en odo o
mundo, expe imen ando condicións económicas e sociais des a o ables. As pe soas nes a
posición deben en on a obs áculos pa a sa is ace necesidades básicas e accede a unha
maio calidade de ida. Is o conle a implicacións na saúde men al das amilias podendo
p opicia a apa ición de consecuencias psicolóxicas nos illos/as. O obxec i o des e aballo é
a e igua a in luencia da des an axe socioeconómica nos p oblemas psicolóxicos in an o-
xu enís e a unción dou as a iables que poidan es a in e indo na elación.
Pa a acadalo le ouse a cabo unha e isión bibliog á ica sis emá ica das publicacións
dende o ano 2017 en dis in as bases de da os, a ando de in eg a as máis ele an es que
analizasen a elación obxec i o do aballo. Seleccionándose así 37 a igos que con o man a
e isión. Fundamen ouse a des an axe socioeconómica amilia como ac o de isco pa a
p oblemas psicolóxicos in an o-xu enís (in e nalizan es, ex e nalizan es ou mix os),
ocasionando males a e comp ome endo o seu benes a e opo unidades u u as. Asimesmo,
iden i icá onse a iables in e media ias ( i encias nega i as ou es esan es, p ocesos
amilia es ou ca ac e ís icas indi iduais) que ac uaban como mediado as ou mode ado as
nes a elación. Finalmen e, elabo ouse unha p opos a de in e ención p e en i a e mul ini el
pa a p oblemas condu uais e/ou emocionais na nenez in e media en amilias economicamen e
des a o ecidas.
Palab as cha e:
S a us socioeconómico, ulne abilidade económica, isco psicopa olóxico in an il, p oblemas
de compo amen o in an il.
Núme o de palab as do aballo: 19539
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
5
Abs ac
Socioeconomic disad an age is a si ua ion su e ed by many amilies a ound he wo ld,
expe iencing un a o able economic and social condi ions. People in his posi ion mus o
o e come obs acles o mee basic needs and access o a good quali y o li e. This has
implica ions o he men al heal h o amilies and can lead o he appea ance o psychological
consequences in hei child en. The aim o his wo k is o ind ou he in luence o
socioeconomic disad an age on child and adolescen psychological p oblems and he ole o
o he a iables ha may be in ol ed in he ela ionship.
A sys ema ic bibliog aphic e iew was made using publicacións om 2017 o
di e en da abases. I was ocus in he mos ele an ones ha analyzed he objec i e
ela ionship o he wo k. E en ually, 37 a icles we e selec ed o he e iew. Family
socioeconomic disad an age was conside ed as a isk ac o o child and adolescen
psychological p oblems (in e nalizing, ex e nalizing o mixed), causing discom o and
comp omising hei well-being and u u e oppo uni ies. In his ela ionship in e media y
a iables( nega i e o s ess ul expe iences, amily p ocesses o indi idual cha ac e is ics)
we e iden i ied as media o s o mode a o s oo. Finally, a p oposal o in e en ion p e en i e
and mul ile el was designed o ea middle childhood emo ional and/o beha io al p oblems
in economically disad an aged amilies.
Keywo ds: Socioeconomic s a us, economic ulne abili y, child psychopa hological isk,
child beha io al p oblems.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
7
In odución
Dende o inicio do segundo milenio a sociedade debeu en on a dúas g andes c ises de
ca ác e mundial. A p imei a delas, supuxo un decli e económico xe al, un pe íodo de c ise
inancei a sen p eceden es (Fondo Mone a io In e nacional [FMI], 2008). A segunda, a máis
ecen e, iniciada po unha pandemia, unha c ise sani a ia que ouxo con ela unha ecesión
económica mundial, pa a ace on e á eme xencia sani a ia, os países debe on pa aliza a
ac i idade económica du an e o con inamen o, xe ando unha p o unda ecesión (FMI, 2020).
Adicionalmen e, nun con ex o de ecupe ación p og esi a, máis de dous anos despois
do inicio da c ise económica xe ada pola apa ición da pandemia do COVID-19, a economía
mundial iuse golpeada de no o polos e ec os da gue a en e Uc aína e o exé ci o uso. As
consecuencias des a in asión son di íciles de p edici , pe o an icípanse de na u eza global e
g an p o undidade, an o na o de xeopolí ica como nos ámbi os económico e inancei o,
ocasionando no os iscos pa a a es abilidade inancei a. Sendo on e dunha eno me ince eza
e consecuencias ad e sas (Banco de España, 2022).
A expe iencia da poboación nes as c ises, en impo an es aspec os en común, e es á
de inida pola ines abilidade nos ing esos, p eca iedade e insegu idade labo al, social,
alimen a ia e de saúde, con un des acado papel de ince eza ca a o u u o e sen imen os de
al a de con ol (Cos a e al., 2020a). As condicións de ida e de aballo empeo an
subs ancialmen e, impo an es aspec os i ais ense comp ome idos e os ni eis de pob eza e
exclusión social ag a ábanse. A li e a u a ai eco de como as c ises económicas a ec an a
ac o es de e minan es na saúde poboacional, os ac o es de p o ección debilí anse men es
que os iscos socioeconómicos (a pob eza, os p oblemas económicos e a p i ación social)
so en o e ec o con a io e ense e o zados (Wo ld Heal h O ganiza ion [WHO]).
Obsé ase como os cambios nes es de e minan es cha e e léxanse amén no benes a
men al das poboacións, mos a delo é a exis encia da elación posi i a en e desemp ego,
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 8
baixos sala ios, aballos empo ais, p oblemas económicos e o isco de padece mala saúde
men al (Oli a e al., 2020). Polo an o, é p obable que as ecesións ag a en e po encien os
p oblemas de saúde men al debido ao aumen o de ac o es de isco socioeconómico como o
desemp ego, as ensións inancei as, as débedas e os p oblemas elacionados co aballo
(F asquilho e al., 2016). As pe soas que en on an di os cambios i ais son máis p opensas a
padece p oblemas de saúde men al (Mod ek e al., 2013). Is o ga da elación coa maio
p e alencia de as o nos men ais en si uacións de di icul ade económica, an o en nenos
e adolescen es como en adul os (Oli e -Pa a e al., 2020). Po odo elo, a saúde men al (SM)
debe ía se conside ada un ámbi o sani a io de isco du an e unha ecesión (F asquilho e al.,
2016); sendo, ademais, os p oblemas de SM os que máis con ibúen á ca ga mundial de
en e midade e discapacidade (WHO, 2002).
A pob eza conduce de manei a di ec a a esul ados ad e sos a ni el psicolóxico,
condu ual e educa i o en nenos e adolescen es e p omo e ac o es de isco pa a un
adecuado desen ol emen o (Jiang, 2020), polo que é iden i icada como un dos ac o es que
máis di icul an o desen ol emen o po encial das c ianzas (Li e al., 2021). De ei o, é
des acado o impac o nega i o das desigualdades sociais na saúde men al dos nenos/as
(Moulin e al., 2022). A si uación de pob eza amilia é asociada cun maio isco de su i
dé ici s no desen ol emen o ísico, emocional e psicosocial e no benes a in an il e xu enil
(Bøe e al., 2018; S ohschein e al., 2018). A ad e sidade du an e a nenez, den o da que se
inclúen as di icul ades económicas, asóciase con maio psicopa oloxía nesa e apa (Oli e -
Pa a e al., 2020). Es e enómeno pode debe se á exposición empe á que os meno es con un
ni el socioeconómico baixo eñen máis ecuen emen e á ines abilidade amilia , a
expe iencias asiduas e p olongadas con angus ia emocional e a unha maio exposición
acumula i a ao isco, en elación cos seus homólogos de maio ni el socioeconómico
(Assing-Mu ay e Leb un-Ha is, 2020), e ec os que in lúen, de manei a indi ec a, na súa
saúde men al (Bøe e al., 2018).
A pob eza é un impo an e de e minan e social da saúde que con ibúe aos esul ados
de saúde in an il (Assing-Mu ay e Leb un-Ha is e al., 2020). Os indicado es de
des an axe social (baixos ing esos amilia es, baixo ni el educa i o e desemp ego) es án
asociados cunha mala saúde men al in an il (Cos a e al., 2020a) e poden conside a se
ac o es de isco de padece p oblemas men ais g a es (Ch is ensen e al., 2017). A li e a u a
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
15
Mé odo
No p esen e aballo desen ól ese unha e isión bibliog á ica das publicacións que
examinan os esul ados das asociacións en e a des an axe económica das amilias e os seus
e ec os na saúde men al in an il e xu enil.
Con di o in ealizouse unha busca sis emá ica en es bases de da os, PsycIn o,
Scopus e Web o Science (WOS) emp egando como e mos de búsqueda (income OR
"socioeconomic s a us" OR "economic ulne abili y") AND (“child* men al heal h” OR
“child* psychopa hology" OR "child* beha * p oblems" OR "child* psychological isk").
As publicacións seleccionadas explo an a elación en e o s a us socioeconómico e os
p oblemas psicolóxicos na in ancia e a adolescencia, así como os ac o es que inciden en di a
elación. Es ablecé onse como c i e ios de inclusión son o ipo de a igo (a igo de e is a,
a aliado po expe os; publicacións académicas); a da a de publicación (es udos publicados
dende o 2017, inclusi e os do p opio ano); o ipo de es udo (in es igación empí ica,
lonxi udinal ou ans e sal); o ipo de mos a (poboación in an il, nenez e xu enil); e o
obxec o de es udo, a iables que ac úen como ac o es de isco (di icul ades
socioeconómicas) dos p oblemas psicolóxicos dos/as meno es ou como mediado es,
mode ado es ou co ela os da elación.
Na mesma liña excluí onse aqueles documen os non empí icos, os que se en ocaban
nos ins umen os de a aliación e os a igos sob e p og amas de in e ención ou e icacia de
e apias especí icas, po non se o ema de es udo do aballo.
O p oceso de busca, desen ol o segundo a es u u a das di ec ices do modelo
PRISMA, ob i o, inicialmen e, un o al de 828 a igos, ecadados nas bases de da os de
PsycIn o, Scopus e Web o Science (WOS). Median e a eliminación de duplicados (N= 272)
os a igos esul an es si uábanse en 556; pos e io men e le á onse a cabo c ibados po í ulo e
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 16
po esumo excluíndose un o al de 472 a igos, ademais, po al a de ex o comple o
desca á onse 12. Po conseguin e, esul a on 72 a igos de ex o comple o analizados pa a
decidi a súa elixibilidade; dos mesmo o on in alidados 35, ob endo un o al inal de 37
es udos.
As ca ac e ís icas dos es udos, nun inicio seleccionados, que ob iga on inalmen e a
p escindi deles son epe i se nas bases de da os; non cump i algún dos c i e ios
an e io men e mencionados; se me a-análises, es udos de caso ou e isións; mos as que non
se axus aban ao ango de idade es ablecido (idade da poboación xu enil supe io aos 18
anos); non abo da o ema de es udo do aballo (a igos sob e ins umen os de a aliación,
sob e p og amas de in e ención ou e icacia de e apias especí icas, nos que non se es uda a
a iable do s a us socioeconómico, es uda a asociación do SES con as o nos do
desen ol eme o ou o gánicos); e aqueles que non se adap aban aos obxec i os do p esen e
es udo po conside a o ema cen al do aballo de o ma pe i é ica (a igos que non
con emplan o SES den o das desigualdades sociais in es igadas, basea a in es igación en
sec o es de poboación, con ex ualizados en con li os bélicos, e c.).
Finalmen e, o on seleccionados pa a incluí na e isión sis emá ica un o al de 37
aballos empí icos. A Figu a 1 expón median e un diag ama de luxo a busca ealizada.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 17
Figu a 1.
Diag ama PRISMA sob e o p oceso de selección dos es udos
Núme o o al de exis os duplicados eliminados: N = 272
Núme o o al de exis os eliminados
po al a de ex o comple o: N = 12
Núme o o al de a igos c ibados:
N = 556
A igos excluídos as le í ulo e esumo N = 472
- A igos non empí icos.
- A igos sob e ins umen os de a aliación.
- A igos sob e p og amas de in e ención ou e icacia de e apias especí icas.
- A igos nos que non se es uda a a iable do s a us socioeconómico.
- A igos que es udan a asociación do SES con as o nos do desen ol eme o ou
o gánicos.
- A igos si uados en con ex o bélicos.
A igos de ex o comple o analizados pa a decidi a súa elexibilidade: N = 72
A igos de ex o comple o excluídos: N = 35
- A igos cuxa mos a non se axus a ao ango de idade es ablecido.
- A igos que non con emplan os SES den o das desigualdades sociais in es igadas.
- A igos que a alían as di e enzas en di icul ades psicolóxicas en base a sec o es da
poboación.
Núme o de exis os iden i icados nas búsquedas: N = 828
PsycIn o (n= 99); Scopus (n= 426); Web O Science (n=303)
Núme o o al de a igos incluídos na e isión sis emá ica: N = 37
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
19
Resul ados
A segui , expoñe anse os achados empí icos de maio ele ancia, ob idos nas dis in as
in es igacións expe imen ais ecompiladas pa a a elabo ación do p esen e aballo, abo dan o
es udo da si uación socioeconómica amilia e as súas asociacións coa saúde men al in an o-
xu enil.
Pa a acili a a consul a dos da os p incipais da e isión sis emá ica ealizada
p esén ase unha áboa no Anexo 1. A o de seguida pa a a disposición dos a igos é
c onolóxica, dende as publicacións máis an igas ás máis ecen es, coa in ención de amosa a
e olución das in es igacións co paso do empo.
A con inuación ealiza anse unha desc ición das ca ac e ís icas xe ais dos aballos
que con o man es a e isión, ca ac e ís icas que pe mi en unha isión global das
in es igacións desen ol as:
A maio ía dos es udos undamen an a elación en e a des an axe socioeconómica e
ulne abilidade in an o-xu enil baseándose en enquisas nacionais (lonxi udinais) que
ecompilan in o mación (en múl iples momen os) pe mi indo aos in es igado es/as es uda e
a alia di a cues ión, así como o impac o de ac o es ambien ais, p oblemas de saúde ou
ou os. En e elas es á a Na ional Longi udinal Su ey o You h (Comeau e Boyle, 2018;
Ramana han e al., 2017; S ohschein e al., 2018) ecompilando en EE.UU, en e os anos
1997 e 2019, in o mación sob e acon ecemen os i ais signi ica i os. Igual que o Millennium
Coho S udy (Schenck-Fon aine e Panico, 2019; Tamu a e al., 2020; Wickham e al., 2017)
que p opo ciona medidas do desen ol emen o ísico, socioemocional, cogni i o e condu ual
de mozos nados en Reino Unido en 2000-2002, así como in o mación de allada sob e a súa
ida co iá, o seu compo amen o e as súas expe iencias. Ademais do A on Longi udinal
S udy o Pa en s and Child en (ALSPAC) (Russell e al., 2018; Tamu a e al., 2020) ealizado
en A on, Ingla e a. Ou o p oxec o SAPRIS (SAn é, Pe cep ion, p a iques, Rela ions e
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 20
Inégali és Sociales en popula ion géné ale pendan la c ise COVID-19) (Monnie e al., 2021;
Moulin e al., 2022) onde a análise das desigualdades sociais se á o p incipal ema
ans e sal. Tamén se emp egan ou os es udos como o Na ional Su ey o Child en’s Heal h
(NSCH; Assing-Mu ay e Leb un-Ha is, 2020), o Longi udinal S udy o Aus alian Child en
(LSAC; Ch is ensen e al., 2017), o Na ional Heal h In e iew Su ey (NHIS; Goldbe s ein e
al., 2019) ou o Bo n in B ad o d (BiB; Ki by e al., 2020), en e ou as (Bøe e al., 2018;
G ede e al., 2017; Hosokawa e Ka su a, 2017; Naga a e al., 2019; P yo e al., 2019; Reiss
e al., 2019). Adicionalmen e, aise uso dun es udo in e nacional (lonxi udinal) (Schenck-
Fon aine e al., 2020). Asimesmo, son emp egadas p e alencias o iciais (Ma ya e al., 2018;
Mennies e al., 2021; Thomson e al., 2017; Oli e -Pa a e al., 2020). Úsanse amén da os
ob idos en p oxec os nacionais ou locais (Cos a e al, 2020a; Cos a e al, 2020b; Dag ado j e
al., 2019). Ou emp éganse da os ecadados en enquisas nacionais como a S a is ics Denma k
(Keilow e al., 2020), a G owing Up in Sco land (T eano e T oncoso, 2022) ou ou as
(Johnson e al., 2019; Kim e al., 2020; Lee, 2022). Finalmen e, pa a undamen a a elación
es udada, dúas in es igacións ecadan da os p opios (Li e al., 2021; Wen e al., 2022).
As mos as dos es udos e isados, en liña co an e io , p o eñen de es udos que
u ilizan os da os de enquisas nacionais de amplo espec o cun ango ap oximado de
pa icipan es en e 235 e 925279. Conxugadas con mos as p o in es de es udos que ecadan
da os p opios, oscilando en e os 168 e os 21526 pa icipan es. A idade dos/as pa icipan es
mó ense nun ango en e o nacemen o e os 18 anos.
Adicionalmen e, os a igos e isados o on le ados a cabo en mos as comuni a ias.
No que á ubicación xeog á ica se e i e, apo an mos as comuni a ias di e sas, polo que
os/as pa icipan es dos es udos p o eñen de múl iples países. Así pódese comp oba a
p esencia de nacionalidades a iadas, que ab anguen ca o dos cinco con inen es (sendo a
excepción Á ica). Po én, aínda que os es udos p esen an in es igacións desen ol idas en
países moi di e sos (EEUU, Canadá, Dinama ca, F ancia, Reino Unido, Xapón, China,
Po ugal, Aus alia, e c.) a unidade de mos a máis común p o én de Es ados Unidos
apa ecendo en oi o a igos (Assing-Mu ay e Leb un-Ha is, 2020; Comeau e Boyle, 2018;
Goldbe s ein e al., 2019; G ede e al., 2017; Li e al., 2021; Mennies e al., 2021; Naga a e
al., 2019; Raman han e al., 2017) e de Reino Unido amén en oi o es udos (Ki by e al.,
2020; Russell e al., 2018; Schenck-Fon aine e Panico, 2019; Smi h e al., 2022; Tamu a e
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 21
al., 2020; T eano e T oncoso, 2022; Wickham e al., 2017; Ma ya e al., 2018). Soamen e
un es udo (Schenck-Fon aine e al., 2020) i o ca ác e in e nacional, ao incluí unha mos a
con pa icipan es p o in es de no e países.
As in es igacións e isadas eñen unha se ie de ca ac e ís icas compa idas, non
obs an e, algunhas delas di i en en e si en di e sos aspec os. Ambas ci cuns ancias se án
expos as a con inuación:
1. Concep ualización e a aliación da des an axe
socioeconómica nos di e en es es udos.
As des an axes económicas apa ecen, nas in es igacións e isadas, concep ualizadas
de múl iples manei as. O concep o/ e mo de s a us socieconómico (SES) é a o ma de medida
emp egada maio i a iamen e pa a ope a i iza a des an axe socioeconómica. Pa a a súa
cuan i icación, os es udos nos dis in os países conside an o ni el educa i o dos p oxeni o es
ou coidado es p incipais. Aínda que se pode u iliza como indicado único (Cos a e al.,
2020b), a maio ía dos es udos (Bøe e al., 2018; Cos a e al., 2020a; Hosokawa e Ka su a,
2017) o combinan coa si uación económica amilia (i.e., ni el de ing esos amilia es, en a
amilia , es icións inancei as), u ilizándose nalgúns es udos (Moulin e al., 2022; Oli e -
Pa a e al., 2020; Reiss e al., 2019; Smi h e al., 2022) un indicado adicional máis, a
p o esión ou ocupación dos p oxeni o es.
En odos os casos, os da os son ecadados dos p opios p oxeni o es ou coidado es en
base a p egun as pechadas, e o ni el de SES ob ense seguindo ó mulas ad hoc (Dag ado j e
al. 2019; S ohschein e al., 2018) ou ben calculándose en base a indicado es de es a us
socioeconómico p e iamen e es ablecidos na in es igación (e.g., Duncan's Socioeconomic
Index (SEI), Hollingshead's Fou Fac o Index o Social S a us, Glasgow Index o Mul iple
Dep i a ion (GIMD; Ma ya e al., 2018). Excepcionalmen e, dous a igos u ilizan como
indicado exclusi o do SES a si uación económica amilia . É o caso de Mennies e al. (2021)
ob én un índice SES, nes e caso, u ilizando os da os ecadados na ABCD Pa en
Demog aphics Su ey, unha enquisa de ca ego ía demog á ica do Adolescen B ain and
Cogni i e De elopmen , un es udo a longo p azo do desen ol emen o ce eb al e a saúde
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 22
in an il en EEUU. Po úl imo, Kim e al. (2020) baseá onse no Gini Index pa a ep esen a a
desigualdade nos ing esos den o do país.
Po ou a pa e, algúns es udos ope a i izan a des an axe socioeconómica en e mos
de pob eza, ben seguindo un índice especí ico pa a a súa a aliación, como é o
Mul idimensional Po e y Index (MPI; Comeau e Boyle, 2018; Jiang, 2020), ben u ilizando
bases de da os es a ais pa a es ima a conside ación de pob eza, como é o caso de Johnson e
al. (2019), no ano 2011 iden i ican como pob eza median e o Aus alian Census o
Popula ion and Housing en angos ou amos de ing esos emp egando os ing esos b u os
anuais. Tamén é o caso de T eano e T oncoso (2020), que es iman o limia de pob eza coa
medida combinada dun índice de p i ación ma e ial (o 9-indica o index o ma e ial
dep i a ion, elabo ado po un dos au o es nou a in es igación p e ia), a in ensidade do
aballo in o mada polo coidado p incipal e a pob eza lonxi udinal clasi icando aos
pa icipan es en ca o g upos (pe sisi en emen e pob es, pe sis en emen e non pob es, que
escapan da pob eza, caen na pob eza) ao longo de 8 olas de 9 dende o 2005/2006 a é o
2017/2018. Po ou a banda, o es udo de Lee (2022) elaciona o concep o de pob eza coas
necesidades do oga ob endo ca o ni eis de SES (i.e., pob es, ing esos medio-baixo, medio
e al o) a pa i dos p oxeni o es na Japan Household Panel S udy.
Unha o ma al e na i a de concep ualiza a des an axe socioeconómica das amilias,
u ilizada po cinco dos es udos des a e isión, é acendo e e encia, es i amen e, aos
compoñen es de ini o ios de ipo inancei o e as súas epe cusións no uncionamen o amilia
(Assing-Mu ay e Leb un-Ha is, 2020; Ki by e al., 2020; Russell e al., 2018; Schenck-
Fon aine e Panico, 2019; Wen e al.; 2022). Aínda coincidindo na o ma de ap oxima se ao
concep o de des an axe, es es es udos segui on dis in as ó mulas pa a ope a i izalo, con
di e en e g ado de complexidade. Po exemplo, Assing-Mu ay e Leb un-Ha is (2020)
conside a on como indicado da des an axe socioeconómica a combinación si uación de
pob eza no oga co índice FEH (Family Economic Ha dship), unha medida que p e ende
cap a as expe iencias subxec i as das nais/pais e as ensións amilia es de i adas das
ca encias económicas, ambos (si uación de pob eza e FEH) ob idos u ilizando os da os
p o in es da Na ional Su eys o Child en´s Heal h (NSCH) de 2016 e 2017. Na súa
in es igación, Ki by e al (2020) en enden a des an axe socioeconómica como o esul ado da
combinación dos ecu sos económicos, conc e amen e da p i ación en adul os e as
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 23
p es acións económicas (a aliados median e a Family Resou ces Su ey (FRS), unha enquisa
anual a sob e os ing esos e as ci cuns ancias dos oga es en UK), os pagos (medidos en base a
unha p egun a ad hoc sob e as ac u as do oga ) e o g ao de p eocupación que o seu balance
xe a nas nais/pais. Dunha manei a máis simpli icada, Russell e al. (2018) equipa a a
des an axe socioeconómica coa capacidade da amilia pa a cub i os gas os en necesidades
esenciais in o mada pola nai; men es que Schenck-Fon aine e Pánico (2019), amén
eco endo á in o mación ma e na, miden a des an axe socioeconómica en base ás
di icul ades económicas das amilias, en combinación co ni el de p i ación ma e ial e o g ao
de es és pe cibido asociados. Po úl imo, Wen e al. (2022) ope a i izan a des an axe
socioeconómica u ilizando unha enquisa de di icul ades económicas, o Economic Ha dship
Ques ionnai e (EHQ), un ins umen o p e iamen e alidado e adminis ado ás nais.
Na a iedade de es udos e isados a ópanse ou as o mas de concep ualiza a
des an axe socioeconómica. É o caso de Keilow e al. (2020) iden i icándoa como
des an axe social en endida en base aos ing esos, o ni el educa i o e o desemp ego dos
p oxeni o es, amén explo an os seus e ec os acumula i os. Ademáis, a des an axe
socioeconómica é equipa ada (G ede e al., 2017; Naga a e al., 2019) coa insegu idade
alimen a ia, a aliada median e Household Food Secu i y Module, un módulo da USDA sob e
a segu idade alimen a ia nos oga es es adounidenses. No es udo de Ramana han e al. (2017)
emp egan o concep o de di icul ades inanciei as ansi o ias ( ansien income decline, TID),
in o mación ex aída das nais no Na ional Longi udinal Su ey o You h-79. Pola súa banda,
Schenck-Fon aine e al. (2020) usan a p i ación ma e ial pe cibida polos pais/nais en unción
dos ing esos e a capacidade de sol en a as necesidades básicas do oga . Pa a ema a ,
Tamu a e al. (2020) achéganse ao concep o de des an axe SE ao elacionalo o coa posición
socioeconómica (SEP) median e os da os ma e nos sob e os ing esos amilia es, o ni el
educa i o e a súa ocupación.
2. Concep ualización e a aliación dos p oblemas psicolóxicos
in an o-xu enís nos di e en es es udos.
Os p oblemas psicolóxicos son abo dados, nos es udos e isados dende unha
pe spec i a dimensional, en base a escalas que miden as di e encias cuan i a i as nos
p oblemas dos nenos/as conside ados in e nalizan es e ex e nalizan es.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 24
A a aliación dos p oblemas psicolóxicos, es udados de manei a xené ica, ealízase
emp egando di e sos ins umen os, sob e odo, cues iona ios es anda izados. Sob esae o
manexo do S eng hs and Di icul ies Ques ionnai e (SDQ) co que os es udos ecadan
in o mación da nai (Ch is ensen e al., 2017), de ambos p oxeni o es (Dag ado j e al., 2019;
Goldbe s ein e al., 2019; Li e al., 2021; Reiss e al., 2019) ou do p o eso ado (Ma ya e al.,
2018). Pola súa banda, Jiang (2020) ob én da os de au oin o me sob e a saúde men al co
P oblem Beha io F equency Scale (PBFS). Adicionalmen e, Kim e al. (2020) an uso dun
cues iona io de au oin o me online incluído na Ko ean You h Risk Beha io Web-based
Su ey, unha enquisa nacional. Cos a e al. (2020a) ecadan da os de au oin o me co DASS-
C, combinándoos coa medida do uncionamen o psicosocial ía SDQ adminis ado aos
p oxeni o es e da calidade de ida elacionada coa saúde alo ada co KIDSCREEN-27
median e au oin o me. Men es que Thomson e al. (2017), na súa in es igación, ob eñen
in o mación p opo cionada polo coidado p incipal no Ea ly De eloped Ins umen (EDI).
Os p oblemas mix os, ca ac e izados pola co-ocu encia de p oblemas ex e nalizan es
e in e nalizan es, son es udados en quince in es igacións e a aliados de di e sas manei as.
Assing-Mu ay e Leb un-Ha is (2020) anno median e un cues iona io ad hoc que cub en os
coidado es. Tamén an uso do S eng hs and Di icul ies Ques ionnai e (SDQ) pa a ob e
da os de au oin o me (Bøe e al., 2018) ou he e oin o me das nais ou un dos p oxeni o es
(Hosokawa e Ka su a, 2017; Monnie e al., 2021; Moulin e al., 2022; Schenck-Fon aine e
Panico, 2019; Tamu a e al., 2020; T eano e T oncoso, 2022; Wickham e al., 2017).
Ademais, emp egan o Beha io al P oblem Index (BPI) pa a ecada in o mación ma e na
(Comeau e Boyle, 2018; Ramana han e al., 2017). Finalmen e, ecádanse da os de
he e oin o me a pa i es das espos as das nais ao Child Beha io Checklis (CBCL) (G ede
e al., 2017; Ki by e al., 2020; S ohschein e al., 2018; Wen e al., 2022), no caso de Naga a
e al. (2019) complemen a es a in o mación coa in o mación ecollida de bases de da os
es a ais ao igual que Oli e -Pa a e al. (2020). No seu caso, Lee (2022) es uda median e o
SDQ os p oblemas de condu a e, aplicando aos meno es o KINDL e o Quali y o Li e Scales,
a adap abilidade social e calidade de ida, espec i amen e. Johnson e al. (2019) e Mennies
e al. (2021) ealizan unha a aliación he e oin o mada median e, espec i amen e, a
Diagnos ic In e iew Schedule o Child en Ve sion IV (DISC-IV) e a Kiddie Schedule o
A ec i e Diso de s and Schizoph enia o DSM-5 (KSADS-5).
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 31
aumen o da ag esión psicolóxica decla ada polos p oxeni o es explica unha pa e signi ica i a
da asociación en e a p i ación ma e ial pe cibida e os p oblemas de psicolóxicos da
poboación obxec i o. Po én, S ohschein e al. (2018) non explicaban po que a dinámica de
pob eza in luía na saúde men al in an il.
Tamu a e al. (2020), baixo o e mo “con o na de c ianza”, engloban as a iables
in e in es de p ác icas de c ianza, SM ma e na, elacións nai- illo/a, con li o e eg as no
oga . A opan que a con o na de c ianza e pa en al empe ás iñan unha asociación
independen e máis o e co benes a socioemocional dos nenos que a posición
soecioeconómica e a enuaba o g adien e socioeconómico ao longo da in ancia e adolescencia.
A c ianza se e a, pola súa pa e, non mos ou mode a o e ec o.
Abo dando o es udo do con li o conxugal, Hosokawa e Ka su a (2017) ob eñen unha
elación in e sa en e o SES e a sin oma oloxía in e nalizan e e ex e nalizan e, a a és de
dimensións posi i as e nega i as dos es ilos de c ianza e das elacións ma i ais dos pais e
nais, ambas conside adas como a iables mediado as. Iden i ícase o con li o conxugal como
unha posible ía, an o nega i a (con li o conxugal des u i o) como posi i a (con li o ma i al
cons u i o) en e o SES e o uncionamen o da saúde men al in an il.
O núme o de memb os da amilia oi conside ado un co ela o da si uación de
des an axe económica po Lee (2022), a opando que i i nunha amilia nume osa con baixo
SES iña un impac o nega i o nos p oblemas de condu a dos nenos/as.
4.3 Va iables indi iduais dos meno es
Va ios es udos con emplan a iables indi iduais dos/as meno es como in e in es en
elación aos p oblemas psicolóxicos da nenez e adolescencia. Examinan o e ec o mediado da
au oes ima in an il (Jiang, 2020) na elación en e a pob eza e o es ado psicolóxico endo un
e ec o signi ica i amen e posi i o na SM posi i a e nega i a dos adolescen es. O mesmo
e ec o mediado é es udado po Wen e al. (2022) espec o á au oes ima ma e na (unha meno
au oes ima da nai asociouse cunha maio p obabilidade de ansiedade clínica do neno/a) e
in an il (o seu e ec o indi ec o non oi signi ica i o).
Hosokawa e Ka su a (2017) cén ase no papel das habilidades sociais dos/as meno es
como mediado a, ob endo que un SES máis baixo asóciase di ec a e indi ec amen e con peo
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 32
compe encia social, a a és de ac o es amilia es, é p edí in e samen e a sin oma oloxía
in e /ex e nalizan e pos e io . Segundo es e es udo, a compe encia social media na asociación
en e os ac o es amilia es e o axus e condu ual dos nenos.
Nunha liña di e en e, Ki by e al. (2020) con emplan o es udo de mode ado es como a
al abe ización in an il e o desen ol emen o ísico os cales asócianse di ec amen e cunha
saúde men al in an il posi i a, pe o non mode an a elación en e a di icul ade económica e a
SM in an il. Coa p esenza de co elacións signi ica i as en e di icul ades económicas e
meno ni el de al abe ización. No e e ido ao empe amen o in an il, a opá onse menos
p obas posi i as nas súa elación coa SM in an il. Es e úl imo amén é es udado po
Ch is ensen e al. (2017) quen a opa que a ec a á saúde men al dos nenos/as.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
33
Discusión
O p esen e aballo ealizouse co obxec i o de esponde a dúas g andes p egun as que
se expoñe án a con inuación. Coa p e ensión de espondelas median e o manexo dos
p incipais esul ados achados desen ól ese es e apa ado. Engádense amén unha se ie de
e lexións de i adas da ealización da e isión e des ácanse as o alezas da mesma.
Finalmen e, ecóllense as limi acións a opadas du an e a elabo ación do aballo e inclúense
p opos as pa a in es igacións u u as.
A p imei a das p egun as é se exis e unha elación en e a exposición a di icul ades
socioeconómicas amilia es na in ancia, nenez e/ou adolescencia e a apa ición de p oblemas
psicolóxicos nes e mesmo pe íodo. Semella queda ben undamen ada a p esencia de
consecuencias psicolóxicas na poboación in an o-xu enil as a exposición a unha si uación
socioeconómica de ici a ia na con o na amilia . Is o pódese obse a nos es udos e isados,
cuxos achados indican unha elación signi ica i a.
A análise dos esul ados e idencia a exis encia dunha elación en e a des an axe
socioeconómica e os p oblemas psicolóxicos in an o-xu enís. Es es undamen an como a
escaseza de ecu sos e as súas implicacións supoñen un ac o de isco pa a a mala saúde
men al na in ancia, nenez e adolescencia. Es ablecendo como compa a i a as amilias sen
di icul ades e con es abilidade socioeconómica. A e isión dos a igos ea i ma a impo ancia
das condicións socioeconómicas como posibles de e minan es do benes a psicolóxico
amilia , en conc e o, dos nenos/as e adolescen es. A li e a u a e isada apoia á in es igación
p e ia que man én es as mesmas p emisas, pa a ilus alo pódese emp ega o achado po Reiss
(2013) ou Pe e ill e al. (2021). En e os a igos ap écianse p opos as de posibles
explicacións des e enómeno. Keilow e al. (2020) aluden aos es eso es psicolóxicos,
p odu o das condicións amilia es de menos ecu sos socioeconómicos, que a ec an á saúde
men al e ao desen ol emen o socioemocional dos nenos/as. Pola súa banda, Assing-Mu ay e
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 34
Leb un-Ha is (2020) eco en pa a a súa xus i icación a que os meno es con amilias en
si uación de baixo ni el socioeconómico es án máis expos os á ines abilidade amilia , eñen
expe iencias máis ecuen es e p olongadas de angus ia emocional e es án máis expos os a
iscos acumula i os que os seus homólogos de s a us socioeconómico máis al o.
Polo an o, es án ben es ablecidos os e ec os p exudiciais da des an axe
socioeconómica nas amilias, pa icula men e nos illos/as. Non obs an e, é de in e ese
abo da cales son os p oblemas psicolóxicos que eñen luga nes a elación. Os esul ados
son he e oxéneos ao espec o e con o man es dimensións. A p imei a delas componse de
p oblemas mix os, ca ac e izados pola co-ocu encia de p oblemas ex e nalizan es e
in e nalizan es. A mei ande pa e dos es udos e isados nes e aballo secundan es a opción.
A segunda dimensión con empla os p oblemas p incipalmen e ex e nalizan es como esul ado
da ad e sidade socioeconómica. Es a dimensión é a que máis apoio ecibe da li e a u a p e ia
(Reiss, 2013), onde se obse a unha elación máis o e pa a os as o nos ex e nalizan es que
pa a os in e nalizan es. Os p oblemas in e nalizan es, compoñen a e cei a dimensión, son
es udados en an só dous aballos, un ans e sal (Cos a e al., 2020b) e ou o lonxi udinal
(Smi h e al., 2022). Si uación que pa ece habi ual en e a li e a u a cien í ica, ao se menos
ecuen es as in es igacións sob e os p oblemas in e nalizan es (P yo e al., 2019). Os
esul ados des e pa de es udos coinciden na elación en e un baixo ni el socioeconómico e
os p oblemas in e nalizan es.
A análise e lexa que os p oblemas psicolóxicos, de i ados da des an axe
socioeconómica, semellan concu i p edominan emen e en condu as ex e nalizan es,
dándose en combinación con in e nalizan es ou soas. Es es achados non esul an
so p enden es, pois an e io es aballos xa con i man unha maio asociación en e a
des an axe socioeconómica e a psicopa oloxía ex e nalizan e que coa in e nalizan e. É o caso
de Da is e al. (2010) quen expón que os p oblemas de condu a elacionábanse máis coa
des an axe social que os p oblemas emocionais. Ao igual que sucede na me a-análise
desen ol a po Pe e ill e al. (2021), onde o baixo SES asociouse cun maio aumen o da
psicopa oloxía ex e nalizan e on e á in e nalizan e. Coincidindo amén co ecabado po
Reiss (2013) quen exis ou que un SES baixo endía a es a máis o emen e asociado cos
as o nos ex e nalizan es que cos in e nalizan es.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 35
I anse desen ol endo a con inuación ou os enómenos in oluc ados no e ec o da
si uación socioeconómica amilia sob e o axus e psicolóxico dos/as meno es.
O pe íodo his ó ico pode se un acon ecemen o de in e ese no desen ol emen o da
de andi a elación, en especial aqueles que in oluc an cambios económicos. Po conseguin e,
algúns dos es udos e isados explo an dous pe íodos de c ise económica: a c ise de 2008
(Cos a e al., 2020a; T eano e T oncoso, 2022) e a pandemia mundial ocasionada pola
COVID-19 (Li e al., 2021; Monnie e al., 2021; Moulin e al., 2022). Os achados, en
consonancia coa li e a u a exis en e, poñen en ele o as epe cusións na poboación a ni el
psicolóxico, especialmen e naquela con p oblemas soeconómicos p e ios.
En xe al, os esul ados de Cos a e al. (2020a) suxi en que os cambios na ida amilia
a ibuídos á c ise económica de 2008 pode ían a ec a nega i amen e á SM dos nenos/as.
Di os cambios a ec a on a odos os g upos de s a us socioeconómico, pe o menos
ecuen emen e nos ni eis máis al os, de al o ma que as amilias des a o ecidas iñan máis
isco de e se a ec adas polos cambios que in lúen na saúde men al dos illos/as. Así pois, os
achados inculan a exposición a unha ensión inancei a ag a ada pola c ise coa a ec ación
da SM dos nenos/as. Unha achega aco de co a gumen o man ido po F asquilho e al. (2016),
que sos eñen que as ecesións ag a an e po encian os p oblemas de SM, sendo especialmen e
ulne ables as pe soas desemp egadas, con di icul ades económicas, con p oblemas de SM
p eexis en es e as amilias con nenos/as. En consonancia, no es udo lonxi udinal de T eano e
T oncoso (2022), es ablécese unha asociación en e a ines abilidade do aballo (emp ego
insegu o) e axec o ias de pob eza de i adas da c ise, sendo máis se e as nos p oblemas de
condu a e emocionais da nenez. Es es es udos amosa on que a c ise inancei a de 2008 seguiu
endo consecuencias nega i as anos despois pa a os nenos/as que med a on en ol os nela.
Achegas aco des á li e a u a p e ia que es ablecía como a exposición a condicións
socioeconómicas du as du an e a in ancia podía e un impac o nega i o i e e sible na SM
pos e io , sumado á angus ia signi ica i a causada polas di icul ades psicolóxicas na in ancia
que, a miúdo, pe du aban du an e oda a xu en ude e a idade adul a (Assing-Mu ay e
Leb un-Ha is e al., 2020; Bi sko e al., 2018; Jiang, 2020; Ki by e al., 2020).
A alo ación dos e ec os da c ise da COVID-19 oi abo dada nas in es igación
e isadas (Li e al., 2021; Monnie e al., 2021; Moulin e al., 2022) que amosan a p esenza
dunha desigualdade socioeconómica na saúde men al in an il du an e a pandemia. Os ac o es
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 36
socioeconómicos amilia es asociábanse signi ica i amen e cun maio isco de p oblemas
psicolóxicos nos nenos/as, como hipe ac i idade/ina ención e sín omas emocionais; e, en
e cei o luga , que os es udos coinciden en que a epidemia a ec ou de o ma
desp opo cionada ás nenas/os de o ixe socioeconómica máis baixa. Median e un deseño
lonxi udinal, Moulin e al. (2022) supe an unha das limi acións dos es udos de deseño
ans e sal (Li e al., 2021; Monnie e al., 2021) accedendo a unha isión ampliada des es
esul ados. Así sos eñen que as desigualdades sociais a opadas xa exis ían p e iamen e sendo
exace badas pola pandemia, cun impac o da des an axe socioeconómica p eexis en e na
saúde men al in an il. Es es esul ados an na liña dou as in es igacións (Adegboye e al.,
2021) nas que se mos a como a pandemia exace bou os p oblemas de saúde men al en
nenos/as xa ulne ables po pe ence a amilias des a o ecidas.
Así mesmo, o es udo da c onicidade da exposición á pob eza expón di e enciacións
na magni ude dos e ec os asociados aos pa óns de exposición. Os au o es (Comeau e Boyle,
2018; P yo e al., 2019; Ramana han e al., 2017; Wen e al., 2022) semellan concluí que as
axec o ias de exposición á pob eza (p olongadas e in e mi en es) eñen epe cusións na
saúde men al in an o-xu enil en compa ación coas axec o ias ca ac e izadas pola ausencia
de di icul ades económicas. Achados que conco dan coa li e a u a p e ia, pois es ando os
e ec os p exudiciais dos baixos ecu sos socioeconómicos na saúde men al in an o-xu enil
ben es ablecidos, o ele an e pa a a in es igación ac ual é p o undiza sob e que aspec os da
pob eza son os que eñen maio peso nes a asociación. É así que, en e os a igos e isados,
a ópanse algúns que an máis alá e a an de disce ni en e axec o ias de di icul ades
económicas e as súas epe cusións. Nes a explo ación a ópanse esul ados con adi o ios no
que espec a ás consecuencias psicolóxicas des a exposición (es able ou in e mi en e). Po
unha banda, os achados mos an que os pa óns es ables de exposición á pob eza eñen un
impac o máis p onunciado na SM in an il que os pa óns cambian es (Comeau e Boyle, 2018;
Wen e al., 2022). Es es au o es a ibúenno a que as di icul ades económicas pe sis en es
poden implica unha exposición sos ida ao es és e á ince eza, e a unha e osión dos ecu sos
pe soais, epe cu indo na saúde men al amilia . Pola con a, ou os esul ados di íxense ca a
a ele ancia da ines abilidade de ing esos e a exposición in e mi en e á pob eza como ac o
de isco p edominan e nas axec o ias de di icul ades económicas. Man eñen que es e g upo,
que lu úa den o e ó a da pob eza, e/ou expe imen a de manei a ansi o ia es a si uación,
acadan al os ni eis de di icul ades de saúde men al (P yo e al., 2019; Ramana han e al.,
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 37
2017). Es a elación encéllase a que c ece nunha amilia que é in e mi en emen e pob e
implica unha con o na amilia es esan e, na que os cambios ápidos nos ecu sos
económicos poden c ea si uacións de ince eza e ines abilidade das ci cuns ancias i ais que
epe cu an no desen ol emen o e benes a dos/as meno es.
É de i al impo ancia a onda nes a cues ión dado que o aumen o da desigualdade de
ing esos nas úl imas es décadas, xun o co es ancamen o dos sala ios e as opo unidades de
emp ego, inc emen ou a p obabilidade de que os nenos/as nados na pob eza su an unha
exposición pe sis en e ao longo da súa ida. Como engadido, os nenos/as que nunca son
pob es poden u iliza as súas ci cuns ancias socioeconómicas máis a o ables pa a adqui i
an axes adicionais co empo. Es as axec o ias di e xen es poden in ensi ica as
dispa idades de saúde men al en e eles (Comeau e Boyle, 2018).
Tamén é explo ado o impac o das axec o ias de exposición á pob eza nos ipos de
p oblemas psicolóxicos que poden p esen a os/as meno es. Obsé ase consenso en que os
e ec os das di icul ades económicas mani és anse, en maio medida, como p oblemas
p incipalmen e ex e nalizan es (p oblemas de condu a), en con aposición ás in e nalizan es
(Ramana han e al., 2017; T eano e T oncoso, 2022). Po én, coa p e ensión de a anza máis
no coñecemen o sob e es a elación, de e minadas in es igacións a a on de busca unha
asociación en e o pa ón c onolóxico ou axec o ias de di icul ades económicas e ipos de
p oblemas psicolóxicos. De no o, e obse ando o e ec o do paso do empo, ob i e on unha
elación máis o e pa a os p oblemas ex e nalizan es que pa a os in e nalizan es (Comeau e
Boyle, 2018; P yo e al., 2019). E si uou o deba e en cal é o pa ón de exposición á pob eza
que ocasiona maio isco de desen ol e es as p oblemá icas. Des e modo, algúns es udos
poñen un peso máis ele ado na pob eza pe sis en e (S ohschein e al., 2018), suxe indo que
os nenos/as que c ecen en oga es que son pe sis en emen e pob es es ablecen un pa ón
es able de espos a ag esi o á súa con o na que non se desap ende acilmen e e a áigase co
empo. Ou os es udos poñen o oco nas di icul ades económicas ansi o ias (Keilow e al.,
2020; Ramana han e al., 2017; P yo e al., 2019).
Os e ec os acumula i os da exposición á desigualdade socioeconómica son
explo ados po Comeau e Boyle (2018) e Keilow e al. (2020) cuxos esul ados amosan un
e ec o nega i o sob e as condu as, amén des a ez, especialmen e nas ex e nalizan es. Tales
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 38
achegas coinciden con esul ados an e io es, an o na p esencia de e ec os nega i os como no
seu impac o des acado sob e as condu as ex e nalizan es.
Os indicado es da des an axe socioeconómica amilia son di e sos nos es udos
e isados. Es án con o mados po índices es a ais ou es anda izados ou indicado es que
esponden ao ni el educa i o, ocupacional ou de ing esos dos pais e nais, en e ou os. Como
sinalan Cu ie e al. (2012), as dimensións das desigualdades sociais mídense habi ualmen e
median e índices calculados de s a us socioeconómico ou di e sos indicado es de inidos pola
posición no me cado labo al, o ni el educa i o, os ing esos ou a iqueza, si ben, os esul ados
dos es udos amosan que non odos eñen o mesmo pode p edic i o. O exame da o za
ela i a des as asociacións pe mi e disce ni que aspec os do SES es án máis elacionados coa
psicopa oloxía in an il. Que, coincidindo coa li e a u a p e ia, di i en en e os dis in os
es udos (Pe e ill e al., 2021). Na p esen e e isión des aca, polo seu pode p edic i o, a
educación dos p oxeni o es como indicado da des an axe socioeconómica (Comeau e Boyle,
2018; Cos a e al., 2020b; Hosokawa e Ka su a, 2017; Dag ado j e al., 2019; Keilow e al.,
2020; Moulin e al., 2022; Reiss e al., 2019). En es udos an e io es amén acha on unha
asociación en e o de andi o indicado e a psicopa oloxía in an o-xu enil. Is o pode debe se a
que a educación dos pais/nais p opo ciona unha medida do capi al humano que adoi a se
máis es able que os ing esos. Asimesmo, pode in luí na can idade de es imulación cogni i a
que os nenos/as eciben da con o na amilia (Pe e ill e al., 2021). Adicionalmen e, algunhas
in es igacións e isadas ecollen como ma cado es sólidos non só a educación se non amén
os ing esos (Ch is ensen e al., 2017; Dag ado j e al., 2019; Moulin e al., 2022). Engadindo
os ing esos amilia es á educación dos pais/nais en luga unha combinación de ele ado
in e ese, ao e lexa as posibilidades de in e sión dos p oxeni o es nas idas dos meno es
dende a in ancia á adolescencia, como man eñen Da is e al. (2010). Así o co obo a amén a
me a-análise ealizada po Reiss (2013), ecolle que os nenos de amilias cun SES baixo,
especialmen e con pais/nais cun baixo ni el educa i o, iñan un acceso limi ado a ecu sos
es u u ais, man endo que os ing esos amilia es e a educación dos p oxeni o es a ópanse
en e os p edic o es máis o es da saúde men al dos nenos.
A maio es ca o es udos (Assing-Mu ay e Leb un-Ha is, 2020; Ki by e al., 2020;
Schenck-Fon aine e al., 2020; Schenck-Fon aine e Panico, 2019) emp egan medidas
subxec i as na súa alo ación das des an axes socioeconómicas. Os esul ados indican unha
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 39
maio asociación en e as medidas subxec i as de di icul ades económicas e a saúde men al
in an o-xu enil. Tal como indican McLaughlin e al. (2012), o es a us subxec i o é un
indicado consis en emen e elacionado cos as o nos men ais, o que xus i ica un exame máis
de allado en u u as in es igacións.
A segunda cues ión que se p e ende abo da nes e aballo, é analiza o ol ou unción
das posibles a iables in e in es na elación en e a des an axe socioeconómica e os
p oblemas psicolóxicos in an o-xu enís. Is o é, iden i ica que papel desempeñan as a iables
in e media ias achadas e que pa e da elación es udada explican, unha p egun a complexa de
esponde , pois exis e g an a iabilidade en e os ac o es a aliados e os esul ados a opados.
A con inuación, se án expos as as p incipais a iables in e in es achadas nos a igos
e isados.
A análise dos a igos e isados amosa que os acon ecemen os i ais nega i os ou
es esan es explican pa e da asociación. A p esencia des es e en os media e mode a a
elación en e unha si uación socioeconómica de ici a ia e os p oblemas psicolóxicos,
inc emen ando a súa posibilidade de apa ición (Bøe e al., 2018; Reiss e al., 2019). Os
p incipais esul ados a opados con e xen coa p opos a de Lan z e al. (2005) espec o a que a
exposición ao es és e aos acon ecemen os i ais nega i os é unha das moi as o mas na que
se p oducen as desigualdades socioeconómicas en saúde na sociedade, polo que é moi
complexo disce ni os e en os i ais nega i os da si uación de pob eza en si mesma, o cal
di icul a en g an medida o es udo do seu e ec o único como a iable in e in e.
Pola súa banda, Jiang (2020) cén ase na i imización elacional como e en o i al
nega i o o cal media na elación en e a pob eza e o males a psicolóxico. Unha posible
xus i icación é que a i imización p edí a baixa au oes ima e que es a (como se expoñe á
pos e io men e) comp ome e á saúde. É amplamen e es udada an o a elación en e a
des an axe socioeconómica como ac o de isco pa a a i imización (Jansen e al., 2012)
como a elación en e a i imización e un malos esul ados en saúde men al (Rasalingam e
al., 2016). Non obs an e, non é así no caso da i imización como a iable in e in e en e
es es dous enómenos. Se ía de in e ese amplia a li e a u a ao espec o dado que se a a dun
enómeno social en c ecemen o, chegando a con e e se nun p oblema pa a oda a sociedade
(Longoba di e al., 2017).
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 40
De igual modo, os p ocesos amilia es semellan media ou mode a a elación en e
des an axe socioeconómica e p oblemas de saúde men al nos/as nenos/as e adolescen es. Son
a ias as a iables amilia es explo adas nos a igos manexados, en e elas es án: a saúde
men al dos p oxeni o es, as p ác icas de c ianza desen ol as polos pais/nais e o con li o
conxugal en e p oxeni o es.
Respec o á saúde men al dos p oxeni o es a e isión desen ol a pa ece e idencia o
seu papel de peso como a iable in e in e na elación es udada. Esencialmen e, a ópase que
e un p oxeni o con p oblemas psicolóxicos inc emen a as posibilidades dos illos/as de
p esen a TM (Oli e -Pa a e al., 2020). En conc e o, os es udos poñen o oco na saúde
men al ma e na an o na súa unción mediado a (G ede e al., 2017; Naga a e al., 2019;
Smi h e al. 2022) como mode ado a (Wickham e al., 2017) do e ec o da des an axe
socioeconómica sob e a SM dos nenos/as. Asimesmo, a mello saúde men al ma e na debili a
a elación en e a des an axe socioeconómica e a SM in an il. Is o conco da con
in es igacións p e ias como a de Weissman e al. (2006) onde a opan que a emisión da
dep esión ma e na pode da luga a mello as nos esul ados das c ianzas. Os achados pa ecen
conduci a que a SM dos p oxeni o es, en especial da nai, in e én na elación es udada. A
maio ía deles, que conside an es a a iable como mediado a, coinciden en que a des an axe
socioeconómica in lúe na saúde men al in an o-xu enil a a és dos e ec os da saúde men al
dos p oxeni o es. Es e enómeno xa oi es udado an e io men e con esul ados simila es. Po
exemplo, Reiss (2013) obse ou que a psicopa oloxía pa en al media na asociación en e o
SES e os p oblemas de SM na in ancia e adolescencia inc emen ando as posibilidades de
malos esul ados; e Melchio e al. (2012) mos a on que os nenos/as que c ecen en amilias
ca ac e izadas an o po iscos psicopa olóxicos como socioeconómicos poden e unha al a
p obabilidade de su i di icul ades emocionais desde unha idade empe á. Non obs an e, a
cues ión de se a SM dos p oxeni o es ampli ica ou amo ece o e ec o da des an axe
socioeconómica no desen ol emen o, ou se a elación se es ablece a a és dela, debe ía
con inua a se in es igada; endo en con a que, algúns au o es (e.g., Smi h e al., 2022)
des acan a súa escasa e idencia empí ica. Unha ez pos a en ele o a impo ancia e
complexidade des a a iable, é p eciso a onda nela p ocu ando non cen a a a ención
exclusi amen e na nai, ao axuda a pe pe ua o ol socialmen e es ablecido da mulle como
p incipal esponsable da c ianza dos illos/as.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 47
É elabo ado pa a a nenez in e media po se un p og ama di ixido ás amilias onde xa
se de ec an p oblemas emocionais e/ou condu uais nos/as meno es a ando de a allalos nun
momen o e olu i o no que, de non in e i sob e eles, i anse a ianzando.
A p opos a que expos a a con inuación en a an axe de en oca a súa in e ención na
amilia ao conxun o, as pau as e e amen as p opo cionadas i án di ixidas an o a unha
mello a condu ual e emocional dos/as meno es como a un maio benes a pa en al,
compe encias e con ianza. Asen ándose na p emisa de que os p oblemas psicolóxicos in an ís
son moldeados e man idos pola na u eza dos in e cambios ecíp ocos en e os/as nenos/as e
os adul os signi ica i os da súa con o na, é p eciso incidi amén nos p oxeni o es. É po elo
que se desen ol e á, como ca ac e ís ica dis in i a, unha abo daxe que con emple a
egulación emocional pa en al, ademais do seu au ocoidado e a on amen o do es és,
pe mi índolles ansmi i es as habilidades aos seus illos/as, así como ap ende a ealiza
unha adecuada educación emocional e adqui i óp imas habilidades de gobe no.
A igu a esponsable adecuada pa a a a aliación e in e ención psicolóxica mul ini el
do p og ama (en especial do úl imo módulo indicado pa a casos de isco) debe se un/unha
Psicólogo/a Xe al Sani a ia debido á capaci ación acadada du an e a o mación especí ica coa
que con an di os p o esionais.
3. Selección dos/as pa icipan es
Iden i ica adecuadamen e as necesidades das amilias e de e mina en que ni el do
p og ama é opo uno que pa icipen.
3.1. Recompilación de in o mación e c ibado inicial.
Recóllese in o mación básica das amilias que buscan apoio na o ganización.
• Da os sociodemog á icos.
• In o mación p opo cionada polos ou os p o esionais que aballan no cen o
( aballado /a social, educado /a social, p o eso ado...).
Conside a anse como pa icipan es no p og ama ás amilias que p esen en as seguin es
ca ac e ís icas:
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 48
• Fac o es socio amilia es: Des an axe socioeconómica, en endida como:
o Si uación económica amilia p oblemá ica (baixos ou nulos ing esos,
desemp ego, ausencia de ecu sos...).
o (Risco) exclusión social.
o P oblemas de acceso a necesidades/se izos/ ecu sos básicos.
• Te algún illo/a con idades comp endidas en e os 6 e os 10 anos.
• P esenza de p oblemas condu uais ou emocionais in an ís en g ao medio ou al o.
3.2. A aliación das di icul ades e necesidades.
A a aliación se á múl imé odo e mul i on e e alo a ase as ca ac e ís icas do
p oblema psicolóxico en cues ión median e a en e is a, obse ación e p obas psicomé icas
aplicadas ao neno/a e á amilia. Asimesmo se á emp egada nos seguimen os despois da
in e ención pa a coñece a e ec i idade do mesmo e a e olución das amilias.
3.1.1 En e is as iniciais coas amilias
P e éndese acada unha comp ensión máis p o unda das súas necesidades e desa íos
na c ianza. Pa a elo u iliza ase de o ma p io i a ia a en e is a coa que ecompila
in o mación ele an e, es a se á semies u u ada e segui anse os seguin es pun os, explicados
con maio de emen o no Anexo 2.
• In o mación xe al.
• Tipo de di icul ade.
• His o ia do p oblema.
• Pa áme os das al e acións condu uais e/ou emocionais:
• G ao de axus e ac ual.
• En o no amilia .
• Mo i ación pa a o cambio.
• In en os p e ios de a amen o.
• Es ilo de c ianza e p ác icas ac uais.
• P eocupacións e desa íos da c ianza ac uais.
• Expec a i as e me as pa a a in e ención.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 49
3.1.2 P obas psicomé icas
A aliación dos nenos/as
1
A a aliación dos nenos/as median e dis in as e amen as es anda izadas acili a a
in e p e ación e compa ación dos da os. Así como abo da e coñece ou as ca ac e ís icas e o
seus pa áme os.
Os p oblemas emocionais e condu uais na nenez se án a aliados median e o Child
Beha io Checklis (CBCL/6-18) do sis ema Achenbach de a aliación baseada
empi icamen e (ASEBA). Os pais/nais se án os in o man es, na súa e sión adap ada ao
cas elán po Sa dine o Ga cía e al. (1997).
As habilidades de egulación emocional dos nenos/as se án a aliados median e
au oin o me co Emo ion Regula ion Ques ionnai e o Child en and Adolescen s (ERQ-CA;
Gullone e Ta e, 2012) adap ada ao español po Pas o e al. (2019). T á ase dunha
e amen a deseñada pa a a alia as es a exias de egulación emocional en nenos/as, cons a
de í ems adap ados pa a que sexan comp ensibles e ele an es pa a as c ianzas en unción da
súa idade e ni el de desen ol emen o cogni i o. A a és des e cues iona io, pódese ob e
in o mación sob e como as súas emocións e que es a exias u ilizan pa a manexa as súas
espos as emocionais.
A au oes ima alo a ase coa axuda da modi icación ealizada po Wood e al. (2021)
do escala de Au oes ima de Rosenbe g pa a nenos/as.
Finalmen e o empe amen o das c ianzas se á alo ado coa colabo ación dos pais/nais
(he e oin o me) a a és do Emo ionali y Ac i i y Sociabili y (EAS) Tempe amen Su ey
(Buss e Plomin, 1984) na súa adap ación española po Basca án e al. (2011). As dimensións
básicas do empe amen o que a alía son: emocionalidade, ac i idade, sociabilidade e imidez.
1
Fon es de in o mación: os p opios nenos/as (au oin o me) e os seus pais/nais (he e oin o me). AS p obas de
au oin o me soamen e pode án pasa se e e se en conside ación en nenos/as a pa i es das idades mínimas
indicadas polos ins umen os.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 50
A aliación amilia
Es a alo ación pe mi i á coñece o p opio uncionamen o amilia e ce as
ca ac e ís icas dos p oxeni o es que poden se de ele ancia pa a comp ende e abo da as
p oblemá icas dos seus illos/as.
A alia ase o es és pa en al median e o Pa en ing S ess Index-Sho Fo m (PSI-SF;
Abidin, 1983, na súa adap ación española po Pé ez e Menéndez, 2014). A alía o ni el de
es és p esen e nos pais/nais de i ado da elación cos illos/as. Compos o po es subescalas:
males a pa en al (PD), in e acción dis uncional pai/nai- illo/a (PCDI) e neno di ícil (DC).
A ac i ude dos pais e nais ca a a c ianza dos illos/as pode se a aliada median e o
Cues iona io de C ianza Pa en al (PCRI-M) (Pa en Child Rela ionship In en o y; Ge a d,
1994) na súa adap ación española po Roa e del Ba io (2001). T á ase dun ins umen o que
se e pa a alo a as ac i udes dos p oxeni o es ca a á c ianza e as ac i udes ca a aos
nenos/as. Mide as dimensións de con ol e apoio. Con a con oi o escalas: apoio, sa is acción
coa c ianza, comp omiso, comunicación, disciplina, au onomía, dis ibución de ol e
desexabilidade social.
Finalmen e emp ega ase o Cogni i e Emo ion Regula ion Ques ionnai e (CERQ;
Ga ne ski e K aaij, 2007) adap ado ao español po Domínguez-Sánchez e al. (2013), es e
ins umen o o ien ado á alo ación das es a exias cogni i as de egulación emocional que
u ilizan as pe soas en espos a a e en os es esan es ou nega i os na súa ida.
3.3. Análise dos esul ados e c ibado. Clasi icación de necesidades e
asignación aos ni eis do p og ama.
P e ención selec i a:
• C ianzas con di icul ades de compo amen o mode adas (e.g., abie as, pelexas,
desobediencia, di icul ades escola es) ou a aso no desen ol emen o de habilidades
(come so/a, ap ende a i ao baño, pe manece na cama pola noi e...)
P e ención indicada:
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 51
• C ianzas con al as di icul ades de compo amen o (e.g., ag esión, p oblemas de
condu a, p oblemas emocionais, desaxus e escola ).
4. Con ido e es u u a
O p og ama p opos o a a de combina in o mación de calidade sob e a c ianza con
o mación e apoio ac i os. Cons a de dous ni eis de in e ención, de dis in a in ensidade, un
de p e ención selec i a (A) e ou o de p e ención indicada (B) den o do cal hai un módulo
especí ico (C) :
A) Habilidades p ác icas pa a a c ianza posi i a e ades amen o ac i o pa a p oblemas
especí icos. Di ixido a poboación con p eocupacións especí icas sob e o compo amen o
ou desen ol emen o dos illos/as que equi en consul as ou ades amen o en habilidades
ac i as. In e ención b e e e ocalizada. Bene icios en condu as p oblemá icas le es.
B) In e ención in ensi a. Di ixido a amilias con illos/as con p oblemas de condu a
ecoñecibles. Cén ase en b inda es a exias e apoio máis in ensi os pa a abo da e
manexa os desa íos condu uais en e ou as.
c) Apoio amilia a anzado pa a desa íos complexos. Subcompoñen e. Di ixido a
pais/nais de nenos/as con p oblemas concu en es de condu a in an il e dis unción
amilia . As di icul ades de c ianza es án complicadas po ou as on es de angus ia
amilia (con li os nas elacións, dep esión pa en al, ele ados ni eis de es és...).
Desen ol e habilidades de c ianza, de a on amen o e de apoio á pa ella.
4.1. Obxec i os xe ais.
1. P opo ciona habilidades pa en ais e capacidade de manexo do compo amen o
p oblemá ico das c ianzas.
2. Adqui i a con ianza e habilidades pa a a au osu iciencia pa en al.
3. P omo e es a exias de c ianza posi i a e adap adas ás necesidades da amilia.
4. Fo alece a comunicación e elación amilia .
5. Fomen a un en o no amilia posi i o e de apoio.
6. Reduci o es és e mello a as habilidades de a on amen o dos/as pais/nais.
7. Abo da con li os amilia es e p eocupacións especí icas sob e o compo amen o ou
desen ol emen o dos/as illos/as.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 52
8. P opo ciona in o mación e e amen as pa a esol e p oblemas comúns de c ianza.
9. P omo e a au onomía e a capacidade de au o egulación dos/as nenos/as.
10. P opo ciona apoio adicional e ecu sos pa a si uacións amilia es complicadas.
4.2. In e ención.
Exis en en oques e es a exias especí icas pa a abo da as necesidades pa icula es das
amilias en cada ni el de in e ención.
A dis ibución en cada ni el a ase po bloques de con ido, pa a cada un hai un
núme o de e minado de sesións. Le a ían un o al de en e 10 e 15 sesións como máximo.
P e ención selec i a
Táboa 1
A) Habilidades p ác icas pa a a c ianza posi i a e ades amen o ac i o pa a p oblemas
especí icos.
Bloque 1. In odución e es ablecemen o de obxec i os
P esen ación do p og ama e obxec i os.
A aliación inicial das p eocupacións e á eas especí icas de
compo amen o das c ianzas a abo da .
Es ablecemen o de me as e expec a i as ealis as.
Nº sesións: 1
Du ación: 1,5h
Bloque 2. Análise das di icul ades
P esen ación de in o mación de allada sob e as di icul ades
seleccionadas.
Iden i icación de desencadean es e pa óns do compo amen o
p oblemá ico.
Explo ación sob e os posibles ac o es que conducen ao
man emen o do compo amen o p oblemá ico.
Fomen a a e oalimen ación e o in e cambio de expe iencias
elacionadas cos p oblemas especí icos das c ianzas en e os/as
pa icipan es do g upo.
Nº sesións: 2
Du ación: 1,5h
Bloque 3. Comunicación e ec i a na c ianza
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 53
Impo ancia dunha comunicación cla a e espec uosa na amilia.
Iden i icación de ba ei as na comunicación.
Ap endizaxe de habilidades de escoi a ac i a e exp esión adecuada
de sen imen os e opinións.
P ác ica en si uacións co iás.
Nº sesións: 2
Du ación: 2h
Bloque 4. Ap endizaxe habilidades de disciplina posi i a.
Técnicas de modi icación de condu a:
- Economía de ichas.
- Especi ica condu as al e na i as ap opiadas e e o zalas.
E i a e o za compo amen os nega i os e inadecuados.
Desen ol e es a exias pa a es ablece lími es cla os e
consis en es.
- Ma ca os lími es e in o ma sob e as consecuencias de non
cump i as eg as es ablecidas.
- E i a g i a e pe de o con ol da si uación. Non emp ega
e amen as puni i as.
- In e i ao momen o sob e calque a indicio dun
compo amen o inadecuado.
- Cons ancia.
Exe cicios p ác icos en g upos pequenos pa a aplica as
habilidades ap endidas.
Nº sesións: 3
Du ación: 1,5h
Bloque 5. P ác ica de habilidades e écnicas especí icas
Ap endizaxe e p ác ica de habilidades e écnicas especí icas
elacionadas co p oblema/s seleccionado/s:
- Pa a p oblemas condu uais: Técnica de "igno a " an e
compo amen os moles os pe o non g a es; es a exias pa a
o manexo da di icul ade especí ica (p.ex.dis ac o
a encional pa a as abie as, Anexo 3); emp ega a discusión
di ixida e a igno ancia plani icada pa a o compo amen o
p oblemá ico meno (Anexo 4).
- Pa a p oblemas emocionais: C eación dun “espazo da
Nº sesións: 3
Du ación: 2h
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 54
calma” (Anexo 5); Caixón de a ea (Anexo 6).
Realización de exe cicios p ác icos e ole-playing pa a e o za a
aplicación de es a exias ap endidas.
Responde a p egun as e b inda apoio indi idualizado ás nais/pais
en elación coa súa si uación especí ica.
Bloque 6. Consolidación e plani icación pa a o u u o
Repaso das habilidades ap endidas e a súa implemen ación na ida
dia ia.
A aliación do p og eso indi idual e g upal en elación aos
obxec i os es ablecidos.
Celeb ación dos log os e a ances acadados polos/as pa icipan es e
as súas amilias.
Discusión sob e como adap a e man e os cambios a longo p azo.
Iden i icación de posibles desa íos u u os e plani icación de
es a exias an icipa o ias pa a abo dalos
Peche do p og ama.
Nº sesións: 1
Du ación: 1,5h
P e ención indicada
Táboa 2
B) In e ención in ensi a.
Bloque 1. In odución e es ablecemen o de me as
P esen ación do p og ama e obxec i os.
Discusión e a aliación das di icul ades de c ianza.
Es ablecemen os de me as pa icula es pa a cada amilia.
Fomen o do apoio mu uo e o in e cambio de expe iencias en e
pa icipan es.
Nº sesións: 1
Du ación: 1,5h
Sesión 2. Ades amen o en habilidades de disciplina posi i a.
Ap endizaxe de habilidades de comunicación e ec i a e xes ión de
con li os (desen ol e habilidades de escoi a ac i a, empa ía e
Nº sesións: 3
Du ación: 2h
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 55
ase i idade).
Ap endizaxe de écnicas de es ablecemen o de lími es e
consecuencias adecuadas.
Técnicas de modi icación de condu a:
- Discusión sob e a impo ancia do e o zo posi i o e os eloxios
na c ianza.
- Ap endizaxe de écnicas pa a o e o zo e ec i o de condu as
desexadas.
P ác ica de habilidades de disciplina a a és de exe cicios e
exemplos (Ex.“Técnica da ilusión de al e na i as”, Anexo 7)
Bloque 3. Fo alecendo a egulación emocional na pa en alidade.
Ap endizaxe de es a exias de manexo emocional:
- Educación e conciencia emocional. Coñece a impo ancia do
manexo emocional, sabe iden i ica as emocións e
comp endelas; ecoñece desencadean es e pa óns.
- Au oexplo ación emocional. Re lexiona sob e as súas p opias
expe iencias emocionais.
Xes ión do es és:
- Desen ol e es a exias de a on amen o saudábeis.
- Ap endizaxe de écnicas de con ol emocional.
- Es a exias de au ocoidado.
- P ác ica de habilidades de a on amen o en si uacións de es és
amilia .
P ác ica da au o e lexión e au o egulación.
Nº sesións: 3
Du ación: 1,5h
Bloque 4. Desen ol endo habilidades emocionais na in ancia.
Es a exias pa a pais/nais coas que omen a a egulación emocional
na in ancia (Anexo 8):
- Recoñecemen o emocional.
- Fomen o da comunicación emocional.
- P ác ica de écnicas de elaxación.
Nº sesións: 3
Du ación: 2h
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 56
- P omoción da au o egulación.
- Es ablece u inas e es u u a no oga .
- Manexo das emocións.
- Fo mas de libe ación emocional al e na i as.
- Modelaxe pa en al da egulación emocional.
Exe cicios p ác icos pa a aplica as habilidades emocionais no
con ex o amilia . (P.ex.Anexo 9.“Semá o o emocional”; “Técnica
da a a uga”)
Bloque 5. P e ención de ecaídas e man emen o dos cambios.
Discusión sob e es a exias pa a p e i ecaídas e man e os
cambios acadados.
Iden i icación de desa íos comúns e indi iduais e desen ol emen o
de es a exias de a on amen o.
Plani icación de es a exias de seguimen o e apoio a longo p azo
pa a ga an i a con inuidade dos p og esos ealizados.
Nº sesións: 2
Du ación: 1,5h
Bloque 6. A aliación e peche.
A aliación dos log os e desa íos en on ados du an e o p og ama.
Re isión das me as es ablecidas e os cambios obse ados nos
nenos/as e na dinámica amilia .
Celeb ación dos p og esos acadados.
Nº sesións: 1
Du ación: 1,5h
P oponse un módulo especí ico indi idual pa a casos de moi al o isco den o do
p og ama indicado (in e ención in ensi a). Responde á necesidade dos oga es con
p oblemas in an ís de condu a ou emocionais de maio g a idade e pe sis encia; singula
a ención ás amilias con p ocesos dis uncionais. P e ende p o undiza ou a ende que non se
a an no módulo g upal.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
63
Limi acións e di ec ices u u as
As imp esións ao espec o das limi acións obse adas du an e a ealización do aballo
seguen, en ce a medida, as ecollidas po di e en es es udos. Comezando po que un núme o
conside able de in es igacións emp egan medidas dico ómicas no espec o ao limia da
pob eza. Es as a an aos oga es que se a opan xus o po encima do limia da pob eza como
cuali a i amen e di e en es dos que se a opan inmedia amen e po baixo do mesmo, aínda que
haxa pouco que os dis inga.
A p esen e e isión, es á con o mada po un núme o ele ado de a igos cun deseño
lonxi udinal, o que supón unha o aleza dos a igos e isados. Po én, xu den algunhas
ap eciacións ao espec o. Exis en poucos es udos empí icos que explo en os posibles e ec os
e a dados das des an axes socioeconómicas nos nenos e nenas. Is o é, que examinen os
e ec os no es ado psicolóxico na adul ez, así como o cu so do e ec o des an axes
socioeconómicas nas di icul ades de saúde men al no anscu so dende a in ancia a é a
adul ez e os cambios na ansición á adolescencia e á adul ez. Tamén oi menos es udado, nun
ma co lonxi udinal e p ospec i o, o impac o de su i des an axes socioeconómicas en
nenos/as cunha p oblemá ica en saúde men al p eexis en e e o seu e ec o ao longo da ida.
Adicionalmen e, son poucos os es udos lonxi udinais p ospec i os que examinen as
axec o ias de desen ol emen o especí icas de xéne o en nenos e nenas dende idades
empe ás. E, polo an o, que iden i iquen os p ecu so es empe ás que pe mi an p edici as
axec o ias de desen ol emen o de p oblemas psicolóxicos en nenas/os.
Po conseguin e, se ía ú il emp ega deseños lonxi udinais que explo en o comen ado
p e iamen e. As análises lonxi udinais que u ilizan medidas epe idas o ecen unha
comp ensión máis ica da his o ia na u al ou o pa ón dos sín omas de saúde men al dos
nenos na súa ansición á adolescencia e adul ez. Ademais de a alia a es abilidade e o
cambio, exis e a opo unidade de iden i ica ac o es asociados coa saúde men al empe á e o
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 64
desen ol emen o pos e io de di icul ades de saúde men al ao longo do empo. A in ancia,
nenez e adolescencia son pe íodos c í icos do desen ol emen o. É necesa io comp ende
mello a axec o ia dos sín omas de saúde men al nos nenos da poboación xe al e iden i ica
os ac o es da ida empe á que poden poñe a algúns nenos en isco de mala saúde men al
pos e io . Se o pe íodo de obse ación se p olongase a é a idade adul a, os esul ados
pe mi i ían de ec a as implicacións a longo p azo que as des an axes socioeconómicas (e a
súa c onoloxía empo al, en e ou as) en pa a os nenos/as. Como engadido, da idoneidade
do emp ego dun deseño lonxi udinal no es udo que acaído, é que os deseños ans e sais non
pe mi en ace in e encias sob e a causalidade, nin es ablece un impac o lonxi udinal da
desigualdade socioeconómica na saúde men al. É así que os es udos lonxi udinais semellan
p opo ciona unha mello e máis ica in o mación sob e as elacións causais en e as
des an axes socioeconómicas e os esul ados de saúde men al ao longo da ida.
Asimesmo, es a e isión, e idencia a necesidade de con inua in es igando a
in luencia de de e minadas a iables in e media ias. Coa in ención de iden i ica aquelas
que con ibúan dunha manei a ou dou a á saúde men al dos nenos/as a ni el social,
indi idual e amilia . Non son moi as as a iables sociais e amilia es es udadas, pe o es a
can idade me ma aínda máis cando se a a das a iables indi iduais dos meno es. A con o na
amilia e as súas ca ac e ís icas son unha pa e undamen al do con ex o in an o-xu enil
cunha o e in luencia no desen ol emen o socioemocional dos ca i os. Na mesma liña, é
p eciso es uda as a iables sociais nas que c ecen os apaces e apazas, acadando i al
impo ancia na adolescencia. Sendo amén, unha posible ía, polo momen o escasamen e
desen ol a, abo da o es udo de a iables indi iduais dos/as meno es que poidan es a
xogando un papel na elación en e as des an axes socioeconómicas e os p oblemas
psicolóxicos in an o-xu enís. O e ec o nega i o da ad e sidade socioeconómica pode e un
impac o di e encial nos/as meno es en unción das ulne abilidades e o alezas indi iduais
que poidan e , polo que esul a de i al impo ancia examinalas. En e es as a ópanse o
empe amen o, a al abe ización e/ou a esiliencia. As cales pode ían apo a in o mación
ele an e pa a a comp ensión des e enómeno así como cla es que poden se de e minan es
pa a unha adecuada in e ención. Todas es as ías pe mi en, median e a súa manipulación,
unha modi icación das condicións p e iamen e es ablecidas. Supoñendo así unha posible
opción de in e ención na elación es udada e, polo an o, nas súas consecuencias nega i as.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 65
En can o aos in o man es, a maio ía dos es udos dependen dos pais/nais/coidado es
p incipais ou ou os in o man es pa a a alia o es ado emocional e o compo amen o do neno,
o que aumen a a p opensión a espos as socialmen e desexables. Os indi iduos poden sen i a
necesidade de amosa unha imaxe que non se adecúa á ealidade. Pode se debido á p esenza
epa o ou medo a iden i ica di icul ades nos seus illos/as polas implicacións que elo
conle a. Tendo es as posibles implicacións an o un ca ác e polí ico-social (é dici , pe de a
cus odia, se some idos a ixianza dos se izos sociais ou o con a io, a pe de posibles
p es acións que es án a ecibi as amilias ou se amones ados po desa ención ou coidado
de icien e dos illos). Así como unha dimensión a ec i o-social, ca ac e izada pola
implicación de a on a e/ou expoñe a exis encia dunha ealidade menos a able no que
espec a ao benes a psicolóxico dos nenos/as. Ademais, exis e unha p edomina e p esenza de
ecollida de in o mación a pa i es unicamen e da nai, pe o en ningún caso do pais, quen non
apa ece como in o man e único en ningún dos a igos e isados. Es a cues ión pode ace
alusión aos oles de xéne o den o dos cales as uncións e esponsabilidades dos coidados son
adsc i os ás mulle es, exe cendo así, as nais, o papel de coidado a p incipal dos meno es.
Polo an o, se ía de in e ese in oduci , na medida do posible, unha a aliación da saúde
men al dos e das meno es mul i-in o man e na que se inclúan an o os p opios nenos/as como
os pais. O explo ado nes e caso es á o emen e ligado ao con ex o, o cal debe se
necesa iamen e conside ado, polo an o a a aliación sob e o es ado psicolóxico dos/as
meno es desen ol a emp egando dis in os in o man es da con o na que exe cen di e en es
oles pode ía diminuí o sesgo de desexabilidade social e apo a maio in o mación coa que
pode aballa .
Po úl imo, en cabida comen a como a p esen e e isión amosa as di icul ades pa a
cap a as dis in as dimensións e e mos emp egados na medición do es a us socioeconómico.
Hai unha eno me a iabilidade en e es udos na concep ualización das des an axes
socioeconómicas así como dos ins umen os emp egados pa a a súa a aliación. Son múl iples
e a iados os e mos e medidas usadas pa a de ini , ope a i iza e a alia es e concep o o que
di icul a sob emanei a unha análise sis emá ica dos mesmos e dos seus e ec os.
Aimplemen ación dunha e amen a es anda izada de medición da posición socioeconómica
se ía ú il pa a na mello a da in es igacións nas que se examinen as desigualdades
socioeconómicas na poboación, inclusi e a que nos a inxe. Adicionalmen e, endo en
conside ación as di e enzas nos p ocedemen os e ca ac e ís icas de mos eo, as di ec ices
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 66
pa a es anda iza os es udos se ían ú is pa a mello a a compa abilidades dos esul ados dos
es udos.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 67
Re e encias bibliog á icas
Adegboye, D., Williams, F., Collishaw, S., Shel on, K., Langley, K., Hobson, C., Bu ley, D.
e Van Goozen, S. (2021). Unde s anding why he COVID-19 pandemic- ela ed
lockdown inc eases men al heal h di icul ies in ulne able young child en. JCPP
Ad ances, 1(1), e12005. h ps://doi.o g/10.1111/jc 2.12005
Assing-Mu ay, E. e Leb un-Ha is, L. (2020). Associa ions be ween pa en - epo ed amily
economic ha dship and men al heal h condi ions in U.S. child en. Jou nal o Child en
and Po e y, 26(2), 191-214. h ps://doi.o g/10.1080/10796126.2020.1764188
Banco de España. (2022). In o me de es abilidad inancie a. In o me de Es abilidad
Financie a. P ima e a 2022. (bde.es)
Basca án, M. T., Jo e , M., Lláce , B., Ca o , J. M. e Sanjuan, J. (2011). Adap ación española
del EAS Tempe amen Su ey pa a la e aluación del empe amen o
in an il. Psico hema, 23(1), 160–166. Recupe ado a pa i de
h ps:// eunido.unio i.es/index.php/PST/a icle/ iew/9068
Bi sko, R. H., Holb ook J. R., Ghandou , R. M., Blumbe g, S. J., Visse S. N., Pe ou, R. e
Walkup, J. T. (2018). Epidemiology and Impac o Heal h Ca e P o ide -Diagnosed
Anxie y and Dep ession among US Child en. Jou nal o De elopmen al & Beha io al
Pedia ics 39 (5): 395–403. 10.1097/dbp.0000000000000571.
Bøe, T., Se lachius, A. S., Si e sen, B., Pe ie, K. J. e Hysing, M. (2018). Cumula i e e ec s
o nega i e li e e en s and amily s ess on child en’s men al heal h: he Be gen Child
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 68
S udy. Social Psychia y and Psychia ic Epidemiology, 53(1), 1-9.
h ps://doi.o g/10.1007/s00127-017-1451-4
Ch is ensen, D., Fahey, M. T., Giallo, R. e Hancock, K. J. (2017). Longi udinal ajec o ies o
men al heal h in Aus alian child en aged 4-5 o 14-15 yea s. Plos One, 12(11),
e0187974. h ps://doi.o g/10.1371/jou nal.pone.0187974
Comeau, J. e Boyle, M. H. (2018). Pa e ns o po e y exposu e and child en's ajec o ies o
ex e nalizing and in e nalizing beha io s. SSM-Popula ion Heal h, 4, 86-94.
h ps://doi.o g/10.1016/j.ssmph.2017.11.012
Cos a, D., Cunha, M., Fe ei a, C., Gama, A., Machado-Rod igues, A. M., Rosado-Ma ques,
V., Noguei a, H., Sil a, M-R.G. e Padez, C. (2020a). Child en men al heal h a e he
2008 global economic c isis: Assessing he impac o aus e i y in Po ugal. Child en and
You h Se ices Re iew, 118. h ps://doi.o g/10.1016/j.childyou h.2020.105332
Cos a, D., Cunha, M., Fe ei a, C., Gama, A., Machado-Rod igues, A. M., Rosado-Ma ques,
V., Noguei a, H., Sil a, M-R. G. e Padez, C. (2020b). Sel - epo ed symp oms o
dep ession, anxie y and s ess in Po uguese p ima y school-aged child en. BMC
Psychia y, 20(1). h ps://doi.o g/10.1186/s12888-020-02498-z
Cummings, E. M., e Da ies, P. T. (2002). E ec s o ma i al con lic on child en: ecen
ad ances and eme ging hemes in p ocess-o ien ed esea ch. Pe gamon P ess.
h ps://doi.o g/10.1111/1469-7610.00003
Cummings, E.M., Goeke-Mo ey, M.C. e Papp, L.M (2004). E e yday Ma i al Con lic and
Child Agg ession. J Abno m Child Psychol 32, 191-202.
h ps://doi.o g/10.1023/B:JACP.0000019770.13216.be
Cu ie, C., Molcho, M., Boyce, W., Hols ein, B., To sheim, T. e Rich e , M. (2008).
Resea ching heal h inequali ies in adolescen s: The de elopmen o he Heal h
Beha iou in School-Aged Child en (HBSC) Family A luence Scale. Social Science &
Medicine, 66(6), 1429-1436. h ps://doi.o g/10.1016/j.socscimed.2007.11.024
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 69
Dag ado j, A., Co si, D. J., Sumya, N., Muldoon, K., Wen, S. W., Takeha a, K., Mo i, R. e
Walke , M. C. (2019). P e alence and de e minan s o men al heal h p oblems among
child en in Mongolia: A popula ion-based bi h coho . Global Epidemiology,
1h ps://doi.o g/10.1016/j.gloepi.2019.100011
Da is, E., Sawye , MG., Lo, SK., P ies , N. e Wake, M. (2010). Socioeconomic isk ac o s
o men al heal h p oblems in 4-5-yea -old child en: Aus alian popula ion s udy.
Acad Pedia , 10(1), 41-7. h ps://doi.o g/10.1016/j.acap.2009.08.007
Domínguez-Sánchez, F. J., Lasa-A is u, A., Amo , P. J. e Holgado-Tello, F. P. (2013).
Psychome ic p ope ies o he Spanish e sion o he Cogni i e Emo ion Regula ion
Ques ionnai e. Assessmen , 20(2), 253–261.
h ps://doi.o g/10.1177/1073191110397274
Fondo Mone a io In e nacional 2008. In o me anual del FMI de 2008: Po una economía
mundial pa a odos. The In e na ional Mone a y Fund. im .o gh ps://www.im .o g ›
2008 › pd › a 08_esl
Fondo Mone a io In e nacional. (2020). In o me anual del FMI de 2020. The In e na ional
Mone a y Fund. IMF 2020 Annual Repo _Spanish
F asquilho, D., Ma os, M. G., Salonna, F., Gue ei o, D., S o i, C. C., Gaspa , T. e Caldas-
de-Almeida, J. M. (2016). Men al heal h ou comes in imes o economic ecession: a
sys ema ic li e a u e e iew. BMC public heal h, 16, 115.
h ps://doi.o g/10.1186/s12889-016-2720-y
Goodman, R. (1997). The S eng hs and Di icul ies Ques ionnai e: a esea ch no e. Jou nal
o Child Psychology and Psychia y, 38(5), 581-586. h ps://doi.o g/10.1111/j.1469-
7610.1997. b01545.x
Golbe s ein, E., Gonzales, G. e Mea a, E. (2019). How do economic down u ns a ec he
men al heal h o child en? E idence om he Na ional Heal h In e iew Su ey. Heal h
Economics, 28(8), 955-970. h ps://doi.o g/10.1002/hec.3885
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 70
G ede , K. A., Peng, C., Doudna, K. D. e Sa e , S. L. (2017). Role o amily s esso s on
u al low-income child en’s beha io s. Child & You h Ca e Fo um, 46(5), 703-720.
h ps://doi.o g/10.1007/s10566-017-9401-6
Gu man, L.M., Joshi, H., Pa sonage, M. e Shoon, I. (2018). Gende -Speci ic T ajec o ies o
Conduc P oblems om Ages 3 o 11. J Abno m Child Psychol 46, 1467-1480.
h ps://doi.o g/10.1007/s10802-017-0379-1
Hosokawa, R. e Ka su a, T. (2017). A longi udinal s udy o socioeconomic s a us, amily
p ocesses, and child adjus men om p eschool un il ea ly elemen a y school: The
ole o social compe ence. Child and Adolescen Psychia y and Men al Heal h, 11(1).
h ps://doi.o g/10.1186/s13034-017-0206-z
Hosokawa, R. e Ka su a, T. (2018). E ec o socioeconomic s a us on beha io al p oblems
om p eschool o ea ly elemen a y school - A Japanese longi udinal s udy. PLoS
ONE, 13(5). h ps://doi.o g/10.1371/jou nal.pone.0197961
Jansen, P. W., Ve linden, M., Van Be kel, A. D., Mieloo, C., Van De Ende, J., Veens a, R.,
Ve huls , F. C., Jansen, W. e Tiemeie , H. (2012). P e alence o bullying and
ic imiza ion among child en in ea ly elemen a y school: Do amily and school
neighbou hood socioeconomic s a us ma e ?; 22747880. BMC Public Heal h, 12(1).
h ps://doi.o g/10.1186/1471-2458-12-494
Jiang, S. (2020). Psychological well-being and dis ess in adolescen s: An in es iga ion in o
associa ions wi h po e y, pee ic imiza ion, and sel -es eem. Child en and You h
Se ices Re iew, 111, 104824. h ps://doi.o g/10.1016/j.childyou h.2020.104824
Johnson, S. E., Law ence, D., Pe ales, F., Bax e , J. e Zub ick, S. R. (2019). Po e y, Pa en al
Men al Heal h and Child/Adolescen Men al Diso de s: Findings om a Na ional
Aus alian Su ey. Child Indica o s Resea ch, 12(3), 963-988.
h ps://doi.o g/10.1007/s12187-018-9564-1
Keilow, M., Wu, C. e Obel, C. (2020). Cumula i e social disad an age and isk o a en ion
de ici hype ac i i y diso de : Resul s om a na ionwide coho s udy. SSM-Popula ion
Heal h, 10. h ps://doi.o g/10.1016/j.ssmph.2020.100548
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 71
Kim, K. M., Kim, D. e Chung, U. S. (2020). In es iga ion o he end in adolescen men al
heal h and i s ela ed social ac o s: A mul i-yea c oss-sec ional s udy o 13 yea s.
In e na ional Jou nal o En i onmen al Resea ch and Public Heal h, 17(15), 1-14.
h ps://doi.o g/10.3390/ije ph17155405
Ki by, N., W igh , B. e Allga , V. (2020). Child men al heal h and esilience in he con ex o
socioeconomic disad an age: esul s om he Bo n in B ad o d coho s udy. Eu opean
Child & Adolescen Psychia y, 29(4), 467-477. h ps://doi.o g/10.1007/s00787-019-
01348-y
Lee, K. (2022). The associa ions be ween po e y and social-emo ional ou comes among
child en in Japan. B i ish Jou nal o Social Wo k, 52(5), 2537-2557.
h ps://doi.o g/10.1093/bjsw/bcab205
Lan z, P. M., House, J. S., Me o, R. P. e Williams, D. R. (2005). S ess, li e e en s, and
socioeconomic dispa i ies in heal h: esul s om he Ame icans' Changing Li es
S udy. Jou nal o heal h and social beha io , 46(3), 274–288.
h ps://doi.o g/10.1177/002214650504600305
Li, W., Wang, Z., Wang, G., Ip, P., Sun, X., Jiang, Y. e Jiang, F. (2021). Socioeconomic
inequali y in child men al heal h du ing he COVID-19 pandemic: Fi s e idence om
China. Jou nal o A ec i e Diso de s, 287, 8-14.
h ps://doi.o g/10.1016/j.jad.2021.03.009
Ma ya , L., Thompson, L., Minnis, H. e Wilson, P. (2018). P ima y schools and he
ampli ica ion o social di e ences in child men al heal h: a popula ion-based coho
s udy. Jou nal o Epidemiology and Communi y Heal h, 72(1), 27-33.
h ps://doi.o g/10.1136/jech-2017-208995
McLaughlin, K.A., Cos ello, E.J, Leblanc, W., Sampson N. A. e Kessle R.C., 2012.
Socioeconomic S a us and Adolescen Men al Diso de s. Ame ican Jou nal o Public
Heal h 102, 1742-1750. h ps://doi.o g/10.2105/AJPH.2011.300477
Longoba di, C., P ino, L. E., Fab is, M. A. e Se anni, M. (2019). Violence in school: An
in es iga ion o physical, psychological, and sexual ic imiza ion epo ed by I alian
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 72
adolescen s. Jou nal o School Violence, 18(1), 49-61.
h ps://doi.o g/10.1080/15388220.2017.1387128
Melchio , M., Chas ang, J.F., Falissa d, B., Galé a, C., T emblay, R.E., Cô é, S.M. e Boi in,
M. (2012). Food Insecu i y and Child en’s Men al Heal h: A P ospec i e Bi h Coho
S udy. PLOS ONE, 7(12). h ps://doi.o g/10.1371/jou nal.pone.0052615
Mennies, R. J., Bi k, S. L., No is, L. A. e Olino, T. M. (2021). The main and in e ac i e
associa ions be ween demog aphic ac o s and psychopa hology and ea men u iliza ion
in you h: A es o in e sec ionali y in he ABCD s udy. Resea ch on Child and
Adolescen Psychopa hology, 49(1), 5-17. h ps://doi.o g/h ps://doi.o g/10.1007/s10802-
020-00687-8
Mod ek, S., S uckle , D., McKee, M., Cullen, M.R. e Basu, S. (2013). A Re iew o Heal h
Consequences o Recessions In e na ionally and a Syn hesis o he US Response du ing
he G ea Recession. Public Heal h Re 35, 10. h ps://doi.o g/10.1007/BF03391695
Monnie , M., Moulin, F., Thie y, X., Vanden o en, S., Cô é, S., Ba bosa, S., Falissa d, B.,
Plancoulaine, S., Cha les, M-A., Simeon, T., Geay, B., Ma chand, L., Ancel, P-Y.,
Melchio , M., Rouque e, A. e Gale a, C. (2021). Child en's men al and beha io al
heal h, schooling, and socioeconomic cha ac e is ics du ing school closu e in F ance due
o COVID-19: he SAPRIS p ojec . Scien i ic Repo s, 11(1).
h ps://doi.o g/10.1038/s41598-021-01676-7
Moulin, F., Bailhache, M., Monnie , M., Thie y, X., Vanden o en, S., Cô é, S. M.,
Falissa d, B., Simeon, T., Geay, B., Ma chand, L., Du ou g, M-N., Ancel, P-y., Cha les,
M-A., Rouque e, A., Melchio , M. e Galé a, C. (2022). Longi udinal impac o
psychosocial s a us on child en’s men al heal h in he con ex o COVID-19 pandemic
es ic ions. Eu opean Child and Adolescen Psychia y,32, 1073-1082.
h ps://doi.o g/10.1007/s00787-022-02010-w
Naga a, J. M., Gombe g, S., Hagan, M. J., Heyman, M. B. e Wojcicki, J. M. (2019). Food
insecu i y is associa ed wi h ma e nal dep ession and child pe asi e de elopmen al
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
79
Anexos
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 80
Anexos 1.
P incipais ca ac e ís icas dos a igos seleccionados.
Tí ulo, au o es/as
e ano
Obxec i o/s
Mos a
A aliación
Resul ados p incipais
The e ec o a
ansi ion in o
po e y on child
and ma e nal
men al heal h: a
longi udinal
analysis o he UK
Millennium Coho
S udy.
(Wickham e al.,
2017)
A alia o e ec o
dunha p imei a
ansición á pob eza
de ing esos en Reino
Unido como
indicado de las
opo unidades na ida
dos nenos.
N= 6063
Idade: 9 meses -11
anos
Ca ac e ís icas:
- UK MCS2
- Lonxi udinal
País: Reino Unido
In o man es nais
Saúde men al:
- SDQ23 e escala
Males a psicolóxico ma e no:
- K6
SES (1ª ansición á pob eza):
- Renda amilia
- A ansición á pob eza aumen ou as p obabilidades
de p oblemas socioemocionais nos nenos e a
angus ia psicolóxica ma e na.
- Unha p imei a ansición á pob eza económica
asociábase a un de e io o na SM in an il.
- O con ol da angus ia psicolóxica ma e na educiu o
e ec o da ansición á pob eza nos p oblemas
condu a socioemocionais dos nenos.
- Cando axus amos pola angus ia psicolóxica
ma e na, o aumen o das p obabilidades de
p oblemas de condu a socioemocional in an il co
paso á pob eza educiuse e deixou de se
signi ica i o.
- Relación causal en e a pob eza e esul ados de
saúde men al.
P o iles o
child en's social-
emo ional heal h a
school en y and
associa ed income,
gende and
Examina a
he e oxeneidade nos
pa óns da saúde social
e emocional dos nenos
pequenos e in es iga
en que medida
N= 35818
Idade: 5 anos
Ca ac e ís icas:
- T ans e sal
País: Canadá
In o man es p o eso es
Saúde socioemocional in an il:
- EDI3
SES:
- MSP4
- O s a us de subsidio asociouse con maio es
p obabilidades de pe ence a cada g upo de saúde
socioemocional in e io en compa ación co g upo
de e e encia.
- A p opo ción de nenos no g upo de sub ención
aumen ou de o ma p opo cional en cada ni el
2
UK Millennium Coho S udy
3
Ea ly De elopmen Ins umen
4
Medical Se ices Plan
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 81
language
inequali ies: A
c oss-sec ional
popula ion-based
s udy in B i ish
Columbia, Canada.
(Thomson e al.,
2017)
asociábanse ás
ca ac e ís icas
sociodemog á icas.
- Non/Recibi Sub encións
económicas
in e io de saúde socioemocional
Familial ansien
inancial
di icul ies du ing
in ancy and long-
e m
de elopmen al
conce ns.
(Ramana han e al.,
2017)
Examina o impac o das
di icul ades inancei as
ansi o ias (TID5) da
amilia nos 3 p imei os
anos de ida e os
esul ados cogni i os e
condu uais pos e io es.
N = 12000
Idade: 0-14 anos
Ca ac e ís icas:
- NLSY796
- Mos a de
e e encia
- Submos a
i máns
empa ellados
- Es udo
lonxi udinal
País: EEUU
In o man e nai no MS7su ey
ins umen in NLSY79
Child/YA File
TID:
- Ing esos amilia es
P oblemas de condu a:
- BPI8
Funcionamen o cogni i o
- PPVT9
- PIAT10
Mos a de e e encia
- Exposición a di icul ades inancei as ansi o ias
du an e a in ancia aumen ou o isco de desen ol e
p oblemas de condu a, especialmen e
ex e nalizan es.
- A exposición en e os 0-2 anos ao TID ocasiona
maio asociación con p oblemas in e nalizan es en
compa ación coa exposición ao TID dos 3-5 anos.
Submos a
- TID asociouse con pun uacións medias
signi ica i amen e maio es en p oblemas de
condu a e in e nalizan es en e os nenos/as expos os
en compa ación cos i máns empa ellados non
expos os.
5
T ansien Income Decline
6
Na ional Longi udinal Su ey o You h 79
7
Mo he Supplemen
8
Beha io P oblem Idenx
9
Peabody Pic u e Vocabula y Tes
10
Peabody Indi idual Achie emen Tes
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 82
Role o amily
s esso s on u al
low-income
child en’s
beha io s
(G ede e al.,
2017)
Examina as elacións
en e a insegu idade
alimen a ia no oga , a
sin oma oloxía
dep esi a da nai e as
condu as p oblemá icas
in e nalizan es e
ex e nalizan es en e
nenos u ais máis
pequenos e maio es nun
modelo in eg al.
Mos a amilia
N= 370 díadas nai-
illo
Ca ac e ís icas:
- RFSH11
- Es udo
ans e sal/
Da os
ans e sais
País: EEUU
Mos a meno es
Idade: 1-18 anos
In o man es nais
Insegu idade alimen a ia:
- Six-I em Sho Fo m
(USDA, Household Food
Secu i y Su ey Module e
Six-I em Food Secu i y
Scale)
Sin oma oloxía dep esi a
ma e na:
- CES-D 1012
Condu as in an ís:
- CBCL13
- A insegu idade alimen a ia asociábase
posi i amen e cos p oblemas ex e nalizan es en e
os nenos máis pequenos, pe o non en e os maio es.
- Os sín omas dep esi os ma e nos media on
pa cialmen e a elación en e a insegu idade
alimen a ia e as condu as ex e nalizan es dos nenos
pequenos. En e os nenos maio es, os sín omas
dep esi os ma e nos media on comple amen e a
elación en e a insegu idade alimen a ia e as
condu as in e /ex e nalizan es.
- Os sín omas dep esi os ma e nos asociábanse
posi i amen e cos p oblemas in e nalizan es nos
nenos maio es, pe o non nos máis pequenos.
- En e os nenos de máis idade, unha maio
insegu idade alimen a ia asociouse con máis
sín omas dep esi os ma e nos que a súa ez,
asociá onse con máis p oblemas p oblemas de
condu a ex e nalizan es e in e nalizan es
Longi udinal
ajec o ies o
men al heal h in
Aus alian child en
aged 4-5 o 14-15
Iden i ica os ac o es
de isco sociais cla e
( empe amen o do neno,
saúde men al e
compo amen o dos
p oxeni o es e SES)
Mos a amilia.
Meno es
N= 3731
Idade: 4/5 -14/15
Ca ac e ís icas:
- LSAC14
In o mación ma e na
Saúde men al dos nenos/as:
- SDQ15
S a us socioeconómico:
- Educación ma e na
- Pe sis encia da asociación en e os ac o es de isco
e a SM in an il ao longo dun pe íodo de dez anos.
- O es udo demos a que os e ec os dos ac o es de
isco ealizan una con ibución "independen e".
- O SES é un ac o de isco e a ec a á SM in an il
nun pe íodo c ucial an es de que empecen a escola.
11
Ru al Families Speak abou Heal h
12
Cen e o Epidemiological S udies Dep ession Scale
13
Child Beha io Checklis
14
Longi udinal S udy o Aus alian Child en.
15
S eng hs and Di icul ies Ques ionnai e
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 83
yea s.
(Ch is ensen e al.,
2017)
asociados cos sín omas
de saúde men al dos
nenos á idade de 4-5
anos e o cambio nos
sín omas du an e un
pe íodo de 10 a 14-15
anos.
- Lonxi udinal
País: Aus alia
- Ing esos amilia es
- Des an axe
socioeconómica do
ecinda io (SEIFA16)
Males a psicolóxico ma e no:
- Kessle 6
C ianza ma e na:
- Au oin o me (calidez e
hos ilidade pa en al)
desen ol o pa a o LSAC
Tempe amen o in an il:
- STSC17
- O e ec o dos ing esos amilia es ól ense menos
des acados co paso do empo na SM in an il.
- A di e enza do e ec os na saúde men al in an il en e
as amilias con ing esos al os e baixos muda na
in e acción co empo, po én a enda man ense.
- Os e ec os cla e (SM ma e na, ing esos amilia es,
hos ilidade ma e na e pe sis encia empe amen al)
eñen e ec os simila es sob e a SM in an il.
- O empe amen o do neno/a (pe sis encia,
sociabilidade, eac i idade) son ac o es que
a ec an a súa SM.
A longi udinal
s udy o
socioeconomic
s a us, amily
p ocesses, and
child adjus men
om p eschool
un il ea ly
elemen a y school:
The ole o social
compe ence.
(Hosokawa e
Examina a elacións
en e o SES, o con li o
ma i al, as p ác icas de
c ianza, a compe encia
social e o axus e
condu ual in an il
(p oblemas
in e nalizan es e
ex e nalizan es).
Mos a amilia .
Meno es.
N= 1604
Ca ac e ís icas:
- Lonxi udinal
- Dous conxun os
de da os
- 51.5% a óns
País: Xapón
T1 (2014)
Idade: 5 anos
In o man es nais
NSE:
- Cues iona ios
au oin o mados (economía
amilia , ni el educa i o
pa e no e ma e no)
Axus e condu ual in an il
(p oblemas de in e nalización e
ex e nalización):
- SDQ
Con li o conxugal:
- Cada a iable do SES elacionouse nega i amen e
cos p oblemas de condu a ex e /in e nalizan es e
posi i amen e coas habilidades sociais dos nenos.
- Un SES máis baixo asóciase di ec a e
indi ec amen e con peo compe encia social e máis
sín omas de p oblemas de condu a.
- Iden i icá onse ías nega i as (con li o conxugal
des u i o a a és de p ác icas de c ianza
nega i as) e posi i as (con li o ma i al cons u i o a
a és de p ác icas de c ianza posi i as) en e o SES
e o uncionamen o da saúde men al in an il.
- As p ác icas de c ianza nega i as es aban
di ec amen e elacionadas cun peo uncionamen o
16
The neighbou hood socio-economic index o a eas
17
Sho Tempe amen Scale o Child en
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 84
Ka su a, 2017)
T2 (2015)
Idade: 6 anos
- QCCS18
P ác icas educa i as:
- APQ19
In o man e p o eso ado
Compe encia social in an il
(habilidades sociais):
- SSQ20
da SM (peo es habilidades sociais e máis p oblemas
in e / ex e nalizan es). A c ianza posi i a es aba
di ec amen e elacionada cun mello uncionamen o
da saúde men al.
- O con li o ma i al elacionouse di ec amen e cos
esul ados in an ís e indi ec amen e a a és das
p ác icas de c ianza. O con li o ma i al des u i o
dos pais/nais es aba di ec amen e elacionado cun
peo uncionamen o da SM. Men es que o con li o
cons u i o dos p oxeni o es es aba di ec amen e
elacionado cun mello uncionamen o da SM e, a
súa ez, menos sín omas de p oblemas de condu a.
- Os ing esos amilia es e os ni eis de educación
ma e na e pa e na es aban elacionados di ec a e
indi ec amen e coas habilidades sociais e cos
p oblemas in e nalizan es e ex e nalizan es. A
a és da súa in luencia nos con li os conxugais
des u i os e cons u i os, así como nas p ác icas de
c ianza nega i as e posi i as.
- As hhss media on na asociación en e os ac o es
amilia es e o axus e condu ual.
Cumula i e e ec s
o nega i e li e
e en s and amily
s ess on child en’s
A alia a asociación
di ec a e in e ac i a
en e o baixo ni el
socioeconómico e a
N= 2043 díadas pai-
illo
Idade: 11-13 anos
Ca ac e ís icas:
In o man es illos
Saúde men al:
- SDQ22
- Os nenos/as de amilias cun SES baixo p esen aban
máis sín omas de p oblemas de saúde men al que os
seus compañei os cun SES máis al o.
- Os esul ados mos a on que un SES máis baixo
18
Quali y o Co-pa en al Communica ion Scale
19
Alabama Pa en ing Ques ionnai e
20
Social Skills Ques ionnai e
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 85
men al heal h: he
Be gen Child
S udy.
(Bøe e al., 2018)
exposición a
acon ecemen os i ais
nega i os en elación
cos p oblemas de saúde
men al in an il.
- BCS21
- Es udo
ans e sal
País: No uega
(Be gen)
In o man es pais/nais
SES:
- Ni el educación.
- Desc ición SE amilia en
elación a ou as
Acon ecemen os i ais e es és
amilia :
- DAWBA
asociábase con máis sín omas de p oblemas
emocionais, de condu a, hipe ac i idade/ina ención
e p oblemas cos compañei os. A exposición a
acon ecemen os i ais e ao es és amilia explicaba
pa e des a asociación.
- Os esul ados non co obo a on que os nenos de
amilias cun SES máis baixo expe imen asen máis
acon ecemen os i ais nega i os que os seus
compañei os cun SES máis al o.
- Os enquisados cun SES baixo decla a on su i
moi o máis es és na súa ida amilia .
- Os nenos de amilias cun SES baixo expe imen an
unha con o na ísica e psicosocial máis es esan e
que os seus compañei os cun SES máis al o.
- O SES máis baixo, os acon ecemen os i ais
nega i os e o es és amilia i e on e ec os
independen es e acumula i os sob e a SM, pe o non
houbo p obas dun impac o di e encial des es
acon ecemen os nos nenos p oceden es de con o nas
socioeconómicas máis baixos.
- Houbo p obas de es a i icación socioeconómica da
exposición a algúns acon ecemen os i ais e
ac o es es esan es amilia es, e a exposición a
es es ac o es es esan es asociouse con máis
sín omas de p oblemas de saúde men al.
- Os esul ados mos a on que un SES máis baixo
asociábase con máis sín omas de p oblemas
emocionais, de condu a, hipe ac i idade/ina ención
e p oblemas cos compañei os, e que a exposición a
22
S eng hs and Di icul ies Ques ionnai
21
Be gen Child S udy
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 86
acon ecemen os i ais e ao es és amilia explicaba
pa e des a asociación.
P ima y schools
and he
ampli ica ion o
social di e ences
in child men al
heal h: a
popula ion-based
coho s udy
(Ma ya e al.,
2018)
Examina as
desigualdades
socioeconómicas en
saúde men al ao ing eso
na escola e explo a os
cambios nes as
desigualdades ao longo
dos 3 p imei os anos de
escola ización.
Mos a meno es
N= 4011
Idade: 4 e 7 anos
Ca ac e ís icas:
- Es udo
lonxi udinal
- Glasgow Ci y
Council
Educa ion
Se ices
País: Reino Unido
(Glasgow, Escocia)
In o man es p o eso ado
Condu a in an il:
- SDQ
In o mación cen os educa i os
P i ación:
- GIMD23
- Os nenos de con o nas des a o ecidas comeza on a
escola cunha maio p e alencia de di icul ades de
SM, en compa ación cos seus compañei os más
a o ecidos. Es a dispa idade aumen ou
no ablemen e du an e os 3 p imei os anos de escola.
- Os an eceden es demog á icos dos nenos/as
p edici on o emen e as súas pun uacións aos 7
anos, aínda que as escolas pa ecían ace unha
con ibución signi ica i a ás axec o ias de saúde
men al.
- O indicado demog á ico máis impo an e das
di icul ades de SM oi es a algunha ez baixo a
u ela do Es ado.
- Os 3 p imei os anos de p ima ia ampli ican as
desigualdades xa ma cadas nas di icul ades de SM.
- O ac o p edi i o máis impo an e da p esenza de
p oblemas de SM aos 7 anos oi a p esenza de
p oblemas de SM aos 4 anos.
The ela ionship
be ween inancial
di icul y and
childhood
symp oms o
a en ion
Comp oba se os
di e en es modos de
di icul ade económica
das amilias
asociábanse cos
cambios pos e io es nos
N= 14701
Idade: 1-12 anos
Ca ac e ís icas:
- ALSPAC24
- Lonxi udinal
País: Reino Unido
In o man es nais
Di icul ades económicas:
- Cues iona io au oin o mado
necesidades esenciais pa a
o neno/a
- O SES pode in luí na g a idade e/ou de e io o dos
sín omas do TDAH.
- A di e en e expe iencia das di icul ades económicas
asócianse con di e en es ni eis de sín omas de
TDAH.
- Calque a expe iencia de di icul ade económica
23
Glasgow Index o Mul iple Dep i a ion
24
A on Longi udinal S udy o Pa en s and Child en
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 87
de ici /hype ac i i
y diso de : A UK
longi udinal coho
s udy.
(Russell e al.,
2018)
sín omas do TDAH.
(A on)
Sín omas de TDAH
- SDQ (subescala
hipe ac i idade)
asóciase con un aumen o dos sín omas do TDAH.
- Os máis des a o ecidos p esen an maio es
asociacións en e di icul ades económicas e
sín omas de TDAH. As di icul ades económicas
asócianse a unha maio hipe ac i idade pos e io .
Pa e ns o po e y
exposu e and
child en's
ajec o ies o
ex e nalizing and
in e nalizing
beha io s.
(Comeau e Boyle,
2018)
Compa a as
axec o ias de saúde
men al dos nenos
expos os a cinco pa óns
de pob eza (es ables:
semp e/nunca pob es;
cambian es: unha soa
ansición den o ou
ó a da pob eza,
lu uacións epe idas
den o e ó a da
pob eza) dende o
nacemen o a é os 14
anos.
N= 235
Idade: 0-14 anos
Ca ac e ís icas:
- NLSY-CS 25
- Lonxi udinal
País: EEUU
In o man es nais
Saúde men al nenos:
- BPI26
SES (pa óns e e ec o
acumula i o da pob eza):
- Índice de pob eza
(cocien e en e ing esos e
pob eza)
Exposición es able/c ónica á pob eza:
- Asóciase cunha SM máis baixa ao p incipio da ida
dos nenos e e ó zase co empo.
- Os nenos semp e e nunca pob es eñen axec o ias
de SM que son dis in as en e si e dos seus
homólogos que expe imen an cambio na pob eza.
- Aos 5-6 anos, os ni eis medios de condu as
ex e /in e nalizan es son máis al os nos nenos
semp e pob es, seguidos dos nenos
in e mi en emen e e nunca pob es.
- Co empo os nenos que nunca son pob es
expe imen an unha maio diminución das condu as
ex e nalizan es en compa ación cos que son pob es
semp e ou in e mi en emen e (indica i o de que as
dispa idades ag á anse).
- As c.in e nalizan es enden a diminuí a un i mo
máis ápido en e os nenos que nunca son pob es
on e aos que semp e o son.
- O e ec o nega i o acumula i o da exposición á
pob eza é maio nas condu as ex e nalizan es que
in e nalizan es.
25
Na ional Longi udinal Su ey o You h
26
Beha io al P oblems Index
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 88
Cambio na exposición á pob eza:
- Os nenos que expe imen an un cambio na
exposición á pob eza eñen ni eis iniciais e axas
de cambio nas condu as ex e nalizan es e
in e nalizan es que son simila es en e si, pe o
di e en es dos seus homólogos semp e e nunca
pob es.
- As dispa idades iniciais en e os nenos que nunca
son pob es e os seus homólogos que son semp e ou
in e mi en emen e pob es son cons an es no empo
pa a as condu as in e nalizan es e c ecen en
magni ude pa a as ex e nalizan es.
Baixo ni el educa i o ma e no:
- Os nenos expos os á pob eza pe sis en e eñen máis
p obabilidades de nais con baixo ni el educa i o.
Monopa en alidade:
- E ec os simila es pa a odos os nenos/as en
si uación de pob eza.
Po e y Dynamics,
Pa en ing, and
Child Men al
Heal h in Canada.
(S ohschein e al.,
2018)
A alia a in luencia
ela i a da
p o undidade da
pob eza ac ual e a
du ación da pob eza na
saúde men al in an il e
comp oba se as
p ác icas de c ianza
N= 1901
Idade: 2-5 e 8-11
anos
Ca ac e ís icas:
- NLSCY27
- Es udo
lonxi udinal
País: Canadá
In o man es nais
Saúde men al in an il
(ansiedade/ dep esión y
compo amen o an isocial):
- CBCL28
SES (p o undidade pob eza
ac ual, du ación pob eza
- Nos oga es ac ualmen e pob es, os ni eis de
ansiedade/dep esión in an ís e an máis al os can o
máis po baixo do limia da pob eza.
- Nas amilias que non e an pob es, a
ansiedade/dep esión in an il non es aba elacionada
cos ing esos amilia es.
- A du ación da pob eza non p edicía a
ansiedade/dep esión in an il.
27
Canadian Na ional Longi udinal Su ey o Child en and You h
28
Child Beha io Checklis
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 95
men ais.
- As nenas, en compa ación cos nenos, e an menos
p opensas a in o ma de sín omas de dep esión e
es és. Os nenos enden a epo a ni eis máis
al os de ansiedade e sín omas dep esi os que as
nenas.
Cumula i e social
disad an age and
isk o a en ion
de ici hype ac i i y
diso de : Resul s
om a na ionwide
coho s udy.
(Keilow e al., 2020)
In es iga a
des an axe social
dos pais e o isco
de TDAH nos
nenos e explo a os
e ec os
acumula i os das
combinacións
des as des an axes.
N= 632725
Idade: ≤ 18
Ca ac e ís icas:
- Nados en e
1990-1999
- S a is ics
Denma k
- Coho es
País: Dinama ca
Rexis os nacionais
Des an axe social:
- Pob eza ela i a de
ing esos
- Desemp ego
- Ni el educa i o
p oxeni o es
E ec os acumula i os:
- Combinacións dos es
indicado es de des an axe
social.
TDAH:
- T a amen o
a macolóxico
- Diagnós ico en
ins i ucións públicas
- Peo es condicións SE na in ancia aumen an o
isco de TDAH.
- As des an axes sociais acumuladas aumen an as
condu as ex e nalizan es ca ac e ís icas do
TDAH e dan luga a un maio isco de
diagnós ico.
- As des an axes sociais especí icas (pob eza
ela i a, desemp ego e baixo ni el educa i o)
a ec an de xei o independen e ao isco de
padece TDAH.
- O desemp ego dos pais/nais, a pob eza ela i a
de ing esos e o baixo ni el educa i o aumen an o
isco de TDAH dos nenos/as.
- O ni el de es udos dos p oxeni o es é o ac o
que máis in lúe no isco de padece TDAH.
Psychological well-
being and dis ess in
adolescen s: An
in es iga ion in o
associa ions wi h
po e y, pee
ic imiza ion, and
Explo a os impac os
da pob eza e a
i imización na saúde
men al dos
adolescen es
N=1280
Idade: M=15.68
anos
Ca ac e ís icas:
- 47.4% a óns
- Es udo
ans e sal
Pob eza
- The mul idimensional
po e y index
In o man es adolescen es
Vi imización polos
compañei os:
- A pob eza asóciase di ec a e nega i amen e coa
saúde men al posi i a dos adolescen es.
- Un al o ni el de pob eza conduci ía di ec amen e a
un baixo ni el de benes a psicolóxico. A pob eza
non conduce di ec amen e ao males a psicolóxico.
-A i imización elacional e a au oes ima median
pa cialmen e na elación en e a pob eza e o
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 96
sel -es eem
(Jiang, 2020)
País: China
- PBFS46
Saúde men al:
- PWDS47
Au oes ima:
- Rosenbe g
Sel -Es eem Scal
benes a psicolóxico e median o almen e na
elación en e a pob eza e o males a psicolóxico.
-A pob eza aumen a a posibilidade de i imización.
-Os e ec os da i imización po pa e dos
compañei os na SM di i en segundo o ipo
( elacional ou mani es a).
-So a i imización elacional pode media na elación
en e a pob eza e a SM dos adolescen es.
-A pob eza e a ic imización elacional educi on
signi ica i amen e a au oes ima.
- A au oes ima en un e ec o signi ica i amen e
posi i o na saúde men al posi i a e nega i a dos
adolescen es.
Associa ions
be ween pa en -
epo ed amily
economic ha dship
and men al heal h
condi ions in U.S.
child en.
(Assing-Mu ay e
Leb un-Ha is,
2020)
In es iga a
asociación en e a
expe iencia de
di icul ades
económicas na
amilia (FEH48) con
as o nos ac uais
in e nalizan es e de
condu a.
N= 61940
Idade: 3-17 anos
Ca ac e ís icas:
- 2016-2017
NSCH49
- 24.6% FEH
- Es udo
ans e sal
País: EEUU
In o man es
nais/pais/coidado es
FEH:
- Enquisa sob e
“di icul ades cub i
necesidades básicas cos
ing esos amilia es dende o
nacemen o do neno”.
Pob eza no oga :
- U.S. ede al po e y
h eshold
- Os nenos de oga es en si uación de pob eza e an
máis p opensos a expe imen a FEH. Algúns nenos
de oga es con ing esos máis al os amén
expe imen a on FEH.
- A p e alencia de FEH e a maio en e os nenos que
e e i on dúas ou máis expe iencias in an ís
ad e sas.
- Maio p e alencia de condicións de saúde men al
en e os nenos expos os a FEH.
- Os nenos expos os a FEH con moi a ou ce a
ecuencia ao longo da súa ida, en compa ación
cos nenos sen ou pouco ecuen e exposición, son
46
P oblem Beha io F equency Scale
47
Psychological Well-Being and Dis ess Sc eene
48
Di icul ades económicas amilia es (Family Economic Ha dship): medida de des an axes económicas que cap a as expe iencias subxec i as de di icul ades ma e ias e as
ensións de i adas das ca encias inancie as, máis alá dos baixos ing esos
49
2016 and 2017 Na ional Su ey o Child en’s Heal h (NSCH)
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 97
P oblemas in e nalizan es e de
condu a:
- Enquisa con p egun as
pa a cada condición
máis p opensos a padece un .in e nalizan e ou de
condu a.
- Os nenos en si uación de pob eza iñan unha maio
p e alencia de condicións de SM que os nenos que
i en po encima do ni el de pob eza, po én a axa
de condicións de SM en e os expos os a FEH e a
aínda maio .
- O baixo ni el de ida in lúe máis nos in o mes de
di icul ades económicas que os baixos ing esos.
- Os nenos en si uación de pob eza e p e o da pob eza
iñan meno es p obabilidades en elación cos seus
compañei os máis icos de se diagnos icados cunha
condición de SM.
Child men al heal h
and esilience in he
con ex o
socioeconomic
disad an age: esul s
om he Bo n in
B ad o d coho
s udy
(Ki by e al., 2020)
Explo a os ac o es
asociados cos
esul ados posi i os
da saúde men al dos
nenos en amilia con
di icul ades
económicas,
cen ándose en los
posibles e ec os
mode ado es das
a iables dos pais (a
p ác ica da c ianza e a
Mos a amilia.
Meno es
N= 636
Idade: 4-5 anos
Ca ac e ís icas:
- BiB50
- Es udo de
coho es
País: Reino Unido
In o man es nais
Di icul ades inanciei as:
- FRS51
- Fac u as do oga
- P eocupacións
subxec i as sob e as
di icul ades inanciei as
Tempe amen o in an il:
- ICQ52
Males a psicolóxico ma e no:
- K653
- As di icul ades económicas eñen un impac o
nega i o nos esul ados de SM in an il.
- Medidas subxec i as de di icul ade económica son
menos impo an es que as medidas obxec i as en
elación a SM in an il.
- Non se a opa ningunha asociación en e o males a
psicolóxico ma e no p e/posna al e as di icul ades
de SM in an il.
- A calidez ma e na in e ac úa signi ica i amen e coa
di icul ade económica pa a p edici os esul ados
posi i os da SM in an il.
- Co elacións signi ica i as en e di icul ades
50
Bo n in B ad o d
51
Family Resou ces Su ey
52
In an Cha ac e is ics Ques ionnai e
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 98
angus ia psicolóxica
ma e na) e as
a iables do neno (o
empe amen o, a
al abe ización e o
desen ol emen o
ísico).
P oblemas de no a apa ición:
- GHQ-2854
C ianza dos illos:
- P egun as (escala 1-10)
sob e a au oe icacia ma e na;
hos ilidade e calidez.
In o man es p o eso
Ap endizaxe nenos:
- EYFSP55
P oblemas in e nalizan es e/ou
ex e nalizan es nenos:
- SDQ56
económicas e meno ni el de al abe ización.
- A al abe ización in an il e o desen ol emen o ísico
asociá onse di ec amen e cunha saúde men al
in an il posi i a, pe o non mode a on a elación
en e a di icul ade económica e a saúde men al
in an il.
- Houbo menos p obas das elacións posi i as en e a
saúde men al in an il e ou os ac o es de ecu sos,
como o empe amen o in an il.
In es iga ion o he
end in adolescen
men al heal h and i s
ela ed social
ac o s: A mul i-yea
c oss-sec ional s udy
o 13 yea s.
In es iga o
cambio na saúde
men al e os
co ela os sociais
asociados en
adolescen es en
e mos de
dep esión, ideación
N=919855
Idade: 12-18 anos
Ca ac e ís icas:
- K-CDC57
- 51.6% a óns
- M= 15.46 anos
- T ans e sal
País: Co ea do Su
In o man es adolescen es
Saúde men al:
- KYRBS58 2006-2018
( elicidade global pe cibida,
ED59, ideación suicida e
in en o de suicidio nos
úl imos 12 meses).
- Impac o do SES na saúde men al xu enil.
- Exis e unha asociación en e desigualdade
económica e SM dos adolescen es.
- A p i ación económica é un ac o de isco de
p oblemas de saúde men al.
- As mello as na desigualdade social (SES) e a
meno ca ga da compe encia académica
asociá onse signi ica i amen e coa mello a da
53
Kessle -6 Ques ionnai es
54
Gene al Heal h Ques ionnai e
55
Ea ly Yea s Founda ion S age P o ile
56
S eng hs and Di icul ies
57
Ko ean Cen e s o Disease Con ol and P e en ion
58
Ko ean You h Risk Beha io Web-based Su ey
59
Episodios Dep esi os
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 99
(Kim e al., 2020)
suicida e in en o de
suicidio.
Rendemen o académico:
- KYRBS 2006-2018
SES:
- KYRBS 2006-2018
Va iables sociodemog á icas:
- Ni el educa i o
SM dos adolescen es.
- O impac o do ni el educa i o dos pais/nais na
saúde men al dos illos oi ela i amen e
mínimo, en compa ación co impac o da
desigualdade económica e a ca ga académica.
Child en's
beha iou al
p oblems and i s
associa ions wi h
socioeconomic
posi ion and ea ly
pa en ing
en i onmen :
Findings om he
UK Millennium
Coho S udy.
(Tamu a e al., 2020)
In es iga os
p oblemas de
condu a ao longo
da in ancia e da
adolescencia, e a
súa elación coa
posición
socioeconómica
(SEP) e a con o na
pa en al empe á.
Mos a amilia.
N= 14452 díadas nai-
illo
Idade: 9 meses-14 anos
Ca ac e ís icas:
- MCS60
- Lonxi udinal
País: Reino Unido
In o man es nais
SES:
- Ing esos oga
- Educación nai
- Ocupación nai
P oblemas de condu a
(ex e /in e nalizan es):
- SDQ
Con o na de c ianza:
- Compe encia pa en al da
nai clasi icación ca ego ías
- Angus ia pa en al K661
- Relación illo-pa en CPRS
- Reglas no oga HOME62
- Con li o no oga S aus63
- Os nenos cun SEP des a o ecida du an e a
p imei a in ancia iñan máis p obabilidades de
p esen a peo es p oblemas de condu a
(in e nalizan es e ex e nalizan es).
- A con o na de c ianza empe á iña unha
asociación independen e máis o e co benes a
socioemocional dos nenos que a SEP e a enuaba
o g adien e socioeconómico ao longo da in ancia
e a adolescencia. As con o nas pa en ais
posi i as na p imei a in ancia a enua on a
asociación en e a SEP e os p oblemas de
condu a dos nenos.
- In e acción en e os ing esos amilia es e a
elación en e pais/nais e illos no caso dos
p oblemas in e nalizan es.
- Os ing esos do oga e a educación da nai na
p imei a in ancia asociá onse de o ma
60
Millennium Coho S udy
61
Kessle 's Psychological dis ess scale
62
Home Obse a ion o Measu emen o he En i onmen
63
S aus's con lic ac ics scale
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 100
independen e cos p. de condu a dos nenos,
men es que a asociación coa ocupación da nai
oi signi ica i amen e máis débil.
- Unha con o na pa en al de baixa calidade na
p imei a in ancia cons i úe un isco conside able
pa a o desen ol emen o de p oblemas de
condu a, independen emen e da SEP
amilia /ma e na dos nenos.
Rela ionship
be ween pa en s'
men al diso de s and
socioeconomic
s a us and o sp ing's
psychopa hology: A
c oss-sec ional
s udy.
(Oli e -Pa a e al.,
2020)
Analiza a
asociación en e a
MD64 e o SES dos
p oxeni o es e a
p e alencia de MD
na súa
descendencia a
pa i de da os de
exis os de
poboación de
Ca aluña.
N= 925279
Idade: 6-15 anos
Ca ac e ís icas:
- SNS65
- Es udo
ans e sal
País: España
(Ca aluña)
Rexis os nacionais
MD pa en al e ilial:
- Uso de se izos sani a ios
- Consumo de psico á macos
SES:
- Ren a amilia
- Emp ego pa en al
- A con o na amilia , inclúe o SES e SM dos
pais/nais, desempeña un papel impo an e na súa
saúde men al.
- A exposición dos nenos/as a condicións de ida
ad e sas elacionadas co ei o de e un
p oxeni o con MD aumen a as p obabilidades
de p esen a MD eles.
- A descendencia dun p oxeni o con MD iña
máis isco de p esen a MD que a descendencia
de p oxeni o es sen es es p oblemas.
- A ansmisión in e xe acional de MD de nais a
illos/as iña unha asociación maio que a de pais
a illos/as.
- Os que se a opan máis abaixo na xe a quía
socioeconómica eñen máis p obabilidades de
padece MD (o SES ma e no en un e ec o máis
p onunciado).
- A maio idade (11 anos ou máis) esul ou un
ac o de p o ección nos mozos, pe o un ac o
de isco nas mozas.
64
Men al Diso de
65
Sis ema Nacional de Salud
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 101
Child en men al
heal h a e he 2008
global economic
c isis: Assessing he
impac o aus e i y
in Po ugal.
(Cos a e al, 2020a)
Medi como os
cambios especí icos
na no malidade
amilia , impos os
pola c ise económica
de 2008, epe cu i on
na saúde men al dos
nenos po ugueses.
Mos a meno es
N= 1157
Idade: 7-11 anos
Ca ac e ís icas:
- Análise
ans e sal
- 52% nenas
País: Po ugal
Da os ecollidos no ano 2016-
2017 espec o á c ise de 2008.
In o man es p oxeni o es
Es a us socieconómico:
- Ni el educa i o pa e no
- Cues iona io sob e cambios
na u ina amilia du an e a
c ise
Funcionamen o psicosocial
nenos:
- SDQ
In o man es meno es
Saúde men al:
- DASS-C66
Calidade de ida elacionada
coa saúde (CVRS):
- KIDSCREEN-27
- Os esul ados suxi en que os cambios na ida
amilia a ibuídos á c ise económica de 2008
pode ían a ec a á SM in an il. Relacionan a
exposición a unha ensión inancei a ag a ada pola
c ise cos esul ados de SM in an il.
- Os cambios especí icos ( es ición inancei a,
p ác icas alimen a ias e necesidade de eco a
algúns en e emen os) asociá onse a un peo
uncionamen o psicosocial, con sín omas máis
ecuen es de dep esión, ansiedade e es és e con
peo es pun uacións na CVRS nos nenos.
- O impac o da c ise no uncionamen o psicosocial
dos nenos es i o p esen e nos es ni eis de SES
(baixo, medio e al o), aínda que con meno
ecuencia nos ni eis supe io es.
- A di e enza nas medias es imadas pa a o
uncionamen o psicosocial e a CVRS apun aba de
o ma cong uen e a peo es esul ados pa a os que
decla aban un cambio nega i o as a c ise,
independen emen e da idade dos nenos/as, sexo e
SES dos pais/nais.
The main and
in e ac i e
associa ions be ween
demog aphic ac o s
and
Examina as
asociacións
p incipais e
in e ac i as en e
os ac o es
N= 11875
Idade: 9-10 anos
Ca ac e ís icas:
- ABCD67
País: EEUU
In o man es pais/nais
Hª psicopa oloxía e a amen o
in an il:
- KSADS-568
Non houbo e ec os p incipais signi ica i os do
NSE nos an eceden es de TCA ao longo dá ida.
66
Dep ession, Anxie y and S ess Scales, Child en e sion
67
Adolescen B ain and Cogni i e De elopmen
68
Kiddie Schedule o A ec i e Diso de s and Schizoph enia o DSM-5
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 102
psychopa hology
and ea men
u iliza ion in you h:
A es o
in e sec ionali y in
he ABCD s udy.
(Mennies e al.,
2021)
demog á icos
(sexo, aza, e nia e
SES) e a his o ia da
psicopa oloxía e a
u ilización do
a amen o de
saúde men al.
SES:
- ABCD Pa en
Demog aphics Su ey
(ing esos amilia es)
Un SES máis al o asóciase cunha meno
p obabilidade de:
- Diagnós ico de dep esión
- Padece /Te as o no de ansiedade; TOD69;
CD70; TDAH e TOC
Un SES máis baixo asociouse cunha maio
p obabilidade de:
- Padece . aumá icos, sendo máis o e pa a os
xo es eu opeos que pa a os neg os/
a oame icanos ou os bi aciais eu opeos e
neg os/a oame icanos.
Socioeconomic
inequali y in child
men al heal h du ing
he
COVID-19
pandemic: Fi s
e idence om
China.
(Li e al., 2021)
Explo a a
desigualdade
socioeconómica na
saúde men al
in an il xun o co
es ilo de ida e os
ac o es da
con o na amilia
que pode ían
in luí na saúde
men al dous nenos
du an e a
pandemia.
N= 21526
Idade: 3-12 anos
Ca ac e ís icas:
- 52,41% a óns
- T ans e sal
País: China
In o man es pais
Saúde men al in an il:
- SDQ
SES indi idual:
- Ni el educa i o pais
SES poboación:
- PIB
- Achouse desigualdade SE na SM in an il du an e
a pandemia. Un SES indi idual ou poboacional
máis baixo asociouse cun aumen o dos
p oblemas de SM in an il.
- A medida que diminúe o SES poboacional
aumen an os p oblemas de SM.
- Os nenos máis pob es que i en nas zonas máis
des a o ecidas son os máis ulne ables aos
p oblemas de SM in an il.
- Na asociación en e a educación dos pais/nais e
os p oblemas de saúde men al in an il só oi
signi ica i a en e os nenos co PIB p o incial
máis baixo.
- A pandemia a ec ou de o ma desp opo cionada
aos nenos de baixo SES.
69
T as o no Oposicionis a Desa ian e
70
Conduc Diso de
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 103
Child en's men al
and beha io al
heal h, schooling,
and socioeconomic
cha ac e is ics
du ing school
closu e in F ance
due o COVID-19:
he SAPRIS p ojec .
(Monnie e al.,
2021)
A alia os ac o es
asociados á saúde
men al dos nenos
de 8-9 anos du an e
o peche escola no
p imei o peche da
Co id-19 de 2020
en F ancia.
N= 5702
Idade:8-9 anos
Ca ac e ís icas:
- SAPRIS71
- 50.2% nenas
- T ans e sal
País: F ancia
In o man es pais/nais
Saúde men al in an il (sín omas
de hipe ac i idad/ ina ención e
emocionais):
- SDQ
Ca ac e ís icas
socioeconómicas amilia es:
- Cues iona ios
au oin o mados (ca ego ía
ocupacional, cambio
si uación labo al, si uación
económica pe cibida).
- Os ac o es SE amilia es (di icul ades
inancei as e pais desemp egados), asociábanse
signi ica i amen e cun maio isco de p oblemas
de SM in an il (hipe ac i idade/ina ención e
sín omas emocionais).
- Nas ca ac e ís icas socioeconómicas, a ca ego ía
ocupacional baixa dos pais (ob ei o) seguía
asociada a un maio isco de
hipe ac i idade/ina ención ano mal en
compa ación coa ca ego ía execu i a.
- Fac o es máis asociados aos sín omas
emocionais: sín omas de hipe ac i idade/
ina ención, di icul ades pa a du mi , ca ego ía
p o esional dos pais, cambio na si uación labo al
dos pais e si uación económica.
- Só a ca ego ía ocupacional dos pais "in e media e
execu i a" seguía asociada a un maio isco de
sín omas emocionais ano mais en compa ación
coa ca ego ía "execu i a"
- Te uns ing esos modes os seguiu sendo un
ac o de isco de sín omas emocionais ano mais.
- Maio isco de hipe ac i idade/ina ención en
nenos que en nenas e un maio isco de sín omas
emocionais en nenas que en nenos.
Po e y, pa en al
wo k in ensi y and
child emo ional and
conduc p oblems.
Examina o e ec o
da in ensidade de
aballo dos pais e
as axec o ias de
N= 3994
Idade: 0-12 anos
Ca ac e ís icas:
- GUS72
In o man es coidado
p incipal
P oblemas de condu a e
emocionais in an ís:
- A ines abilidade da in ensidade do aballo
e as axec o ias de pob eza de i adas da
c ise de 2008 asócianse a cambios
subs anciais nos ni eis de condu a e de
71
SAn é, Pe cep ion, p a iques, Rela ions e Inégali és Sociales e.n popula ion géné ale pendan la c ise COVID-19
72
G owing Up in Sco land
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 104
(T eano e T oncoso,
2022)
pob eza no
benes a men al
dos nenos, medido
polos p oblemas de
condu a e
emocionais nos
p imei os anos de
ida.
- Lonxi udinal
País: Escocia
- SDQ
Pob eza lonxi udinal:
- Ing esos amilia es
- Tamaño do oga
P i ación ma e ial:
- 9-indica o index o
ma e ial dep i a ion
In ensidade do aballo:
- Si uación labo al
sín omas emocionais.
- Os nenos de amilias pe sis en emen e
pob es, saen ou caen na pob eza eñen
maio es axas de p oblemas de condu a en
compa ación cos que non son pob es de
o ma pe sis en e.
- Os p. de condu a son maio es nos nenos
que so en p i acións ma e iais.
- Os p. de condu a dos nenos/as que i en
nunha si uación de pob eza pe sis en e ou
saen da pob eza son maio es que os que
nunca o on pob es ou es án a cae na
pob eza. Non se a opan p obas su icien es
de que as axec o ias lonxi udinais de
pob eza es ean asociadas a p. emocionais.
- A es abilidade en ing esos e emp ego é boa
pa a o benes a men al dos nenos.
- A insu iciencia de ecu sos e a al a de
emp ego asócianse con ni eis máis al os de
p. de condu a e emocionais.
T ajec o ies o
pe cei ed economic
ha dship: Rela ions
wi h mo he ’s and
child’s men al heal h
and he ole o sel -
es eem.
Desen ol e unha
comp ensión da
posible elación
das axec o ias das
di icul ades
económicas
pe cibidas e a
Mos a amilia
N= 511 díadas nai- illo
Idade: 7-12 anos
Ca ac e ís icas:
- Lonxi udinal
País: Singapu
In o man es nais
Di icul ades económicas
pe cibidas:
- EHQ73
Males a emocional ma e no:
- DASS-2174
- Os nenos que expe imen a on ni eis
es ables al os de di icul ades económicas
en compa ación cos que expe imen a on
di icul ades es ables baixas e ni eis
es ables mode ados, iñan p obabilidades
sig. maio es de padece ni eis clínicos de
ansiedade.
73
Economic Ha dship Ques ionnai e
74
Dep ession Anxie y S ess Scale 21
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 111
Anexo 3.
Exemplo de es a exia pa a o manexo de abie as in an ís (p oblemas condu uais): Un
dis ac o a encional.
Técnica que busca edi ixi a a ención do neno/a ca a a ou a ac i idade ou es ímulo, co
obxec i o de des ia o seu en oque da si uación que desencadea a abie a e axuda lle a
acouga se.
Un exemplo de como se pode emp ega un dis ac o a encional é o seguin e:
• Iden i ica os sinais de inicio. Obse ando os signos que indiquen que a c ianza ai a
en a nunha abie a, como o p an o, a us ación ou os xes os de anoxo.
• In e én apidamen e. Unha ez iden i icada, achéga e ao neno/a anquila e
comp ensi amen e.
• P opo ciona unha opción de dis acción. O ece unha opción de ac i idade ou xogo
que lle esul e a ac i o (un xogue e, un lib o, un xogo in e ac i o ou algo que cap e a
súa a ención de manei a posi i a).
• Fomen a a pa icipación do neno na ac i idade ou xogo dis ac o , in oluc ándo e con
el/a de manei a en usias a. Podes mos a in e ese no xogue e ou xogo, ace
p egun as sob e o que es á a ace ou simplemen e uni e á di e sión.
• A medida que o neno se in oluc a na ac i idade dis ac o a, a súa a ención des íase
da si uación causan e da abie a. Is o pode axuda a acougalo e diminuí a in ensidade
des a.
É impo an e e en con a que o dis ac o a encional non debe u iliza se como unha o ma de
e i a ou igno a as emocións do neno/a. U ilízase como unha es a exia empo al pa a axuda
ao neno/a pa a egula as súas emocións e edi ixi a súa a ención ca a a algo máis posi i o.
É impo an e adap a a écnica á idade e ás p e e encias das c ianzas, asegu ando o ece
opcións de dis acción que sexan ap opiadas e a ac i as pa a el/a.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 112
Anexo 4.
Exemplo de écnica pa a p oblemas condu uais: Técnica da discusión di ixida.
A écnica da discusión di ixida é unha es a exia u ilizada pa a abo da compo amen os
p oblemá icos meno es na in ancia. Consis e en guia aos nenos/as pa a e lexiona sob e o
seu compo amen o e as consecuencias das súas accións, a a és dunha con e sación
es u u ada e o ien ada ca a á esolución de p oblemas. A con inuación, p esén ase unha
desc ición b e e de como se desen ol e es a écnica:
• Iden i icación do compo amen o p oblemá ico que se desexa abo da . Pode se algo
especí ico, como non ecolle os xogue es despois de xoga , ou máis xe al, como e
di icul ades pa a segui as ins ucións.
• Selecciona un momen o anquilo e sen dis accións pa a le a a cabo a discusión
di ixida. Asegú a e de que an o i/ os como o/a neno/a es eades calmados/as e
ecep i os/as.
• Comeza a con e sación expondo o compo amen o p oblemá ico e exp esando a úa
p eocupación sen con on a .
Po exemplo, pode ías dici : "No ei que ás eces es di icul ades pa a ecolle os eus
xogue es despois de usalos. Podemos ala sob e iso?".
• Du an e a discusión, demos a in e ese xenuíno e escoi a ac i amen e as espos as do
neno. Pe mí elle exp esa os seus pensamen os, sen imen os e pun os de is a sob e o
compo amen o en cues ión.
• Guía ca a á e lexión. Median e p egun as abe as que o o ien en a con e sa, axúdao a
e lexiona sob e as consecuencias do seu compo amen o e como pode ía a ec a a si
mesmo/a e aos demais.
Po exemplo, pode ías p egun a : "Que c ees que pasa ía se non ecolles os eus
xogue es? Como e sen i ías se non os a opas a p óxima ez que quei as xoga ?".
• Fomen o de solucións al e na i as. Unha ez discu idas as consecuencias nega i as do
compo amen o p oblemá ico, con ida ao neno/a a p opoñe solucións al e na i as.
Anímao/a a pensa en accións posi i as que poida oma no luga do compo amen o
p oblemá ico.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 113
• Re o zamen o e seguimen o. Eloxia ao neno po pa icipa na discusión e pola súa
disposición pa a busca solucións. Anímao/a a poñe en p ác ica as solucións
aco dadas e apo a seguimen o pa a asegu a que se man én comp ome ido/a co
cambio de compo amen o.
Es a écnica baséase no diálogo e a colabo ación na amilia. É impo an e man e un on de
oz anquilo e espec uoso du an e a con e sación, e en oca se no omen o da e lexión e a
esponsabilidade do neno/a espec o o seu compo amen o.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 114
Anexo 5.
Exemplo de écnica pa a p oblemas emocionais: Técnica do “espazo pa a a calma”.
A c eación dun “espazo pa a a calma” é unha écnica coa que axuda ás c ianzas a
au o egula se emocionalmen e. Cando os nenos/as eñan momen os de sob eac i ación ou
en ado poden ap ende a acudi a es e espazo no que o obxec i o se á elaxa se. Algúns
elemen os que se poden incluí son os seguin es:
• Música elaxan e: Coloca al o alan es ou un ep odu o de música no espazo e
selecciona música sua e e elaxan e que axude ao neno/a.
• Peluches e obxec os econ o an es: Pe mi i ao neno/a ae os seus peluches
a o i os ou ou os obxec os que lle b inden comodidade e segu idade.
• Coxíns e almo adas: Coloca coxíns e almo adas b andas no espazo pa a que se poida
sen a ou dei a comodamen e.
• Elemen os isuais: Deco a o espazo con debuxos, cad os ou o og a ías que
ansmi an calma, como paisaxes na u ais ou imaxes elaxan es.
É impo an e que o neno/a pa icipe na escolla, c eación e pe sonalización do espazo
(elixindo os elemen os que lle esul en econ o an es) xun o cos seus pais/nais. É p eciso
es ablece eg as cla as co neno/a sob e o uso e p opósi o do “espazo pa a a calma”.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 115
Anexo 6.
Exemplo de écnica pa a p oblemas emocionais: Caixón de a ea.
Coa inalidade da egulación emocional do neno/a pódese ecu i á es imulación senso ial,
nes e caso escóllese como exemplo o sen ido do ac o. É unha ac i idade que es imula di o
sen ido e axuda ás c ianzas a elaxa se en momen os de hipe ac i ación.
• P epa ación da caixón de a ea: Xun o ao neno/a os pais/nais escollen unha caixón ou
bandexa o su icien emen e g ande pa a con e a a ea. Logo, enche o caixón con a ea
a é cub i ap oximadamen e dous e zos da p o undidade da caixón.
• Selección de xogue es: O neno/a pode selecciona xogue es pequenos que poida
coloca den o da caixón de a ea.
• Explo ación ác il: Cando a c ianza se sin a ne ioso/a ou p ecise elaxa se, pode
in oduci os seus dedos na a ea, ocala e mo ela. Tamén pode usa xogue es pa a
c ea di e en es escena ios.
• Concen ación: Ao manipula a a ea, pódese p opoñe lle pecha os ollos e cen a se
nas sensacións ác iles. Animalo/a a p es a a ención á ex u a, a empe a u a e a
o ma da a ea, e a dis u a do momen o p esen e.
O caixón de a ea p opo ciona unha ac i idade ác il e senso ialmen e es imulan e que pode
axuda ao neno/a a elaxa se, concen a se e econec a co seu co po e as súas sensacións.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 116
Anexo 7.
Exemplo de ac i idade: écnica da ilusión de al e na i as
Pódese expoñe como unha ac i idade pa a que os pais/nais ealícen cos seus illos/as.
Podendo axuda a abo da si uacións nas que os nenos/as poden esis i se ou mos a
e icencia a ealiza ce as a e as ou compo amen os desexados.
A con inuación, desc íbese como se pode ía p esen a es a ac i idade aos pais/nais:
• Iden i ica unha a e a ou compo amen o desexado: O p imei o paso é iden i ica unha
a e a ou compo amen o especí ico que os pais/nais desexen omen a nos seus illos/as.
Pode se algo elacionado co es ablecemen o de u inas, a coope ación nas a e as do
oga , o cump imen o de esponsabilidades, en e ou os exemplos.
• P esen a dúas opcións: Pídeselles aos pais/nais que p esen en dúas opcións aos seus
illos/as, elacionadas coa a e a ou compo amen o desexado. A p imei a opción se ía
unha o ma máis adicional ou con encional de ealiza a a e a, men es que a segunda
opción se ía menos a ac i a pa a o neno/a.
• Des aca a di icul ade da segunda opción: Os pais/nais deben esal a a di icul ade ou os
incon enien es asociados coa segunda opción, acendo incapé en que é menos a o able
ou máis di ícil de log a en compa ación coa p imei a opción.
• Compa a as opcións: Con ídase ás c ianzas a compa a ambas as opcións, esal ando os
bene icios e a iabilidade da p imei a opción en compa ación coa segunda. Re lexiona
sob e como a p imei a opción pe mi i alles log a o esul ado desexado dunha manei a
máis e ec i a e g a i ican e.
• Elección da opción desexada: Finalmen e, pídeselles aos illos/as que elixan en e ambas
as opcións, espe ando que op en pola p imei a opción, que é a que se aliña coa a e a ou
compo amen o desexado polos pais.
Ao u iliza es a ac i idade, os pais poden omen a a pa icipación e mo i ación dos seus
illos ao b inda lles a sensación de elección e pe mi i lles comp ome e se coa opción máis
bene iciosa. É impo an e adap a a ac i idade á idade e ni el de comp ensión dos illos,
asegu ándose de que sexa adecuada e comp ensible pa a eles.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 117
Anexo 8.
Es a exias pa a pais/nais coas que omen a a egulación emocional na in ancia.
• Ap endizaxe do ecoñecemen o emocional: Axuda aos nenos/as a iden i ica e nomea as
súas emocións. Exemplos:
o Podes mos a lles imaxes de exp esións aciais e p egun a lles como sen en en
di e en es si uacións.
o Técnica do olcán. Con el p e éndese explica en que consis e a emoción da abia.
Explícaselle ao neno/a que somos coma un olcán, cando es amos anquilos e
acougados, a la a pe manece no noso in e io . Pola con a, cando nos en adamos,
e upcionamos (a la a sae ao ex e io con o za). Como p ác ica no oga pódese
ealiza un expe imen o en i o.
• Fomen o da comunicación emocional: Anima aos nenos/as a ala sob e como sen en e a
exp esa as súas emocións de manei a adecuada. Escoi a ac i amen e e alida os seus
sen imen os, p opo cionándolles un espazo segu o pa a exp esa se.
• P ác ica de écnicas de elaxación: Ensina aos nenos/as a emp ega écnicas como unha
es a exia pa a acouga se. Exemplos:
o Respi ación p o unda.
o Técnica de sopla bu bullas. Con ol da espi ación. Consis e en imaxina que se
an bu bullas, pa a o que é necesa io con ola a espi ación sop ando sua emen e
pa a que as bu bullas se poidan o ma . É p eciso acompaña ao neno/a
espi ando calmadamen e pa a demos a lle como se ai. Como p ác ica no oga
pódese sop a bu bullas nun aso con auga coa axuda dunha palliña.
o Técnica do boneco de apo. O neno/a en que imaxina que é un obo e mo e se
como al. Pasado un minu o debe imaxina é un boneco de apo e ep esen a
como b azos, pe nas e onco eláxanse. É ecomendable colabo a no p oceso,
pódese en a le an a o seu b azo ou a súa pe na pa a comp oba que xa non é
íxida senón de apo.
• P omoción da au o egulación: Axuda aos nenos/as a desen ol e habilidades pa a
egula as súas emocións po si mesmos/as. Exemplos:
o Técnica do pas el da calma. Consis e en debuxa un cí culo nun papel (que se á o
pas el) e di idilo en seccións (anacos). Den o de cada sección esc ibi ase un
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 118
“ uco” ou mecanismo pa a acouga nos cando es eamos excesi amen e ne iosos.
É impo an e busca xun o coa nena/o as di e en es es a exias.
o Técnica do globo. T á ase de imaxina cando se i i e,se en ade ou se poña
ne ioso que é un globo que se ai inchando pouco a pouco. Pa a iso en que
inspi a moi p o undo a é consegui enche os pulmóns po comple o. Unha ez
inchados, imaxina que oamos al o e que nos elaxamos. A con inuación en que
exhala o ai e moi amodo. Pódese u iliza un globo de e dade pa a exempli ica
a écnica e que sexa máis isual e comp ensible pa a o neno.É ecomendable
epe i es e exe cicio a ias eces.
o O xogo lib e e a exp esión c ea i a poden se o mas e ec i as de libe a
emocións e p omo e a egulación emocional. P opo ciona ás nenas/os
opo unidades pa a xoga , debuxa , pin a ou esc ibi sob e os seus sen imen os.
• Es ablece u inas e es u u a no oga : P opo ciona aos nenos/a un ambien e p edicible e
es u u ado. As u inas dia ias e as expec a i as cla as p opo cionan segu idade e axudan
a egula as súas emocións.
• Manexo das emocións: Unha ez ap endan a iden i ica os causan es das súas emocións
poden ap ende a a opa solucións adecuadas. Anima a busca al e na i as, conside a as
consecuencias e oma decisións in o madas.
• Modela a egulación emocional: Os nenos/as ap enden obse ando o compo amen o dos
adul os. Ten a se un modelo de egulación emocional posi i a ao exp esa as úas p opias
emocións de manei a saudábel e manexa o es és de manei a cons u i a.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 119
Anexo 9.
Exemplo de ac i idade p ác ica: O semá o o emocional.
Ac i idade p ác ica pa a aballa a egulación emocional no con ex o da c ianza.
Obxec i o: Axuda ás c ianzas a iden i ica e egula as súas emocións de manei a e ec i a.
Ins ucións:
• P epa a un semá o o de ca olina ou u iliza unha imaxe imp esa dun semá o o.
• Explica ao eu illo/a que o semá o o ep esen a as di e en es emocións e es ados
emocionais que podemos expe imen a .
• Asigna unha co a cada emoción. Po exemplo:
o Ve mello: i a ou anoxo.
o Ama elo: us ación ou p eocupación.
o Ve de: calma ou aleg ía.
o Azul: is eza ou decepción.
• Fala sob e cada emoción e pide ao eu illo/a que pense en si uacións nas que
expe imen ou esas emocións. Animáde os a compa i exemplos pe soais.
• Fai que o eu illo/pa a iden i ique que co do semá o o ep esen a mello o seu es ado
emocional en di e en es momen os do día. Po exemplo, poden coloca un xogue e de
pequeno amaño que escollades na co co esponden e pa a indica como sen en nese
momen o.
• Ensínalles algunhas es a exias de egulación emocional pa a cada co do semá o o.
Poden se ...
o Ve mello (i a ou anoxo): con a a a 10, espi a p o undamen e, golpea unha
almo ada sua emen e.
o Ama elo ( us ación ou p eocupación): ace unha lis a de cousas posi i as,
esc ibi ou debuxa o que lles p eocupa e logo ala espec o diso, oma un
descanso e ealiza unha ac i idade elaxan e.
o Ve de (calma ou aleg ía): ace unha ac i idade p acen ei a, compa i algo
posi i o que lles sucede a.
Análise das implicacións da des an axe socioeconómica
Viana Quijano Ocampo 120
o Azul ( is eza ou decepción): exp esa as emocións a a és da esc i u a ou o
debuxo, ala cun amigo ou adul o de con ianza, ace unha ac i idade que lles
gus e.
Anima ao eu illo/á u iliza o semá o o emocional cando sen a ab umado/a polas emocións.
Poden iden i ica a co que ep esen a o seu es ado emocional e logo escolle unha es a exia
adecuada pa a egula se.
A inalidade p incipal é axuda lles a comp ende e manexa as súas emocións de manei a
saudable e cons u i a.
Exemplo de ac i idade p ác ica: Técnica da a a uga
A écnica da a a uga é unha es a exia u ilizada pa a axuda aos nenos/as a desen ol e
habilidades de au ocon ol e egulación emocional. Consis e en ensina lles a e i a se e
p o exe se den o da súa "cuncha de a a uga" cando se sin an ab umados emocionalmen e.
Es a écnica p opo ciónalles un espazo segu o onde calma se e p ocesa as súas emocións
an es de ol e in e ac ua coa con o na.
A écnica da a a uga pódese explica a a és dos seguin es pasos:
• Ensina aos nenos o concep o da a a uga e a súa cuncha como símbolo de p o ección
e segu idade. Pa a elo emp égase o “Con o da a a uga”, no que se na a como a
a a uga a ópase con di e en es desa íos que a an sen i moi ensa e is e. En luga
de eacciona de inmedia o e í ase den o da súa cuncha pa a a opa paz e
anquilidade. Alí, p ac ica a espi ación p o unda e pensa en cousas posi i as que a
an sen i mello . Despois dun empo, a a a uga eme xe da súa cuncha, sen índose
máis acougada e lis a pa a en on a os desa íos con maio cla idade e con ol
emocional. Es e con o ensina aos nenos a impo ancia de oma se un empo pa a
calma se e a opa es a exias saudábeis pa a manexa as súas emocións.
• Pos e io men e axudamos ao neno/a a ealiza a posición da a a uga. Adop ando
unha pos u a cos b azos pegados ao co po, baixando a cabeza e in oducíndoa en e os
omb os e ep egándose encollendo as pe nas como unha a a uga nunha cuncha.
Todo elo cos ollos pechados.
