As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal

Vicerreitoría de estudantes, cultura e formación continua Unha colección orientada a editar materiais docentes de calidade e pensada para apoiar o traballo do profesorado e do alumnado de todas as materias e titulacións da universidade Grao en Dereito Dereito Penal I (Parte Xeral) Gumersindo Guinarte Cabada, Fernando Vázquez-Portomeñe Seijas e Natalia Pérez Rivas Departamento de Dereito Público Especial Facultade de Dereito 14 As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal 9788498 878882 ISBN 978-84-9887-888-2 As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal 14 Gumersindo Guinarte Cabada, Fernando Vázquez-Portomeñe Seijas e Natalia Pérez Rivas Departamento de Dereito Público Especial Facultade de Dereito ADVERTENCIA LEGAL: reservados todos os dereitos. Queda prohibida a duplicación, total ou parcial desta obra, en calquera forma ou por calquera medio (electrónico, mecánico, gravación, fotocopia ou outros) sen consentimento expreso por escrito dos editores. Copyright © Universidade de Santiago de Compostela, 2012 Deseño Unidixital Edita Vicerreitoría de Estudantes, Cultura e Formación Continua da Universidade de Santiago de Compostela Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela Imprime Unidixital Servizo de Edición Dixital da Universidade de Santiago de Compostela Dep. Legal: C 1124-2012 ISBN 978-84-9887-888-2 UNIDADE DIDÁCTICA. As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal - 3 MATERIA: Dereito Penal I (Parte Xeral) TITULACIÓN: Grao en Dereito PROGRAMA XERAL DO CURSO Localización da presente unidade didáctica INTRODUCIÓN 1. Concepto de Dereito penal I. Concepto e caracteres do Dereito penal. II. Natureza. III. Relacións do Dereito penal: A) Coas ciencias xurídicas, B) Coas ciencias criminolóxicas, C) As chamadas ciencias auxiliares do Dereito penal. 2. As fontes do Dereito penal I. A lei. II. O principio de legalidade. III. Posibilidade de admitir outras fontes. IV. A interpretación da lei penal: A) Clases e regras de interpretación. B) A analoxía. C) Concurso aparente de normas penais. 3. A Lei penal no tempo I. Eficacia temporal das leis penais. II O principio xeral: irretroactividade da lei penal. III. A excepción: retroactividade da lei penal máis favorable. 4. A Lei penal no espazo I. Principios reguladores. II. Lugar de comisión do delito. III. A extradición. A orde europea de detención e entrega. TEORÍA XURÍDICA DO DELITO 5. O delito I. Concepto do delito. II. Suxeitos e obxectos do delito: A) Suxeito activo e pasivo. B) Obxecto material e xurídico. III. Clasificacións do delito. 6. A acción I. Formas da acción: acción en sentido estrito e omisión. II. As diversas concepcións da teoría da acción. III. A acción e os seus elementos. IV. A omisión: concepto e natureza. V. As clases de omisión: A) A omisión simple. B) A comisión por omisión. VI. Ausencia de acción: A) Movementos reflexos. B) Estados de plena inconsciencia. C) Forza irresistible. 7. A tipicidade e a antixuridicidade I. A tipicidade: A) Concepto. B) Elementos. C) Funcións do tipo. II. Ausencia de tipicidade. III. A antixuridicidade: Concepto. Os elementos subxectivos do inxusto. 4 - UNIDADE DIDÁCTICA . As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal IV. Ausencia de antixuridicidade: A) Lexítima defensa. B) Estado de necesidade. C) Cumprimento dun deber e exercicio lexítimo dun dereito, oficio ou cargo. D) O consentimento do ofendido. 8. A culpabilidade I. Concepto e estrutura. II. Natureza: as distintas teorías. III. A imputabilidade: Concepto. Momento da imputabilidade: "actiones liberae in causa". IV. Ausencia de imputabilidade: A) Anomalía ou alteración psíquica. Trastorno mental transitorio. B) Intoxicación plena por bebidas alcohólicas ou drogas. Síndrome de abstinencia. C) Alteración grave da conciencia da realidade. V. A responsabilidade penal do menor. 9. A culpabilidade (continuación). VI. As formas de culpabilidade: A) O dolo: Concepto. Elementos. Clases. B) A culpa: Concepto e clases. VII. Ausencia de formas de culpabilidade: o erro. VIII. A esixibilidade de conduta adecuada á norma: a súa significación xurídico-penal. IX. Ausencia de esixibilidade. Causas de inculpabilidade baseadas no principio de non esixibilidade: A) Estado de necesidade subxectivo. B) Medo insuperable. 10. A Punibilidade I. Significación dogmática da punibilidade. II. As condicións obxectivas de punibilidade. III. Ausencia de punibilidade: As escusas absolutorias. 11. O "iter criminis" I. Actos internos. II. Actos preparatorios: A) Tipos construídos especificamente sobre actos preparatorios. B) Conspiración, proposición e provocación para delinquir. III. Actos de execución: a tentativa. IV. A consumación. 12. A participación no delito I. Autoría: autoría directa, coautoría e autoría mediata. II. As formas de participación: indución, cooperación necesaria e complicidade. III. Supostos especiais. 13. Unidade e pluralidade de delitos I. Pluralidade de accións e unidade de delito: A) Delito continuado. B) Delito permanente. C) Delito habitual. II. Pluralidade de accións e de delitos (concurso real). III. Unidade de acción e pluralidade de delitos (concurso ideal). UNIDADE DIDÁCTICA. As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal - 5 14. As circunstancias que modifican a responsabilidade criminal I. Cuestións comúns ás circunstancias atenuantes e agravantes. II. Atenuantes: A) Eximentes incompletas. B) Atenuantes xenéricas. C) Atenuantes por analoxía. III. Agravantes. IV. A circunstancia mixta. AS CONSECUENCIAS XURÍDICAS DO DELITO 15. A pena I. Concepto. II. Fundamento e fins: as diversas teorías. III. A clasificación das penas no Código penal. 16. As penas privativas de liberdade I. Clases e cumprimento: prisión, localización permanente e responsabilidade persoal subsidiaria. II. Formas substitutivas da execución das penas privativas de liberdade: A) Suspensión da súa execución. B) A súa substitución por outras penas. 17. As penas privativas de dereitos I. Concepto e clases. A pena de multa I. Multa proporcional e sistema de días-multa. Consecuencias accesorias I. Especial referencia ao comiso. 18. A determinación da pena I. Individualización legal, xudicial e administrativa. II. A determinación da pena no Código penal: A) A metade superior e inferior. A pena superior e inferior en grao. B) Regras para a determinación da pena: a) O grao de execución. b) A forma de participación. c) A concorrencia de circunstancias modificativas. d) O concurso de delitos. e) Supostos especiais. 19. A extinción da responsabilidade criminal I. Causas. II. Cancelación de antecedentes penais. 20. A responsabilidade civil e as custas procesuais I. A responsabilidade civil nacida de delito ou falta: A) Contido. B) Persoas civilmente responsables. II. As custas procesuais. III. Cumprimento da responsabilidade civil. 21. As medidas de seguridade I. Concepto. Fundamento. Clases. II. Penas e medidas de seguridade. III. As medidas de seguridade na lexislación española. UNIDADE DIDÁCTICA. As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal - 7 ÍNDICE Presentación ................................................................................................. 9 Os obxectivos ............................................................................................... 9 A metodoloxía ............................................................................................. 10 Os contidos ................................................................................................. 10 1. Eximentes incompletas .......................................................... 10 2. Grave adición ao alcohol ou ás drogas ................................. 12 3. Estados pasionais ................................................................. 13 4. Confesión ............................................................................ 13 5. Reparación ............................................................................ 14 6. Dilacións indebdidas .............................................................. 15 7. Atenuante analóxica .............................................................. 16 Actividades propostas .............................................................................. 17 Avaliación .................................................................................................... 18 Bibliografía ................................................................................................. 19 14 - UNIDADE DIDÁCTICA . As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal completo de calquera connotación moralista (que antigamente si tiña, ao esixirse que a confesión fose motivada por impulsos de arrepentimento espontáneo). É irrelevante se quen confesa a infracción o fai por propia iniciativa ou impulsado por outros, e cales sexan os motivos que o levan a facelo. A confesión supón o recoñecemento da autoría ou participación nun feito delitivo. Ha de producirse a unha autoridade (entendida nun senso máis amplo que o establecido no artigo 24 do Código penal) e pode producirse por calquera medio (escrito, oral, en persoa, por teléfono, por correo, etc.). Ha de ir referida a feitos propios. Para apreciarse a atenuante, a confesión debe ter lugar antes de que quen a fai coñeza que o procedemento xudicial se dirixe, por eses feitos, contra el. A data relevante a ter en conta non é, en consecuencia, a da apertura do procedemento xudicial, senón a data na que o culpable coñeza ese feito. A xuízo do Tribunal Supremo pode apreciarse a atenuante aínda despois da detención policial, e mesmo se só serve para confirmar indicios que xa tiña a policía. A confesión ha de ser veraz, e non ten relevancia nos casos de delitos flagrantes. Debátese na doutrina se para estimar a atenuante o culpable debe manter a súa confesión, e conseguinte recoñecemento de implicación no delito ou delitos, durante todo o procedemento penal, ou se ese feito resulta irrelevante, podendo apreciarse aínda que o imputado, perante o xuízo, e para a súa mellor defensa, cambie a súa confesión inicial, e non recoñeza a súa culpabilidade. A confesión é unha circunstancia atenuante persoal, que non se comunica aos partícipes, e que resulta compatible na súa aplicación con calquera outra atenuante ou agravante. 5. Reparación Atenúa a responsabilidade penal, segundo establece a circunstancia 5ª do artigo 21, “…ter procedido o culpable a reparar o dano ocasionado á vítima, ou a diminuír os seus efectos, en calquera momento do procedemento e con anterioridade á celebración do acto do xuízo oral”. O fundamento desta circunstancia atenuante, que tamén opera ex post facto, é, como no caso da anterior, de natureza político-criminal, e vincúlase ao interese xeral de protección das vítimas, que se materializa na reparación e na conciliación que ha de producirse para que a atenuante poida ser estimada. A atenuante cabe tanto nas hipóteses de reparación como nas de diminución do dano causado polo delito. A reparación implica a restauración da situación previa existente antes de se cometer o feito delituoso; a diminución, pola contra, pode apreciarse sempre que exista unha redución das consecuencias negativas do delito, bastando con que sexa unha redución parcial sempre que poida considerarse significativa e denote un esforzo relevante por parte do culpable (o maior dos esforzos de diminución do dano que lle sexa posible). UNIDADE DIDÁCTICA. As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal - 15 A reparación do dano, ou a súa diminución, non ten porque ser necesariamente de carácter económico, admitíndose, tamén, e de xeito excepcional, a chamada reparación simbólica. Asemade a reparación pode ir referida tanto a danos materiais como a danos morais, polo que a atenuante pode aplicarse a aqueles delitos que atentan contra bens xurídicos individuais e nos que é posible establecer indemnizacións por danos morais. Nos delitos patrimoniais aplícase a atenuante nos casos de devolución do diñeiro ou obxectos substraídos, e non se aprecia nos casos de resarcimento con cantidades irrelevantes. Para valorar a posibilidade de aplicar a atenuante ós casos de restitución parcial (por exemplo de cantidades substraídas) ha de terse en conta a súa relevancia obxectiva en función das características do feito delituoso, do dano ocasionado, e das circunstancias do autor e da vítima. Esta circunstancia non resulta de aplicación nos delitos de perigo nin naquelas infraccións nas que non sexa posible concretar a vítima beneficiaria do acto reparador. Para que poida producir efectos atenuatorios a reparación ha de ter lugar antes da celebración do xuízo oral, ampliándose deste xeito o seu ámbito de operatividade temporal coa fin de facilitar e favorecer ao máximo a acción reparadora. Nos casos de producirse a reparación unha vez xa iniciado o xuízo oral, a xurisprudencia ten apreciado, en ocasións, a atenuante analóxica. A reparación é unha circunstancia de carácter persoal, que non se transmite aos partícipes, e que resulta compatible na súa apreciación coas restantes atenuantes, e con tódalas agravantes. 6. Dilacións indebidas O apartado 6º do artigo 21 do Código penal considera causa de atenuación da responsabilidade penal “a dilación extraordinaria e indebida na tramitación do procedemento, sempre que non sexa atribuíble ao propio inculpado e que non garde proporción coa complexidade da causa”. Esta circunstancia foi introducida no catálogo de atenuantes do texto punitivo común pola L. O. 5/2010, se ben a xurisprudencia viña aplicando dende 1991 esta mesma causa de minoración da pena pola vía da atenuante analóxica. Na aplicación xurisprudencial previa á súa incorporación ao texto legal, os tribunais requirían a concorrencia de demoras relevantes na tramitación e resolución da causa, tendo en conta, basicamente, os criterios seguintes: a) a natureza e circunstancias do proceso, especialmente as que ten que ver coa súa complexidade; b) o tempo de duración ordinaria dos procesos de natureza igual ou semellante; c) a corrección na conduta procesual do imputado, sen que se lle poida atribuír a ela os atrasos; d) as consecuencias que o posible retardo teña para as partes procesuais; e e) a actuación do órgano xurisdicional, tendo en conta os medios dos que dispón. A nova regulación legal da atenuante de dilacións indebidas consagra de xeito expreso algún deses requisitos, se ben cabe supoñer que 16 - UNIDADE DIDÁCTICA . As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal a doutrina xurisprudencial seguirá a liña marcada polas decisións precedentes. Son requisitos explícitos: que a dilación sexa indebida e extraordinaria, ou sexa, que non estea xustificada polas normais actuacións procesuais e exceda substancialmente a normal dunha causa de igual complexidade; que a dilación non sexa imputable ao inculpado, debendo entenderse que si o é nos casos de rebeldía, renuncia a avogados ou procuradores, necesidade de dilixencias de localización do acusado, e outras similares; e que sexa desproporcionada en relación á complexidade da causa. As dilacións indebidas nun proceso xudicial penal supón unha vulneración do dereito fundamental a un proceso sen dilacións (artigo 24.2 da Constitución española), e o fundamento da atenuación é o de compensar os prexuízos causados por esa dilación a quen os padeceu. 7. Atenuante analóxica O catálogo de circunstancias de atenuación no Código penal español complétase coa cláusula contida no apartado 7º do artigo 21, pola que tamén operará como atenuante “calquera outra circunstancia de análoga significación que as anteriores”. Este precepto establece unha regra de analoxía beneficiosa para o reo, normativizando neste ámbito o principio favorilia sunt amplianda, odiosa sunt restringenda, e consagrando un modelo aberto de circunstancias de atenuación. A doutrina penal maioritaria entende que a esixencia de “análoga significación” ha ser interpretada no senso de que se pode atenuar a pena en situación distintas das contempladas nos anteriores apartados do artigo 21 (e do artigo 20 pola vía das eximentes incompletas), sempre que esas situacións respondan a un fundamento igual ou semellante ao das atenuantes, e se poidan remitir ao criterio informador común das atenuantes, ou incluso deducirse da totalidade do ordenamento xurídico. Tamén o Tribunal Supremo entende que a analoxía “ha de establecerse atendendo non á similitude formal, morfolóxica ou descritiva, senón á semellanza de sentido intrínseco”, operando esta atenuante analóxica “non pola semellanza formal coa atenuante específica de que se trate, senón pola similitude coa idea xenérica que basicamente informa os demais supostos (de atenuación)”. Non obstante esta concepción da “significación analóxica”, o certo é que a xurisprudencia tamén admite a súa aplicación aos casos que poderiamos chamar de atenuantes incompletas, é dicir, aquelas nas que non concorren plenamente, ou non concorren tódolos requisitos dunha das anteriores circunstancias de atenuación do artigo 21. Algúns exemplos de aplicación da atenuante analóxica polos tribunais son: depresións, ludopatías, atraso mental leve ou inmaturidade, dificultades para controlar os impulsos sexuais, ou epilepsias (apreciada pola vía de analoxía coa eximente incompleta do artigo 21.1ª en relación coa eximente de anomalía ou alteración psíquica do artigo 20.1º); estados de intoxicación etílica leve que causa euforia inicial, ou síndrome leve de abstinencia (apreciada pola vía de analoxía coa atenuante do artigo 21.2ª, ou coa eximente incompleta do artigo 21.1ª en relación coa eximente de UNIDADE DIDÁCTICA. As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal - 17 intoxicación por drogas do artigo 20.2º); confesión posterior ao coñecemento do inicio do procedemento xudicial, pero que facilita o esclarecemento do delito (apreciada por analoxía coa atenuante de confesión do artigo 21.4ª); ou reparación moral efectuada despois do inicio do xuízo oral (pola vía da analoxía coa atenuante de reparación, do artigo 21.5ª). Tamén son supostos de aplicación tradicional pola xurisprudencia da atenuante analóxica os casos de participación de un partícipe (a título de indutor ou cooperador necesario, por exemplo) non cualificado nun delito especial propio. A xurisprudencia entende que nestes supostos ha de manterse a unidade de título de imputación, e por esixencias de proporcionalidade debe individualizarse (atenuarse) a pena do partícipe extraneus aplicándolle a atenuante analóxica. O fundamento da atenuante analóxica ha de concretarse en función da atenuante xenérica á que poida remitirse, e, con carácter xeral pode vincularse ó principio de proporcionalidade e a finalidade de conseguir unha maior individualización da pena en función da culpabilidade e antixuricidade da conduta realizada no caso concreto. ACTIVIDADES PROPOSTAS Como xa se adiantou máis arriba, no apartado de criterios metodolóxicos, para abordar a parte práctica desta unidade, os alumnos e alumnas deberán localizar e estudar xurisprudencia penal española que aplique (ou resolva a inaplicación solicitada por algunha das partes procesuais respecto de) circunstancias de atenuación en casos reais sometidos á decisión xudicial. Os casos que os alumnos busquen en bases de datos informatizadas de xurisprudencia para presentar nas clases interactivas haberán de abordar as cuestións básicas expostas nas clases teóricas (requisitos, ámbito de aplicación, compatibilidade...), non bastando con que simplemente apliquen unha circunstancias atenuante. As sentenzas localizadas e seleccionadas por eles para a súa exposición deben recoller e expresar dun xeito amplo a doutrina xurisprudencial sobre algunha ou algunhas circunstancias de atenuación. Os estudantes desenvolverán deste xeito, tamén, as súas habilidades específicas para o manexo dos criterios de busca de xurisprudencia, demostrarán o nivel de comprensión dos conceptos teóricos adquiridos e da dimensión dos problemas que formulan, e axilizarán o seu pensamento crítico. A exposición nas clases interactivas da doutrina xurisprudencial por cada grupo reducido de alumnos respecto da circunstancia de atenuación que lle fose asignada con anticipación polo profesor irá seguida dun debate breve no que os demais integrantes da clase interactiva tratarán de contraargumentar respecto da posición interpretativa ou político-criminal defendida polos poñentes desa sentenza na clase. Con iso preténdese conseguir implicar a todo o alumnado e non só os do grupo relator, en cada un dos temas presentados na clase, facilitar o dinamismo no 18 - UNIDADE DIDÁCTICA . As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal desenvolvemento da mesma, facéndoa máis participativa, e conquerir un maior grao de achegas críticas respecto dos criterios de aplicación das normas polos tribunais. AVALIACIÓN A avaliación global dos coñecementos desta unidade didáctica farase conxuntamente coa das restantes unidades didácticas que compoñen o programa xeral da materia, mediante un exame final que incluirá unha parte teórica e outra práctica, e do que os contidos desta unidade poderán ser unha parte. Farase tamén unha avaliación específica do traballo desenvolvido a respecto desta unidade didáctica, avaliación que integrará unha parte da avaliación da docencia interactiva e da avaliación do traballo fora da aula dos estudantes, e que contribuirá, nun trinta por cento, a conformación da súa cualificación final. En concreto, serán elementos específicos de valoración que se terán en conta respecto do traballo feito para esta unidade, os seguintes: • A idoneidade da elección da sentenza seleccionada para expoñer e debater sobre os elementos da atenuación obxecto de estudo. • A claridade na comprensión e exposición dos argumentos contidos na sentenza que o grupo expoña na clase interactiva, e a capacidade do grupo de se autoorganizar e acordar un argumentario compartido. • A participación e a implicación de cada estudante dentro do grupo, e a capacidade de argumentación individual. • A participación na clase interactiva respecto das exposicións dos outros grupos. UNIDADE DIDÁCTICA. As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal - 19 BIBLIOGRAFÍA ALONSO ÁLAMO, M., El sistema de las circunstancias del delito. Estudio general, Valladolid, 1981. ALONSO FERNÁNDEZ, J. A., Las atenuantes de confesión de la infracción y reparación o disminución del daño, Barcelona, 1999. ARROYO DE LAS HERAS, A./ MUÑOZ CUESTA, J./ GOYENA HUERTA, J., Las circunstancias atenuantes en el Código penal de 1995, Pamplona, 1997. FLORES MENDOZA, F., El error sobre las circunstancias modificativas de la responsabilidad criminal en el ordenamiento jurídico español, Granada, 2004. GONZÁLEZ CUSSAC, J. L., Teoría general de las circunstancias modificativas de la responsabilidad criminal, Valencia, 1989. MANJÓN-CABEZA OLMEDO, A., La atenuante analógica de dilaciones indebidas, Madrid, 2007. MIR PUIG, S., Derecho penal. Parte General, 8ª ed., Barcelona, 2008. MUÑOZ CONDE. F. / GARCÍA ARÁN, M., Derecho penal. Parte General, 8ª ed., Valencia, 2010. ORTS BERENGUER, E., Atenuante de análoga significación, Valencia, 1978. ORTS BERENGUER, E. / GONZÁLEZ CUSSAC, J. L., Compendio de Derecho penal. Parte General, Valencia, 2010. PUENTE SEGURA, L., Circunstancias eximentes, atenuantes y agravantes de la responsabilidad penal, Barcelona, 1997. QUINTERO OLIVARES, G., (Dir.) y Otros, Comentarios al nuevo Código penal, Pamplona, 2011. VIVES ANTÓN, T.S. (Coord.) y Otros, Comentarios al Código penal, Valencia, 1996. Vicerreitoría de estudantes, cultura e formación continua Unha colección orientada a editar materiais docentes de calidade e pensada para apoiar o traballo do profesorado e do alumnado de todas as materias e titulacións da universidade Grao en Dereito Dereito Penal I (Parte Xeral) Gumersindo Guinarte Cabada, Fernando Vázquez-Portomeñe Seijas e Natalia Pérez Rivas Departamento de Dereito Público Especial Facultade de Dereito 14 As circunstancias atenuantes da responsabilidade criminal 9788498 878882 ISBN 978-84-9887-888-2