O Partido Comunista de España en Galicia, 1920-1968

UN I VE RSI DA DE D E SA NT I AGO DE C OMPOST EL A FAC UL T AD E D E XE OGR AFÍ A E HI ST OR IA De par tamento de H istor i a Co ntemporá nea e de Amé ric a O P A RTIDO C OMU NIS TA DE ES PAÑ A EN G A L IC IA (1 920- 19 68) TESE DE DO UTOR AMENTO pr esent a da po r Ví cto r M a n uel Sa nt i dri á n Aria s Di recto r: Dr. Ju st o Gon zá lez Bera mendi Sa n ti a go de Co m p os tel a , 2 0 00 ÍN DICE __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 1 INTRODUC C IÓ N ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... 5 1. Esta do da cue st ión ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... ... 7 2. M etod oloxía....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... 1 2 2.1. O mod elo de partid o ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... 12 2.2. M arxis mo e cue st i ó n n acio n a l ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... ... 26 2.2 .1. O s ob rei ros non t e ñe n pa tria O na cional is mo en M arx e E n gel s ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... . 27 2.2.2. A s egun da xe rac i ó n de t eóric os ma rx is tas ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... ... 3 6 2.2.3. Na patri a do s oc iali smo ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 61 2.2 .4. O Pa rtid o d a R evo luc ió n M un dia l e a Ru si a Sovietista ... .... ..... .... ... 63 3. Va l o rac ión das font es... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 68 3.1. F ontes iné dit as....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... 69 3.2. F ontes imp resa s n on pe riódic as ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... . 77 3.3. Fontes imp resa s p eriódic as (fon tes he merog ráficas ) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .. 80 3.3.1. Pren s a do PCE e pre nsa d a súa orga niz ació n gale ga ... .... ..... .... ..... .. 80 3.3.2. A prens a x eral ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... 82 3.4. F ontes o rais ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 83 4. Agrad ece men tos ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... .. 84 CA PÍTULO I: DO SOVIETISM O Á FR ONTEPOPU L ISM O (1 920-1936 ) ... .... ..... .... ..... .... ..... . 87 1. Dinámica política ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... . 88 1.1. Da fun dac ión do PC E ó IV Con gre so (19 20 - 1932 ) ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... 88 1.2. Do I V C ong reso á Guer ra Civi l (1 932 -1936 ) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... 97 2. A militancia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... 12 5 2.1. C o mpos ició n so cial ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... . 12 7 2.2. Os líd eres ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .. 129 2.3. A p a rti cipac ión d a mul ler ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... . 139 2.4. De reitos e d eb eres ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 14 6 2.5. Fo rmas de pa r ticipac i ón e d e soc i a liz ación p olíti c as ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .. 147 2.6. As X uve ntud e s Com unis ta s ... .... ..... .... ..... .... ..... .. ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ... 15 2 2.7. Ou tras organ izac ións ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... .... 158 3 . A p art ic ip ació n do s co mu ni st as nos mo ve m entos so ci ai s a s or g ani za ció ns sin di cai s . .. . 1 64 4. Os co mu nistas n as o rgani zac ión s camp es iñ as ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... 18 1 5. A part icipac ión e lect oral ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... .... 195 5.1. Elec cións ás C orte s cons tituíntes (28 d e xuño de 1 931) ....... ..... .... ..... .... ..... .. 201 5.2. El ec ción s de 1 933 ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 205 5.3. Elecc ión s de feb reiro de 1 93 6 ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... 2 1 4 5.4. Elec ción s de c o mp romi sari os (a bril de 1 936) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... ... 220 6. O PC E e a cue sti ón n ac i ona l (1 92 0-19 36) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... 222 6.1. As p osició n s p rogramá t ic as do PCE ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... .... 22 4 6.2. Teoría e p r ácti ca ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... .. 23 9 6.2 .1. O Pa rtit Comunista de Cat alunya ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... .. 24 6 6.2 .2. O Pa rtid o C o mun is ta de Euz k ad i ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... .... 251 6.3. O PCE e a cu est ión na cion al en Ga lic ia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 25 9 Í N DICE __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 2 CAP Í TULO II: A LONG A GUERR A C IVIL (1936 -1954) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 267 1. O t riun fo do fra n quis mo e a repre si ó n e n Galici a ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 2 6 8 2 . O s pr i m ei ro s p aso s da r e const ru c ci ó n ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... .. 27 1 3. C ara á po l í ti c a d e U n i ó n Nac i o na l ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... ... 27 7 4. O pe r í od o da Jun t a Su pre ma de Un i ó n N acio nal (1942 -1946) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .. 280 5. A situaci ó n en Ga l ic i a ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .. . 28 7 6. O cas o de V í ctor Garc í a E s t a n illo Brasile ñ o... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .. 295 7. Di s o luc i ó n da UNE e cam bio d e ori en ta ci ó n ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... . 30 0 8. O pe r í o do de Ga y o so (1946 -1948 ) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .. 30 4 9. P er í od o de Mon cho e de So t o (1948 -1949) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .. . 314 10 . Pe r í o do de R icard o e a fin (194 9-1954 ) ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... . 3 1 9 11. Militanc ia ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... . 333 11.1. A milit a ncia c omo fe no P a rtido ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .. . 333 11.2. Orixe s oci al da milita n cia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... .... 33 6 11.3. Veteran í a da m ilitan cia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... ... 3 3 8 11.4. Captaci ó n de novo s milita nt es ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... . 341 11.5. O problema d as “ xe r aci ó n s co mu ni st as ” ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... 342 11.6. Axitaci ó n, pr o pa ganda e prens a ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 3 4 3 12 . O c í rculo di ri x en te ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... . 34 8 13 . As fi na nza s da o rga niza ci ó n ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... . 352 14. A activ idade guerrilleira... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ... 355 14.1. An t e ced e nte s da guer rilla o s fux i d os... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... .. 355 14.2. A creaci ó n d a g u errilla organiz ada ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... .... 360 14 .3. A he xem on í a com u ni sta n o m o veme n to gu er ri ll eir o (1 94 6-195 2) ... .... ..... .... 363 14.4 . O c amb io t á ct ico (1948 ) ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... . 37 7 14.5. Os pro ble mas n a direc ci ó n do Partido e a fin da loita guerrilleir a ... .... ..... ... 3 84 15. A ac tvid ade s ind ical ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 389 15.1. Os primei r os brote s de confli ctiv idad e ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 39 1 15.2. O c ambio de t á c ti c a (19 48) ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... .. 395 16. Os comu nistas e o s cam pes i ñ os ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... . 399 1 7 . O pc e e a c u est i ó n n acio nal (193 6 -1954 ) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... 405 17.1. O dis c urso ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 40 5 17.2. A cues ti ó n das n acionali dade s na Guerra ci vil ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... 409 17 .3. Franqui sm o e l ibe rda des n acio na is ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... .... 414 17.4. As rela ci ó n s cos gal eguis ta s ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... . 424 CAP Í TULO III: DO US PASOS A DIAN TE, U N P AS O A TR Á S (1954-1968 ) ... .... ..... .... ..... .... .. 433 1. Os an os es curos (1954 -1960) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... . 433 1.1. O V Co ngres o (195 4) ... .... ..... .... ..... .... ..... .. ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ... 4 3 5 1. 2. A situ a c i ó n en Gal icia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... .. 443 1.3. C a mbio s nas a lturas ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... . 446 1.4 . A cue st i ó n n ac iona l (1 95 4-19 60) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 45 8 2. A forza do a ntifran qu i s mo (1 960-1968 ) ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... ... 4 7 0 2.1 . N o pe r í o do do VI C ongr eso (1 960-19 65) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... 470 2.1 .1. Ori ent a ci ó n p ol í tica....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... . 47 7 2.1.2. De Gali cia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... . 479 Í N DICE __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 3 2.2. O VII Co ngres o do PCE (ag os to de 196 5) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... .... 4 9 2 2.3 . Nue vo s enf o qu es a p r ob le ma s de h oy ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ... 497 2.3.1. De Gali cia 19 66-67 ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... . 50 1 2.3 .4. A org ani z ac i ó n do PCE e n G al ic ia no ver á n de 19 68 ... .... ..... .... ..... 51 0 2.4. O mo v em ento obreiro n os an os 6 0 ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... . 518 2.4 .1. Orga niza ci ó n e conflict ivid ade en Ga lic ia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... ... 520 2.4 .2. A prime i ra me tade d a d é cad a dos ses enta ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... 52 1 2 .4. 3 . A e x pa nsi ó n da s com isi ó ns obreira s e o cre cem ento d a conflicitividad e so cio lab oral (1966-1969 ) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .. 5 2 4 2.4 .4. Orga niza c i ó n da s com isi ó n s ob reiras ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .. 526 2.4 .5. E s t e nsi ó n x e og r á fica d as co misi ó n s ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... ... 52 7 2.5. O P CE e o m undo rural ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... 53 6 2.6. In tel ectua is , c ultura e es tud iante s... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 551 2.7. M u ll er ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... .. 562 2.7 . A c ues ti ó n na c i on al na d é cad a dos anos 60 ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ... 56 9 2.7.1. VI C ongreso (2 8-31 de x an eiro de 19 60) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... 57 0 2.7.2. VII C ongreso d o P C E (agos to de 196 5) ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... .. 575 2.7 .3. Pub lic aci ó ns de San ti ago Á lvare z sobr e a cues ti ó n na cional ga lega ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... . 57 9 2.7 .4. A s re la c i ó ns co s gal e guis tas de nde 19 60 ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... . 585 CAP Í TULO IV: A FORM ACI Ó N DO PAR TIDO COM UNIST A D E GALICIA (1968) ... .... .... 593 1. Cara a crea ci ó n do Part ido Co mu nista d e Galicia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 5 9 3 2. O I Con gre so d o P CG ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .. . 598 3. Programa pr o visi onal do Partido Co munis ta d e Galici a ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... ... 60 0 4. Esta tu t o s do Parti do Co munis ta d e Gali cia ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... .... 6 0 8 CONC LUSI Ó NS ... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... ... 61 5 BIBLIOGRAF Í A E FON T ES ....... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... .... ..... .... ..... .... ..... ..... . 6 3 3 IN TROD UCCI ÓN __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 5 INTRO DUCC I Ó N Pr e sent am os ne sta s páxi n as unh a tese d e dou tor a m ent o s o bre a hi st ori a do P ar t id o C om uni s ta de Es pa ña e n Ga l ic i a den de o a n o da sú a fund ació n, e n 1 92 0, at a a súa co nv er si ó n en P arti do C om un is ta de G ali ci a (1 96 8) . ¿ Que ra zó ns n os mot iva ron a esc oller e ste tem a? En pr im eiro luga r, t iv emos e n co n ta a o ri xinalidade do tem a, p ois, co m o ver em o s m áis ad ia nte , po de m os f alar de q ue a hi st or ia d o Pa r ti d o Comunista d e España está aínda p o r e scribi r, a pesar d a existencia de lib ros moi importantes . Pero os traballos re alizados ata agora c o ncén transe , sob re todo, na s primeiras e t apa s de sta organ ización. Tamén e xisten algú ns es tudios d e tipo rex i on al . En Gal i cia , na da. Un do s n os os ob xec tiv os é, xa qu e logo , tra ta r de en che r un ba l e iro his to riog ráfi co . E n segu nd o l u gar , deci di u no s a imp or t an ci a do gr u po pol í t ic o escol l ido , o rg ani za ci ón qu e te n un ha c ert a r e le vanc i a na h ist ori a d o paí s, xa qu e aí n da q ue o Pa rti do Comu nis ta foi un ha f o rza res idu al en dete rmina das et ap as do no s o e s tud io, noutra s oca sión s foi hexem ónica n a esce a política en Esp añ a como en Galicia. Unha te rceira ra zón que x ustifica o noso in t e rese é a ex i s t enc ia d un en or m e vo lum e d oc ume ntal in éd ito ou n on emp reg ad o, cu st od iad o no A rqu ivo H is t órico d o Par t id o Co mu nista ( AHP CE ). A pesa r da s ú a ri quez a, o AH PCE seg ue sendo , at a c erto p un to, un de sc oñ eci d o, a pe sar d e se r fu nda me nt al pa ra o c oñec e men to de d eter m ina d os el e m ent o s d a Histo r ia de Espa ña. A do cum ent ació n q ue se r ef i re a Galicia es taba, ata o noso estudio, co mp letamente virxinal. F inalmente, u nha c uart a raz ón e stá de trás da elecció n des te tema : non é outra que o noso interes e p articul ar. Có mp r e, ad em ai s, fa cer un ha pe q ue na h ist or ia do no so tr ab all o. A te se fo i ideada inicialm en te baixo o tít ul o d e “Comunismo e c ues t ión nacio nal en Ga li c ia, IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 6 19 20 -19 81 ” . Ti ñ a como obxectiv o a an á li se d o pro bl em a na ci on al f ei to po l o Pa rt id o Co m un ist a de Es pa ñ a (P CE) en Galicia, de nde a s ú a fun dac i ó n en 19 20 at a a proc l a mac i ó n do E statu to de Au tonom í a e n 19 81 . Ne s e lon go pe r í o do p rod uc í ase un a contece mento importante para o t e ma in ves tigado , co m o era a creac i ó n do P a r t id o C o m un i s t a de G al i ci a ( P CG ) co m o o r ga n i za c i ó n au tó noma d o P CE ( 1 96 8) . No proces o de elab or ac i ó n da parte re lacionad a coa c u esti ó n nacio nal su scit á ro ns e algun h as cu esti ó ns so bre o s en tid o d e es tu diar e se pr ob le ma s e n fac er refer enc ia s á implantaci ó n elec toral da o rganiza ci ó n com u nista , á s ú a compos ici ó n s ocial o u ó s eu mo del o org aniz at ivo : ¿ Non e ra constru í r no ai re un est ud io d e sas ca r acte r í stica s sen sa ber se o PCE ti ñ a algunha inc i den cia so cial e pol ítica? ¿ T en, po r ou tr a ba nd a, a cues ti ó n n aci o nal ent ida de su f ici en te po r si me s m a nun par tid o co mu ni st a proce dente da T e rceira In ternacion al? Xa comeza da a n o sa in ve s t igaci ó n op ta mo s po r am pli ala a ou tr os e id os n a pr ocu ra d o c o ñ e cem ent o da org a ni za ci ó n do PCE en Galicia . Co n es te ca mbi o de or ie nta c i ó n, os co nt ido s da tese am p li á ba nse e o t í tulo co nvert í ase en “ O Partid o C om uni s ta de Espa ñ a en G a lic i a, 19 20 - 1 96 8 ” . Des t e xe ito , os l í mi te s cr on ol ó xi cos do es tudi o qu eda ba n c la rame nte defi ni do s : 19 20 ma r ca o inic io da t es e, p ois é o an o no qu e a pare ce o P C E; 19 68 co nst it ú e a d ata de re mate p o is foi no mes d e de ce m bro de s te an o c and o, co mo ac a ba mos de d ici r, s e fu nd ou o Pa rti do Comunista d e Galicia, o que sig n ifica b a a “ mo rte ” do PC E en G al i ci a e n 19 6 8 . A s í m esmo, cand o o r ie nt á m o -las nosa tese nes te se ntido, os problema s que a a cepci ó n “ Com uni smo ” po d í a s u p o ñ er no s soluc ion á ba nse no m esmo t í tulo, x a que se el imi n aba n por ter en na ci do p ost e rio rme nt e ou tra s orga niz aci ó ns qu e ta m é n se rec l a mab an com unis tas. E n d efi niti va, esta te se de do ut o r ame nt o pr e te nd e se r u n es tud io sobr e a or gan iza c i ó n de l PC E en G a l ic i a e ntre 19 20 e1 96 8, t ra bal lo no q ue a cu est i ó n na cion al s e r á un ap art a d o m á is xu n to a outro s co mo a estruc tura e o mod e lo d e partid o, a s ú a im plan taci ó n territo rial, a s ú a li ñ a p ol í tica, a s ú a pol í t i ca d e ali an z as, etc. Feita es t a pre sen t a ci ó n, c ó mpre de se g uid a ofre cer unha p an or á mica s obre os estu dios existente s ac erca do Partido C omunis ta de Es pa ñ a, moitos dos cales fó ro nn os de gr a n uti l ida d e. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 7 1. E STADO DA C UESTI Ó N At a ha i po uc os ano s, o pa nora ma h is t o riog r á fico so bre o co mu n ismo en Espa ñ a , e por e nde, en G alicia e ra bas t a nte pobre . A e sca seza docume ntal, a s eno r me s dif i cu lt ade s par a acced er á d ocume ntaci ó n e a dictad ura franq uista eran, en bo a medida, causa ntes d esta s itu a ci ó n. A bib l io gr a f í a so br e o P ar ti do Co mu ni sta di sti ng uiu se, ata data s r ecent es, po lo s e u ca r á cter m i litante, a fav or ou en con tra d o P CE. As í , te mos que dest ac a -lo f ei to de qu e u nh a da s ob r as m á i s em p r eg ad a s f o se a es c r i t a po l o qu e f o i c om i sa r i o da B rig ad a Pol í tic o-Soci a l , Edu ard o C o m í n Colome r, publicad a en 19 65. A enorme ca n tidade d e doc um e ntos empregad os por e ste p olic í a fi xo da s ú a o bra un pu nto de refere nci a i mp res ci n dib le pa ra c o ñ ec e-las fo ntes docum en t a is direc t a s do PCE . P r ob a da do cume n t aci ó n ma ne xad a por C o m í n é o fo nd o b ibl io gr á f i co e do cu men tal q ue le va o s e u nome na B i b l iot ec a Nac ion al de Ma drid. D e l dare mos conta p oste ri orme nte. De t ó dol o s xei t o s , esas ei va s no n so n exc lu siva s da h istor i og ra f í a espa ñ ola . En 19 84 , Pe rry A nd ers on e scri b í a un p equ en o a rt igo est ud ia n do a h i st oriog raf í a do s pa rtid os c om unis tas (Ande rs o n, 1 98 4). A í nd a qu e os s uce sos oco rrido s des po i s da publ ic ac ió n dest e a r ti go cor r ixe n al g ú ns d os se us ele m en to s, pag a a p ena dete rse no tr a ba l lo de An derson, que clas ifica ba as publ i c aci ó ns s o bre a his t o ria dos p art id os co muni s t as en ci nco g r a nd es t ipo s. E n pri m ei ro l ug ar, e s t e aut or fala b a da s memorias , q ue o scilab an entre os tex tos oficiais-an ecd ó tico s e as cr ó nic as redacta d as co n m á is esme ro. Un segun do bloque de escrito s es taba fo rmado p olas his t o rias re da ct ad as b ai x o a s u perv is i ó n do pa rt id o co m un ista cor r e spo nd ent e, a mo do de his t o ria ofi c i a l. En terc e iro l ug ar, de st aca ban as h is tori as in dep en de nte s , case se mpr e escr ita s den de un ha ó pt ica de esq uer da . O cu a r t o g r up o e ra o da s ob ra s de eru dic i ó n lib e ral e o quinto e ú l tim o, o das mon ogra f í as red a ctad as á calor da Gu erra Fr í a. Pero , inde pendentem en te d e sta clasific aci ó n, co a que s e pode ter un ma ior ou men or gra o de ac ord o, pa r é cenos m á is impor ta n te a opini ó n de And e r son segu nd o a cal n i n g ú n de ses g rup os t iñ a os tres r e quisit os que c o n sider a ba im pr e sci nd ibl es pa ra a re c on s t r uc ci ó n du n pa rt id o c om u nist a: a an á lise d a IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 8 traxecto ria pol í tica interna (afiliad os, organizac i ó n, l í de res , ten d encias , pol í tica d o partido); o estudio do eq u ilibrio n ac ional de fo rz as, é dicir, a rela ci ó n do Pa rtid o Com unist a co co nxunto da clase o breira e co n outros grupos soc iais e pol í t i co s e, en de rrad eiro l u gar, o m arco int ern ac i o na l. An de rson pre vi ñ a da lg ú n s do s per ig os q ue sobr e v oaba n e sas p rop ost as co mo , po r exem p lo, o de ob vi a- l a ex ist enc i a da Co min t er n ou be n o d e c on si der ar á s o rga niza ció n s co muni stas como m eros monicr eques, a tentaci ó n d e se cen trar excl us i vam en te na “ histo ria interna ” do pa rt ido , e tc. (And ers o n, 1 98 4) 1 . A í nda qu e a h ist ori o gr af í a come zou xa a corrixir este s erros, a advertenc ia d e ste au tor deb e pr e sidi-las n osa s inves tigaci ó ns. Ag or a be n, dad o o ca r á cter dest a t e se e a situ aci ó n da his to riog raf í a no n pode remo s at en de r do mes mo xeito a t ó dol os par á m et ros co nsi g na dos p or And ers o n. N o n es q ue za m os qu e n on pre t end em os fa cer un es tu dio glo bal d a h is tori a do Pa rtid o Co mu nista de Es pa ñ a, s e n ó n un es t u dio da s ú a o rg an izac i ó n ga l e ga nu n p er í od o determinad o . Nese sentido, cen trar é mo no s n a s ú a “ traxectoria p ol í ti ca in tern a ” , de i xan do n un s egu nd o pla no as rel a ci ó ns d o PCE co as outras forza s da clase ob rei ra e da e squ erd a. Ins is ti mo s , cre m os q ue n in o o bxe ct iv o da t e se o e si xe n in o situaci ó n da h istor i ogr a f í a en Galicia perm ite, po l o d e ag or a , aborda r en p ro f un di da de e st a cu esti ó n. No qu e a ti nx e ó “ refere nte in terna cion al ” — ne ste ca so a Co mint ern e o m ov eme nto co mu ni st a i n te rna ci on al — , o no s o e s tud i o t er á semp re pres ente o feito de q ue o PCE fo i a s ecci ó n espa ñ ola do m esmo; per o t am é n so mo s consc ien te s de que o centralismo democr á tico , q u e teori c amente p reside a es tr uc tu r a e o f u nci on ame n t o dest a or ga ni zac i ó n , no se mpr e se t rad uc iu automaticamente e n f eitos reais; a transmisi ó n de c o nsi g na s no n s em pre fo i perfecta . Non pode mos esq uecer q ue es tamos a n te unh a investig aci ó n d e ca r á cter r exi o nal ; no utr a s pal abr a s, Ga li ci a e st á lonxe de M adrid e m oito m á is d e M os c ov a. So n mo i p ou cas a s ob r as qu e so br e o Pa r ti do Co m un i sta en E sp a ñ a cu mp r e n ese s tres r equisitos dos que fa laba An derson; e, a demais, m oitas delas e st á n es critas de nde o punt o de v is ta d a po l í t i c a que o Pa rt i d o de s e nv olv í a en M adrid, polo que as referencia s a Galicia, como a o utros territo rios, s on e sca sas. No n c rem os q ue sexa este o lu ga r par a f acer un ha an á lise polo mi ú do d e tod os est e s lib ros, sobr e to do cand o se te n f ei to en dat as re c ent es (G in a rd, 1 99 6: 2 7- 3 7) . Se n emba r g o, si 1 Po l a s ú a band a, nun coloq uio cele brado en 1979 entre his t o riad ores mil i tant es do P artid o Comuni s ta ( T u ñó n de Lara, Elor za e Fo ntana), Tu ñó n elabor ab a unha amp l a ba t er í a de preg untas á s qu e haber í a de r esp onde r u nha h i s tori a de pa r ti do n unha direcci ó n s emellant e á prop os ta por A nders o n ( Elor za, 1979: 9 e s s. ). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 9 qu ere mos referirn os á s ob ras que n o s foron de mai or ut ilid ade . Em pez arem o s pol a qu e é , s e n d ú bi d a, un ha das de m á is va l o r s o bre a hi st o ri a do PC E , a do pro fes o r R afa el C ruz (Cruz , 1987 ). E l Pa rt id o Comu ni st a de E sp añ a en la I I R epúb li ca é un ha ob ra, ba s ead a fund ame nt alme nte n a do cu men taci ó n d o AHP CE , qu e pa rte da ace rt ada id ea d e qu e o PCE era un ha se cci ó n da In tern acio nal C omun is ta (IC ), s en p or iso c aer no p e r igo de consi d era lo co mo un mo nic r equ e d a Comi n te r n. Cru z estu diou aspec tos co mo a a fil iaci ó n, os m edi o s de m obi li za ci ó n e a po l í tica d o PCE no pe r í o do 19 31 - 1 93 6. A o bra e s t á red actada d ende a pers pec t iva d un partid o que ten a s ú a sed e central en Ma drid , polo que non des ce nde a an á lises territori ais. Po r otra ba nd a, t é m o-la impres i ó n de que os tra ba llo s d o p ro fe sor Cruz , cit ad os n a bibliograf í a d e sta tes e , e st á n ab r ind o no va s e mo i i n tere sa nte s per spe ct iv as so br e a h ist o ri a do Par t id o Co mu ni st a (C ruz , 1 99 7: 19 99 a e 1999 b). Querem os tam é n c it a-los t rab al los do p rof es or Elorz a, cin gu ido s v ari o s de les ó Part i do C omun ist a no P a í s Va s c o po rq ue c remo s qu e o p as o do te mp o no n lles quitou a s ú a gran de utilidade (Elo rz a, 1 977 e 1978). Marc an con claridade o que son as li ñ as te ó ricas e pr á cticas da relac i ó n en tr e o com uni s m o e a cuesti ó n na cion al 2 . Ade mais, é n ece sario c it a -la s ú a r e cen te ob ra so br e a hist o ri a do Par ti d o Com unis ta, re da ctada en colab orac i ó n con M arta Bizca rron do . Re fe r í mo no s a Que rid os c ama rada s. La I nt ernac ion al Comu nist a y Espa ña (Elorza , 1 999), traballo re alizad o s obre o es t udio da d ocume ntaci ó n de po si ta da no s ar q uiv os de M osc ova e q ue pon de m anife sto a d ependen cia dos comu nistas e spa ñ oi s á po l í tica sov i é tica e ntre 1919 e 19 39. T é mo -la ce rteza de que se trata d unha obr a fund amental a í nda qu e, como v eremos m á i s adia nt e, no n comp a r tam o s integramente algunhas das s ú as r ot u nd as v a l o r a c i ó ns . Por v arias ra z ó ns, ta m é n é de imp ortancia a obra d e Gregorio M o r á n s ob r e a hi st oria do Pa rtid o Comu nis ta de E s pa ñ a e nt re 1 93 9 e 1985 (M or á n, 19 85); en pr ime iro l u ga r, po la i nx en te ca ntida de de doc u men ta ci ó n e mp re gada p roced en t e , sob r e to do , do A rq ui v o Hist ó ri co do PC E 3 . Lam enta blem ent e , a r efere ncia da s 2 Recent emen te foi pu bl icad a unha ob ra s o bre J es ú s L a rra ñ a ga (Egido , 199 4). Adema is do car á ct e r h a xi og r á fico de sta obr a, t r á t ase d un libro que conve r te un diri xen t e comun ista da é po ca da Terc e ir a In tern aci ona l, m em bro do Co m it é Cen t ral do Par ti do Comuni st a d e Es pa ñ a, nun aber tz ale o que , cr emos, confun de a realid ade co des ex o. É un int ento de bus car no p as ado as xus ti ficaci ó ns das posi ci ó ns pol í ticas pr es entes . M á is adiant e v eremos int entos pareci dos no caso d o l í der comu nis ta oure ns ano Benigno Á lvar ez. 3 A actual di recto ra do AHP C E, Vi ctor ia Ramo s , con firm ó u no-l o extr emo de qu e G reg orio Mo r á n tiv era acces o a unha en orme cant idade de do cumentos desa i nst ituc i ó n. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 16 modelo del p artido r uso e inter iorizan el control pol í ti co e je r ci do po r é ste. [ Pa neb i anc o, 19 95 : 155 ] 8 Xa en 19 02 L e nin f or x ou no seu t r aba ll o ¿ Q ue facer ? o mo del o de par ti d o bolxevique. E s t e foi co ns olid a d o pola IC c o mo a fracci ó n a v an za d a e r evo l uci o na ri a da cla se ob r eir a, o pa r tid o v anga r da f or m a do po r un ha mi no r í a d o pr ole ta ria do , qu e mos tra o cam i ñ o á s masa s e que est á prep arad o para v iv ir en cond ici ó ns de ilegalidade . F oi fundame n talmente a partir do V C ongreso d a I C (1 92 4) ca ndo s e produ ci u a bol xev iz ac i ó n, qu e h om ox e nei zou i deo l ox ic ame nte os pa rt ido s co muni st as ba ixo o do gm a m arxi s ta -len i n is t a. A c en tu ou se na é poca de St al in , q uen d e f ini u o comu ni s t a c om o un par t id o n ov o f r o nt e o inse r vi ble m od elo so cialdem ó cr at a . P ar a o x eor xi ano, os p art i do s s o ci al dem ó cratas estab an s ometidos á s r egr a s da vi da pa r la m ent ar i a, á “ fracc i ó n pa r la ment ari a ” , e no n e ra n v á lid os pa ra a loita r evolucionaria do proletariado. Pola s ú a ban da , o pa rtid o bo lxe viqu e, o partido do pr o letariado, car acteriz á ba se po r s e-lo d est aca men to org an iz ad o de vang arda da clas e obreira, a s ú a fo rma su perior d e organ izac i ó n , o i nstr u me nt o d a dic t a dura do pr o letariado, cu n h a unidade de vontade incomp atib le c oa e xistencia de frac ci ó ns e qu e se c ons ol ida ba depu r á ndos e dos e leme ntos op ortu nis tas (Sta lin , 19 75 ). Fo i es te m od elo, pre ci sa me nte , ó qu e se a c oll ero n os dis tin t o s gru pos comu nistas n ados na d é c ad a dos 20 , entre eles o Pa rt ido Co munis ta de Esp a ñ a. As dif e re nc ia s e xi st ent es no p r oce so de b olx ev iz aci ó n ex plicar í an a v ar i e d ad e d os p ar t i do s co mu n i st as . N o c as o es p a ñ ol , fo i ta rd í a e in co mpleta, tanto p ola s def i ci enc ia s do pr o pio pa r ti d o co mo po l o mar c o h ist ó r i co no que se d esenv olv e (G u err a Civ il , d i ct a d ur a f r a nqui sta ) . Cr e mos que m á is qu e o pri me i ro do s e le men tos c i ta dos (as d efi ci en ci as do PCE), maio r la st re su pu xo o se gu nd o (o ma rco hi s t ó rico), que fix o do P arti do Co muni st a de Es pa ñ a un ha org an iz aci ó n clande stina ó l o n g o d a case totalidade do per í od o estu dia d o. As í pois, in sistimos d e no vo , o fe n ó me n o d a ilegalidade é un ha va riabl e fund ame ntal para e nte nde -la h ist ori a d o P CE ( e n E spa ñ a e, x a que logo , en Galicia ). En efe cto, du rante as s ú as prim e iras d é cadas d e exi s t en ci a, os par t id os comu nistas d epend entes da Terceira In ternacio nal tiveron un s ra s gos com ú ns explica bles, precisam ent e , pola s ú a o bediencia á C omi ntern e a obrigad a ac eptaci ó n 8 Unh a h ist or i a dos c om un ist a s ruso s e n Pie rr e B r oue , El par tid o bolch evique , Madri d, A yuso, 19 74. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 17 d as 21 co nd ic i ó ns d e i n gres o na In te rna ci on al Co mun i st a. Os profe sore s An toni o E l o r za e M ar t a Bi z c ar r o nd o i n s i st en en qu e a pe cu li a r id ad e do s p ar t i do s co mu ni st as , po lo me no s me n tres pervi v iu a IC (19 19-19 43), na s ú a integraci ó n en un entramad o pol í tico cuy o cen t ro rea l coincid í a co n el d el po de r en l a UR SS, d e ma nera q ue el pro ces o de a dopc i ó n de dec is i on es y d e sele cci ó n de diri ge nt es s e si tua ba si em pre fue ra d el ma rco fo rma l de l a vi d a del partid o co mu nista en c uesti ó n. [Elorza , 199 9: 8] Os p rofes ores da s uni ve rs ida des m ad rile ñ a s ex pl ica n o f un cio nam en to da I C e das s ú as s e cci ó ns nac ion ai s re c or re nd o á imaxe das ma t r oskas , as b oneca s rus as, ou á du n c í rc ulo de c í rc ulo s ( E lorza, 1999 : 9 e 109). De ste xe it o , a im ax e externa é a do pa r ti do nac ion al , o P ar t id o Co mu ni s t a d e Esp a ñ a, men tres que o co raz ó n, o ce ntro ne ur á l xic o d o po der da o r gani zac i ó n co m unis ta se r í a o mon eco inte ri o r, M os c ov a. P o r is o m es mo , Elorz a e B izc arro nd o in sis te n n o c ar á cte r alt am e nt e cen tr a li zad o da Co min te r n, aut éntico “ pa rti d o mu nd i a l ” da revo luci ó n, no que fu nci o nab a e l pri nc ip io de sus t it u ci ó n qu e d escub r ie ra T r ost ki c om o le y fundamental d el ce n tralismo democr á tico creado p or Lenin. Esto sig n ifica qu e c ad a ó rgan o tiene una esfer a institu c ional de actu aci ó n, perfecta m en te de fini d a e n el plan o formal, pe ro qu e l u eg o exis t e o tra es fera real , no coincid ente con la anterior, p orqu e las principales comp etencias d e de cisi ó n de l ó rgan o s o n hab it ual m ente u surp ada s des de otra s ins t a n c i a s . [El orz a, 19 99 : 11 0-111] A IC e a s s ú as s e cc i ó ns na cionais co ns t itu í ro n unh a c a de a na q ue oc up aron un pap el cl av e os d eleg ado s da In te rna ci on al com o ne xo e ntre M osc ov a e a or gan iza c i ó n de cada pa í s. Ó m emo tempo , a o rganizac i ó n na ci on al ti ñ a o s s e us pr op ios del e gados nos t errit orio s re xion ai s, as eg ura ndo de st e x ei to unha ce ntr aliza ci ó n ca se total que , por o utra banda, tratou de s uavizar Dimitroff no s an os tri n ta . Qui za is por i s o, Elorz a e B i zc arrondo afirma n, d end e o nos o p un to d e vista dunha ma neira u n pouco e sax erada, q ue “ No cab e hablar en rigor d e la h istor i a de l P ar ti do Com un i sta de E spa ñ a, s ino de h is tori a d e la S ec ci ó n E sp a ñ ol a de la Intern acio n a l Co mun is ta ” (El orz a, 1999 : 444 ). Co nsid era mos q ue fa la r de “ sobe ran í a limitad a ” nos pare ce dema siado contu ndente porque, nu n traballo coma este, no qu e tratamos d e estu dia-lo fu nci o nam en t o du nh a o rga ni za c i ó n rexio nal, a dis tanc ia en t re o ce ntro e a periferia IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 18 er a t an gr and e qu e o pr i nci pi o d e p ree mi nenc ia a bso luta d o su pe ri or ti ñ a m ú lt iples esc apes. Non sem pre qu e Mos cova es tornudab a, Vigo s e e nfriaba. Adema i s , a í nd a que ac ep t é mo -la ide a de q ue os pa rt i d os c om un is ta s tive ro n un ha s ob eran í a li m ita da , tem o s qu e mati za l a poi s, com o ap un ta o pr o f esor Cr uz , “ era l ó gi c o qu e un partido c entr a li z ado, b o lch e vizado, lo exigiera; no h a y que ver en ello u na rela ci ó n de domi na ci ó n , d e < terror i de ol ó gic o > “ [C ruz, 19 87: 28 ]. As í poi s, hai q ue est ab le cer un ha r e lac i ó n en tre a pol í tica d o PCE e a s ú a pe rt enz a ó mov emen t o c omu n i sta inte r nacional (MC I ), tanto pol a s s ú as orixes, co mo po l o se u p rop io mo de lo o rga niz a tiv o e a s ú a ideolog í a. Eviden tement e, esa relac i ó n v a r iar á (e dim i n uir á ), ó lo ng o d o p er í od o de es tu dio . No n s e mpre falar emos de d epend encia. Cha ma a a tenci ó n, en pr i me i ro l u gar , o f eit o de q ue as g r an des cr i ses qu e sufriu o MCI, moitas delas pr o v ocad as pola loita polo control da organizaci ó n, ti veron refle xo n as sec ci ó n s na ci on ai s e , en me nor me d ida, nas re xion ais . O seguinte cad ro refl ic t e algunhas desas crise s: MC I PC E GALI CIA 19 32 Ka me ne v, Zi no vi ev Bu ll ej os Co nd en a Bu ll ej os 19 45 Ca so M on z ó n Ca so Br as il e ño 19 48 Ti to Ex pu ls i ó n Co mo re ra Mo rt e de S ot o 19 56 De se st al in iz ac i ó n Po li ce nt ri sm o de To gl ia tt i Ur ib e/ Ca rr il lo -Cl au d í n 19 60 -64 Ru pt ur a ru so - ch in ae sa Te st am en to d e To gl ia tt i É sc is i ó n PC E ( m-l ) Ex pu ls i ó n Cl au d í n Co nd en a Cl au d í n 19 68 Ch ec os lo va qu ia Ex pu ls i ó n pr os ov i é ti cos Parec e c om a s e ca lqu era con fli cto xerado no c um io fo ra a pro ve ita do ou pr ov oca se m ov eme ntos e rea xus t es n os e sc al ó ns in mediatam ente infer i ores . Ne ste sen tido, c omo afirma Pane bianco , “ la d in á mic a de l a l uc h a po r el po de r e n e l se no de la o rga niza ci ó n o f r ece l a cl ave pr in c ipa l pa r a co mp r end er su f u nc io na m ien to ” ( Pa neb i anc o, 19 95 : 15 ) . P ar ec e co ma se ese s m om ent o s de cr i se fo sen ap r ov ei ta do s pa ra re al iz a ren a x ust es de cont a s e dar go lpes de ti m ó n. Q u iz ais is o s irva para IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 19 explica -las frecu entes viraxes das se cci ó ns nac ion ai s , q ue en moi tos cas o s no n res p on de n á s n ece sida des in tern as. Vira xes q ue, p o r outra b a nda, co ntra stan co a enorme lentitu de, q uizais ex plicable pola febl e za organizativa ou polo m ar co po l í tic o no que se move o Partido, co n qu e en moita s ocas i ó ns so n a sum i do s determinad o s c am bios de t á ctica pol í tica. D e t ó dol os xeitos, tam é n ha i qu e d ici r qu e, s o bre t o do no s nive is rex iona is , por e xem plo en G a lic ia, es as c ris es non te ñ en e n m oi t as o c asi ó ns o utr a re pe rc usi ó n que a d e que o s ó rga n os di r i xent es em i ta n u n comu nica do de co nden a da pers o a ou fracc i ó n c a í da e n des gra cia. A i n flue ncia da s d eci s i ó ns de M os c ov a s o bre as s ecc i ó ns na ci on ai s e as or gan iza c i ó ns rexi ona is — va lorad a d un ha form a ou dout ra — est á relaciona da coa existenc ia doutro m ecanismo relacionado co modelo bolxevique, ó que es ta ban sux ei tos os par t id os co mu ni sta s “ orto doxo s ” : o centralismo democr ático 9 . Rec o rd e mo s qu e o pu nt o 12 d as 2 1 cond i ci ó ns d e ad hes i ó n á Co minte rn rez aba : Los partidos perten ec i e ntes a la In ternacion al Co munist a deb en s er organizad os so bre el p rin c ipio de la cen tralizaci ó n de moc r á tica . En una é poc a c omo la ac t ual, de g uerra c iv il en carnizada , el Partid o Comu nista só l o po dr á de se mp e ñ a r su pa pel si e s t á o r ga niz ado de l m od o m á s ce ntraliza do posi ble, si es m ant enida una d isciplin a de hierro cas i m il itar y si s u organis mo central est á p rov i st o de a mp l i o s po de res , ej erc e un a au t orid ad i n cu est ion able y c ue nta c on l a co nf i a nza un á nim e de los militant e s. [Citado en Estruch, 1978: 173] Per o, ¿ qu e é o ce ntral is m o de moc r á ti co? D u ver ge r d efi n í ao coma un conxunto de institu ci ó ns q ue pers egu í a n un do br e o bx ec tiv o. T r at ar í ase dun m eca nism o or g ani z at iv o qu e bu scab a que o c ent ro da or g ani za ci ó n c o ñ e cese o pu nto de v ist a d as ba se s ase gu ran do, ó m e smo tempo, a ap licac i ó n d as s ú as de cis ió ns en t ó d olo s nive is do part id o. O ce ntral is mo de moc r á tico im plicaba, pois, un ha ri gu rosa dis c i p li na no ac a ta men t o e apl ic ac i ó n das dec i si ó ns d os ó rg an os do p art id o ( D uv erg er , 19 61 : 8 7) . Ou t r o d os tra z os m á is de sta cad os do pr o ceso de bo lxe vi zac i ó n é a implantaci ó n dos partidos comu nistas nunha forma organiz ativa localizad a nos ce ntros de traballo, as cé lu l as d e em pr esa , segu nd o f o i c on f igu r ado no V Con gre so 9 D o mod elo bo l x evique poderiamos e s t u diar car acter í s ti cas co mo a est ab ilidade no l ider ato, a rep re si ó n da s co rre ntes , a exist encia dun ha cul tur a intern a xer ado ra d e f o rtes l azos entr e o part i d o e a s ú a milita ncia. S obre a mili tanci a c omuni st a realizamo s unhas reflex i ó ns noutr o apart ado. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 20 d a I C ( 1 9 24 ). P a ra D u ve rg e r, a s c é lu l as son u n in ve n t o comu ni s t a, qu e po r t er un ha ba s e p rofes i o na l c on figura n u nh a org ani z ac i ó n na que pr ed omin a a t ent a ci ó n ec onomi c i s t a — no s p refe ri m os falar d e “ te nt a c i ó n o breirista ”— , a de re ivindicar tan s ó o rel ac ion ado c o tra ballo (Du ve rger, 1961 : 60 ) 10 ; e , po deri a mos dic i r, a tenden cia a se organi zar tan s ó no s ce n t r os d e t r ab al lo , en t r e o s o br e i r os . Po r o u t r a ba nda, é u n mod el o or gan i zat ivo que a gru pa a mi l i t a nci a en pe qu en os gru pos . Á m bo los do us tr azo s per m it en qu e o n ive l de cohe si ó n sex a gra n de. Ade mai s, adá p tanse p erfe ctam ente á loit a clandestina. P or iso , en gad e Du verg er: La se lecci ó n d e l a c é l u la co mo b as e de org ani z ac i ó n en t ra ñ a, pues , una ev oluci ó n profun da en l a n oci ó n m i sm a de par t id o po l í tico. En lugar de un ó rgan o des tinado a la conq uista d e su fragi os, a re l a cionar a los elegidos y a m a n t en e r el c o n t ac t o e n tr e é stos y l os ele ct ore s, se c o nv ier te en instru mento de ag itaci ó n, de propag an da, de organ izaci ó n , y ev en t u al m e n t e de acc i ó n cla n dest in a, pa r a qu ien la s el ecci on es y l os deb at es pa rl ame ntari o s no son m á s q ue un m ed io de acc i ó n en tre ot ro s. [D uv erg er, 19 61 : 65-66 ] Temos que nos ach eg ar a outros ele mentos d a re alidade p ol í ti ca para co ñ e ce- la e stru ctura do partid o Com unista. Neste se n so, a bibl iograf í a f a la do utr o conc epto importante : o de coalici ó n d om i na n te , segu nd o a term in ol o x í a d e Pa ne bian co 11 . ¿ Como se c rea, como s e forma, c om o se re produ ce, co mo s e re nova ? Duverg er cons i dera q ue existe un “ c ursu s ho no rum ” pa ra acc eder ó c í rculo inter ior. ¿ Que p ap el xoga ron as es colas de cad ros? ¿ Ten ese c í rc ul o i n te r ior u nh a n a tur ez a olig á rquica? ¿ S on pr o f esio na is da pol í t ic a? ¿ Son revolu ciona rio s p rofesiona is? Dur a n te o f ra nq uism o, co mo oco r r e con ou t ra s cu e s t i ó ns , ha be r á que d ifere ncia-lo q ue oc o r r e no inte r io r e o qu e ocor r e en F ran c ia. Dent ro de ste c í rc ul o de p o d er de s t a ca a figu ra do l í de r, qu e te n u nh a lexiti mid ade qu e de pe nd e da s ú a capac i dad e para d is tribu í r i nce ntiv os selectivos (poder, statu s e incen tivos materiais ) o u co l e ctiv o s (d e iden t idad e, de solidariedade e ideol ó xico s). Os incentiv os selec tiv o s explican o c om portamento das elites e d as clientelas, p ero non da totalid ade da organizac i ó n: ¿ Te ñ en o s l í deres d o inter ior 10 Po der í amos engadi r á palab ra t raba l lo a de “ obr e i r o ” . Nes te s enti do, o PCE pod e vers e in mers o na co ntr adicci ó n de b us ca-l o apo io d a clas e obr eir a en so cied ades como a g al el a n a que a maio r part e dos trabal lador es des e nv ol v í an a s ú a activ idade no campo, p olo menos nos ano s tr inta . 11 Aí nda que co n mat ices , Michels falab a de olig arqu í a e, Duve r g er, de c í rcul o i n tern o. Panebi an co pref ir e a expr esi ó n “ coa lici ó n dominan t e ” , unha “ ali anza de alian zas ” q ue es “ s iempr e u na con s t r uc ci ó n es encialment e precar ia ” ( Pane bianco, 1995 : 91 ). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 21 ca pac i dad e pa ra d is tri bu í r a lg ú n i nce nt ivo n un ma r co de r e pre si ó n? ¿ No n est á condicionad a a s ú a l exitimid a de, nalg ú ns c asos, po la s ú a es ta nc ia n a U R SS (a “ Casa Gran de ” ) ou p olo s eu pa pel na Gue rra C i v il ou na R es is te nci a Fra nc esa ? ¿ Que pa pel xo ga o c u l to á pers ona lidad e e a cre aci ó n de m itos c om o Ga yo so o u Se oa ne? ¿ E as bas es? ¿ Po r qu e se mo ven ? D uve r ger d i vid e os el eme n tos d e b ase e n “ simpatiza ntes , m iembros, m ilit a ntes , p ropagandistas : u na serie de c í rc ulo s conc é nt ric os se d ibu ja ” (Duv erg er, 19 61: 91 ). Pol a s ú a ba nd a, Pa ne bia n co in t rod uc e unh a di vi si ó n e ntr e os m ilitan t es : Crentes (p redominio de i nce n tivos colectivo s) e arribist as (in t e rese s s elec t iv os) (Pan ebianc o, 1995: 72). ¿ Cales son os cr it er ios d e adhe si ó n? ¿ So n v á l idas e sta s distin ci ó n s no no so caso? Por outra parte, Duverge r f ala da ex istencia de or ga nis m os anex os pr omo vid os p olo s pa rtidos comun is tas p ara e nca dra r ó s non milit a n tes ( Du v er g er , 19 61 : 13 6): a s org an iz ac i ó ns da In te rna ci on al Co muni s ta, os s i nd i c atos , a s or gan iza c i ó ns agra rias, etc. ¿ Q ue relaci ó n hai entre esas or ganiz aci ó ns e a estructu ra pol í tica d o p ar tido? ¿ Que fu nci ó n de sem pe ñ an na é po ca d a II Rep ú blica? ¿ E na s é po cas poster io res? A es t as e outras preg untas iremos re spo nden do ó longo desta investig a ci ó n sob r e o P CE , or g a niz aci ó n marc ada polas co ndici ó n s de clandes tinidade na que s e d esenv olv e u a s ú a activ idade. Pe ro antes, ex plicar é mo-las eta pas nas que d ivid í mo- lo es t udio. Est udiar é m o-la his t oria d o PCE en Galicia cunha persp ectiv a diacr ó nica , o que, en de terminad as o cas i ó ns , po de p rovo ca-l a e xis ten cia d alg unha s repe t ici ó ns. E n m oi t as o c asi ó ns, a est r uct u ra do P ar t i do o a s ú a p ostura ante determinada cues ti ó n no n va r í a. T r a t a r em o s d e e vi t ar es a s r e pe t i c i ó ns , ou be n face ndo un pe qu en o resu me do d it o no utro mo me nto ou , s in xe l a ment e, e xp lic ando tan s ó aq ue l e s as p ec to s qu e re pr es en t en u nh a no vi d ade fronte a pe r í od os ant er io r e s . No c a so espa ñ ol — e, xa qu e lo go , n o g al eg o — , a utili zaci ó n de st as ferra mentas conce ptuais te n que s er corrixida p o r un elem ento ó que est amos al ud in do c on t ant eme n t e: o m arc o po l í ti co e a clan d estin idad e . Pero, se IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 22 intr oduc í mo -lo f en ó meno da clandes t inidade e a ilegalidade, a nalizar é mo-la h ist ori a do PCE en t r es et apa s: 19 20 - 1 93 1, 1 93 1- 3 6 e 193 6- 1 96 8. Se n e mba r go , da da a bre vi da de do p er í od o rep ub l i c an o, p refe rim os di vid i -lo pe r í od o en do us grandes momento s rotos pola Guerra Civ il: 1920-1 936 e 1936-1968. 1º 19 20 -19 36 : Prim eira cla n destinid a de. O nace mento d o PC E coincide, gr oss o m o do , coa di cta d ur a de P ri m o d e Ri ver a. ¿ E n qu e me di da co nd ic ion a este fei to o s eu d es e nvol ve men to po st eri or? P ero ad em ais , o P CE n ac e c omo unh a esc isi ó n m ino rita ria do P a rtido S oc ia li st a, me n tres que no utro s pa í s es a ru ptura dos terceristas afectou m o ito m á is in te ns a me n t e ó move men t o soc ial de m ó crata. O ca rá cter mino rit a rio, cas e sec tario d a nova o rgan izaci ó n ini cidir á na s ú a ev oluci ó n po st eri o r. ¿ Qu e p ape l x ogou un pa rti d o co n es t a orga niz aci ó n e n E s pa ñ a e e n Galicia ? De nt ro do pa nora ma ga lego e esp a ñ o l, O P CE f oi d ur a nt e to do e ste pe r í od o u n d eses par ti d os ant i sistem a qu e f orm a ron pa r te do si ste ma d e pl u ri p arti dism o atomizad o que cara cterizou a Rep ú blica es pa ñ ola ( Ra m í re z , 19 91 : 41). O P C E é , po lo m eno s ata d es p ois d a Re v olu ció n de 193 4 o u a t a o VII C o ng res o da IC , un ha forza a n tisis tema co n es casa in ciden cia na rea li dad e pol í tica es pa ñ o l a. S e me l l a nt e fo i o p ape l qu e o PC E de se m pe ñ ou no s u bs is t em a g ale g o de pa rt idos , ig ua l m en te ca racteriz ado polo pluripartidi s m o atomiza do (V alc á r cel, 19 92 : 126 e ss.) . Nos E sta tu tos a pr oba d os no I Co ng r eso do PCE non ha i f o rma d e agrup aci ó n dis ti nt a da terri tori a l, divi d ida en o rgan izac i ó n s loca is e federaci ó ns rex ion ais . As c é lula s n on ap arec en ata o V Co ngres o d a IC , ce lebr a do en 1924, d ou s an os de sp ois 12 . Cr u z si nala a p obr eza do s r esult ado s da acti vid ade do pa rt id o na co nstitu c i ó n d e c é lulas de empres a, alomen os nos p rim eiro s an os da R ep ú bl ic a. De f ei to, o P CE no n co nse gu iu ser u na p arti do aut e nti ca m ent e bo l xev i qu e de bi d o á sú a esc asa implantaci ó n, á s ú a reducida m ilitancia, a p obre form ac i ó n te ó rica dos militant es , as debili dades d a d ire c ci ó n, e t c . (C ru z, 19 87 : 6 6). Os an os que van d e 19 31 a 1936 co nsti t ú en o ú ni co mome nto do n os o pe rco rrido hi st ó rico no que o Partido Comun ista viv e en condic i ó ns dunh a rela ti va 12 Pa rtido Comun i st a de Es pa ñ a, Es t at utos y tes is apr oba dos en el I co ngr eso Naci on al, cel ebr a do en Mad r i d en m ar zo de 1 922 . AH PC E. Documen t o s 1922. Cartaf ol 3. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 23 norma lidad e d emocr á tica . A p artir de 1936 a s ituaci ó n de Galicia var í a res p ec t o á do utro s te rrit o rios , po is aq ue la qu ed ar á e n po de r dos f ac ci oso s dend e o mo m ent o da sub le va ció n. A a ctiv id ade co m u nista estar á cen trada nes ta é po ca na ed i f ic ac i ó n d a s ú a pr op ia e s truc tu ra org á n ica p e r o, so b r e t od o, n o t r ab a ll o de m a s as . E n G al i ci a sob re s a í u, sobr e todo, o trab allo sin d ica l e a actividade no m undo rural, eido n o qu e os se us re su lta do s foro n froc t í fe ros. Tam é n se p r om ov e r on org a niz a ci ó ns anex as , como a F e de raci ó n Depor t iv a. No terreo do es tr ic tamente po l í ti c o , hai que des taca -la pou co co nven cida p articipaci ó n na s conv oc at or i as elect o r ai s , n as qu e, g rac ia s a conc or r er na s l i sta d a Fro nt e P o pu la r, o P CE ob ti v o un depu t ado p or Pontev edra . 2ª 19 36 - 1 96 8 : A di ct ad ura f ra nqui st a fi x o da repre si ó n co ntr a o s c om un ista s un ha das sú as r a z ó n s de ser . A o r ga niz aci ó n v ivi u a nos de c la nd es ti ni d ade , nos que a din á m i c a r e co n st r u c ci ó n-rep resi ó n c ondi ci o no u a s ú a ev ol uc i ó n. S en em barg o, pe se a t ó dolos atra ncos , a organi zac i ó n c o munista f o i durant e m oito tempo o ú nic o pa rt ido orga niza do e , n alg ú n s mo me n tos, o q ue h ex emo ni ce o an ti fr a nq ui sm o . Crem os, ad emai s , que ne ste ú ltim o p er í o do se p od e f a lar de do us par t id os, o do in te rior e o d o e x teri or. R ep et imo s cu est i ó ns xa ap un ta das: os i n cen ti vo s qu e mo ve n a un mi lit a nte d e b as e ou da d ire cc i ó n no int erior te ñ en que s e r forzo sa mente d istintos ó s do exte rior . ¿Pó dese falar de institu c i onalizaci ó n no int er i o r c and o a di n á mica é ca í da- r e constr u c ci ó n- ca í da ? ¿Pó des e fa la r de bu ro crac ia de part id o no in t e rior? P ola co ntra, hai un n ú cl eo d e di r ec c i ó n no exterior, m á is ou men os estab le a p artir dun determ i n ado m om e nto . Es a di recc i ó n est á p r of e sion a liz ad a, r ec ibe o seu sa la r io d a o r gani za ci ó n. ¿Pó d e se soste r , c omo f ai Pan eb ia nco, qu e un ha da s f unc ion es da id eol o x í a “ es la de de ocultar l a dis tri b uci ó n de los incentivos selectivos n o s ó lo a nte quienes, en la org a nizaci ó n, no se be nefi c i a n de e llo s s i n o, a men udo, tamb i é n a l os oj o s d e los pro pi o s be ne fi c iari os ” en el interior? ” (P an eb i anc o, 19 95: 4 3). Podem os su bdividir esta etapa en d ú as f ases, a te n de ndo t ant o a cr ite r ios ext er n os c om o a int ern os, p r op io s d a din á mica d o PCE. Entre o s primeiros , est á a evolu ci ó n da s ocied ade e spa ñ o la e, xa qu e lo go, do r é xim e d e F r an co. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 24 Eviden t e mente, exis t e un ant e s e un des pois do Plan d e Estab il iz aci ó n d e 19 59. A Espa ñ a fr anquista a b a ndonou definitiv am ente a posg u erra e ent rou na eta pa do “ desa r ro llismo ” econ ó mic o, q u e foi aco mpa ñ ad o, a p esar dos inte re ses das xe rarq u í as oficiais, por u n h a certa lib eralizaci ó n dos cos t u me s e, me s m o, po r un ha tí mida apertura pol í t ica. O P CE apr o ve ito u os r e squ ic ios e xist ent es na a s f i xia nt e est ru ctura franqu is ta p ara forzar c otas de lega li d ad e. Por is o, dend e come zos da dé cad a dos s e sen ta, o PC E pretende u abri-la s ú a organ izaci ó n á so ciedad e, en s ai an do no va s form as o rga ni za t iv as . Tra t á b ase de forza-la legalidade, “ s alir a la su perfic ie ” , n as palabras do secretario xeral Santiago Carrillo , non se resig nar a vivir na clan destinidad e, porque a si t uac i ó n de de bi l ida d e do r é x im e e os cam bios d a s o ci e d ad e esp a ñ ol a x a per mi t í an, a pe sar de t ó dolos ri sc os existentes, lanzar ese de saf í o ó fr a nq ui smo 13 . Po is ben, a te nde nd o a estes ca mbi o s, di vid i r é mo - l o pe r í od o 1 93 6- 1 96 8 e n dú as fas es . A primeira c orre dende a fin da Guerra C iv i l a ta a c eleb raci ó n d o V Co ng reso e n 19 54 . N out r o lu gar de ste tr aba ll o an ali z á mo-l os Est a tut os a pro ba do s nes a a sembl ea, pero a gora ins i s t ire mo s n a lg ú ns e l e mentos re lacionad os co m odelo de pa rtid o. O prim ei ro Co ng reso celebrad o p olo PC E des pois d a Gu erra C iv il foi o V, pre vis to para 19 36 pe ro a praz ado pol a s u blev ac i ó n fascista. O Esta t utos sa í do s de sta as emblea s e guiron a de fi nir es ta orga niza ci ó n com o o “ pa r tid o p ol í ti c o d e l a clas e obrera ” , o s eu gu í a, inspirad o n a id e olog í a marx ista-leni nista 14 . O pr i nci pi o r ect or da o r gani z aci ó n era o centralis mo dem ocr á tico (car á ct er e l e c t iv o de t ó do l os or gan ism os de dire cci ó n d e a baix o c ara a rriba; a ob riga de ob se rv a-l a d is ci pli n a, pr oh ib ici ó n da s fracc i ó n s, et c. ) . a si t ua c i ó n de clan des ti nida de impost a ó PCE polo f ra nq uism o o br i ga a or g ani zaci ó n a s e mo ver nu n á mbito d e clande stinidade o que, da lg ú ns x ei to, impe dir í a a ap licaci ó n n orma l i z ad a do c entra lis mo d emoc r ático. O esla b ó n i n f eri or so br e o q ue se f u nd ame nta ba to da a e str uc tu r a do Par ti d o era a c é lula, nexo e ntr e o PCE e as ma sas. Constitu ir í ans e c é lulas na s empresas, fá bricas, taller e s e o utros lugares de tr aballo, pero tam é n no s cen tr os d e en sino , n os ba rri os, etc . 13 Sant iago Car rill o, “ El fort al eci m ien to del P art id o ” , M u ndo Obre ro , s egund a quince na de xu ñ o de 19 66. 14 Es tatutos d el Par ti do Com unis ta de E spa ñ a apro bados en s u V C on gres o. AHC COOG . Da v id Á lv arez Ca rb al li do. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 25 En realida de, o c ó nc la ve com uni st a n on s ign i fic ou gra nd es mo difi ca ci ó ns, pe ro foi d entro no s eu int erre gn o c on gres u al cando t ivo lug ar a el abora ci ó n, e n 19 65 , da pol í t i ca d e r e co n c i li ac i ó n na ci on al e a def e ne str aci ó n de Vicen te Urib e. Os c am bios la br ad os nes t e s ac o nte cemen tos cris ta l iz aron n o VI Co ngreso (1960), d ata d e co mez o do der r a dei ra f ase d o n oso es tud io: 19 60 - 1 96 8. Con p alabras m oi sem ellantes á s do V Co ng re s o r eda ct á ro nse o s Estatutos apr o ba do s no VI , o de 19 60 15 . De fei to , tan t o a de finic i ó n do P C E (p arti do g u í a da clas e ob reira), a s ú a ad scrip ci ó n ide ol ó x ica ( m a rxi sm o -l eni nism o) , o pr in c ipio r ect or da or g ani z aci ó n (cen tralismo de mocr á tico) co mo a co nsiderac i ó n da c é lula como fundamen to organizativo es t á n re dac tados practica mente coa s me smas pa l abra s ca e n 19 54 . P ero , com o t am é n de stac amos m á is adiante , a d é cad a dos anos sesen t a supu xo un i m pu lso ó pa pe l que os co mit é s deb í an xo ga r n o P CE , p ois er a n consid erad os como a s ú a “ es pi ñ a dors al ” , nu n in te nto de pr om ov e-l a di rec ci ó n colectiva n os d istinto s ó rg anos de r espo nsa bil ida de a s í como de “ ase gurar l a aplicaci ó n crea dora d e la l í nea p ol í t ic a del Pa r tid o en e l me di o e n qu e ac t ú an” . P a r e c e c o m a s e o s m á xim os di ri xent es com uni sta s f osen consc ie nte s d a n e cesida de de reforma -lo fun cion am ento da orga ni za c i ó n pa ra facer fron t e ó s cam b ios que esta ba a co ñ ece -la socie dade esp a ñ o la. Non era a p rimeira ve z q ue s e fac í a u n chama mento á r eanimaci ó n do s c omit é s p ero no n foi a ta a d é ca da d os sesent a ca ndo se fix o rea lidad e. P o r outra ba nda, a cre aci ó n d un ha rede de c omit é s supu ñ a a su pe raci ó n do xa tra d ic ion al s is tema de co nta ct os in divid ua is . Asp ir á ba s e a que o P art ido se a bris e á socieda de para facilita-lo ingres o na or gan iza c i ó n de n o v o s sec t o r es s o ci ai s . E vi d e n t e m en t e , a cl as e ob r e i r a s e gu í a a s er consid erad a a c l a ve para a transformaci ó n da s ociedad e c apitalista en soc ialista. Pero , como pas o prev io, hab í a que derro ca-lo franquism o, acad ar un r é xi me de li b erd ade s po lo qu e h ab í a que con t a r cos secto res so ciais em erx entes : a x uvent ude, os in t e l e c tu a is , a s mu ll e re s . .. H ab í a qu e bu sca r fó rmu las m á is flexibles c á s c é lulas para atrae r a eses g ru p os so ciais En defi nitiva, en cada unha das fases nas q ue divid í mo -la no sa investig a ci ó n, pr ocura rem o s estu dia-lo s s e guintes ele mentos: 15 Es tatutos d el Par tid o Com unis ta de E s p a ñ a ap robad os en s u VI C ong r eso ( 1960 ) , AHC COOG . Man uel Br avo. C ó mp re di cir qu e na segu i n te as emblea, a VI I (196 5) , non se int rodu ciron modif icaci ó ns esta tuta ri as . IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 32 ent ó n, a co ñ ec i d a f r a se d o Ma nifest o de qu e o s ob r eir o s no n t e ñ en p atria? Davis ou tó rgalle tres sig nif ic ados. En primeiro lugar, posto que o prolet a riad o é a clase op rimi d a, ra d i c alme nte p rivad a, n on po de des env olv er cu lt ura nac ion al nin gunh a. Ade m ai s, no n t en p at r i a po r qu e e st á privado de toda particip a ci ó n no es ta do . Fi nal m ent e, o t raba lla do r c on c o nc ie nc ia d e c las e s í ntes e a ntes traballador q ue na cion al . Se n em barg o, a to ma do pod er po l í tico polo p roletariado imp lica a s ú a exaltaci ó n a clas e n acional, cons t itu í n dose a si m esmo en na ci ó n, a í nda que esta te ñ a u n se ntid o distin to do co nc e pto b u r gu és 22 . Se gund o os au t ores do Ma ni fes to , os co mu nis tas dis t ing u í a nse dos dema is p artidos en q ue s empre des t a caban “ los in t ere ses c o mu ne s y p ecu li are s de to do el p r ole ta r ia do , i nd epe nd ie nte m en te de su na cion al i da d ” ( Mar x e Eng els , 18 48 : 37 ) . Is o n on é contrad ictorio coa n ec esid ade de que nun prin ci pio a lo i t a prol et ari a ad opt e u nha fo rma na ci on al , x a q ue “ es ló gico que el p ro leta ri a do de cada p a í s aju ste an te todo l a s cuen tas co n s u p ropia bu rg ues ía ” (Ma rx e Eng els , 19 83 : 35). ¿ En que ca sos e s pec í ficos podemos a t opa r estas i d eas concre t a das ? M arx e Engels p restaro n es pecial atenci ó n á situaci ó n da Irla nd a ba ixo do mina ci ó n br it á nica e á da P olo ni a d ivi d ida . De fend ero n en á mb olo s do us c as o s as res p ect iv as loitas de liberaci ó n, o que , a pr i m ei ra v i s t a , pode r í a re su lt a r i nc o h e r en t e co as s ú as propostas s obre a cues ti ó n nacional. Dicimos “ a p ri meira v is t a ” po rqu e, e n rea l i da d e, no n se lle s pod e co ns ide ra r nac ion ali st as stricto sensu , sen ó n qu e segu e n a sub or d i na- l o ob xec ti v o d a i nd epe nd en ci a na ci on al á re vol uci ón 23 . Se ben é ce r to q ue os fu nd ad or es do mar x ismo a do pta r on un ha p ost u r a u n tanto retice n te n os an os 184 0 -50 ante a p osibilidade d a in d epen d en cia de Irlanda , dada a e scasa confianza que ti ñ an n a capa cida de rev olu c ionaria d o pr ol etariado 22 Es cribe Recal de: El prol etar iado as pi ra a s er la clas e naci onal, es to es , aq uel la c lase que, al eje rcer su pr op io inter é s de cl ase, al pl antear su propi o mod el o de la soc i ed ad enter a, es cap az de impone rlo a las ot ras clas es , no s ó lo por coacc i ó n, s ino t ambi é n po r domi nio id eol ó gico. Pe ro al mis mo ti empo, el model o de la cla s e p role taria es el de la s upres i ó n de la so ciedad de clas es . Lue go, e n la pers p ect i va r ev oluci onari a, s e pr od uce la i de ntifi caci ó n en t r e clas e nac i o nal y puebl o, y l a naci ó n se r á el p ueblo [.. . ] el pueb lo que n ace de la r evo luci ó n s ociali s t a, o pueb l o tr abajad or. [Recal de, 1 982: 263 ] 23 “ S oy de la op i n i ó n de qu e dos n aciones en Euro p a t ien en, no s ó lo el derech o sino t ambi é n el deb er de ser nacion al es ant es que inter na cional es: los i rl andeses y los pol acos. Cuan t o m á s nac ional es so n m á s inter naci on ales ” , es crib í a Engels en 188 2 ( Enge ls, 1882 : 107 ). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 33 irland é s, mu da ro n a s s ú as po stur as a pa rt ir de 1 86 7 24 . U n a c a r t a de Ma r x a E n g e ls do 10 de d ece mbro de 1869 s inalab a co n claridade o cambio : Durante larg o tiemp o h e cre í do que era p osib le d erribar al r é gi m en irland é s median te la i n fluencia de la clas e obrera ingles a. Siempre he sostenido es ta opini ó n en el New York Trib un e . Un estud io m á s pro f un do me ha convenc ido de lo co ntrario. La clas e o b rera ingles a no p odr á hace r na da ante s de l ib erars e de Irla nd a. Ha y qu e ap oy ars e e n Irlan da . [Ci ta d o e n L evr e r o, 19 75 : 2 9] Dende e se m omento , a in d ependen cia irlan des a p as o u a ser c onside rada u nh a da s cl ave s do t ri un f o da r ev ol uci ó n en In gl at e r r a , qu e é a q ue marcab a a pr iori da de para ME. A cl as e obre ira ing le s a n on po de r í a fac er na da me ntres non rompe se co a p ol í ti c a d as clas es dominante s, o que en relaci ó n co n Irlan da significar í a d es t ru í -la u ni ó n f or za da de 18 01 e su bstit u í la p or un ha c on f ede r aci ó n igual e libre. No n se tra t a ba d unha f or m a de simpat í a ca ra ó s ir landes es, sen ó n d e algo que era n ece sario pa ra os me smos obre iros ingl eses, xa q ue es tes es t á n ob riga do s a u nirs e á s ú a c lase d irixen te p ara fa cer fr onte ó s irland e ses. Po r outr a band a, a emancip aci ó n irlandes a da s ú a clas e opres ora, os terratenen tes in glese s, ser í a moito m á is sin xe la n o c a so d e qu e go zase de a uto no m í a. Irlanda era unha cida dela da aris tocrac ia terra tene nte i n gles a e un in st rum e nto p ar a ma nt e- lo se u pode r n a me tr ó pole. Po lo tan to , a su pr e si ó n da aristocrac i a terr atenen te inglesa e n I rlanda facilitar í a a s ú a de rrota n a me t r ó po le. A bu rg ues í a i ng l e sa e st aba prof unda men t e in t e res a da no man te me nt o de Irl a nd a, xa que, entre outras raz ó ns , d it o te r r i t o r i o e n vi a b a u n ex ce d en te l a b o r al q u e a x u d ab a a m ant e- lo s sala ri os ing le ses nu ns niv ei s moi b aix os. P or ou tr o la do , o p rol et ar io ingl é s o diaba ó ir land é s, a q uen culpab a do s eu baixo salario , adem ais dos pr exu í zo s relixi o so s, so ciais e nac i ona is e xistentes . Co n es tes arg umen t os , M E rec ome nd aro n á Asoc iaci ó n Inter nacio nal d o Tr a ballo que apostas e pola indep enden cia de Irland a e difundis e entre o p ro letaria d o ing l é s a nec es id a de de dita independencia 25 . 24 Para o ca so irlan d é s, p ó dens e cons ult ar, Marx , 186 8 e M arx, 18 70. 25 As í s e p on de ma nifest o n unha “ No ta conf i dencial ” s obre I rl anda red actada po r M a r x o 28 d e marzo d e 187 0: “ La p os ic i ó n de l a A soci aci ó n i n ter naciona l res pe cto a la cues ti ó n ir land esa es muy clara. S u pri mera obl igaci ó n e s i m pu l s ar la r e v ol uc i ó n soci al en I ng la t er ra. P ara el lo ha ce fal t a da r el golpe deci si vo en Ir landa ” ( Marx, 187 0: 12 9). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 34 A idea da lib e rd a de d e P oloni a mantens e ó l o ng o da o br a d e ME 26 . Trat á base du n pa í s cun de se nv olve men to i nd ust ria l qu e p o ñí a de mani fe s to as enerx í a s d o se u po bo. Po l o ta n to, a cre a ci ó n du nh a P olo ni a in dep en de nt e er a u n o bx ecti v o par a t od os, no n s ó para os polacos. Soamente nunha Polonia libre se d esenv olv e r í a un pa rtid o s ocia li st a. P o r is o, os soc i a l i s ta s po laco s e n pa rti cul a r, e os so cialistas en xe ra l, h ab í an po ñ e-la liberaci ó n do pa í s no prime iro te rm o da s ú a loita 27 . Asi gn á base ll e a P olo ni a, p ol o tant o, o car á cte r d e “ nac ió n necesa r ia ” , dad o qu e p ola s ú a estrat é x ica po sici ó n ti ñ a un pa pel n a destr u cci ó n do po de r prus ia no , do au st r iaco e do impe rio ruso . A cuesti ó n nacional ap arec e tam é n re fl e ctida na an á lise sobre as colonias 28 , vis t a , unha vez m á i s, dend e a p ri or id a de da r ev ol uc i ó n socialista nos pa í ses m á is avan zad os, Inglaterra e F rancia. A cuesti ó n d o “ s ocia lism o nu n so p a ís” fo ra fo rmula d a x a n os Pri nc ipi os do com un is mo de E n ge ls, e scri to n o q ue a rg üí a q u e , po s to qu e a “ g r ande in du str i a ” pu xera en contac to a t ó do los p obos da te rra, un ha revolu ci ó n dos ob rei ros in gl es e s ou franc ese s “ de ber á tr a er ap areja das re volucio nes en tod os l os de m á s pa í s es, las q ue ac arrear á n asimismo, t arde o tempra no, la liberaci ó n de los t rab aj ador e s de e sos p a í ses ” (Eng els , 18 47 : 8 ). Com o xa s e d ixo , para M E o l ib reca mbis m o e ra a form a d e fra t e rnid ade entre as b u rgues í a s n ac i o na is co ntra o pr olet ari ado . P or is o , p ara que os po bos s e poideran liberar c u mpr í a su pe ra-las re la ci ó ns d e pr op i eda de q ue de te r m ina ban di ta explo t a ci ó n. O pr o le ta r iad o — co nc reta me nt e o p rol eta r ia do ing l é s, o ú nic o r e al me n t e p r ep a r ad o — era a clase ch a mada a s upe rar ditas relaci ó ns . A vi ct o ri a do pr ol eta ri a do in gl é s so bre os o pre sore s ser í a a chav e da l ib erac i ó n d e t ó dala s clase s op rimi d as (a de Po lon ia , p or ex em plo). 26 Pa ra o cas o polaco, vid. Eng el s, 1 882 e Eng el s, “¿ Es t á s up erada la rei vindi caci ó n de la indep e nden cia de Po l o nia? ” . Vi d . tam é n Marx , “ Reco nst ruir P olonia s obre ba ses democr á ti cas y s ocial es ” , e M arx e Engels , 1 847. 27 A i n depen dencia d e Poloni a pa s a a for mar par te da “ axen da ” da I Int ernac i o nal. O pun t o 9 da “ Instru cc i ó n a los Delegados del Cons ejo G eneral P rovi s ional ” , e scr ita por Mar x para os del egad os ó Pri meir o Congr es o da As ociaci ó n In t ern acional de Trab ajador es , c elebr ado en Xene br a do 3 ó 8 de s et e mbro de 1866, t i ñ a o segu inte t í tulo: “ S obre a neces id ad e d e eli m ina- la inf luencia d o des p otismo e do abs o l u tismo d e R u s ia en Europ a, me diant e a aplicaci ó n do derei t o dos pob os á au todet erm inaci ó n e a reco nst rucci ó n d e P ol o ni a so br e ba se s d e m o c r á t icas e s o ciais ” . 28 Vi d . Marx e Engels, Acer ca del col onial is mo ( Ar t í cu lo s y c art as) , Mosc ú , P rogres o, s.d. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 35 A revoluci ó n socialista ser í a int ernacional ( ou se x a, en termos marxi anos, eu ropea) por tres raz ó ns apu nta d as por L e vre r o ( L ev r ero , 19 75 : 1 4) . En pr i me ir o lu ga r , p orq ue o d om in i o d a bu rgu es í a —é di cir, das re laci ó n s ca p italistas — esta b a xa di fu nd ido e n to da a E u rop a o cc id ent a l g rac i a s ó lib r eca mb io ; en se gu nd o lu ga r, ese p redominio das r elaci ó ns c apitalistas x er ar í a u n p ro letariado internacional cunh as condic i ó ns de v ida seme ll ant es ; f ina lm en te , po r qu e o s f ac tor e s naci on ais ser í an i n m e d i at a e t ot a l m en t e r e du ci b le s ó s i nteres es das clases en lo ita. A e xpans i ó n d o capital ingl é s polo m undo s upuxo a prole t a rizaci ó n do s pa í ses re cen teme nte “civiliza dos” , co conseg uinte inc remento da in t e rdepen denc i a en t re Euro pa occ ide n tal e o re st o d o mu nd o. M arx e st ab l e c í a un ha r e la ci ó n e ntre o pr oce so e con ó m ico e a loita pol í tica, ch egando á co nc l u si ó n d e qu e m entre s C hina e India, fundam entalmen t e , se g u i s en anclad as n o pr e cap italismo, o movemen to his t ó ri co da burgu es í a seguir í a nunh a fa s e as cen de nte. P ol o t a nto , n es e proc e s o o pa pel da burgu es í a era p rogre sis ta, pois consis t í a en difundi-las relaci ó ns ca pitalistas d e pro duc ci ó n, a pesar d e que is o p oidese significa-la d e strucc i ó n d u n ha an t ig a c ul t ur a co mo a d a In di a. N o n se t r ata b a d e d esp r ez o ca r a ó mu nd o colonial sen ó n , unha vez m á is, da a n á lis e da re al ida de d en de pres upos to s marx istas: La so ciedad hind ú c a re ce po r co mpl et o de hi st o ri a, o p or l o meno s d e hi stor i a c o no cid a. L o qu e l lam amo s hi s t or i a de l a I n di a n o es m á s q u e l a his t o ria de los s u ces i v os i n va sore s qu e fu nd ar on s us impe rios s o bre la b as e pas iva d e e sa socied ad inmutable q ue no les ofrec í a ningun a resis tencia. No se trata, pues , de s i Ingla terra ten í a o no ten í a dere cho a co nq ui st a r la In di a , s ino de si pre feri mo s un a Indi a c onqu i s t a d a por l o s t urc os , los p ers a s o l o s rus os a u na India co nquis ta da por los b ri t á nic o s. Ingl a t e rra tiene q ue cu mplir en la India u na doble misi ó n: dest r u cto ra p or u n la do y rege nerad ora por otro. Tiene qu e des truir la vi eja so cied ad as i á tica y se nt ar las b ases materiales de la s ocied ad occid enta l e n Asia. [Ma rx, 1 857 : 47-48] A opini ó n de Ma rx re s pe ct o á co lonizaci ó n da Ch i na é se m ellante: a d epe nd enc ia do s po bo s col o niz ado s r e s p ecto á s m et r ó po le s pa ra ac a da -la s ú a liberaci ón 29 . S en e m bar go , a r a í z da s e gund a gue rra do o pio de 18 56, M arx 29 Res pect o á Ch ina, Engel s escr ib e: La guer r a en Chi na ha as est ado u n golpe mor tal a la ant igua C hina. Se ha hech o impos ibl e el ais lamiento; la int roduc ci ó n de fe rr oca rri le s, m á qui nas de vap or, elect ricid ad y u na gr an ind ust r i a mo derna es a hor a un a neces idad , aunqu e s ó l o s ea p or razones d e defen sa milit ar. P er o con ell o su an tigu o sis tema ec on ó mico d e peque ñ as explo tacio nes IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 36 consid ero u q u e, como re sultado d a coloniz aci ó n, ex i s t í a x a a posibilid a d e de que o s col o ni zado s se l ibe r asen po r s í mes m os. M E e vo l ú en para aca b a r c ons iderando q ue o des env olv eme nto da acu mula ci ó n ca p italista desp razaba o c entr o d a revoluci ó n da met r ó po li á c olonia. Hai un cambio de p ostura que va i den de a identifica ci ó n d o pa í s avanz ado co pa í s pro gre sis t a (e, po lo ta nto, a c ue s ti ó n na ci on al qu ed a d i l u í da na id ea d e que a naci ó n pro gre s is ta es t á m á i s ce r c a da r ev ol u c i ó n) at a un ha m at izad a op osic i ó n ó imperialismo. Ca ndo ME e ntenden que o imperialismo é un ha forza de o pres i ó n , a p r e ci ar á n e n m a i or gr a o a lo ita antiimperialista. Para re matar e ste apa rtado , p ó des e co nclu í r que a an á l is e que os fund ad ore s do ma rxis mo fixero n do fen ó me n o na ci on al é pe r f e ct a m e nt e c o h er e n te co as pr op os tas do mate rial is mo his t ó rico, o q ue signific a que a cue sti ó n na ci on al v ai esta r enma rcada e s ubordina da á s esix encias da teo r í a revoluci onaria e á s d o progres o soc i a l. U n certo d eterminis mo eco nomicista p lan ea sobre o s s eus xu í zo s sob or do pr o ble m a naci on al , o qu e pr ov oc a que as s ú as an á li s es sexan na lg ú ns mo men tos i n sufi c ie nte s 30 . Se n e mba rgo , a í nda q ue “ Ma rx s in t i ó has ta el fin que e l na ci on al is mo n o l e s enta ba na t u ral me nt e al p role ta ria do ” ( Bl o om, 19 75 : 91 ) , a segu nd a xer a ci ó n d e pe nsa do re s m ar x ista s e o mo vem en to p ol í ti c o qu e s e d ir á he rde i r o e defen sor d as ide as ma rxia na s, a II Int e rnac i onal , ter á n qu e face r fron t e ó fen ó me n o d a na ci on ali smo . Ve xa mo s p ois c a les f or o n as s ú as p rop ost as. agr í col as , en e l q ue la f amilia f ab ricab a tambi é n s us p ropi os prod uct os i ndu stri ales s e des mo r on a i gualmente, y con é l to d o el an t igu o s is tema s ocial que hizo p os ibl e una po blaci ó n relativame nte dens a. Millon es d e per sonas s er á n ar roj adas y s e ver á n obl i g ad a s a emigr ar; [. . .] y e ntonces la conq uista de China p or el capital ismo pr opo rcio nar á al mis mo ti empo el i mpuls o para e l derro cami e nto del capital i s mo en Euro pa y N or teamé rica . [Eng e ls, “ Car ta a F.A.Sor ge, 10 de novembr o de 1894 ” , ci tado en R ecalde, 19 82, 2 56] 30 Ber amendi s inal a d ú as “ def icienci as ” : unha , a consi derac i ó n excl usi va do nacion alismo como un ins t r u ment o de dominaci ó n bu r g ues a, e outr a, a ausen cia de m é todo s axe itado s de an á lise (B eramendi, 1 986 : 39 e ss .). Po l a s ú a banda , Villanu eva fala de “ s ube stimaci ó n do nacional ” e di qu e a po s t u ra de ME sup ó n unh a de sc onsi de ra c i ó n de la capaci dad gen erador a o reno vadora de la confl ictividad naciona l po r part e del des arr ol lo capi talis ta; u na er r ó nea ev al u aci ó n de los s entimien tos na cio nales en gene ra l y de s u e xtens i ó n e int ens idad en las cl as es t rab aj a doras en es pec ial; l a s ubes t imaci ó n d el s e ntimiento nac io nal como l azo co munitar io inter clas is ta que exp res a cier ta unidad d e i n tere ses c omune s [.. . ] ; un meno s preci o da la di mensi ó n p ol í tica de los s entimie ntos nacion ales como expres i ó n de tens iones s o ciales d e divers o ti po. [V illanue va, 1 991: 175] IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 37 2.2 .2. A s eg u nda x er a ci ó n d e te ó ricos m a rxistas A t e i m u d a r e a l i d ad e fi x o qu e as e l a bo r ac i ó ns t e ó ricas s obre o nacio nalismo feitas p or ME se p resentas e n como insuficien tes. Is t o o b ri g ou ó s te ó ric os da segu nd a x er aci ó n do m arxis mo a re alizar nume roso s estud ios, que s e v er í an ma rca d os p ola pol é mica e a d iver xencia 31 . Esa s e gund a xeraci ó n tratou a c ues t i ó n nacion al nun momen t o de grande crec em e nto do moveme nto i n ternacio nalista e , ó me s mo te mp o, de i n cre men to dos prob lema s nac ion ais , at a o e xtre m o d e qu e e st e s po d í a n face r p eriga -la un i d ad e do o breiri sm o. D e fe it o , ó s vint ecin c o anos da cre aci ó n d a I I I nt ern aci o nal , os p r inc ip i os sobr e os q ue de scansaba o internacion a li s mo desa par e c í an n o s campos d e batalla da I Guerr a M undial. C ons ide rare m os mem bro s de sa s e gu nd a x era c i ó n da q u e e s t a mo s a f a l a r a pe ns a do res com o Ba uer, G u es de, K auts k y, Le nin, Lie b kn ech t , Lux emb urg , Pa nn ek oe k, Re n ner e Stra ss er. A pa rti r de Ka uts k y, que marc ou o co mez o da e tapa da refle xi ó n do mar x i smo sobr e a cu est i ó n n aci o nal ( Hau pt, 19 82 ), enco nt ram os dú as li ñ as te ó r ic as. N a pr im e ir a de las, ato pa mo s no mes t an di s t int o s com o os de Ba u e r , R en ne r e St a l i n , qu e el ab or a n te o r í as en b oa me di da co nt r adi cto r ia s co ma rxismo, m entre s que a se gunda te n d encia (Gu es de, Lieb knech t, Lenin, L u xemb ur g o, Pa nn eko ek e S tr asser ) s e m a nte r í a de ntro d o me s mo 32 . Son aportaci ó ns f e it as no ei do da so ci a lde m ocr a cia d o c a mbi o de s é cu lo por autores que viv í an n os do us gr a nd es i m per io s eur o pe o s , q ue na qu el in tr e ti ñ an grave s problemas de configuraci ó n n acional : o Im perio aus tro-h ú nga ro e o Im peri o ru so. Os pro ce sos d e un ifi ca c i ó n, as loit a s de lib erac i ó n, etc. far á n qu e os socialistas pas en a c onsidera-lo tema n a cional c o mo unha c ues ti ó n de reflex i ó n sistem á tica. 31 En palabras de H aup t , part imos de la pr emis a d e que el des a rroll o de l a teor í a marx is ta acer ca d e l a cuest i ó n nac ional no d es crib e un mo vimien t o l i n eal de enr i qu ecimien t o o empo brecimi ento, de sum a s o r est a s. ¡ A l c ontr ario ! A men udo c ondici onado po r las cir cunst ancias , lleno de gen eralizac io nes pr ematur as , marca do por duras pol é micas , el ca mi no de e sta el abo ra ci ó n te ó rica y pol í tica h a sid o el d e una inve stigaci ó n col ectiv a en la q ue l a clari fi caci ó n y el ava nce de la pr ob lem á tica h an pasad o y pasa n por diverg en cias prof und as de inte rpre tac i ó n, por vi olento s enf rent amientos entr e el dina m is mo y el cons erva dur is mo de la i d eolog í a. [H aup t, 1978 : 62] 32 Se gund o Beramendi , a prime i ra l i ñ a int roduc e un “ elemento q ue tan cuidad osament e se ha b í a exc luido has ta ent on ces : l a naci ó n c omo un a es encia obje tiva p rop ia que h ace de ell a un s ujet o his tó ri co au t ó no mo res pect o de la lucha de cl as es y qu e, en co ns ecue ncia, d a lug ar a ideo l o g í as y movimi entos s ociop ol í tic os t ambi é n aut ó nomo s ” (B er amend i, 198 6: 42 ). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 38 Ka uts ky foi o expert o da II Int erna ci onal n a cu esti ó n na c i on al. O p rime iro intento de a pr o x ima ci ó n a es t e problema feito por Kautsky foi o en saio tit ulado A n aci on al ida de mode rn a , qu e da ta de 18 87 . Pa rt í a da i dea de que a influe nc ia da na ci on al ida de no s pobo s er a ta l que obri gab a a to mala com o u nh a rea lid ad e e n on com o un ha m er a i n ven ci ó n, o que r epr ese nt a un ha nov i dade n o pensa me n to marxista. Unha das s ú as teses , probableme nte a m á is citad a, é a d e que “ la forma clá s i ca d e l e stad o m o derno es el estad o nacional ” (K aut sky , 1 88 7: 12 6) . O co nce pto de na ci ó n n on a parece n as socieda des prim itivas , n as “ co mu ni da de s da s ma rcas ” . Para funda m en tar es ta a fi rma ci ó n alud e o auto r á ob ra de Eng el s , A ori xe da fam ilia , a p rop ieda de pri v ada e o e s tad o (Kau ts ky, 18 87: 10 9). As comunidades prim itivas eran re ducidas, autosufi c ientes e care c í an d e ca l q uera clas e de sen t imento nacional; non constitu í an un ha naci ó n. A “ co hes i ó n naci on al ” so amente apa recer í a cand o entraban n a esce a d a Historia tre s fac to res que eran res u lt ado do de se nv olve men to do mod o d e p rod uc ci ó n (Kau t s ky , 18 87 : 110 ), afirm aci ó n q ue si tú a a Ka u tsk y nunha li ñ a ort o do xam ent e ma rxian a. O p rim eiro d eses fa ct ore s é a e x isten cia de inimi gos ex ternos a es as comunidades, á s que obriga a bus ca-la unid ade c o mo fo rma de de fen sa. Loxi camen te, es e s laz o s í an crear sentimentos d e so lidaried ad e , d e fo rm a q ue “ con e s to y a es ta ba n d ado s l o s gé rmenes d e lo q ue n oso tros deno min a mos nacio na l idad ” (Kau ts ky, 188 7: 111). O s e gund o d os el e men tos q ue c on tri b ú e á fo rxa d o se ntimento nacio nal é a na t urez a. K aut s ky ref í rese a qu í , pr incipalmente, ó pa pel xo gad o po los r í os na s cu l tura s fl uv ia is orie nt ai s: a de pe nd enc ia d as c rec idas do s r í os ob riga á s co mu ni da de s a s e orga n iza r d un xe ito ce ntra li za do. Fina lme n te, en tra en xogo un terceiro e definitiv o eleme nto, o f a ctor ec on ó mi co , x a qu e para crear una vida n aciona l en el se ntido pleno e n que h oy l a ente ndemos , fu e pre cis o q ue la co mu nida d d e la s ma rcas s e di so l v ie ra, qu e s e deb ilita ra n to da s l as org an iz acio nes econ ó micas interpue st as e ntre cada p erso na y la na ció n, qu e é sta se convir tiera en e l or gan i s mo d e term inante de la vida ec on ó mi ca. [ Ka ut s ky , 18 87 : 1 16 ] A i m portancia d o factor ec on ó m i c o pa ra o n ace men to da na ci on al ida de mo de rna n on ne ga a exis te nci a d un “ sen timento n a cional ” — d e solid ariedade entre IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 39 os connacion ais e de aversi ó n fro nte ó s inim igos hereditario s — , forx ad o pol o af á n de unida de e indep endencia ó lo ng o d os s é culos. En verd ade , a importancia d este “ se n timento n acional ” é tal que “ opera d e m an era a ut ó no ma s i n co ne xi ó n con el de s arro llo eco n ó mi co ” (Ka uts k y, 18 87 : 131 ), o c al pa re ce co ntra dic to ri o co s escr it os d os fu nd ad ore s d o m ar xis mo. Un do s eleme n to s que ax udan á co n so l i d ac i ó n de se s en ti men t o na ci on al é a lingua, á que Ka utsky co ncede unha importan cia vita l . En tr a ballos como Nacionalid ade e in ternacionalismo (1 90 7), K aut s k y ins is t iu n a i m po rta nc ia d a lingua, eleme nto t a m é n no vi d oso dent ro do pe nsame n to m arx i sta . Neste senti d o, criticaba o co nc e pto d e naci ó n el ab orad o por B a uer a q ue n rep roch ab a q ue se ne gas e a “ reconoce r el v í ncul o, o m á s exacta m ente, el m á s s ó lido de los v í nc ul os que forman la u nidad de la n aci ó n y q ue s e pe rcibe a s impl e vi st a : la len gua ” (Kau ts ky, 1907 : 7 0). A u nid ade da lin gu a, s e gund o Ka uts ky, era det e rmina nt e n a co nfo rma ci ó n da s na ció ns, a ta o p un to de qu e a d i ver si d ade li ng üí s t ic a constitu í a un do s maio r es ob s t á c ulos para as re laci ó ns soc ia i s (K a ut sky , 18 87 : 12 5) . No n d ub i daba en fa cer unha clara aposta polos idiomas “ univ e rsais ” e d e maior u tilidade, afirman d o q ue as l ing ua s na ci onai s ch eg ar í an a q ued ar ac antoad as n a v i da fa m iliar pa ra, fina lment e, d es ap arec er po r in ú til e s e in c apace s de s e adap tar á s es i xen cias d o d esenv olv e me nt o e con ó m ic o, nu n pr o ceso qu e Ni mn i cua lif i ca d e dar w ini ano ( Ni m ni, 19 91 : 4 7) . S e c o mo d i ci am os m á i s a rr i ba, Ka ustk y c o nsid era b a necesa r io o d esenv olv e me nt o da p r od ucci ó n n a ap ar i ci ó n da naci o n alidade mod erna, esta ti ñ a que es t a r relacionad a coa b urgues í a . Po r iso afir maba que la burg u es í a y l a n acio nalidad mo d er nas br ot aron del m ismo suelo y el de s arro l lo de una p romo vi ó el de sa rro llo de la otra . Y e l p ap el qu e cu mple la id ea d e na ci on al ida d resp on de d e ma n era b astan t e si mil ar al pa pel ad op t ado po r la b ur gu es í a. [K au ts ky , 188 7: 12 6] A idea que es t á a d e f en de r e st e au t o r en A na cion ali d ad e m od er n a é ue é sta é f r oito da p r od uc ci ó n c ap ita l i st a , do d ese nv olve men t o e con ó mico e do comerc io. A p es ar de qu e o mo do de pro du cc i ó n capitalista é o que x e ralizo u o sentimento IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 40 nacion al en tre t ó d alas cla ses soc i a is, a id e a nacio na l mode rna é es en c i al me n t e bu rg ues a . Pro bab l e mente s e xa es ta outra das i dea s cla ves de Kautsky, p olo q ue n e ste sentid o a s ú a co ntrib uci ó n á cu e sti ó n nac i on al no n é orix inal sen ó n qu e es t á na li ñ a do x a d it o p or Mar x e E n gel s. Ka utsk y r e co ñ ece q ue, a pe sar d a identificació n orix i n al e ntre bu rgu es í a e nacio na l idad e, “ el prol e tariad o se constituye c ad a vez m á s en el n ú cl eo de l a na ci ó n, p or s u n ú m e ro , inteli gen cia y energ í a ; hay ca da vez m ayor coincidencia entre los intereses d e l pro leta ri ado y los de la n ac i ón” ( K au tsky , 18 87 : 13 8) . U n ha ve z el im i n adas t ó d al as dife re nci a s de clas e, as nac i ó ns tend er í an a fusi o nar se sen do r nu nh a ú nica s ocied ad e (Kauts ky, 18 87 : 13 8). A í nda q ue as idea s de Kautsky s o n coincide ntes c oas de M E, h ai elemento s como a importancia da lingua o u d o s entimento nacional que perm i te n m atiza-lo adxe ctivo de o rtodoxo co que a utores c o mo Re calde ou Nimn i califican a este autor. Dalg ú n xe ito , po deri a mos dic ir q ue K aut sk y pe rten ce a unha c o rren te , a do so cialismo aust riac o, que ten t a s u pera-lo ma rco do ec o nomic i s m o n o que se mo ve ran M E para ela bora -la s s ú as p o s ic i ó ns sobre a cu esti ó n nac ion a l. E nest e s en ti do o C o ng res o do s s o ci al is t as a us tri ac os c ele b rado na c ida de de B rn o (1896 ) fo i p arad igm á tico poi s “ th e discussion represented a serious attemp t to under s tand the p o litical, c ultu ral an d theoretical d ime n sions ot the national phen o menon ” ( Ni m ni, 19 91 : 1 26 ) . T re s f or on as p ostu r a s qu e sobr e as qu e xi r ou a di scusi ó n nese c ó ncl ave ; p or un ha band a, a de aqu el es qu e c o nsi d era b an q ue o mo vem en to o bre iro d eb í ase conc entra r en c ues t i ó ns estreitam ente ligadas co a loita d e clas es. Unha seg unda po s ic i ó n , a de f end i da p olo Co mit é Executivo do Pa rt ido e q ue foi a que fina l m ente preva leceu , defin í a Aus t ria como unh a federa ci ó n de mo cr á ti ca d e estado s na cion a is aut ó no m os. A re sol uc i ó n fi na l di c í a: 1 . A ustr ia d e be se r t r ansf or m ada en un e s t ad o demo c r á ti c o de na cion al i da de s. 2. En lu ga r de la s tra dici o nale s ti e rras de l a Co ro na, de be r á n c rearse corpo raciones na cionales au t ó no mas y limi ta da s, cuya le gis l ac i ó n y ad ministra ci ó n se con f ia r á a u nas C á m ara s p opulare s eleg idas en b ase al suf ra g io u ni ver sal, ig ua l y dir e ct o. 3. To da s la s re g ion es a ut ó nom a s de un a mi sm a n aci ó n form an u na unida d q ue res uelve co n plena auto nom í a su s asu ntos nacio nales . IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 41 4. El de rech o de las m i no r í a s na cionales q uedar á ga rant iz a do median te una ley e spe cial elaborada p or el p a rlamento imperial. 5. No re con oc emo s ni ng ú n privi leg io na cion al y po r e llo r e ch a za m os l a ex i g en ci a d e un a l e n gu a de l E s t a do ; s e co n f í a al parlame nto imper ial la misi ó n de dec idi r e n qu é med i da ex is te la nec esid a d de un a le ng ua d e me di ac i ó n. [ Ni n, 19 77 : 189 - 1 90 ] A t er c ei ra da s p ostu r as foi a da qu elas vo ces que pedi r on a a uto no m í a na cion al s e n c ons idera ci ó n d o t er r it o r io, o c ham ad o “ pr i nc ipi o d a per so na li d ade ” , practicam ente id é ntico á “ tes e extra t e rritori al ” desen vol vi da po r Ren ne r. Renne r , que re p re sen t a a o pci ó n dere i tista da s ociald emocrac ia autri a ca, o pta pola defe nsa do es ta do a ust ro -h ú ng aro e na s s ú as a n á lises hai unha ausencia to tal de p er sp ectiva d e cl ase y d e or ie nt aci ó n r evo l u cio na ri a ( L ö wy , 19 82 : 1 03 ), o qu e o s it ú a a lon xa do do s princ ipios ma rxis ta s. As s ú as conce pci ó ns ap oianse s obre a idea de naci ó n cultural: A naci ó n e st á de finida por unh a cu ltu ra co m ú n. Co n a n t er io r i da d e a 1 9 0 7 as i n a as s ú a s obra s ba ix o o a l c um e de Sy no pt u cus . De 18 99 da ta o tr a b all o t it ula do E sta do e na ci ón . É un ha ob r a de r ef l exi ó n te ó ric a (x ur í dic a) s o bre a s de fi nici ó ns de es ta do e d e na ci ó n e as r e l a ci ó ns entre á mbol o s dous concepto s, co caso de Aust ria c omo refe rente. M ó stra se partidario do Estado a us t r i a c o, en t id ad e q u e c o n si d er a n ec e s ar i a d en de o p un t o d e v i st a s o ci al e ec on ó mi c o, pe ro dunh a A u st ria refun da da so bre o resp eto á s naci on ali da des 33 . De nd e ar gu m ent os x ur í dicos , Renner c ons idera a na cionalidade c omo unha aso ciac i ó n pe rs oa l fro nte ó pr i n cipi o t er ri t or ia l. Pa r te d a Co nst it uci ó n aust riac a, qu e d i c í a que t ó da las et ni a s ti ñ a n igu al d ade d e de reit os, o qu e de nde a s ú a pe rs pe ct iva , c are c í a de se nti do : un ha etn ia no n er a un ha c o rpo rac i ó n o u as oci a ci ó n, que e ran as ú nic as entidad es que t i ñ an de r ei tos. P or i so , o pr o ble ma pr in ci pa l er a a or gan iza c i ó n d as et nia s e n pe rs oas xur í di ca s. A d em a i s, “ el o r den j ur í d ico , en cuan to voluntad c om ú n, s ó l o s e di rige en to da s pa r te s a la v olu ntad in div i du al . L a vo lun tad d ec la rad a de la pers on a, ta nt o ju r í di ca c om o na t ural, es e l a lm a de l a vi da jur í dic a ” ( Ren ne r , 18 99 : 15 ) . Disting ue R en n er tres c oncep tos: pobo, etnia e nac i onal i dad e. P o bo imp lica a perten za a un si stema estata l con igua ldade an te a lei. Etnia significa coperten za 33 Di Re nne r: “ H ay q ue crear la A us tria do nde toda s las na ci o nalid ades go bier nen y ad minis tr en ell as mis mas, c ada una po r s í sol a , su s a su nt os, y to das j unt as, lo s co m un e s ” (R enne r, 1899 : 15 5). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 48 existenc ia del socialism o sin la emancipac i ó n de la s na ci on es op rimi das , si n la li ber t a d na ci on al ” (Stalin, 1 921a: 173) 42 . Exis t í a n , d en de o pu nto d e vis ta s ta l i n iano , d ú as raz ó ns po la s qu e o pr ol eta ri a do d eb í a lo itar en contra d a opresi ó n nacio nal. En primeiro luga r, p orque s ign i fica b a at ran cos para o us o da s l i n gua s no n ma iori ta rias , o que impi d í a o “ pl eno d esar r ol lo de la s f acu lt ade s del ob rer o t á rtaro o jud ío” ( Stalin, 1913: 51) 43 . Hab í a un ha seg un da r az ó n, ó no so e nte nd e r de ma io r f or z a, e q ue po n n o seu ve r d adei r o lu ga r a cues ti ó n nac ion al de ntro do pe nsa men to d e Sta l in. Cons ideraba é ste q ue a pol í t ic a de opres i ó n nac ion ali s ta d es v í ab a a at e n ci ó n d o pr ol eta ria do do s eu ob xe cti vo prin c ipa l, a un ida de d e t ó do lo s p rolet a rios front e á bu rg ues í a: “ Para n osotros , como comu nistas , est á claro q ue to do trab ajo debe ba s ars e en la labo r de fort a l e ci mien to d el P od er de los ob rero s ; y s ó lo de sp u é s de esto se no s plantea o tro problema [. .. ] su bordinado a l p rimero : la cuesti ó n na cion al ” (S tal in, 19 23 c: 268 ). So n pa l a bra s do q ue s er í a Comi sari o par a a s na cion al i da de s, qu e po de r í an e star as i nad as p olos fun dadores do so cialismo cient í fico. As raz ó ns q ue vimo s de ex po ñ er exp li can qu e o par t id o de St al in fo se pa rt ida rio do dere ito da s na ci ó ns á a uto determ in ac i ó n, o q ue sign i f ic a que so amente a n ac i ó n ten dereito a determi na-lo seu destino; un destin o q ue p asa p ola autonom í a , a federac i ó n ou a sepa r aci ó n, se gund o o a c on sell en as c on di ci ó ns his t ó ri ca s ( S ta li n, 19 13 : 55 ) . Ago r a ben , di ant e do qu e St ali n si se sit ú a c on toda claridad e é fro nte á s po si ci ó n s d os aus t roma rxistas , especialm ente á s de Baue r : S ta l i n at ac o u a a ut o no m í a cultural-na cional, que considerab a “ un a sut il var ie da d del n acionalismo ” (Stalin , 1913: 7 2) 44 . Stalin cr í a rexeitable a pos ici ó n 42 Idea q ue xa anunc i ara en nove mbr o de 1 918, cand o s os ti ñ a que “ só l o a h or a est á claro q ue la lib er aci ó n de l a s naci ona l i dad es opr imi das es i ncon cebibl e s in r omper co n el imper ialis mo, s in derr oca r a la b urgues í a de las n acional idade s opr imidas , si n qu e el P oder p a s e a la s mas as tr abajador as de est as naciona lidad es ” ( S tal in, 191 8b: 1 45). 43 A s bas es q ue prop ó n S t a lin p ara s olvent a-l o prob l ema naci ona l s on o derei to a u sa-la propi a lin gua, a exi ste ncia d e es colas p r opias e u n difu s o “ et cé te ra ” ( S talin, 1977 , 1932 e 1929 ) . Por outra ban da, e n l i ñ a co q ue dic í an os cl á s icos do marxis mo, S tal in cons i dera que s e ben é ce r to que c oa impl antaci ó n do so ci a l is mo n on des aparec er í an as li ngua s propi as, co paso do t emp o e p olo con vence mento da s ú a ne ces idade, acab ar á p or xur dir unha lingu a ú nica e t ó dal as naci on alida des se f undir á n nu nha soa ( Stal i n , 1929: 3 58). 44 Hai que t er e n conta que O marxis mo e a cues ti ó n na ci on al é , nunha gr a n d e pa r t e, un op ú s cu l o c o n ceb i d o com o un di á l ogo co au s trom arx i s m o, Se g undo Ro d i nso n , IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 49 au st rom arxis ta , porq ue e ra infe ri o r á autodeterminaci ó n. Aq uel a perm ane c í a d entro do ma rco de estad o e ta n s oam ente co n ced í a á na c i ó n dereitos culturais que eran , p ara do xal m ente , n os qu e m á is in sist í a o p ropio S t a li n. Ad em ais, a autonom í a na cion al no s ó lo prepa ra el terre no al aislam iento d e la s n ac iones , sino tam b i é n a la frag mentaci ó n del movimien t o obrero unido. La idea de la a uto nom í a nacional sienta las premisa s psico l ó gic as par a la div isi ó n d el part id o obre ro u nid o e n div er sos par ti d os org an iz ados p or na ci on ali dade s. T ra s lo s pa r ti d os se fr acc io nan l o s sin dic at os, y e l re sul tad o en un com p let o ai s l am ie nto . [Stalin , 1913: 74] É esta idea, a d a ne cesidad e de man t e r un partido uni d o, sen resq uicio a lg ú n de es t ruc t ura fed era l, unha das c la ve s d e t ó dolos e sc ri tos do xe o rxi ano : “ El f ede r a lis mo en l a org a ni za ci ó n a lb erg a en su se no elem ent o s de de scom po sic i ó n y de separatismo ” ( Stalin, 1 913: 87). F r o n te á org ani z ac i ó n f ede r al ist a ha i qu e op tar po r un ha o rga niza ci ó n de corte internacio nalista , que “ pres upon e un a amp l ia autonom í a d e l as r eg io ne s dent r o del Par t id o c om o un t od o ú nic o ” (Stalin , 1 913: 11 0) 45 . En fu nc i ó n d es a divi si ó n h i s t ó rica, des a re laci ó n entre capitalismo e op res i ó n naciona l e soc ialismo e libera ci ó n na cional, Stalin obs erv aba d ú as et ap as d if ere nt es nas que os bo lxevi qu e s se enf r on taba n ó pr oble m a nacional: antes e de s po is de O utu bro. Outu bro es t a bl ec eu ve nc ell os e ntre os po bos op ri mid os d e Orient e e Occ idente, po ñé n d oos baix o o paraugas do antiimp e rialism o: Y as í , la cues ti ó n na ci on al se co nv ie rte , de pro bl em a pa rt i c ula r d e l a lucha co ntra la opre si ó n na ci ona l, e n e l pro ble ma gen era l de li bera r d el impera lismo a las nacion es , a la s colonias y a las sem ic o lonias. [Stalin , 19 18 b: 1 47] Stalin n o n co mpren d e r a o pen sam ento au stromar x ista so bre e ste pro b lema , me t endo n o mesmo s aco , o da au tono m í a ex trate r rit o rial, ó Pr o g r a m a de B r n o, a Br en n er e a Bau er . P o r out r a ban d a , tam é n s e gu nd o R o di ns o n, S t a l i n “ fal sea del iber a da m en t e ” o pe nsamie n to d e B aue r a quen atrib ú e a cr ea ci ó n d un l í m it e i nf r a n q u eabl e en t r e el r a n g o di sti n ti vo d e la n a ci ó n (el car á ct er n aci o n a l) y la s c o ndic io n es de su vi da, s eparando e l u n o de las o tr as . B auer, po r el c o ntr ar io , pr o te s tab a c o nt ra lo qu e é l den omin aba el f etichism o del car á cter n a cion a l qu e n o es un a fuer z a in d epen d ien t e, si n o el c o nde n sad o de la hist o ria de una naci ó n que n o e sc onde s i no la histo ria de l o s ant e pasado s, las con di ci o n es de su l u c h a por la ex i sten ci a , l a s fuer za s de l a p r od ucci ó n q u e c o nt ro l a b an, l a s r el a cion es d e p r od ucci ó n e n que e nt raba n . [R odi n so n, 19 77: 1 34] 45 Xa ant es do art igo de 1 913, Stalin d efend í a a neces idad e de ma nter un p artido cent ralizado . Vi d. , po r exemplo, Stali n, 1 904: 7- 30 . IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 50 En En torno a la c uesti ó n na ci on al e n Yu go sl av ia , do ano 19 25 , defe nd í a a mes ma idea. Na p ri meira etap a, an tes de 191 7, a cuesti ó n na cional form aba pa rt e de l p rob lema gen era l d e l a rev ol uci ó n de mo cr á ti co b ur g ue sa, e s deci r , co mo un a pa rte del p rob l e ma d e l a dic ta du ra de l p role ta ria do y d el c am p esi n ad o. E n l a se g u n d a et ap a, cu a nd o l a c ue s t i ó n nacional s e ampli ó y pa só a s er el problem a d e la s c olo nias [...] la c ue sti ó n n acional era con s ide r ada y a com o un a par t e del pr o bl em a ge ner a l d e la r e vo lu ci ó n proletaria. [Stalin , 1925: 301] 46 Sobre to dos es tes pr incipios, S talin levantou a s ú a propo s ta de orga niza ci ó n do Esta d o re v o lucionario. As c ondici ó ns hi st ó ric as á s q ue an tes nos refe riamo s aco nsel la ban, segu nd o o l í de r s o vi é ti co , a cr e a ci ó n du nha org an iz ac i ó n fede ral bas ea da no mu tuo res p eto e n o libre co nse ntemento d as n aci ó ns qu e a int eg ra n (St al in, 19 21a : 17 7), po rque la reivi n dicaci ó n de se para r d e R us ia las reg ion es pe rif é ricas d ebe s er exclu í d a como forma de re lacio nes e ntre el ce ntro y las regione s perif é ri c as, no s ó lo porque e st á en co ntra dicc i ó n con el planteam iento m ismo del pr ob le ma d e es ta blec er un a u ni ó n en t re un o y o t ras , s ino , a nte to do , po rqu e est á en c ontra dicc i ó n r a dical con los in tereses de las masas popu la res, tanto del centro como de la peri feria. [Stalin, 192 0 : 152] Esta reivindi c aci ó n era unha e sixencia “ pro fun dam en te co nt rar revo luc iona ria ” (St ali n, 19 20 : 154). Por is o, a ind epe nd en ci a de Xe orxi a, Armenia, Polonia e Finlandi a era ficticia pois detr á s dela esta ban as gr ande s po te n cia s (S t ali n, 1 92 0: 15 3). A fin de c on ta s , no n se po d í a confudi- lo der eito das na ció ns á se paraci ó n c oa ob r iga d e se se par a r ( S ta lin , 19 17 a : 11 9) 47 . Es tu di ar em os es t e pu nto co n m á is aten ci ó n n outros ap artad os . Vexamo s ag ora ou tras p osici ó ns so b r e a cu e st i ó n n ac io nal d ent ro d a s e gu nd a xera ci ó n do marx is mo . E sta bl ece r amos d ú as corren tes dentro do es pectro d a so cialde mocrac ia tralos esc ritos de Kau tsky s obre a cu e sti ó n na cion al. Na se gund a d el as , qu e s e ma nt i ñ a de ntro dunh a c orren te d e p en s am ent o m á i s acorde co marxismo , 46 Es t a rel aci ó n en t r e cu es t i ó n nacion al e co loni alismo co nst it ú e un ha das maior es apo rtaci ó ns do marxi s mo-l enini smo a es t e problema ( N imni , 19 91, 94) ;e, p r o bablemen t e, ser á a má i s operati va no futuro poi s ale nta r á ó s m o vemento s de li beraci ó n nac ional en A s ia e Á frica . 47 U n maior d etalle s obre a es t ruc t u ra fed eral da Rus ia sovi é tica se gund o o dictador s ovi é tic o pode atopa rse en S t ali n, 1922 e 192 3b. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 51 d estac amos a Le ni n, L u xem bu r g, Pa nn e k oe k e S tr asser . Po la im po r ta ncia te ó rica e po l í tic a que tiveron prestare m os u nha ma ior atenci ó n ó s do us p r im eir os. Fro nte á po stur a de S tr asser e P ann e ko ek, pa ra os qu e o na c io nal ism o e r a un elem ento alleo ó pr o l et ar i a d o 48 , Ros a Luxe m burg (R L) a firmab a qu e el p rob le ma nac ion al no es n i pu ed e s er a lgo ext ra ñ o a la cla se o brera . L a op res i ó n b á rbara m á s in s opor table y la r e pr e si ó n de la cultu r a espiri tu a l de la socied ad no le p ueden d ejar indif erente. Es un hec ho indis cu tible, p ara ho nr a de la huma nida d de t o dos lo s t i em po s , q ue ni la op res i ó n m á s inhu m an a d e los intereses materiales pue d e suscitar una rebeli ó n t an fan á tica y tan a rd ien te, un o dio tan g r ande, como el que engen dra la op res i ó n d e la v ida espiritual: la opresi ó n relig iosa y nacio nal . P ero las r ebe lio ne s her oi cas y l os sacr if ic io s par a def ende r esos val or es e sp ir it u ales, só l o lo s pueden l le v ar a c abo las clase s qu e, por s u situac i ó n ma t e r i a l so ci al , s on re v olu cion ari as . [Lux emb urg, 1905 : 1 86 ] A po st ur a de L u xemb ur g a nte o p r ob le ma na c ion al est á enma rcada d entro da s s ú as m ú lt iples re flex i ó ns sob re P oloni a, a s ú a terr a nai. Polemi z o u recurrentemente s o bre este problema. Ap lica ndo os m é to do s de an á lise d os fund adores d o ma rxismo 49 , L ux em bu r g cont ra d i xo as opi ni ó ns de M E s o bo r Polo nia, favora bles á in de pen de nci a. Po l a co ntr a, RL m ostr o use op ost a á me sma : Po l on ia debe r í a p erma nec er n o marco da futura rep ú b lica democr á ti c a r u s a c o mo ent i da de aut ó nom a 50 . 48 Pa nneko ek e Str ass er son rep r es entantes do “ i nter nacional is mo intran six ente ” s egund o a exp res i ó n acu ñ ada po r St ras ser (S trass e r , 19 12: 237 ). Tanto a ob r a dest e ú lt im o, O obrei r o e a na ci ón , c omo a de P annek oek, chamad a Lo ita de clas e s e naci ón , s o n dous en s ai o s q ue at acan as po sici ó ns de B a ue r. Fr on t e ó naciona lis mo, Str ass er pr es enta o “ inte rna cio na lismo in transi xente ” , ofr ecen do un ha vag a def inici ó n d o int ernaci onali s mo prolet ari o como “ no i ndif erencia pa ra c on las cos as nacio nal es, p ero tampoco s o bres ti mac i ó n no pr o l etar ia de l as mis mas ” (S tra sse r, 19 12: 23 0). 49 En 191 2, Ros a Luxembu rg con s ider aba ne ces ari o “ revi s ar l as vi ejas i deas de M arx so bre la cue sti ó n n acional par a dar l ibr e acceso a l os pri ncipi os de l a teor í a marxi st a s obre el movimi ento ob rero po l aco y aplicar el m é t o do y los pr i n cipi os fund amentales d e la d octr ina mar xis ta ” (L uxe mb urg, Int ernac io nalism o y lucha d e clases , citado en Hau pt, 1978: 68 ). A aplicaci ó n d o mé to do marx ista á cu e st i ó n na cional s ignif ica o estu dio de cada cas o concret o á mar xe das con s ider aci ó n s ab str ac t as; é d i ci r, Luxembu r g afi rma a his t o rici dad e d o f en ó meno naci ona l , s ubo rdinado ó s int eres es da loita de cl as es . 50 Cando en 1896 s e pr odu ce a rev ol ta d os gr eg os da i ll a de Cr eta con tra o I mperi o Tur co, a po stur a d e R L ta m é n ser á opo sta á mantid a por ME res p ecto ó “ en fe rmo de Eu ro pa ” . Se b en os fund adores do ma rxismo apo i a ron ó I mperi o Tur co en co ntra de R u s i a, L ux emburg v ai ser favor ab le á loita p ola ind ependenci a dos pob os opr imid os p ola S ublime Port a (M unck , 198 6: 52) . IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 52 A l í de r esp ar ta qui sta def en d í a es ta id ea na s ú a ob r a O des env olv e m en to in du stri al d e Pol oni a ( 1 89 8) . A e con om í a de Polonia es taba xa ligada á rus a , polo qu e a i n de pe nd enc ia c on ve rt í a se nu nha u top í a 51 . As condi ci ó ns eco n ó m icas do Imp erio za ri sta modi fic á ran se de nd e 1848 . L ux emb ur g e nc on tr a ba n o Imp e r io tr azo s p rop i os d a ec onom í a capital i s t a, q u e xerara u n nov o con fl ic t o entre as d ú as principais clase s an t a g ó nica s: a burgues í a e o p role tar ia do. Os int eres es da bu rg ues í a pol aca era n xa os m esmos que os i n ter eses da bu rgu e s í a rusa (de a í qu e non estives e dispos t a a ap oia-la indepen dencia d e Polonia), tal e c omo pas aba co s pr ole ta ria do s pol ac o e ru s o . No n ocu rr í a o m es mo coa pequ ena bu rgues í a e a intelligentzia p ola cas, qu e non en co nt r ara n acom o do na e st r u ctu r a e con ó mi ca ca pitalista, polo q u e a s ú a asp iraci ó n e r a a r e a l i z ac i ó n do pro gr a m a in de pe n dent i st a 52 . A re v olucio nari a p olaca considerab a, nunh a l i ñ a clara m ente m arx i ana , qu e o nac ion a li smo po l aco í a en c o ntr a da evol uci ó n h is tó ri ca, xa qu e constituí a un at ran co par a o se u d esenv ol v eme nt o cap ita li st a, ir r e medi abl eme nt e ligado ó ruso 53 . Ros a Lu x emburg volveu sobre a cu esti ó n de P o loni a en 19 05, en A cue sti ó n polaca e o mo veme nto s o cialis t a , es c rito no qu e pu xo de man ife s to a s ú a si m p at í a po los p ob os opri mi dos como t am é n o dere it o d e ca d a po bo á ind e pend en c ia (Lux em bu rg, 19 05 : 172 e ss .). Pa ra RL , o soc ia l p at rio t is m o d og mat iza r a a dout rina de Ma rx so bre es te par t ic ular , e s qu ece nd o a s co ndi ci ó ns hist ó rica s n as que fora formula da. A soc i a ldemoc racia, pola contra, non tento u aplica-las v ellas id eas d e 51 Ros a Luxembu rg def end eu ideas s emell antes no utro s escr itos co mo “ La cues ti ó n po laca en el Congr es o Int ernaci onal de Londr es , 1 896 ” ( L ux embur g, 18 96) . En di ta o br a ins is te en qu e a defen sa da indepe ndencia d e P olonia non const itu í a sen ó n un rog o piados o ( p á x . 16 8) , xa q ue er a un ha rei vindi caci ó n bal eira, que non le v aba p ar ella pr ograma p ol í ti c a ni ng ú n. A dema i s , un ha Po loni a i nd epen dente non p r ovocar í a a des tr ucci ó n d o Im p erio Rus o , pois non v ai s ocava- las s ú as ba se s soc io e c on ó micas . P or ou t ra ba nda, a incl usi ó n d a indep e nden cia de Po l o nia no p ro grama ob re ir o s upo r í a a ent rada do ideal naci on alis ta, con nef as tas c ons ecu encias par a os s ocialist as . 52 Se gund o Aubet , Luxemb urg cons ide raba que “ el nacionali s mo s ó lo pued e s er def en dido como la exp res i ó n id eol ó gica d e l a ins atis f acci ó n y d es content o d e aquello s es t rat os s oci ales polacos qu e han s ido des articul ado s y av asal la d os por el pr o ceso capital ista ” (A ubet, 19 77: 9 0) . 53 A di s p uta s obre a i n depen dencia de Po l o nia tivo o s eu corr elato pol í t ico no Cong res o de Londr es da II In terna ci o nal ( 1896 ). O de bate est ableceu s e entr e o p artido de Ro sa L uxemb urg ( RL), o SD K PiL (P artido Social dem ó cr ata P olaco e de Litu ania ) , e o PS P (P art ido S o cialis ta P olaco ). O Pa rti do de R L r e xeita ba a indep endencia d e Pol on ia e cons i deraba xa reso l ta a cue sti ó n n acional de P ol onia dun xeito negati vo, mediant e o lazo con R usi a. Pol a contr a, para o Par ti do So cialis ta Po l aco , acus a do p or RL de so cialp atriot a, a clave d o seu progr ama era a in depen denc ia. A reso lu ció n s ob r e a cu es ti ó n naci onal en Po l o nia no I V Congr eso da In tern acional Social is ta ( 18 96) intr oduc í a un elemen t o que atopar emos de aq u í en ad iant e na c ultura soci alist a: o d er ei to de au todet erm inaci ó n. A s í , o IV C ongr eso , qu e expres aba a s imp at í a da Inter nac io nal p ol os obrei ros s ometi dos, reco ñ ec í a o der eit o de t ó dalas naci ó ns a dis p ó r de s i mes mas ( Lenin , 1914: 3 9). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 53 Ma r x s e n ó n o se u m é todo: a an á li se d a s caracter í stica s esp ec í ficas do capitalismo en P olo ni a, nas s ú as co ndici ó ns hist ó ri c as co nc retas . Es crib iu po st eri orm en te un ha s e rie de a rt ig os b ai xo o t í tulo Cu e sti ó n n aci on al e a uto no m ía (1 90 8) , no s que d e fen de u , re f er í ndos e ó pro gram a do Pa rtido Ob rei ro S oc ia lde m ó cra ta Ru so, a t ese de qu e o de r ei to d e aut ode te r min a ci ó n era u n dereito ab stracto e metaf í sico. A f ó rm ula “ d er eito d e autodetermin aci ón” para tó da la s n a c i ó ns era allea ó movemento so c ialista; e ra un h a f ó rm ula meta f í si c a (Lux em bu rg, 19 08: 19 0), q ue non a pa rec í a en n ing ú n pro gr am a so ciali s t a ag á s o ru so. Trat á b ase du nh a f ó rm ul a q ue no n pro pu ñ a n i ng un ha po l í t i ca co nc r e t a p a r a que se realizas e. A posi ci ó n do mov em ent o so cialista so bre a cu esti ó n d a na cion al i da de de pe nd í a d as c ircuns tancias de cad a c aso . Ad emais, a f ó rmul a da autodeterminaci ó n deixaba a un lado a teor í a da s o ci ed ad e d e c la s es po r qu e im pl i cab a un c on cep to “ naci ón” ente nd id o co mo un to do soci al e p ol í tic o. N a so ciedade de clas e s, d ic í a R L, no n e xi st í a un ha na ci ó n h omox é ne a s en ó n div idi da por in te reses anta g ó nic o s. Na R e vo luc i ó n Frances a , a burgues í a p o d í a s e p r es e nt ar como naci ó n porque os se us in t e rese s nes a etapa coincid í an co s de to do o po bo , x a qu e, ne se de t ermin ado mo men to, a s ú a rev oluci ó n era c l a rame nte progresi sta 54 . En defin itiva, a ú ni ca ens i nan za q ue s e pod í a quitar da f ó rmu la “ der ei t o d e autodeterminaci ó n” er a a ob r i g a de l o it a r co nt r a a o p r es i ó n na ci on al , qu e no n d eri v aba du n par t ic ula r d ere ito da s n aci ó ns sen ó n q ue e r a un pri n c ipio fu nd am e nta l do so c ialism o. Con side raba, adem ais, q u e soste-lo dereito d e s ep a raci ó n de tod a na ci ó n sign ificaba s os te-lo nac i ona li s mo burg u é s . A asp iraci ó n da bu r gu es í a era crea r u n esta do nac ional que lle as e gurase o mercad o interior e exterio r e q ue “ se co nv ie r t a en un i n st rum ent o d e co nqui st a im peri a lis ta ” ( L ux embu r g, 19 08 : 2 06 ) . Ag ora ben , o e st ado na cion al d eb í a te -l as dim e nsi ó ns q ue esix í a o de sen vol vem en t o ca pit al is ta . R L co nsi d erab a, de nde un ha po s tura orto do xa, q ue a 54 D i a autor a po laca: I n a s ociet y base d on clas es, the nat ion as a unif or m s ocial and po l i tical w ho le s impl y do es not ex ist . I ns tead t here ex i s t w ith in each nation cl as ess with antagon i s ti c int eres ts and right s . There is l it eral ly no soci al a r e na, f ro m the s tr onges t mat e rial rela ti onship top the mo st sub tle m ora l on e, i n wh ich the p os sessi n g c lasses a nd th e self- con s ci o us prol etar iat take one the s ame po s i ti on as o ne und iffer enti ated nati onal w hole. [L uxe mb urg, The Nati ona l Q uest ion and Aut ono my , citado en N i mni,1991: 55] IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 54 in de pen de nci a d as p e qu enas naci ó ns e r a un ha u top í a de nd e o punt o d e vi st a ec on ó mic o. O ideal d e autodeterminaci ó n pa ra t ó dalas naci ó ns res u lt aba historicamente in viable. O imper ia l ismo c ap italista fixera ut ó p ica e sa d ema nda xa qu e o bri ga ba á s na ci ó ns á cre aci ó n de gran de s merc ado s. Por is o afirma Nimni : She w as a strong supporter o f the princip l e of state c entralisa ti o n to ac hieve larger mark e ts that will perm it ca p italism to arriv e at its ma tu rit y. Smalll states o nly delay the pr oces s of so c iali st transform ation. [Ni mn i,199 1: 5 3] 55 Por t o do is t o, o es ta do na ci on al e ra un i ns t ru me nt o de o pre s i ó n bur g uesa pa ra o pro let ari ad o. O i n te res e do p role ta ria do c o nsi s t í a e n q ue ning un ha nacion alidade oprimise a o utra e q ue o estad o ase gurase o re co ñ ec eme nto da iguald a de das n aciona l idades. Isto soamente s e poder í a acad ar n o s ocialis mo. O pr og rama na ci on al d o prol et a ria do dife renc iaras e rad ic alme nte do qu e p rop u ñ a a bu rg ues í a, po r qu e los intere se s del pr oletariado se apoyan ú n icamen t e en los objetivos de mo cr á ticos y cu l tu rales del movimien t o n acio nal, es decir, en l a i n s tau r a ci ó n de las i nstituciones p ol í ti ca s qu e ga ran tic en, p or me dio s pa c í ficos, el lib re desarrol lo de la cultur a d e t odas las n acionali dad es que viven en e l mis mo Estado. La clas e o b rera reivind ica firmemen te la ig ua ld ad de de r ech os d e t od as l as naci on al ida d es. E l pro gr ama n acio na l de la cla se o brera es e sencialme nte di stinto del nacion alismo que p ropugna l a bu rg ues í a . [Luxe m burg, 19 08 : 2 06 ] O p r ol eta r ia do de b í a co m ba t i r en d e f en s a d a n a c i o na l i d ad e e n t a nt o qu e c ul t ur a esp ir it u al esp ec í fica. Dita loita da clas e obreira era unha lo it a na s ú a p ropia na ció n, co nt r a a s ú a pro pia bu rgue s í a. Ne se se n so, cad a par tid o ob r e ir o de b í a enco ntra-la s ú a v í a p r op i a, un p r og r a ma m í ni m o que r esp on de se ó s intere ses da clas e o breira e n on ó s da a bstra cta cate gor í a d e “ naci ón” (A ube t, 197 7: 1 03-10 4) . 55 Rosa L uxe m bu rg in sisti r á na idea da inviab i lidade dos peq uenos es tado s no mu ndo cap itali sta en A cris e da social dem oc raci a , onde af irma ba que el capi t ali s mo no es comp atible con la pr es en cia d e es tado s peq ue ñí sim o s, c o n la di spe r si ó n p ol í ti ca y econ ó mi ca; re quiere p ara su desa rroll o un te rri torio inte riorm en te ce rra do lo m á s gran de pos i ble y un a c ultura si n la cual ni se pueden e l ev ar l as nec esid ades d e la s ociedad al nivel corr espo ndiente a l a p roduc ci ó n de me rc anc í as ni pu ede funci ona r el moderno d omi n i o b urgu é s de clas e. [Luxe mburg, 1 916 : 361] IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 55 ¿ Ca l era a v í a de so luc i ó n do p roblema na cional d a escrito ra polac a? A palabra clave era a au tonom í a , que se conc re ta na a u toa dmi n istr a ci ón 56 . N as pa l abra s da re vo luci on ari a a sa si na da en 19 18 : El ú nic o m edi o par a solu ci on ar la cue st i ó n de l a nac ion al i dad [. . .] , co n un es p í r itu democr á ti co, qu e gar a nti ce a tod a s la s naci on ali dade s l a libert a d y la existencia cultural sin que ninguna de ellas domine a la s de m á s, y q ue al m ism o ti empo va y a en la l í nea del d esar rol l o m od ern o, es el de n o tomar en con sideraci ó n las front eras etnogr á fi cas e in tro ducir un am plio a utogobiern o (o au t oad ministra ci ó n) local — comu nal, ur ban o, comarc al, provinci al — sin qu e teng a un c ar á cte r n ac i on al de fi nido , e s de cir, sin conce der pr ivile gio s a ninguna n acionalid ad. [Citado en Aub et, 1 9 77: 10 6] Autoad minist ra ci ó n, au to go be r no qu e soa m ent e se en te nd e nu n E s t ado m ul t i na c i o n al d e m o cr ático , “ prime r ge rmen-ba se d e re la cion es fu tura s, y en ta nt o todas las diferen cias sociale s ( n ac i ona les y de clase ) ” ( A ub et , 1 97 7: 10 7) ; un est ad o multi n aciona l democr á ti co qu e d efe n d í a os inte r eses das m in or í as é tnico- ling üí s ticas , á s q u e c o m p r í a ga ra nti - lo s seus de r ei to s na esco la e na a dmi n istr aci ó n. Enc arc e rada polo go be rno a lem á n pol as s ú as pos turas ante a g uerra , esc rib iu A crise d a soc ial de m ocrac ia al ema na ( Folleto J uni us , 19 16 ) , n o que ret o mo u o pr ob lema n ac i o na l. No Folleto Junius , RL adm itiu o dereito de autodeterminaci ó n , per o te nd o en co nta qu e n on se p od er í a realizar nun marc o ca pitalista. A idea fu ndame ntal deste e scrito era a d o fracaso da soc ialdemoc racia aleman a, punta d e lanza d o movemen to ob reiro in tern acional. Can do o 4 d e agosto de 19 14 o s pa rla me nt ario s s ocia lde m ó cra tas vo taron a fav or do s orz ame ntos bé li c o s, r om p í an mes mo a s ú a pr opia trad ic i ó n n o que resp ecta á g ue rra. Un ha g uer r a qu e Lux em b ur g cali f i co u, com o Le n in, de im p eri al is ta , ó ser vi c io da bu rg ues í a . Para a frac ci ó n parlamen taria da s ocialde mocrac i a alem an a , c ontinuaba RL, a lo i ta de clases deixara de e xistir aque l 4 de ag os t o, xa que o s intere ses d o proletaria do qu edaran s u b ordinad os á s ord es da bu rgu es í a nu nh a “ gu erra pa tri ótica” . Claro que “ e n b oca de lo s socialistas la d efe n sa de la patr ia quiere decir 56 Recor demo s que RL, como xa s e dixo m á is arr iba, real iza as s ú as a ná li se s sobr e o c a so c onc re to de Polon i a. A s í , o 2 º punto do p r o grama do seu p artido , o SD KP iL, dic í a: “ La igualda d de derec hos para t odas las n acional idade s q ue habit an en el Imp erio rus o ; garan t í a de libert ad p ara s u des arr oll o cu ltural : es cue la naci onal y l iber tad en el uso de la lengu a materna; la autoa dmi n ist r aci ó n de l terri to rio, e sto e s la aut onom í a para Polon i a ” ( Citado en A ubet, 19 77: 10 4). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 56 algo muy distinto a convertirse en ca rne de c a ñó n al ma nd o de l a burgu es í a imper ialista ” (Lu xem bu rg, 19 16: 3 54). O de be r i mcu mp l id o da soci al dem oc r acia ser í a mos trarll e ó po bo d o seu pa í s o ve rdadeiro car á cter d a g uerra, é dicir, o seu car á cter impe ria l ista (Lux em bu rg, 19 16: 3 71 ): “ [...] lo q u e ha br í a qu e habe r h ech o e s h ab ers e t o mad o e n serio e l derech o de los pueb los a la autod eterminac i ó n y ha b erlo vue lt o co mo palanc a revolucionaria contra la g u e rra im perialista ” (Lux emb ur g, 19 16: 3 69) . De t od o o a n ter i or no n se po d í a conferir que a s ociald emocrac ia non f ose partidaria da indep enden cia das na c i ó n s ; an t e s b en, t o do o con tra rio. A cu es t i ó n clave radicab a en qu e soa mente o socialis mo internacio na l , que ac ab ar í a co imper ialismo, pode facer r ealidade o dereito dos pob o s á autodeterminaci ó n. A revo luci ó n rusa f o i un ha o br a d e RL pu bli cada a t í tu l o p ó s tum o. Seguindo a li ñ a m a r ca d a n o tr ab a l l o an t e r io r , co ns id e r ab a qu e o d er e i t o d e autodeterminaci ó n das na ci ó ns “ n o p as a de s e r va cua pa la brer í a y e m bu st e pe que ñ o-bu rg u és” ( L u xemb ur g , 19 18 : 57 0) . A r ev olu c i on ari a pol aca enx ui zou a po s ic i ó n b olxevique de reco ñ ec eme n to do dereito de autodeterminaci ó n das na ció ns do a nt i go Im p er io zar ista 57 , cons i dera ndo q ue s e trataba d unha f ó rm ula op or tu nis ta , du nh a t á ct ic a pa ra vinc ulal a s á rev oluci ón 58 . O p roblem a é qu e o cá l c ulo errou, pois e s as n aci ó ns o ptaro n p ola in de pen de n c i a co c on s eg uint e t riu nfo da co ntra rrevo luc i ó n. E sta mo s p ois an te a pol é mica en tre a esc r itora pol a ca e o lí d er bo l xevi qu e d esenv ol vid a en disti nto s mo m en tos ( 1 90 3, 19 12 - 1 3 e 19 17 - 1 8) e ó redo r de di stintas cu esti ó ns c omo o x a ci t ado do de r ei to de aut o det er mi naci ó n o u os pr ob le ma s de o rga niza ci ó n. Pasamos p oi s a expli c a- las posic i ó ns d e Leni n . Reca ld e div ide a ev ol u ci ó n d o pe ns a men to bo l xe viqu e en tre s et apa s, es qu ema segu nd o o qu e exp o ñ er é mo -la o bra de Lenin so b r e a cu e s ti ó n nacio nal 57 A Rus ia so ciali s ta ten que con cede-l a indepen dencia a Po l o nia e a F i n lan dia. T am é n a L etonia, Lituan i a , Esto ni a e Bi elor ru sia. U cr ania e Geo rgia r ecupe r á rons e par a a re voluci ó n medi ante a inte rve nc i ó n do E x é rc i to V er mell o. 58 Dic í a RL : El hecho de que la cues ti ó n d e las as pir acion es naci on ales y las t en dencias part icul arist as ha yan sido l an zadas en medi o de las luchas rev oluci onari as y qu e por l a paz d e Bres t haya n pas ado a ocupar u n pr i me r pl an o e inc l u so se h ayan co nverti do en el sant o y señ a de l a pol í tica soci ali s t a y prol etar ia ha intro ducido la ma yor d e las con fu sio nes en l as f il as del s ocialis mo y ha d ebilitado la po sic i ó n del prol etar i ad o preci s amen t e en l os pa í ses p e rif é ricos. [Lux emburg, 191 8: 57 3] IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 57 (R ec alde , 198 2: 3 13) . A pri me ira de s as e t apa s ab rang ue de nd e o p ri mei ro Con gre s o do Pa rtido O brei ro Socia l -Dem ó crata Ruso ( P OSDR ) has ta 191 2; a segu nd a, vai d e 19 12 a ta o tr i un fo da Re vo lu ci ón 59 ; a t e rceira e derrade ira, co rres p on de ó s ano s po ster iore s á Re vo luci ó n d e O utu br o . Na prim e ira e t a pa, a cues ti ó n cl av e p ar a L e n in er a a c on di ci ó n so cial de obreiro s e campe si ñ os, q ue d ando r el ega da a un seg un do pla n o a c uest i ó n na ci on al. A s ú a p r eo cu pa c i ó n d om ina n te era ase nta -las bas es d o pa rtid o bo lxev iqu e. S en emb a r go , o S egu nd o Con gr eso d o P OS DR ( Br u selas 19 03 ) , o Par t id o d e Le ni n, incl u í a n o seu pu nt o 9 º o r ec o ñ ece m ento do d ereito de au todeterm inaci ó n para tó da la s nac i ó ns do es ta d o, a í nda qu e o P art ido d eb í a man ter un ha e st ruc t u ra ce ntr aliza da na l o ita polo poder. E sta dec l a raci ó n, a pes ar de t er un c ar á ct er me rame nte pro pa gan d í st i co s e gu nd o al g ú ns autores , t iv o a p ecu lariedade de se r ú nica n o pan orama dos par tidos ma rx istas do m o m e nto (Villanueva, 1 991: 97) . Na s eg und a etapa houbo u n cambio radical, x a q ue a cuesti ó n naci on a l oc up ou un lu gar d es ta c ado na obra d e Le nin e na s ú a acc i ó n po l í ti c a 60 . O s bolx e viq ues tam é n v an co ns i d era -los na cion ali smo s co mo p roduc to da ide olo x í a bu rg ues a . D e fend er í a n o pr o gra m a nac ion a l en tan t o en ca nt o qu e el es pr op ug nab an a real i za ci ó n da r e vo luc i ó n d e mo cr á tico-bu rgue sa . En No tas cr í tic as s obre la cues ti ó n na ci on al (decem bro d e 1 914), Len in de fen deu o e st ado ce ntra li za do e atac ou o prin ci pio da fed era l iz aci ó n. Pero ese esta d o centralista non se r í a o za ris ta, po sto q ue o l í der c omunista era partidario da iguald a d e das naci ó ns e d a auto no m í a adm in i str at iva . L e n in p asaba da de fe nsa a ultr a nza do prin c ipio d e autodeterminaci ó n á defe nsa du n ce ntral is m o de mocr ático auton ó mi c o. No m esmo traballo f alou da existen cia de d ú as cu ltura s difere ncia das , a da bu rg ues í a e a do prol e tariad o, p o lo q ue ataco u o co ncepto de “ auton o m í a cu ltu ra l na cion al ” . E n co ntr a da s id e as de Bau er, Le n in a f ir mab a qu e n on exi st í a un ha cultura nacio nal, sen ó n cult ur a do prol e t a riado e da b urg ue s í a. 59 D est a primeir a etapa s on o s tr aball os de Lenin t itulado s ¿ Q ue fa cer? (1902 ) e Un pas o adi ante, do us p asos atr ás (19 04). 60 Refe ri r é monos , f undame ntalme nte, a dous tr aball os de Lenin: Nota s c r í tica s so bre a cu esti ó n na cional (1 913 ) e O de re it o da s na c i ó ns á aut od eter mina ci ó n (191 4). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 64 O tratado d e crea ci ó n d a U ni ó n d e Re p ú bl ic a s S o ci al i st as S ov i éticas, as ina do o 3 0 de de cem br o d e 19 22 , esta b lece u un ha estr u ct ura f e der a l q ue se mantivo, co n m odifica ci ó ns, e n t ó dalas c onsti tuci ó n s ata a d e sap arici ó n do pa ís 67 . Esa e stru c t ura fede ral estaba base ada n a p r oc lam ada igualdade de t ó d olo s po bo s , qu e s er í a garan t id a med iante a correcci ó n do s d es e qu ili brio s e co n ó mic os exis tentes, fav orecen do as zona s p erif é rica s e n d e t rimento d o n ú cleo indus trial má is antigo 68 . Esta po l í tic a, que so amente p oder í a d a-l os s eus pri me iros froit o s no longo p razo, ch ocaba cu nha c rece nte cen tralizac i ó n ad mini s trat iv a. E ce ntr aliza ci ó n s ign ific ou es ta ndariz a ci ó n bai x o o s p a r á m etr os g r anr uso s, na qu e o Ex é rcito Vermello , os sindi c atos e, s obre to do, o Partid o C om unista dese m pe ñ aro n co p aso do s an os un pa p el f und a ment al. Me s m o o x a cit ado Nar kom na ts (C om is ari ad o do P ob o p ara a s N aci on al ida de s, 19 17 -19 23 ), or gan ism o de s e ñ ado pa ra afro nta -la cu esti ó n na ci on al , acab ou po r ser un i nstr u me nt o d e cent r ali zaci ó n, aí nd a que f oi o g ara n te do s der e itos dos po bo s non- r uso s (C ar r , 197 2: 290 ) . Est a pol í tica, a í nda q ue de nde o pu nto de v is ta te ó ri co no n f or a pe nsa da p ara tal f i n, r ema to u c om o u n in stum e nto de con tr ol de Moscov a s o br e os p ob os no n-rus os que formab an o anti g o Impe ri o za ris ta e o mod ern o Es tad o s ovi ético . Al go qu e t am é n po de mo s afirmar d a III Inte rn acio na l res pe ct o á URSS. 2.2 .4. O Par tid o d a Re vol uc i ó n Mu ndia l e a Rusia So vie t ista Non é e s te o l ugar p ara fa lar da s orixe s da Int ern acio nal C o muni st a. Tan s ó rec ordarem os q ue foi cread a en marzo de 1919 co mo p artido d a revolu ci ó n mu ndia l , c omo i n s trume nto pa ra e s pall a -la re vo lu ci ó n socialista, na que o internacionalis mo pr o l e tario ocu paba un lugar pri vilexia d o 69 . Ve xamo s en qu e se traduciu. 67 Na Con stituci ó n so vi é tica de 1 977 a í nda s e pod í a ler : “ A Uni ó n de R epú b l i cas S ocial ist as So vi é ticas é un es tado mul t inac i o nal, feder al e u ni do, con figu rado d e aco rdo co federal is mo s ocial is ta e en v i rt ude da li bre au t o deter min aci ó n d as naci ó ns e da as o ciaci ó n vo l u ntaria d as rep ú b licas s ocial is t a s so v ié tic as ig uais e n de reito s ” ( Cit. en Lueng o, 19 91: 163- 16 4). 68 No lon go prazo pr odu c í rons e f o rtes desequ ilibr ios econ ó mi cos poi s u nha grand e par te da prod ucci ó n indus tr ial t endeu a se conc entr ar na s rep ú bl icas occ i d entai s. Mentr es tan to, as tende ncias d emogr á f icas mo s trab an unha s it uaci ó n opos ta car ac terizada polo r etr oceso d as rep ú b licas occidentai s , es lavas , f ro nte á s or ientai s- mus ulman as (Luen go, 199 1: 170; vid. tam é n Taibo, 1 989). 69 Có m pre re c ordar que u n d os fei to s que e xp lic a n o na cem e nto da III I nt erna cio nal fo i a Gr ande G uerr a de 1 914, qu e afondo u a divis i ó n socia lista e ntre o s partid ario s de a cudir á c hamada d os “ go bernos bu rgueses pa ra def ende-l a patr i a fr on te ó ag r es or” (Uni ó n Sag r a da) e os partid arios do IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 65 Co ñ ec e-la postur a da IC so br e e sta cu esti ó n é f u nd a ment al po r do us mo ti vo s. En prime iro lug ar, he mo s de te r e n c onta qu e a Co minte rn aca bou s end o, ta nt o p ol a ev ol uci ó n do mov em ent o co mu ni sta com o po l a con f orm ac i ó n primixenia da I C —aí nda qu e no n p ol o s seus ob xe ct iv os in i ci ai s — , un in st rum ent o da pol í tica sovi é t ic a; un in strume nto me dian te o c al Mo s cov a i mpu xo a s s ú as conc epc i ó ns p ol í ti c as ó s pa rtidos adhe rid os; e , e n s e gund o l uga r — o qu e é m á is imp ortan t e pa ra o a s un to qu e no s oc upa — po rque o s pa rti dos t ercie ris ta s no n fo ron sen ó n s e cci ó ns na cion ais p ara as que a s li ñ a s ma rcad as polo “ pa rtid o mun dial ” ti v ero n r ango de le i . N o n en va n, o p r im eir o pu nt o d as 2 1 co nd i ci ó ns d e a d he s ió ns á IC dic í a que tanto a propagan da como a a xitaci ó n d i a ria do s pa rtid os m emb ros s e de ber í a a d ec u a r ó progra ma e á s de cisi ó ns da Com i n te rn ( E str u c h, 19 78: 13 5) . A pol í tica da In ternacio nal so br e a c ues ti ó n n acional no rep resentou gr an des no vid ad es te ó ricas . A maior dife renc ia e probable mente a s ú a ma i or ap ortaci ó n fo i o es t a blec emento dunha relac i ó n, a p art ir d este mo me nt o xa in di visi b le , ent r e cues ti ó n nacio n a l e cu e sti ó n co lon ial (M unck , 19 86, 88). Un ha rela c i ó n te ó ric a qu e, xu nto á s po sibi l ida d e s r e vol u cio nar ia s do m undo or i en ta l e á p rop ia ev ol u ci ó n interna da UR S S, d esv iaron a aten ci ó n do mo v emento co munist a cara ó Le ste, ca ra á s co loni a s as i á tica s e, pos t erior me n te, á s af ri canas. Xa n o s eu I Co ng reso (19 19 ), a IC l ig ara a ema n cip aci ó n da s c olo ni as á da cl a s e ob reir a me tr op ol ita na , de x ei t o qu e a l i be r aci ó n nacio nal quedaba su b o r d i n ad a á s necesid a d es da re vo luci ó n mundial. Como nos t e ó ri co s m arxi sta s visto s ata o d e agora, a cues ti ó n nacional care c í a po i s de su st an t ivi da de . Tam é n o II Co ngr eso ( 1 92 0) di scu ti u a cue sti ó n na c i on al m ante nd o a sub ord inaci ó n dos i n te res es da l o ita p rol e ta ria nu n pa í s ó s inter eses da loit a mundial, e a distinci ó n e n t r e n a ci on al i sm o p r o g r e s is t a e r e ac c i on ar i o, e n t r e na ci ó ns op reso ras e op rimi das ( Los c ua t r o pr i m ero s Congres o s..., 1973 : 15 5). O II Co ng reso r edact ou u nh as te ses sobr e os pr ob le ma s nac ion al e c o lon ia l que par t í an da denu nc ia po r ab s trac to s da s pro po s tas nac io nais bu rgu es as . A pesa r da a dv er t en ci a ó s p artidos co munis tas pa ra que rea lizasen a n á lises so br e situaci ó ns int ernaci ona l is mo pr oletar io . Reun i d os es t es na ci dade de Z immerw ald, redactan un man i fes to que des en volve a conce pci ó n d a Guer ra Mund ial co mo con f l ict o imper ialis ta no que o pr oletar iado es tá l oitando p or int eres es al l e os á s ú a c l as e , es q uecen do o s eu pri meir o obx ectiv o: a l oita de clas es e a ema nci paci ó n do s p obos. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 66 his t ó ri co-ec on ó micas concr eta s, as teses dif er enci aban os in ter eses da cl a se traballado ra dos d a naci ó n n a s ú a totalidade, á que s i s t e maticamen te consid eraban como “ ex p r e s i ó n de l os i nte re s es de l a cl as e domi n ante ” ( Los cu atr o pr im er os Con gr eso s. .., 19 73 : 151). O d ebe r do s parti d os c omu nis t a s era ap oia r ó s mo ve men t os re vo l u ci o nari o s das naci ó ns dep e nd ente s. L en in p r op ux o a poi arse no s m ov eme nt os na ci on al istas revolu cio n arios : W e, as Com muni st s , s hou ld s u pport the b ou rge oi s mov eme nts fo r liberation in t he co lonies o n ly in the cas e s when thes e movement s are rea lly revoluti onary, when the y a re not opposes to o u t en lighttening an d o rga nisi n g the pease nt r y and t he gr eat m asses of t he ex plo i te d for the rev olu tinary purpo ses . [ Th e Se cond Con gre ss of t he Comm u nist In te r na t io na l , e n Mu nck, 19 86 : 8 9] Nos e stad os nos que predom inase n as relaci ó ns f euda is, os comu ni s t as de ber í a n aliarse te mp oralme nte ó m ov eme nto dem oc r á ti co-bu rg u é s d e l ibe ra ci ó n, p ero no n f u sion arse con el ( Los c u a t r o pr i m ero s C ongr e sos..., 19 73: 15 6). A de m ai s, a I C de b e r í a traballar pola aproximac i ó n das m asas pr o leta r ia s d e t ó da la s na ció n s, pa ra loit ar con tra a b urgue s í a e o s terra tenentes , fa cendo que o s mo ve ment o s d e l ib era c i ó n na cion al dos pa í s e s c olonizados e d as n ac ionalidades o pr im ida s ma n tive r an un ha r el aci ó n estre ita co a Ru sia s ovi é ti c a. O s do cu m en t os cong resu ais propu ñ an a federa ci ó n co mo a forma de tran s ici ó n c a r a á un i dad e c om pl et a d os t r ab al l ad or e s d as d i ve r sas na ci o n es ( Los c u atr o pr im e r os Co ng r esos. . . , 19 73: 15 3). F ro ito do s t rab al los d es t e II C on gre s o foi o d oc um ent o co ñ e ci do po l o no me d as “ 21 c on dic i ó ns d e ad mi si ón” qu e no s eu p un t o 8 el a bo raba u n m and ato cl ar o d e apoi o ó s m ov eme nto s de li ber aci ó n na cion al na s c olo ni as 70 . 70 A red acci ó n do pu nto 8 di c í a: En el prob l e ma d e l as colon i a s y de l as nacion alid ades opri midas , l os parti dos de los pa í s es cuya b urgues í a posee col onias u opri me a otra s n aciones deb en tener una l í n ea de co nducta parti cular mente cl ara. Todo par t i d o per tenenci en te a la III I nter nac ion al t i en e el deber de de nunc i ar i mplacabl emen te las pr oezas de “ sus ” impe rial is tas en l as colonias , de s o sten er , n o con p alabr as sin o con h echos , t odo mo vimien t o d e emancipa ci ó n en l as co lonia s, de exigir la ex p ulsi ó n de las c oloni as de l os i m p eri a listas de la m e tr ó poli, d e des p ertar en el coraz ó n de los t r ab ajador es del pa í s sen t imi entos verdad erament e fr ater nales con resp ec t o a la po blaci ó n t rabaj adora de las colon ias y a l as nacion alida des op rimidas y llevar a cabo entr e las tr op as metro poli tanas una cont inua agi taci ó n co ntra toda op r e si ó n d e los pu eblos coloni ales . [ Es t r uch , 19 78: 136] IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 67 Fro nte á atenci ó n p res t ad a po l o II Co ngres o , o III (192 1) pa sou po r riba d a cues ti ó n n acio na l -c ol o ni al, e n par te de b ido á po l í tic a ext er ior de Mosc ov a . O gobern o b olxe v ique e staba necesitado de romp e -lo se u illam e n to, p o lo que comeza ra a esta blecer alian zas n on se mpre co herentes c os obx ectivos da re voluci ó n mu nd ial (Mu nc k, 1986 : 9 1). O ca r á cter ins trum e ntal que p ara a Co mintern ti ñ a es t e p ro bl em a qu ed a ba, un ha v ez m á is , de m an ife st o. Un an o d es po is , o IV Cong reso ( 19 22 ) l anz ou a consi g na da “ fr onte u n i da a ntiim perialista ” , refe r í nd ose ó s terr itor io s orientais. A part ir d e ent ó n, a IC apoiar í a to do m o veme n to revolucionario c o n t ra o im perialismo. No V Congres o ( 1 92 4) , o d eb at e cent r ou s e ent r e aque l es que def e nd í an q ue a liberac i ó n das c l a s es o prim i d as das col o nia s í a ligada ó de st ino do pro le t ari ad o mundial, e o s que consid eraban que a sorte da s c l a ses oprimidas das colonias de pend í a d a r e vo lu c i ó n na m etr ó pol e (M unc k , 19 8: 9 3 ). Cat ro an os des p ois ti ñ a lu ga r o VI C ong r eso (192 8), que p ola pol í tica de clas e c ontra clas e “ c onsecra ted the for mula wh ich declared the co lo n ies a powe rf ul auxiliar y fo rce in the so c ialist wo rl d rev olu t io n behi n d the So viet Un ion a nd th e l abo ur m ov eme nt i n the ca pitalist co untries ” (Mu nc k, 19 86 : 94). Entre o s ob xe ct ivo s fun da men tai s da d ic ta d ura do p role ta ria do , o VI Con gres o d e st aca ba a resoluci ó n do s p robl ema s n ac io na l e co l on ia l, de ntro da tradici ó n leni nist a do re co ñ ece me nt o do de r ei to de t ó da la s nac i ó n s a dis p or do s seus d estin os, chega ndo á separ aci ó n com o e s tado s. O C ongre so p ropux o a u ni ó n e a centralizac i ó n vo lunt a ri a das forza s de t ó d olos pobos liberados d o capitalismo co nt ra o impe rali smo e o f ome nto y ap oy o, con t od as las f u er za s y m edi o s de q ue di s p on ga el Est ad o Sovi é tico , de la s culturas na cionales de las nacio nes liberada s del ca pitalism o, aseg ur a ndo a la pa r con e l lo, u n a l í nea pr o letaria c onsecu ente en cu anto a l desarro llo intr í ns eco de e stas culturas 71 . Ó mesmo tem po, a internac i ona l compr ome t í a se a loitar “ c o nt r a to do s los v estig io s cho vin i sta s, de o di o nac ion a l, de pre ju i ci os de r aza y dem á s p rod uct o s ideol ó gicos de la barb a rie fe udal y capitalista ” 72 . 71 Pr ogr ama y Est atut os de l a Inte rnaci ona l comun ist a... , p á x . 42 - 4 3. 72 Ibid em . IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 68 No seu VII Cong reso (1 93 5) , a IC d eu u nh a v ir a xe r a dic a l, a ban do na nd o a teor í a do s ocial-fas c ismo e fa cendo una c hamad a á c reac i ó n d e fr o nt es po pu l ar es co nt ra o per i g o fa s ci st a. Pro ba b l em en t e o dis curs o do b ú lg aro Dimitr off constit ú a o te xt o m á is co ñ ec ido de s te C ongre so pois nel s e resu me n as pos ici ó ns d a Co min t er n. Di mitro ff p art í a d a xa co ñ ec i da ide a da incompatibilidade en tre comunismo e na cion ali smo burgu é s. Ag ora b en , a s ne c es id ade s da l o ita con t ra o fa sci s mo e , xa q ue l o go , da s al ia nza s c on d eter m in ad os par ti d os b urg ue se s , e m pu xar a a I C a ma tiz a-las s ú as op i n i ó ns , nu n exe mplo m á is de i nst r u ment ali zac i ó n da c u es ti ó n n acio na l. D imi tr of f r e ivi n di co u a ob r i ga do s co mu nist as de r exe it a -l o “ nih ilis m o na cion al ” . R ex eita -lo na cion ali smo burg u é s no n s i gn i f ic aba “ esc u p i r , e i n cl u so oblig ar a e scu pi r en todos lo s sent imientos n acionales de la s a mpl ias masas trabajad oras ” , algo q ue es ta ba moi l onx e do aut é ntico bolxevismo. O comunista de b í as e guiar por u n i nternacio n alism o p ro le t a rio “ aclima tado ” á s fo rma s na ci on ai s . A t a refa do s c o mun is t as e ra l o ita r pol a s al v ag ar da da s l ibe rdad es e da cul t ur a naci on al “ lo cua l he m os vi st o re al izar se ant e nu estr o s p ro pi os oj os ba jo l a dire cci ó n d e S talin en la Uni ó n Sov i ética” (D imi troff, 19 35: 1 29 -13 0) . O a spe ct o m á is no vi d oso da s pr op ost as com un ista s f o i, com o x a di xem os má is arriba, o estab lece mento d e lazos coa cuesti ó n col oni al. Case se po der í a dicir que a cuesti ó n n acional se conve rteu e n cuesti ó n n acio nal c o a III In terna ciona l. E, adema is de nov idosa , esa “ co nvers i ón” fo i a ba se du nh a po l í ti c a m oi fr uct í fera que enla za, m esmo de spo is d a desapa r ici ó n da I C, cos mo ve m ent os de l i be r aci ó n na cion al . Che gamos ata este p unto na expos ici ó n da s p os t u ras s o bre a c ues ti ó n nacional en unciad as polos te ó ricos do marxis mo e a s ú a trans f orm a ci ó n no pr im eiro E s t a do s o ci al is ta . Ha ber í a po st eri o res a che ga s ide ol ó x icas , p ero qued an f ora do ma rc o no q ue se mov e a no sa in ve sti gaci ó n. P ol o ta nto , as post ur as de Stalin e de L e nin, as í com o a de f ensa do m o del o so vi é ti co no to ca nte á cu esti ó n na cional, foron as c o n cepci ó n s as u mida s po lo Pa rtid o Co muni s ta d e E s pa ñ a. En cada unha da s fas es e stud iada s, abordar é mo-l o pro ble m a d a cue st i ó n nacional. O feito de que Galicia é un te rrito rio n o que den de o s é culo XIX existe, IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 69 co maio r ou men or forza , un m oveme nto que cara cteriza a situac i ó n do pa í s c omo op res i ó n nacio nal, o br í gan os a facer e ste estudi o. Inic ialmente, co ns i dera mo s q ue s er í an fu nd ame ntai s do us pro ble m as : por un lado, o moi tard í o dese nv olv e ment o du nh a or ga n iza ci ó n a u tó no ma e n G al i ci a ( Pa rt id o Co mu ni sta de G al ici a) e, po r o ut r o, a po si ci ó n f r o nte á s esixenc ias d un esta t uto de autonom í a par a Ga l ic ia, po lo m en os d en de os a nos da II R e p ú blica. Pa ra a na l i z ar e s t e s do us pro blem as h ab er á qu e p art ir da ide a de qu e o PCE , p ol a sú a propia tradic i ó n id eo ló xi ca e pol o m od el o de o r ga niz a ci ó n, se mpre ac t u ou na “ cu e st i ó n naciona l ” sobre a id ea de q ue non era a p rincipa l c ontradic ci ó n á qu e s e ti ñ a qu e en f r on t a r . As í po is , no q ue s e refire á cu es t i ó n na ci on al a bo rdar é mo-la an á lise do d iscu r so co mu nist a s o bre este p r ob le ma, ta nto en E spa ñ a co mo e n Galicia. A seguir, e studi a r é mo-la p r á c tic a sob r e este pr o ble m a, de scen dend o a do us caso s: o PCE e os e statutos de a u tonom í a e a r espost a o rga ni za tiv a do PC E a un ha re ali dade esta t a l que s em pre ac eptou co mo multinacional. Feitas todas estas a p re c iaci ó ns, refe ren t e s un ha s ó mo de l o de pa rt ido s ob re o qu e se le van tou a or ga ni za ció n comuni sta es pa ñ o l a, o u t r as r e l a ci on ad as c oa s ú a po s ic i ó n nacional, c ó mpre ac hegars e á s fo nte s q ue no s pe rmit an c o ñ ece -lo Partid o Co mu nista d e Espa ñ a e n Gali ci a e o seu d ese nv olv e men t o en t re 19 20 e 1968 . 3. V ALO RACI Ó N DAS F O NTES Sen face r un relatorio das s eries empre gadas , pois es a i n formaci ó n o fr é ce se n ou tr o a par ta do , fa r emos a g or a un ha va lo r aci ó n d as f o ntes e do s arq ui vos em pr eg ados. 3.1 . Fo nte s in é ditas Pr ob ab le men t e s e xa xa ba s ta n te cl á s ico comezar un trabal l o d est as ca racter í stica s cunha q ue i x a a cerc a do es t ado no que s e atopan as fonte s do cu men tai s s obre o tem a de es tud io. P ois b en, e st a tes e h a de co mez ar, fo rzosa mente , co me smo la me nto , po rqu e a info rmac i ó n qu e co ñ e cemos s obre o IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 70 Pa r tid o Co mu ni sta de Espa ñ a en Galicia n o per í o do 19 20-19 68 é ab un dant e per o incompleta e, á s v ece s, in conexa. Para e nten der e ste ext remo ba sta co n recorrer á p rop i a hi sto r ia do PCE . Un Partid o que ó lo ng o d e t oda a sú a h i stor i a v ivi u en c o nd ici ó ns po l í ticas an ó ma las , se en t e nd em os p o r n o r m a l i da d e p ol í tica a posibilid a de de que milit antes e agrup aci ó ns de s e nv ol va n a s ú a actividade libr e mente; situaci ó n qu e, se b e n é ce rt o, non foi exclus i v a do PCE, a fectou s obre todo ó s p a r ti do s qu e po de mo s consi d er ar antis is t e ma. E o P CE foi unha des tas organizac i ó ns po lo m en os dend e a s ú a fu ndaci ó n e n 1 92 0 a ta 19 34 e, x a qu e lo go , ó lo ngo d e to do o fran q u i smo 73 . No n po de mo s es q ue ce r q ue o PC E, c om o o utros partid os, s u friu un prim ei ro m om ento de cl an de st ini da de dura nte a d ic tadu ra d e P rimo de Ri v era , c and o e st ab a a d a-l os seu s p rimeiros pas os. Por ou tra band a, adem ais d os p er í o do s de maio r ou me nor permisivid ade, o P CE tivo que b regar co me do ó “ p er i go ver me ll o ” , existen te en tod a Europ a d end e 1 9 1 7 e que, co mo vere mos un po uc o m á is adiante, facilitou a cre aci ó n de mo vem en to s an t ic om un ist as. A I I Rep ú bli ca t am é n si gn ific ou é poc a s de pers ecuci ó n pa r a os c om u nista s. Ha ber á qu e esp erar ó t rui n fo d as es q ue rda s do 1 6 d e f eb r ei ro d e 19 36 pa ra qu e a l ega li dad e r epub l ic ana de se unha m ai or co be rtura ó P CE. A relativ a norma l idad e x u rd ida daque la co nvoc ator ia elec t o ral du ro u ta n s ó un s m eses, p oi s a p art i r de xu l lo de 19 36 o pa í s viu se en vo lto nu nh a Guerra C ivil que de sem boucou nun ha dictad ur a ra dica l m ente antico munista. Se a e stas cond i c i ó n s e ngad í m o- lo f e ito d e qu e dur a nte m o itos an os o Partido Co munista a ctu ou como unha s ecta d e pou cos m ili ta ntes co n es casa fo rmac i ó n — acad é mica e pol í tica — , en t e nd er é mo-la pouc a imp orta nci a que os propi os afiliados p ar ec í a n darlle á s ú a p rens a, ó s i nforme s qu e rec ib í an de Mad rid, etc 74 . O cos tume d e a rquivar no n estaba en tre as s ú as prio r i dad es. P er o ta m é n elem entos externo s e xplic an a n o n en e xces o pr o mete dora situac i ó n da docu mentaci ó n c omuni s ta ou s ob re os c om un is ta s , ta nto nos s eus pro pios a rqu i vo s co mo no s a rqu ivo s o fici ai s . O t riu nfo do Alz ame nto do 18 d e x ul lo é un deses 73 Raf ael Cru z r ef í rese á et apa 19 20-19 31 como o “ pe r í od o escu r o ” da hist oria do PCE (Cr uz, 19 87: 4 7) . 74 Tampouc o pode m o s e squecer qu e o P C E era u nha s ecci ó n dun or gan ismo s up erior, a In ter nacion al Co mun ista. É de s upo ñ er que un ha par te impo rtan te da do cumen taci ó n d o comu nis mo es pa ñ ol es tea dep os itada nos ar qu i v os da IC , ó s qu e como se pod e imaxi nar, non tiv emos acces o. Como xa co mentamos nou t r o luga r, o lib ro d e E lor za e B i za crro ndo es t á bas ead o na prof u sa u tilizaci ó n desas f ontes (Elor za, 1999 ). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 71 f a ct or e s al l eo s á p r op ia din á mica d o PCE. T é mo - l o te st em u ñ o da co munis ta Is abel Rí os qu e nos c on ta co m o o s mil it ant es de Cu rt is qu ei ma r on to da a do cume n t aci ó n do s eu rai o can do se prod uc iu a s ubl ev ac i ó n mi litar. Supo ñ em os q ue debe u de ser un feito rel a tiva me nte fre cuent e. As í po is, a az a ros a vida po l í ti ca de Es pa ñ a no s an os d e vi d a do P CE , e a do pr op io Pa rtido, ex pli ca n moi ta s da s cara ct er í sticas da docume ntaci ó n d epo si ta d a no Arc h ivo Hist ó ri c o d e l P C E (Mad rid ), o que foi utilizado co mo base d a nosa investig a ci ó n. Os an te ce de nte s re m otos d o A rquiv o Hi s t ó ri c o do Part ido C om uni s ta de Espa ñ a (AH PCE) s it ú an se ó fina l da II Gu erra M un dia l 75 . F o i ent ó n ca ndo a d i re cci ó n comunista to mo u a de cisi ó n d e f o r m ar u n ar q ui v o qu e r ec ol l ese a docu mentaci ó n e n pod er da org aniz aci ó n t ant o e n F r an ci a co mo no r e s t o d e pa í se s nos que h oube se ag rupaci ó n do PCE. A ilegalizaci ó n d o P a r t i do e n F r an ci a n o an o 19 50 ti vo, n o que se re fire á docu mentaci ó n, ne fast as c ons ec u en ci as , po is ho ub o de ser mi c ro film a da en m ala s cond ic i ó ns e s acada do te rritori o fra nc é s. O Arquivo Hist ó r i co do P CE co ns t i t ú e, a pe sar d as s ú a s ei vas, u nh a pa r ada imprescin dible pa ra ca lquera p erso a que s e acheg ue á in vestigaci ó n da his to ri a do Pa r tid o Co mu ni s t a e du nh a a m pl a etap a da h istor i a de E spa ñ a. M es m o pa ra estu dios d e car á cter rexio na l , co mo é o no so , o A HP CE é a e sp i ñ a do r sal d a investig a ci ó n. S on de pa rt ic ul ar i nte r ese o s ma te r iai s de car á ct er i n t e r n o , p o r q ue o refle xo d a re alidade orga nizativ a é m á is re al q ue o q ue po da apare cer e n do cu men tos p ú blicos . P a ra a e l a boraci ó n deste tra ballo empreg ouse to da a “ do cum en ta ci ó n ga le ga ” , i n depe nd e nte men te da secci ó n n a que esti ve se de po s it ada , referid a ó pe r í odo qu e a b rang ue de nd e a fu nd ac i ó n do Pa r ti d o Co mu nista E spa ñ o l at a 19 68 . Com o e n calq ue r a out r o ti p o de t rab a ll o, c ó mpre contras t ar estas fontes c o as que non ach eguen outras institu c i ó ns . Estud iamos, a se guir, a docu ment aci ó n r e l a ci o na d a co P C E e n G al i ci a de po s it ada no s a rq uiv os g al eg os , po s to q ue s upux em os q ue a info rmac i ó n q ue nos ofrecer í a ser í a clav e. En re ali dade , non o f oi en m oi t os sent id os. V i si t á mo-l o Arquivo Hist ó rico do Rein o de Galicia ma ilos arqui vos provi nciais d e L ugo, 75 Recent emen te f o i publicado pola F unda ci ó n de Inves tig aciones Mar xis tas o Cat á logo d e los fondo s del Arc hivo H ist ó r ico del P ar tido C om un i s ta de Espa ña , elabor ado por V i cto ria Ramos . Outra s re fere nc ia s ó s f ond os dest e Arqu ivo en Ramos (19 88), G onz á lez (1990 ) e D e Ming o (199 2). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 72 Ourens e e Pont e ve dra. Nes ta provincia tam é n es ti v emo s no Ar qu i vo da D epu taci ó n e no Museo d e Po ntevedra. T odas esta s institu ci ó n s t iver o n un ha gran de importancia pa ra cubri-lo p e r í odo 19 20-1936 , me ntre s q ue p ara a his tori a d os com un ist as gale go s no f ra nq uism o, c ó m pre re corr er ó Ar qu iv o H ist ó rico do Sindicato N acional de Comisi ó ns Ob r eira s de Ga li ci a, da Fu nd aci ó n 10 de Ma rzo ( Sa nt iag o de Comp ost el a) . No Arquiv o Hist ó rico do S ind icato Nac ional d e Co misi ó ns Obrei ras de Galicia ( AH CC OOG), as entado n a Fundac i ó n 10 de M arzo (San tia go de Compo stela), es t á n depo si ta dos alg ú ns fo nd os d e m ilit an te s c omu nis ta s qu e foron prof us amente utilizados ne sta in vestiga ci ón 76 . Tr á ta se de do c umen ta ci ó n “pública” do Pa rti d o Co muni s ta de Espa ñ a, é dic ir, i nform es de congre s os, chamam entos , pa nfl eto s, e tc. , dis t ribu í da en di s t i nto s le ga do s per soa is ( D avid Á lv arez C a rb allido, M anuel Brav o Ma ri ñ o , Ama dor Ma rt í nez Ram ón , Sa nto s Cos ta B arros o, Enriqu e V e i r a, et c ) . C ó m pre di cir qu e so n f o nd os q ue a c hega n do cume n taci ó n cas e exclus i vam ente da é po ca d o f r anq ui sm o, a g á s un p ar d e panf l eto s da é po ca da Rep ú bli ca ced ido s p ol o Xos é Ram ó n B arre iro Fern á ndez e Ri ca rdo Gu rriar á n. A docu mentaci ó n d e X es ú s Alo nso Mon te ro é ta m é n r ese ñ a ble par a o co ñ ecem ento d os sucesos d e Ca str elo de M i ñ o. Qu eremos facer u nh a men ci ó n esp e ci a l á copi a du n doc um en t o e nv i ado p o lo hi s t or i ado r Dav i d Gi nar d . P r oc ede nte do A rq ui v o d a Capi t an í a G ene r a l de M ad rid, tr á ta se du nh a pa rt e do ma t er ia l i n cl u í do no pro ces o qu e c o nd en ou a mo rte a H eri be rto Qu i ñ ones e que c ont é n un ha am p la in f or m aci ó n s obre a orga niza ci ó n comu nista en Galicia n os anos in mediatam ente p soterio res ó rema te d a Guerra Civ il 77 . C ó m pre s i n alar tam é n a i mp or t a n ci a d a s ú a Heme roteca d a Fundac i ó n 10 de Ma r z o — na qu e se p oden atop ar unha b o a colecc i ó n d a s pu bli ca ci ó ns c lan des tinas do Pa rti do Co muni s ta ( Mu nd o O brero , Nova Ga licia , Nue st ra Ba nder a etc.) — e na 76 U nha descr ici ó n, xa in completa, dos f ond os dest a ins titu ci ó n en Jos é G ó mez Al é n e V í cto r Manuel Sa ntidri á n Arias ( 19 95), Bo let í n infor m ativo do Ar quivo His t ó r i c o do Sindi ca t o N acion al de Co mi si ó ns O br eiras de Gali cia (Fun daci ó n 10 d e M a rz o , Sant iago d e Compos tela, U niver si dade de S antiago de Co mpos tel a-Fu ndaci ó n 10 d e M a r z o . 77 Inf or me del Part ido s ob r e la ac tividad de l a Cor u ñ a. Causa 10953 9 contra H er iber to Qu i ñ ones . A rchivo G e ner al de la C apitan í a de Madr id ( AGCM) . IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 73 sú a Biblioteca, q ue cont é n ex emplares d e mo itos dos libros editados polo PCE e pola Ed itor ia l Ebro. Do Arquiv o Hist ó rico do Reino de Galici a (A Co ru ñ a) falar emo s, en pr imeiro l u gar, dos li bros de re xis tro xeral de asoc iaci ó ns (alfa b é tic o -xe ogr á fi co) 78 . Co gallo d e acad a-la a s ú a legaliza ci ó n, o s par t id os p ol í ticos ti ñ a n q ue se in scr ibir no go be rno c i v il a port and o da tos co mo o s eu nome , ob xe ct o da a soc ia ci ó n, domicilio da m esma, dat a s de presen t a ci ó n do regulamen t o, co nstituci ó n e dis o l uc i ó n, n ome do pre s ide n te, et c. É , xa q ue l og o, un ha va li o s í s i m a info rma ci ó n pa ra c o ñ ec e-la implantaci ó n dos r aio s com u nist as. Se n emba r go, tr á t ase du nh a docu mentaci ó n qu e t a m é n hai q ue trata r co n certo cuida do, co ñ e ced or es como s o mos de que as es t ruc t uras b á s icas no PCE, a s c é lulas, n on ap arec en reco lli d as nestes libr os oficiais. Da da a na tu r eza dos f o nd os d o r exi str o de asocia ci ó ns do Go ber n o Ci v il, p od emos a top a- l as pe gada s de or g an iz aci ó ns sen car á c te r pa rt i d i st a p ero na s qu e traballaro n os comu nistas , a í nda q u e non e n exclu siva. Esta mo s a referirno s, por exemp lo, a As ociaci ó n d e A mig os da U ni ó n So vi é tica ou á Uni ó n de E stu di an t es Antif a scistas. Este tipo d e org a nizaci ó ns pode s e r ou t r a v í a d e co ñ ec emento da pres encia co munist a na s ociedad e gale ga 79 . No AHR G e st á tam é n o I nf orme so bre te nd enci as po l í t i ca s en l o s Ayuntamien to s d e la provincia 80 . Tr á tase dun in fo rme sobre a situaci ó n pol í tica en tó dolos concellos da prov incia so licitados polo M inis t e rio d e Gobernaci ó n en xullo de 1935 . Pe dias e que se c ubri s e un ha ba te r í a de d o ce preg untas sobre a s agrup aci ó ns po l í ti c as q u e ex e r c í an infl ue nci a , pers oas con si gn ifi ca c i ó n e os seu s antece d en tes p ol í ticos , econ ó mi co s e m orai s, a infl ue nc i a do s p á r ro cos, mestre s e ca rtei ros, a d is trib uci ó n p ol í tica dos votos, as perspec t ivas de alianz as p ol í tic as, etc. A enquisa ofrece, ade mais, a rela ci ó n no m i nal de co nc el le ir os e a s ú a filia ci ó n po l í tica. Tan s ó no c oncello d e Be rgond o aparec en citadas tres pers oas co mo 78 Exis te u n c at á l o go de d es crici ó n des te Arq ui v o: Pedr o L ó pe z G ó mez (1 993) , Ar q ui v o do R e in o de Ga l ici a. Cat á l ogo de ins tr um entos de desc r i p ci ó n do cument al y b ibliog r á fi ca , San t iago de Com po stela, Co ns el ler í a de Cultur a e X uven tude. 79 Vi d. , por exemp l o, A HRG . In ventar io G obier no Ci vil de La Cor u ñ a. Ex p e di e nt es de A soci acione s P rofe sion al e s, Sindi cales y Part idos Pol í t i co s . G 4 694. V ario s. 80 Inf or me so bre tend encias pol í t i ca s en los A yun t a mien t o s de la pr o vinci a (19 35) . AHR G. Inven t a rio Gobi erno Civi l de La Coru ñ a. Ad minis traci ó n Local. G-43 69. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 80 la buena m emoria me pare ce so spe cho sa. Olvida r es una forma, ec on ó mi cam ent e ne cesa ri a, d e d isol ve r aque ll a pa r te d e n osot r os qu e, po r d ive rs as r a zone s ( algu na s de scon oc idas , o t ras n i si qu ier a co gn osc ibl es) , n o toleram os. [Ca stil la del P ino, 1997: 1 1 ] Mo i t a s d a s m em o r ias x a ap a r ec i d as e st á n escritas p or dirixen tes e cad ro s e a ma io r pa rte d ela s perte nce n a unha xe raci ó n de co m un is t as q ue co m ez a r o n a s ú a militancia nos an os da Re p ú b lic a . A G u err a Ci vi l e a de r rot a de 19 39 ma r car o n indefectiblemente as biograf í as da militancia comuni s t a . E xisten n umerosos esc rit os d e dirixentes que dende 1939 vivir on no exilio (Carrillo , Ib á rru ri, etc.). Outros perten cen a comu nistas q ue des en vol v eron a s ú a actividade pol í tica fu nd amen tal me n t e n o int eri o r, o qu e l le s vale u no n p ou cos a no s de c á rcere (M elquesid ez Á lv a rez, S á nch ez Monte ro , e t c .) , ou daca b alo en tre o e xilio e a s via xes c landestin as a Es pa ñ a ( L ó p ez Ra im un do ) . ¿ Que s e pode dic ir dos co munist as galeg os ? Se a s i tuaci ó n h is t orio gr á fic a p ara o ca so d os com un ista s ga le gos — ca se as ú ni c as qu e aq u í u t iliza mo s — é m á is po br e c a d o re sto de E s pa ñ a, tam é n a lista de mem orias de co munistas en Galicia é moi breve: San tiag o Á lva rez, Man ue l Barro s, F rancisco Go nz á lez Vida l , Isab el Rí os e as de Lui s Soto 92 . So n tes temu ñ o s que hai que empreg ar c unha ce rta preve nci ó n, sobr e t od o cand o de dir ix e nte p ol í ticos se trata. É o ex emplo da s me mor i a s de Sant iag o Á lvare z e das d e Lu i s S oto. Se be n é certo que o primeiro de les d i qu e “ u na s me mori a s no son una tes i s ni un do cu men to p ol í ti c o . S o n es o, un as me mori a s ” ( Á lv a r ez, 19 97 : 1 02 ) , co nsid er am os qu e can do d e per x on ax es pú blicos se trata, s o b re tod o se de pol í t icos f ala mos, u nha s memo r ias son u n do cu men to p ol í tico . E m á is se se t rata d as m e mori as d u n milit a nte comunista da xe raci ó n de Sa n ti a go Á lv arez e de L u is Soto, q u e viven o seu co mpromiso pol ítico como unha realida de que tinx e t ó dalas fa cetas da s ú a vida, p ú blic a e privada. Son memoria s es critas c on moita dist ancia t emp o ral, que non intelectu al, resp ec t o ó s feit os qu e na rran . E a na rra ci ó n de c ad a un de le s e s t á fei ta de nd e a s ú a militan c ia; nu n c aso , o de Sa nti ag o Á lv arez , fiel ó seu pr im e ir o p art ido , o P art ido Com u nista ; no utro , no d e Sot o, de nde a po s ic i ó n de que deixou esa militancia e busca 92 Empr egamos p ara a el aboraci ó n dest e tra ballo al g unha s me moria s de comun i s tas non galegos , s empre e cand o as s ú a s refle xi ó ns esti veran r elaci onad as co nos o tema. A s memor ias d o comunist a de Redon dela Manuel Bar ros es t á n in é di ta s. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 81 xustificaci ó n s p ar a a d o m o me nt o no qu e es t á a esc ribir. Feitas es t as sa l ved ades , son fo nte s á s q ue inex cusa blemen t e acu diremos. 3.3. Fo n te s impres as peri ó dicas (fontes h emero gr á fi cas ) Di v idim os e ste apa r tad o en do us b loq ue s: e n p r im eir o l u gar , r ef er í monos á prensa editada polo PCE en Galicia e, d e seguir , á pre nsa xe ra l. 3.3.1. P r ens a d o PCE e prens a da s ú a o rga niz ac i ó n galega As pu bl ic a ci ó n s do P C E d ura nte o per í od o estu di ad o f or o n moi ta s p or va rias ra z ó ns. Unha de las foi a utilizaci ó n d a prensa como elem ento de pr op aga nd a. O u tra , s en d ú b i da, foro n a s c ontin uas prohi bi ci ó ns á s que se vir o n s o meti do s os voc eiros c om unis ta s, ta nto d ura nt e a mo na rqu í a como na R ep ú blica e, p or su po st o, no f r anqu i smo 93 . Este tip o de fo nt e s pode per mit irnos co ñ ece-la li ñ a p ol í tica do P artido p ois a difus i ó n da m e sma era, prec i s amente, u n dos seu s o bxectiv os. Ha i que te r en conta qu e se tra t a , ad emais , duns ma t e riais confecc i ona dos co n fins claramen t e pr op aga nd í s t ic os p olo que hai q ue utiliza-lo s datos concretos que o fr e cen co n coidad o, contras t á n do os, se mp r e que sexa po sible , con o ut r o ti p o de f on tes. E n oc asi ó ns , é dif í cil conced erlle fi abilidade a determinada s informaci ó ns de ti po nu m é rico — po r ex em plo, ó s conflicto s en tempos de Fr anco — , p ero po den ser v ir para ind icar q ue algo es taba a p asar. El C omuni st a , La Ant orcha e Mu nd o Ob rero fo ron os ó rga nos do C o mit é Cent ra l qu e se fa c í an c h eg ar , a í n da qu e no n s emp re o c on se g u í an, as distin tas Fede raci ó ns do P a rt i d o. O s voce iro s ce ntrai s fo ron s u s titu í do s po r Ban de ra Ro ja , Fren te Ro j o , Mun do Pro let ari o e Mu nd o R o jo . O Pa rt id o pr e sto ul le un ha e scasa atenci ó n á s pu bl icac i ó ns de ca r á cter te ó rico , en t re as q u e pod emos c itar Bolc hev i s mo . As Xu ve ntu des Comu ni st a s tiv ero n o s s eu s propi o s se m ana rios ó ig ua l qu e outras o rganizac i ó ns p r om o vid as po lo PC E ( si nd ic ato s, or ga ni smo s de f r o nte 93 U n est udio polo mi ú do da pren sa comuni st a n a II Rep ú bli ca at ó pas e en Cr uz, 19 86. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 82 ú ni ca, etc . ). A In te rnac ional editaba as s ú a s p rop ia s pu blic a ció ns, qu e o P ar ti do ti ñ a o de ber de impri m ir en Espa ñ a: La Corres p onden c ia I nternacional , In for ma ci ó n I nt ernac io na l e Int ernac io na l Co mun ist a . Pola s ú a ba nd a, a lgu nh as F ed era ci ó ns rex ion ais e dit aron a s ú a propi a pre nsa como é o caso de Nuestra Pa labra , d a Fede raci ó n Bale ar, publicac i ó n e mp re gada p ara a conf ecci ó n deste trab allo. No qu e se re fire ó s xo r nai s da Fe de ra ci ó n Ga le ga o bal anc e é desol ad or da bond o. S abe mo s da e xi st en cia d e ca t ro publ ic a ci ó ns li ga da s ó mund o co mu nist a, da s qu e t a n so s e c ons erv an a lg ú ns nú mer o s du nh a del as: Nu eva A urora , Revoluc i ó n, E l So vie t , La Tribu na . Resulta sig n ificativa da s i tuaci ó n p ol í tica na qu e s e de se nv olv í an os co munistas a s ú a i nca pac ida de pa ra c rea -lo s eu prop io vo ce i ro , a í nd a qu e houb o al g ú n i nte nt o. Vol v ere m os s o br e est a cu esti ó n m á is adiante . As pu bli cac i ó ns d a é po ca f ra nq uist a son , p r ob ab le men t e, mo it o m á is n umero sas no á mb ito de Pa rti d o en Es pa ñ a, á s vece s im pr e sas nos prelo s do e xilio . In clu í mo s a q u í as rev ist as q ue foron pu blicadas por o rganizac i ó n s un it a ria s na s q ue o Pa r ti d o Co mu ni st a t ivo un ha f o r za es pec ia l: Espa ñ a Democr ática , Es pa ñ a Pop ula r , M u ndo O b rero , N ue str a Ba nd er a , Nu estra s I de as e Real i d ad . Na bú squ eda d e esc r itos r e la ci on a d os c o p rob l ema nac ion al , f ixe m os un bale ir a do de ¡ Po r una pa z durad era , p or una de moc rac ia po pu lar! , ó r g an o da Of ic in a de In forma ci ó n Com u nist a, a Com i nfo r m. Co m o é sabi do , as p l uma s espa ñ ola s qu e ap arec eron ne st e peri ó di c o no n for on m oi ab un dan tes . A ut i lidade de stas fontes resulta li m it a da para de t e rminada s cu esti ó ns, p or exemplo, no pr oblema d as g u err illas. Ofr e cen u nha infor maci ó n que se refire a ac ci ó ns pu ntu a is, á s baixas do in i migo, etc. Á s veces t a mé n se insert an no ticias so b r e a m o r t e d a lg ú n s gu erril le iro, e sc rita s se mp re nu n t ono ha x iog r á fi co e mitif icad o r 94 . En c on t ra do qu e s e r í a l ó xi co , da d o q ue 19 48 é a da ta habi tua lm en te b ara ll ada c om o a d o a ban do no da a cti vi d ade gu err i l lei r a p or p ar t e dos co mu ni st as, 94 Concr etamen t e na e dici ó n de M u ndo Ob rero do Comi t é de Ga lici a de l PC E non s o n moi fr ecuen tes as noticias s obre a g uerr illa: “ El co mandan te Val en t í n (Ma rrufe r) ha ca í do ” , Mundo Obre ro . Co mi t é d e Ga l ici a de l PCE , Agos to de 1946 ; Mensaxe d e adhesió n de Man uel Ponte ó go berno G ir al, Mu ndo Ob re ro . Co mit é de Ga l i c i a de l P CE . 7 de novemb ro de 19 46; “ Ur taza y V ilaboy, ases inado s por Fr anc o ” , Mu ndo Obre ro . Co mit é de Ga l i c ia de l PCE , 10 de x aneir o de 19 48; “ La vida podr eis qui tarme per o no la di gn i d ad ” , M u ndo Ob re ro. Co mit é d e Galic ia de l PC E , 15 de xan eiro d e 1949 ( N ú m er o de d i c a d o á ca rta de S egun do V ilabo y t res d í as ant es de s er as asi nad o). IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 83 son num ero sas as no ticias ap arec idas a par tir d ese m ome nto . De s t e e d out ros d atos extraere m os a lgu nhas conclusi ó ns. Polo que respecta á s pu bli ca ció ns de á mb ito ga l e go t raba lla mo s con Albo r ad a , Bole t í n Ga l e go de Info r mac i ón , Galicia ( Ó rga no de Al ia nza Na zon al- Galega ), Galicia ( Revis t a de or ient a ci ó n a ntif r a nq ui st a ), M und o O b rero ( Co mi t é de Galicia del PCE ), Nu e va G alicia , No va G al i ci a e Orientac i ón 95 . 3.3 .2. A pr en s a xe ra l No n fixe mo s un bale ira do si s te m á tic o d e ste tipo de prensa p ois a s calas que rea l iz amo s pu xero n d e m an ife s to qu e a info rmac i ó n q ue so bre o s c omu nis ta s ofrecen o s xo rnai s de car á cter xeral é no rmal m ente irre lev ante ; a cu dimo s, exclus i vam ente, a aquelas d atas e s u c eso s nas q ue a ac t ividade do P artid o Com un ist a foi res e ñ ab l e , ta nto en pe r í odo s de cl andestin i dad e co mo de leg alidade. Dada a im p ortancia que durante a Rep ú blica tivo o P CE en P onteved ra, baleir á mo -lo x orn al El P ais. D i ario republicano , ed i ta do na ci d ade do L é re z. Pos to que dous conce ll e iro s d a capital eran militantes comunistas, Manuel Gar c í a Filgue ira e Ale j a ndro Gama C asald errey — os ag rari oc omu nis t a s — a inform aci ó n so bre eles e so bre as organi zaci ó ns na s qu e t i ñ an unha ce rta in fluenc ia é frecu ente. M esmo ch eg aremos a atopa r alg ú n e d ito ri al de dic a do ó “ Co mu ni smo pa r a a n da r por cas a ” 96 . Fom os na procur a de d at as q ue c ons ide ramo s i m po rta nte s para o P C E en La Vo z de G alicia , como fo ro n as convoca torias e l ectora is e o proceso esta t utario d e 19 36 . A i nfo rmac i ó n q ue o fr ec e no n v ai m á is al ó de noticias so bre alg ú n mitin ou al gu nh a m a nif e sta ci ó n. O mes m o o co rre c on ou tros x orn ai s c om o Faro d e Vi go , Galic i a , E l Idea l G allego e m á is El Pu eb lo Gall ego . Os Bol e t í ns Oficiais da s catro provincias foron consu ltado s para co ñ ec e-los resultad os elec to ra is. A infor maci ó n v a r í a mo it o s du nh as ci r cun scr ic i ó ns a outras e dunhas c onvocato ri a s electo rais a outras. 95 U n reper tor io da pr ens a galega an tifr anq uista, cunh a b reve des cr ici ó n de cad a cabecei ra, at ó pas e en B. M á iz, 1989. 96 El P a í s , 2 2 d e agost o de 193 3. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 84 3.4 . Fo nte s ora is Partindo da id e a da n ece si d ade e da imp ortancia dos tes t e mu ñ os or ai s, fare mo s a qu í unha va lor ac i ó n sobre a s ú a utilid a de nunh a investigaci ó n deste tipo 97 . Hai que ter en conta q ue no s en frontamo s a feitos q ue se c arac terizan por dous trazo s co m ú ns . P or unha ban da , moit o s de les so n a cont ec e men tos o co rrido s ha i x a ba st ante s a no s, co ca l os s eu s p rota go nis ta s no n pod en se r de mas i a do pr ec is o s no rec ord o. En s e gu nd o l uga r — e o qu e cons i dera m os d e ma ior importancia — e st amos a nte fe itos d e se nvol vidos, en m oit os casos, en cond ici ó ns de ilegalidade e clandestinidade, o q u e como in si s t im o s noutr os lu gares d es t e traballo, marc ou consid erab lemente o tipo de o rgan izac i ó n e d e militancia. É dif í c il, xa qu e l o go , a top ar t es te m u ñ os de per soa s cu nha visi ó n m oi am pl a do se u p art id o, po s t o q ue a pr op i a estr u ct ur a do mesm o estab a dese ñ ada , po r mo t iv os d e segu r i dade , en fo r ma de c om p arti ment o s e stan c os, pa r a evit ar que un ha c a í da afe ctase a toda a or g anizaci ó n. Como afirm an mo itos militantes, nin sab í an nin qu er í an s abe r m á is do es t ricta mente ne cesa rio p a ra face -lo se u traballo. Por ou t ro lad o, non s empre é doa do falar d e ac ontecem en t os nos q ue a implicaci ó n mi litante ti ñ a, e n mo itos caso s, conse cu e n c i a s v itais, no s en tido m á is estricto desta p alabra. Ga ñ a- la c on fia nz a do en tr ev is t a do foi , xa que lo go , un dos labores claves do e ntr evistad or . Estamos a n te un tipo de militantes p ara os que a sú a organizac i ó n t am é n f oi , ou é , vit al. Nout r os apar t ado s ref l exi on am os sobr e as ca racter í sti cas d este ti p o de af i l ia do s co mp le ta ment e co nv en ci do s do qu e est aba n a fac er. Por es ta raz ó n , moi t os de le s no n est á n d ispo st os a c on ta r nada qu e, de n de o s eu pu nto d e vis ta , p oida se r les ivo pa ra o P art ido Co mu nis t a. Tendo en conta estas i d ea s, reafirm á mo -la utilidad e da fon te oral, na que atopam os e n o c asi ó n s dat o s conc r et os, po de r í amos d ici r “ cuantitativos ” : n ú me ro de militant e s, nomes de responsables, l oca lizaci ó n de cen tros d e reu ni ó n; case s empre, 97 É xa m o i am p la a bi bl i o gra f í a so b re a his tor ia or al, d a que aqu í ta n s ó cita mo s t res obras: Pila r Gó m e z , Pa bl o G ó mez e P il ar S á nc hez (199 9), His to ria Ora l , Barcel on a, Teide; Ph ilippe J outa rd (198 6), E s as voc es q ue n os llegan del pa sado , M é xico , Fon do d e Cul tur a Econ ó mi ca ; Paul Thomps o n (1988) , La vo z d el p as ado . H i s tor ia or a l , Valen c i a , Edi ci ó ns A lf ó ns E l Mag n à nim. Hai que se re fe rir t am é n á s co ntribu ci ó ns da revis ta bar celone s a Hi stori a, Ant ropol og í a y Fuent es Oral e s . IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 85 as e n trevistas of r é cen nos aprecia ci ó ns d e ca r á ct e r m á is c ualitativ o: opi ni ó ns, va l orac i ó ns, viv en ci as, et c. É ce rt o que res ulta dif í cil facer u nha investiga ci ó n d e s t e tipo sen ter en conta o s primeiros e leme nto s , p ero e stamos conven cidos d e que os segu nd os son i gua lm e nte im po r ta ntes. O plan de trab allo inicial preten d í a realizar unha e sco lma d e te stemu ñ os orais , que in ten taba s e r represe n tativa d e é pocas , sec t o res e l ocalid ade s. Evid ente men te, is to no n foi se mp re pos i b l e, po s to que á s vec es no n fo mo s qu en de atopar protagonistas que se axustara n á s n osas esixencias. O resultado final f oi a pres encia de c omunista s do exte rior e do interior, da é poca da Gue r r a Civi l e d os tempos fr anquistas e tr a ba l la dores e inte l e ctuais. Entre as care ncias evidente s est á a falta da entr e vista a unha militan te feminina. 4. A GRAD ECEM EN TOS Qu eremos fa cer p ú b lic o, en p rime iro l ug ar, o no s o a gra dec eme nto ó dire ctor de s t a inv es ti ga ci ó n, o profe so r Ju s to G. Be ra men di . E se o face mos en pr mei ro lu ga r no n é po r un ha cue st i ó n pro t o co lari a. C orre u o risc o, hai x a an os, de titor arnos durante o s c ursos de doutorame n to, cando a í nd a non n os co ñ ec í a d e na da . Foi el que se o frece u a d iri xirno s es t a te se , po lo q ue e s pera mos q ue o res u lt ado no n d efra uda se a s ú a confianza. A o ri e ntac i ó n — e o alento — que e xiste de tr á s de s te tra ba l l o de ben mo ito ó i nte re s e qu e pu xo na n osa inve st iga c i ó n. Quix é ra mos ta m é n re ferirno s a ou tras pe rso as, all ea s ó m u nd o acad é mico universit ario, qu e tiver on a pac i e nci a de ler esta tese na s d istint a s fases d a s ú a elabora ci ó n: E nr i qu e A cu ñ a, Xan Ga beiras , Ricard o Guirriar á n e Ra mó n L ó pe z Faca l contribu í ron coas s ú as a pr e ci ac i ó ns a m ell or a -l o r esul tad o fi n al d a investig a ci ó n. Fa ce mos men ci ó n á part e d e Jos é G ó m ez Al é n, co n q ue n t é mo-la a sorte de comp artir, de nde h ai bas tante tem po, a s ú a teima por evita-lo esqueceme nto da h ist ori a do pa í s e das s ú as x en te s . Afort u na dame n te , as h ora s de disc us i ó n so bre este tema foro n moitas e as s ú as sux e rencias sempr e de moito in terese. IN TROD UCCI Ó N __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 86 Á s ve c es fi x em os ou vido s x ord os de tod as e st as op ini ó n s , o qu e e xp lic a moito s d os noso s e rr o s. A contibuci ó n do s no sos inf orm a ntes foi clav e, pe ro n on s ó para a elabora ci ó n dest as p á xi na s . O c on ta ct o con e l e s ax udou nos a co ñ ece r un mu nd o moi esp ecial. Tem é mo no s qu e en de masi a das oca s i ó n s no n fo mo s qu en de le va r ó papel o que eles nos transmitir on de p alabra. O t r aba ll o do p ers o al de a r qu ivo s nu n pa í s qu e no n sem pr e d em ostr a g r ande ap ego pol o s eu p asa do é me rito rio. M á is a í nd a o é o d e V ic to ria R amo s , dire c t ora d o Ar qu iv o Hist ó rico do P CE, p ois ó se u t e s ó n ha i q ue e ng adi - la s ú a pac ienc ia pa ra at en de -los nos os no n s e mpre sinxe los p edi m ent o s de in forma ci ó n. A co r r e cc i ó n ling üí s ti ca do ori x inal c orre u da ma n d e Is abe l Vaq uero , do Serv i c io de Norm ali zac i ó n da Un ive rsi dad e c omp os t e lana . A le ja nd ro Vi d al e P ila r Bar ci ela a xud á ronn os a c on verte r e n ma pas as info rmac i ó ns esta t í sticas que elabora mos . Agrad ec é mosll es o seu m a gn í fico tra b allo e a atenci ó n con que ac olle ro n as n osa s urx enc ias. Du nh a ou dout ra m ane ira , o utra s moi ta s pe rs oa s es t á n de tr á s destas p á xin a s, aí nd a qu e os seus n om e s no n ap are z an a qu í . Pe ro elas s á be no . Sa n ti ago de Co mp oste la , m ai o de 20 00 CA PÍTU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 87 CA PÍT U L O I D O S OV I ETI SM O Á F R O NT E PO PUL ISM O (1920-1936) E stu dia m os n este c a pítu l o o P art ido Com u nist a d e E spaña n o p e rí od o q ue v a i de n de o s eu n ac eme nto e n 1 92 0 a t a o e st oupi do da Gue rra C i vil en 19 36 , qu e en Ga li ci a su puxo a inst auración ca se inmed i a ta do réx ime do x eneral F ranco . Tráta se d unha etapa am pla p ero que crem os q ue posú e unidade n o que á organiza ción estudiad a se refi re . C o mez amo s no a no d a c rea ción do P CE, pa rti nd o da id ea d e qu e os com un ist as gale go s no n se or g a n izan e at a t re s an os d espoi s , é dic ir , ca se coincid indo c oa instau ració n da dictadura de Primo de R i v era . Nes es an os, a t a a pr ocl am ac ió n da II Rep úbl ic a, os c omuni st a s vivi rá n nun ha e ta pa d e clande stin idade na que pouco lles fav orec er án as sú as a ctitu des clara mente s ec tari as , co mp ort am en t o qu e n on vari o u c oa p roc lama ción do 14 de a bril , a pe sa r da situa ció n leg al do PCE, aín d a que lonxe da normalidade d emocrática. Haberá que e sperar aconteceme ntos alleos á realida d e política do país —o VII Co ngreso da IC —e a o utro s int ern os —a Re vo luc ió n d e O utu bro de 1934 , a cre a ci ón da F ro nte Pop ular— p ara q ue se p roduz a a v i r axe do s c o mu nis ta s e spa ño is , q ue i rá aco m pa ñada d un ha mai o r e me llo r o r ga niz a ci ón do seu pa r ti d o. O al zam en to do 18 d e xul lo d e 19 36 r o mp erá es e e ou tr os m oi t os p r oce sos. Comeza rémo-lo c apítul o fac endo un estudio da ev olu c ión pol ítica da organizac i ó n, para, a seguir, an aliza-la mi litancia, tan t o de nde o punto d e vi sta da s úa orix e soc ial , c omo os s eus d ere it o s e de bere s, a pa rtic i p ac i ó n d a mu l ler e ou tros aspec tos. Noutro a par ta do afo nda rá n a part ic i pac i ón da militan c ia p o lít ica na quelas organizac i óns soc i a is ás q ue pretend en le va-las sú as d irectrice s po lít ic as, así como n a r e l a ci ó n en t r e o P CE e a din ám i c a el ec t o r al d o s an os d a I I Rep úb li c a . Rem atar emos e ste cap ítu lo botando unha ollada á pos t ura do PC E sobre a cu estión CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 88 nacional en Galicia — te nd o e n ment e os r efe r ent es cata l á n e v asco — nu nh a d ob re vertente: o Estatuto de Autonom í a e o pr oble ma da fo rmac i ó n du nh a o r ga ni zac i ó n aut ó nom a e n Galicia, pois a í nda qu e no utra s p artes de Esp a ñ a os comuni stas cre aron pa rtid os d e na cion al ida de, n on fo i a s í nesta com un ida de . As í , ca nd o estu di é mo - l o s co mi t é s gal e gos , es tarem os fa l a nd o d a organ izac i ó n ga le ga d o Pa rt id o Com un ist a de E sp a ñ a. 1. DINÁ MICA PO L ÍTICA 1.1 . Da fund ac ión d o PC E ó I V Congr eso (192 0-19 32 ) Dende a rupt ur a dos t e rceirist as co PSOE en 1 920, atopam os comu nistas en Ga li ci a . Prob ab leme nte, a va ga de s impa t í a e curios idade c ara á Re vol uci ó n bo lxe viqu e q ue va rreu Euro pa no s an os v int e ta m é n cheg ou á nosa com u ni d ade 1 . Esa s i m pa t í a t a r d ar í a anos en s e cons o lida r o rgan icame nte pero , con toda probabilidade, tr ad uc í u se na existencia dalg ú ns n ú c le os de nd e os q ue s e pu ido irr adiar unha certa pr opa ganda, sobre a b as e de futur a s militancias. É S antiago Á lvarez o que escrib e: He de decir q ue, an tes d e que e xistiese en Valdeo rras u n Pa rti do Co mu nist a o r ga ni zado , h ab í a ya , au nq ue a ni vel u n p oc o “ folc l ó rico ” y “ po r libr e ” , pro pa gan dis tas de l c om unis mo, o mej o r dic ho, d el s oci al is mo com o sistema, como sistema so ci opol í ti c o. [ Á l va rez , 19 85 : 52] De s e xe ito , un p eque n o g rup o de pon t ev edre se s i n te nto u co nst ru í r u n pa rt ido co muni s ta re vo luci o nar i o (Bo zzo , 19 76: 23 3) 2 . Sab emos , adema is, qu e o represe n tan te de Galicia n o Co m it é Na ci on al do PSO E , Jos é L ó pez Dar r ib a, vo ta ba se mpre cos terce iri s t a s (Tu ñó n, 19 79) 3 . A ac t a de es ci si ó n d o C o ngreso socialista (1 3 de abri l de 19 21 ) es t á as inad a, entre outros , p or Jos é L ó pe z Da r r i b a en r e pr e sen t a ci ó n de Ri ba deo, E d uar do T o r r al ba Be ci p or Pon te ve dra e S ev er ino Ch ac ó n, d a F e dera ci ó n Ta baqu ei r a, p ol a Cor u ña 4 . No Con gr e so de 19 21 t am é n 1 So bre a r ecep ci ó n da n oticia e da i maxe en E s pa ñ a da Revo l u ci ó n bo l x evique, v é xa s e Av i l é s, 19 99. 2 So bre a es c i s i ó n comuni sta en Es pa ñ a v é xas e E lor za , 1999; Vi d. ta m é n: Ar ranz, 1997. 3 Jos é L ó pez de la Riba tam é n apar ec e n a d ocumen taci ó n como J os é Darri ba. 4 A ac t a do 13 d e a b r il e st á repr oduc i d a e n Bul lejos , 1972: 21-23. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 89 estiv eron pres entes J os é Araujo e E milio Mart í n ez pola A grupa ci ó n de C a mare iros de Vigo 5 . Co mo é be n s a bi do , os terc eiri s tas ag rup á ro n s e en d ú as forma ci ó ns p ol ítica s distint as: o Partid o C omunista Espa ñ ol e o P art id o C omu nis ta Ob rero Espa ñ ol . Fro ito da fu si ó n d est es d ou s pa rti d os nu n c on gres o cel e brad o e n nove mb ro de 1 92 1, na ce u o Pa rt i do C omun is t a d e Es pa ñ a. Nes es pri me i ro s mom en tos , s egu ndo o testemu ñ o do que foi s ecreta rio x eral, J os é Bullejos, San tiag o e V i go fig uraban entre as princ ipais a grupac i ó ns d o Pa r tid o, xu nt o á s de Bisc aia, Astu rias, Lev a nte, M adri d , S an S eba st i á n, Eib ar, Sev illa , Torren donj ime no, Ser ó n, To led o e Santander ( Bullejos, 1972: 2 7). A comp arac i ó n das cifr a s da m ilitancia comunista espa ñ ola c o s dato s ex i st ent e s pa ra o utro s pa rti do s c o mu nis ta s euro pe os ridi cu liz a o ap oio que ti ñ a o PCE. As í , as 10 0.000 persoas que militaban no Par tido Com unista Franc é s en 19 21 po uc o te ñ en qu e ve r c os c ent o s de a filia dos do c omun i s mo e s pa ñ ol 6 . E ra un in di cio d a de bi l ida de d o PCE . Pe r o, ta m é n é ve rda de, e ra resu l ta do dunh a e s truc t u ra so cioecon ó mica d is ti n ta e da p revia ex i s t enc ia dunh a tradici ó n socialista dif e ren te. Estas cifr as tan humild es s é rve nnos pa ra e nmarca-la activid ade d o P CE n a s ú a verdadeira magnitude. Co mo verem os, a m il itancia c omuni s t a galega est á ó ni v e l do utra s z ona s do Es ta d o, ag á s aqueles territo r ios nos q ue est á n os ver da d eiro s ap oio s do c om un ism o es pa ñ ol . O I Co ng r eso d o P CE cele b r ou s e e n ma rz o de 19 22 n a cid a de de M adr i d . A s teses a pr obada s ti ñ a n un car á cter moi xe ral (t e se s indical, pol í tica xeral, t e se elec toral, Xuven tudes C omun ist as, tes e femi nina e te se ag raria), sen facer dis tinci ó n ningu nha e ntre as d istintas p arte s d o Estad o. Nin se q u era a tese ag raria re coll í a, como má is adiante se far á , as difere nc i a s e ntre o s camp esi ñ a d os de Galicia e Andalucí a, po r ex em pl o, l im i t á ndo se a rec oller decla r aci ó ns p rog ram á ticas. Sa be mo s q ue asi s ti u un ha del e gac i ó n de Galicia ó d ito C ong res o , pro b ab leme nte 5 So bre os p ar t ici pan t es no Cong res o da ru ptur a, ver Tu ñó n , 1 979: 1 13. Para m á is d ato s s o br e alg ú ns deste s mili ta ntes, v é xas e o apa rtado d edicado ó s dir ixentes . 6 A pes ar do s 100.000 m ilita ntes, Pane bianco di que o P CF era unha peque na secta no s anos 20 (P an ebianco , 1995: 1 59). “ E l P CF deber á es pe rar l a é poca del Fr en te Po pular (par a) d ar un s alt o de cali dad conv irti é ndo se def ini tiv amente en un par ti do d e masas con t res ci entos mil afi liados ” (P an ebianco , 1995: 15 8). Os datos do PC F fal an, efect i v amente, d un de cl ive na af i li aci ó n d ende 19 21, dat a no que s e con tab i li zaba n 100 . 0 00 mil itan t es , ata o s 40.000 de 19 34, ano no q ue a tende ncia se inve rte por q ue en 1935 , hab í a 87 .000 e en 1936 , 280.0 00. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 96 Os fei to s, c ontin ua ba Arro yo, e mpe za ra n de spu é s de nues tro C ongreso , y prec isame nte, des de q ue el ca marada Gea fu e a l l í la p rimera v e z, es d e sde cuan do h a empe zad o es ta an o rmalidad , has ta e l ex tremo, d e que ha sta h ac e tres d í as, n osot r os no hem os t enid o n ing un a no ti ci a de aq uel la r e g i ó n, de s de ha ce tr es me s es , N oso tros los he mo s ma ndad o, tod a l a lite ratura q ue hem os hec ho, le s he m os ma n dad o folle tos, un a serie d e ca rt a s y circu lares y toda s estas q uedab an s i n contes ta r, a pes ar de re cibirlas, c omo lo dem ues tran en e sta carta, rec i entem ente r eci bi d a, e n la c ual no s di ce n hab er r ecib i do t od o, pe r o n o cont esta n a na da 30 . A orixe do co nf licto pod í a ser un enfronta mento e ntre G ea e a mi l itancia galega, pois a q uel fixera “ ci er t a s de cl ar a c i on es e n c on t r a d e l os c am a r ad as de l ant i gu o CE , man if e staci o nes qu e n o fue r on del agr a do de a q uel lo s cam ara da s ” 31 . D ur a n t e a s ú a viaxe ga lega , Ge a pr o cedera a un ha reorgan izaci ó n do C o mit é R ex ion al po rque los q u e lo c o mpon í an eran viejos y e staba n cansad os . Es po sible q u e aqu el los est uve r an c ansad os, p ero l os j ó ve nes de si gn ado s p or Ge a , no l o est á n me no s. A qu el los a l m eno s c o ntes t a ba n a n ues t ra s ca r ta s y é st o s a ú n ni eso . 32 A situaci ó n a gr avo use p olo f eit o d e q ue Jo s é Si lv a, in vit ado da qu e la a integrarse no trab allo da direcci ó n e n M ad rid, non o fi xe ra p reci sa men t e po lo s e u enfron tame nto con Gea 33 . P o uc o tem po de spo i s a top arem os a Sil v a co mo me mb ro do Exec utiv o. E n canto á reo rga niz a ci ó n do R e xio nal, po uc o m á i s po de m os di ci r . Co mo o Co mit é Exe cuti v o, o C R de G alicia ta mp ou co n on s e a top aba na s mellores co ndici ó ns pa ra ll e face r fron te ó aconte cemen t o que revolu cionar í a a vida po l í tica espa ñ ola : a pr oc la ma ci ó n d a Rep ú blica. Os com unista s eran consc i entes d e qu e, a ta o mo men to, no n se l e va ran á pr á c t ic a as d irectrices da IC pa ra trans fo rm a- lo PC E nu n par tid o de ma sa s. H ab í a m oi po uc a s c é lu la s de emp resa e pouc os 30 Ibid em . 31 Ibid em . 32 Ibid em . 33 Ibid em . S obre es te mes mo prob l ema ins is te Al Co mit é Regiona l de G alici a. 6 de en er o de 193 0 . AH PCE. Microf ilme IV , 52. S egu ndo Vi cente A rro yo, J os é S ilva , x a fo ra i n vi t ado a f orma r part e do Co mit é Cen tral no Pleno de Basur to de f ebreir o de 192 7 (Vi cente Ar ro yo, Algunos datos sob re e l t e rc er Co ngre so de l PCE [M anos cri to s en data] , A H PCE. Manu s c ritos , tes es e memor ias ) . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 97 afiliados, o traballo estaba descoordenado, etc. Po r outr a banda, a s ú a p os tura ante a Rep ú b li ca e r a cl ar a : Hay cam arad as q ue creen que los rep ublican os va n a h a cer la “ re vo luci ó n” y que de s pu é s de s u vic t o ri a n os o tros po drem os de s en vo lve rn os mejo r [. ..] ¿ Qu é sig n ifica la R e p ú blic a p ara los ob rero s? La Rep ú blica s i gnifica la c o ntinua ci ó n de l r é gimen capitalista bajo un nuevo asp ec t o 34 . Con es tas p remisas como pun to de partida é f á cil comprende-lo catastr ó fic o r eci bi m ent o qu e l le d e u o PCE ó no vo r é xim e f or za do po la vo nt ad e p op ul ar . Se en M ad rid o Partido acolleu a pr oclam aci ó n da R ep ú b l ica da nd o berro s con t ra o sis tem a repub licano e a fav or dos sov iets 35 , n on f oi meno s en O ure nse , c ida de n a qu e, s egu ndo c o nta Luis Sot o, os c omun is t a s p roc lama r í an a R ep ú blica Galega Sovi é tica n o ano 1932 (Navaza , 1 977: 24). 1.2. Do IV Co n g reso á Gue r ra Civ il (1 93 2-19 36 ) A cheg ada da Re p ú b li ca no n v a r iou a po l í ti ca seg u ida polos comunistas que, p or pri mei r a ve z, va n te r qu e af r o nta r un ha situ ac i ó n d e le g ali da de e de comp etencia e lectoral. A s ú a actividade pol í tica en m o i ta s o c asi ó ns m á is p are ce marcad a p or ele mentos alleos á re alidade e s pa ñ o l a ou ga l e ga qu e po l a p rop ia vi d a po l í t ic a do pa í s. 19 32 foi un an o impo rt an te para o P a rt ido , tan t o en G al ic ia co mo e n Es pa ñ a. So n do us os aco nt ec em ent o s q ue e x pl ic an e s a im po r tan ci a: p or un ha ba nd a, as fo lga s d ese an o e , en se g un do l ug ar, o pro ces o co ng res u al qu e viv i u o PC E. No que s e refire a G al icia, c ó m pre dest aca-la i nten sa conflictividade de 19 32 . Xa o a no a nte rio r re ma ta ra en Es pa ñ a c os sang ue nt os su cesos d e Casti lbla nco (2 0 de de cem bro de 1 931), s e guid os , d e i nm ed ia to, po los de Arn ed o (5 de x an ei ro de 19 32 ) e p ola s ub le va ci ó n d o Al to L lob r eg at . E n r espost a, o go be r no op t ou po r deportar a Bata a 104 mi litan tes da CNT implicados n o s acontec ementos d e Catalu ñ a . Esta actitude pr o v oco u pro tes t a s en E s p a ñ a e ta m é n t i vo r ep erc u s i ó ns en Ga li ci a, on de h ou bo va r ia s co nv oca tor i as d e fol g a xe r al ( na Cor u ñ a , Fe rrol e V i go), 34 C. E . de l P ar t id o C o m u ni st a d e E s pa ñ a, Ta reas inme diatas d el Par tido , 1 6 de dici embre de 1930. AH PCE . Mi c r o fi lme IV , 51. 35 U nha desc rici ó n des tes feito s p ode l ers e e n Bul lej os, 19 72. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 98 con impor ta nte particip a ci ó n d e me m br os do P CE e da CNT . P are ce ser que ti ver on ce rto é xito na prim eira das lo c alid ades citad as 36 . Pero fo ron tr es os principais f ocos de loita nos q u e o Partid o C omunista es t iv o i m pli ca d o na Ga li ci a d e st e an o d e 1 93 2, e que s e t rad uci ro n n un p equ en o incremento de m ilitantes, como ve remos m á is adiante . E n prim eiro lugar, nestas da t as pro du ciu se un imp orta n te co nfli ct o p es q ue iro de V i go , qu e tivo co mo ca t a li z ad or a situ aci ó n d a f á b ri c a de co nservas A lfage me, na que a o rganizac i ó n d e traballadores estaba contro la da p olo Sin d icato Aut ó nom o, de mai o r í a co munista (B arre iro, 19 90 : 248 ) 37 . A folga d a C onstru cci ó n Na val de F er r o l de 193 2 é outro elemento para ter en c o n ta 38 . A í nd a que x a o mi nist ro de Mar i ñ a , Cas a res Quiro ga, an unciara a posibilid a d e de r e strin xi- lo tr ab allo na e m pr e sa fer rolan a, a s ú a s a í da do mi nis teri o em peo rou a í nd a m á is a situac i ó n. A respo s t a dos traballador e s ó s despe d imento s, en ma io de 1932 , fo i a fo lga. As tro pas foron ac uarte lada s e refo rza das con ga rdas d e asa lto d e Madrid. O conc ello ch e gou a prese n ta-la s ú a dim i s i ó n e os f olg ui s t as r eci bi ro n m ost ra s de s o li d ari ed ade de nd e A Co ru ñ a . A C NT co nv oc ou , s en apo io socialista, folga xeral en Galicia d u rante tres d í as , pero pa ra a p ren s a comuni sta fo i o seu pa r tid o o ú ni c o qu e ma nt i vo o e sp í ri to re vo lu ci o na rio an te a tr a iz ó n, un ha ve z má is , dos xefes das centrais 39 . O peri ó di co Un id ad S ind i c al apelab a, d e novo, a constituci ó n da f r o nte ú nic a na b ase, n as f á bricas: Deb í a habe r co men z ado po r la for m aci ó n por los huelguistas d e la con s tr uct o r a de un Com it é de hu el ga ele g i do demo c r á tic ame nte po r tod os 36 Far o de Vigo , 1 2 d e fe breiro e 26 de mar zo 1 932. Vi d. , ta m é n, T u ñó n, 197 3: 268. 37 Atop a mo s re fere nc ia s ó co nflic to de Vigo e n Fren te Rojo (18, 22 de ou t u br o de 193 2 e 9 , 15 d e no vembro de 1932) , Unidad Sindical (“ La hue l g a de pes cad ores de V igo . L a Feder aci ó n de Po ntevedr a propon e el fr ente ú n ico para g ener alizar la huelga ” , 36 , 21 de outubro d e 193 2) e Frente Ú ni co (3, 9 de marzo de 1 933; “ La m agn í fi ca lu cha de las cons erv er a s d e Vigo ” , 6, 16 de xu ñ o de 193 3 e “ La huelga de las cons erv e r as d e V igo ” , 15 de xu llo de 19 33). 38 U nha narr aci ó n dos su ces os da f olga da C ons tr uctor a de Ferr ol en Llor ca (1986 ). 39 A info rma c i ó n sobr e e s t e confl icto aparec e nos s eguintes n ú meros de Frente Rojo . Ó r g ano Cent ral del PCE ( SEI C) : “ Se d eclar a la hu el g a general en G alic ia por s o lidari dad c on los obrer os de El F erro l ” , 1, 11 de xu ñ o de 19 32; “ D esde E l Fe rro l. C ó mo los dir igent es de la CNT y la UGT hici eron f r acasa r la h uelga gen eral ” , 2, 17 d e xu ñ o d e 193 2 e “ D es de El Fer r ol. Lo q ue fu e la hu elga gener al qu e durante ve intioch o d í as mantuvo el p ro letari ado fe r rol an o ” , 3, 24 de xu ñ o de 19 32. Un idad Sindi cal. Sem i n ar io de U nif i c aci ó n y A cci ó n S in di c al R evo lucio nari a , peri ó dico de c onfecci ó n comunis ta, aport a os seg uint es artigo s : “ U n g ran act o de F rente U nico en F erro l. Cin co mil tra bajador es de los A rse nales hacen un f rente ú nico para lu char cont ra l os d espi dos y l as rebaj as de jo rnal ” , 23, 1 2 de maio d e 1932 ; 27 , 9 de xu ñ o de 1 932 e “ L a h uelga ge ner al de El Fe r r ol. La magn í f ica batal la de l prolet ari ado fer rol ano ” , 28, 16 de xu ñ o d e 1932. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 99 los h uelguistas [. . .] . Este f re nte ú nic o de los ob rero s d e l a C ons truc tora de b í a habers e ampliado inmedia tamente en las d em á s industri a s y en la s de m á s lo calid ad e s [ . ..] 40 . Pa r a os c o mu nist as, o p ap el xo gado p ol o g ob ern o e spa ñ o l queda ra ó de s cu be rt o p orq ue s e neg ara a q ue nos e s ta lei ros do Fe rrol s e f ix era n 5 0 b arc os me rcantes e ncarg ad os pola URS S 41 . A pesar desta s an á lises, pare ce que o PC E ga ñ ou en influe nc i a na C ida de De pa rta men t al (Llo rca , 198 6). O t erce iro gra n co nfli cto de 19 32 e st i vo c entra do n a co nstr uc ci ó n do ferro ca rri l Zam o ra-A Co ru ñ a. Ma rcos V alc á rc el s ina l a un in cre me nto da in flue n cia comu nista e n O urense f r oito d este p roces o (Va l c á rce , 19 92 : 48 7) a í n da qu e, po lo que sa b emos, n on se de beu trad ucir n un in cremen t o consid erable d e militancia 42 . A literatura comunis t a foi c onsiderablemen t e cr í t i ca c o a ac t u ac i ó n do seu pr o pio Partido po r ter e squec i das as re ivindicac i ó ns esp ec í fica s p ara o s c ampes i ñ os e as refe ridas á cues ti ó n n acional. A í n da que estas cr í ticas puid esen ser c ertas, h ai que ter en c onta qu e foron formulad as d espois da ca í da de Bullejo s e, con toda se g u r i d a de , e s ax er a b an p a r a f a ce r m á is facilmen t e explica ble a s ú a e xpulsi ó n. O docu mento en cu esti ó n di c í a: Y ocu rri ó qu e, mi ent ra s e l pa rt i d o co muni st a, di rec t o r d el m ov imi en to , formula ba reivindicac io n es ex clus ivamen t e corporativas y ú nica m en te p ara los ob rero s, los gr upos peq ue ñ o- b urgu eses y bu rgu eses f omu la ron , naturalmente en e l terreno de la lega l idad reformi s t a, la reiv indica ci ó n d e l a sup re s i ó n d e los fo ros, l a an ula ci ó n de los impuestos para lo s campes i nos , la autonom í a nacio na l , etc. el re sultado fue que no sa l i ó g an and o nu es tr o pa rt ido , s i no es to s g rup os p ol í ticos pe q ue ñ o-bu rgue se s. No s otro s n o su pimos en laza r las reiv indi c acio nes econ ó mic a s in medi atas d e los ob r ero s con la s d e los campesinos y li gar la lucha de ma s as qu e s e desarroll a ba en torno a estas cons ignas co n el movimiento a ú n m á s a mplio de la lu cha nacion al de emancip aci ó n d e l pue b lo g allego 43 . 40 “ La huelg a gen eral en Gal icia. El f ren t e ú nico d e lo s j efes ha es tr ang ulado el mo vimien t o ” , Uni dad Sind ical , 28 , 1 6 de xu ñ o de 19 32. 41 “ La hue lga de E l Fer rol . En ella s e p one a l des cubier to el papel del gob i ern o es pa ñ ol en l a p re p ar ac i ó n de la gu err a antis ov i é ti ca ” , Uni dad Sind ical , 2 6, 2 de xu ñ o de 19 32. 42 So bre os pr ob lemas na co ns t ru cci ó n do ferro carril Zamor a-O urens e, po den ser co nsult ados os segu i n t es a r tigos : “ A nt e un a amenza de paro ” , M und o Ob re ro , 8, 23 de novemb ro e 193 1; “ Se amen aza con la huelga gener al cas o de no r eanud ars e las obras del f err ocar ri l Zamora- O rens e- Coru ña ”, Mund o Ob r e ro , 2 3, 10 d e d ecembr o de 19 31. 43 Lo s probl emas de la revo l u ci ó n esp a ñ ola 3 . El Par tido com unis ta y l a r evol uci ó n e sp añ ol a , Bar cel ona, Ede ya, s /a, p á x. 1 8. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 10 0 Po r ou tr a b a nd a, n o a n o 19 32 ti v o lu ga r o p r oc e so con gr e sua l do PCE e a po st eri o r pu rga da direc ci ó n xu r di da no IV Co ng reso . Meses an tes cel ebr á ras e e n Vigo a C onfere ncia Re xio n al do PCE 44 . Ó IV Co ngr eso do PCE (S evilla, m ar z o de 1932) asistiron 220 del e g a dos en r e pr e sen t a ci ó n d e 10 .55 6 ad ulto s, 4. 05 0 mo zo s e 16 p ion eiros . A ex igu a F ede raci ó n ga l ega rep res en t aba a 18 6 a fi lia do s , d os q ue ac u diro n á ci dade b é tica Jes ú s Garro t e de Vigo , Ju an Pri eto do ra io de Mu ga rdo s e, pro ba blem ente , Be nig no Á lva rez de Ou rens e. Cr e mos q ue u n cua rto del e gad o foi J os é Silva Mart í nez . No n ho ubo r e pr e sen t a ci ó n da X uve ntu d e por G al ici a 45 . No mo me nt o d o Co ng r eso, er a Andalucí a a fed e raci ó n q ue ti ñ a a F e dera ci ó n m á is nu mero sa c on 5. 32 6 c arn é s do Pa r tid o e 1 . 9 00 da X uv e ntu de , se gu ida d a Va sco- N ava r r a (1 . 0 35 do Pa r ti d o e 1. 3 00 d a Xu ve nt ud e) . Ma dr id c on ta ba c un t o tal de 1 . 15 3 afi l iad os 46 . O Comit é Centr a l e sta ble c eu un am p lo p r og r ama de tr a bal lo qu e abr a n gu í a varios infor mes: a situ ac i ó n po l í tica de Es pa ñ a e a s t a r e f as i n m ed i a t as, u n ha t e s e de or gan iza c i ó n, o prob lema da s loi ta s e co n ó mica s, a pol í tica si ndi c al, a re voluci ó n agraria, as x uven tudes e a e l e cci ó n d a nova dire c ci ó n. O Bur ó Pol í tic o q ue r e sul t ou elixido f oi o seguinte: Bu llejos r e ap a rec í a co mo se cr e t a r i o xe r al ; do ó rg ano d ir i xent e tam é n forma b a n pa rte Manue l H urtad o (s ec retari o de organ izac i ó n), M anuel Ada me (sindical), Jos é Sil va (a xit -pr op) e Dol ores Ib arru ri (sec reta ria fem ini na ). No list a do de membro s do Com it é C ent ra l, formad o p or tri n ta pe rsoa s, atopamos d ous militantes da Federaci ó n de Galicia: Benigno Á lvarez d e Ouren se e Jes ú s G ar rot e de Vigo (C o m í n , 196 5: 50 7-50 8) . O IV Con gres o é , á s v ece s, pres enta do como o da g ran viraxe co mu n ista. Pero ese ca mbio a í nda ta r da r í a un s pou cos me ses en ch ega r. E n m aio de 19 31 , Bu lle jos de spr az ou se a Moscov a, on de a s ú a ex ecu tiva foi duram ente acu sad a d e secta r ism o p or Ma nu ilsky , d e f a cer p rop ost as t á c ticas que daban as cos tas á 44 O dato da con fe renci a rexion al proce de d e M ontal b á n, 1 99 5: 250. Non f o mos qu en, sen emba rgo, de atop ar n ingunh a refer en cia a ese acto na doc umentaci ó n do mo m e nto. 45 Rel aci ó n de los delega dos que asi t ier o n a l C o ngr eso nacio nal, n ú mero de afili ados que r epres e ntaban y su compo s ic i ó n so c ia l , AHPCE. Microfilm e V, 74. O d ato d a asiste n c ia de Garro te ó I V Congr eso en Gal i c ia. 10 de jun io de 1934 , A HPCE. Mic rofilme IX , 12 3 . A pa rticip ac i ó n de P rieto no Con gr eso en Informe sob re la si tu a c i ó n del Parti do en Ga licia . Madr id, 2 1 d e j u ni o de 19 3 5 . AH PC E. Microf ilme XI , 142. S obre a pr es encia de B enigno Á l varez, (Com í n, 19 65: 507-50 8). Os tr aballos do C ong r e so poden s er s eguidos n o xor nal s evillano El Li b eral , do mes de marzo de 193 2. 46 Rel aci ó n de los delega dos que asi t ier o n a l C o ngr eso nacio nal, n ú mero de afili ados que r epres entab an y su com pos ici ó n s ocial , AHPCE . M ic rof il m e V, 7 4. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 10 1 r e al i da d e e sp a ñ o la. Para lelamente, a Inte rn ac ional plas mo u as s ú as c r í ticas nunha ser i e de c arta s. A p ri m ei r a de la s f oi a d at ad a o 2 1 de m ai o d e 19 31 . D enu nc ia ba q ue a di recc i ó n do P C E op u ñ a me canicam ente re p ú b li ca bu rg ue sa e r ep ú blica o br e ira e ca mpes i ñ a , s ub es t iman do o s res t os do r é xi me f e ud al qu e d aba n á rev o lu ci ó n o s eu ca rá cter democ r á tic o-bu rgu é s, qu e d esatend í a o p rob l ema da s na ci on ali da des ; q ue cualificab a d e contra rrev olu c ionarias a s futuras c ortes c ons tit u í ntes , e tc. En rea l id ade, a IC des carg aba s obre o Execu tivo es p a ñ ol mo ita s d as s ú as p r o p i a s culpas , pois, Ma dr id se guira ata en t ó n a s direc tric es ma rcad as de nd e Mos c ova. Bo a p ar t e d e sa s c r í ticas repe t í rons e nun di sc urso de M an uils k i de n ov emb ro d e 1931 e t am é n n a “ Ca rta aberta ó s mem bro s d o P CE ” , reci bida xu st o a ntes do com e nzo d o I V Co ng r eso d o P CE. E sta m isi va, a sin ad a pol o Exe c utiv o da Co min t er n pa r a os pa í se s da Euro pa Oc c ide n tal , rec oll í a unha g ran can tidade d e ataque s persona l iz ad o s, es peci a lmente c ont ra B u llejos, Trill a e Ad a me ( Bu llejos, 19 72 : 164 ). Co mo xa d i xem os, as r e pri m end as á po l í t i ca do P arti d o diri x ido por Bullejos remataron coa ex pulsi ó n do s eu g rup o 47 . As cr í ticas tam é n ch eg a r o n á li ñ a mantida pola organ izac i ó n en Galicia, po r exemp lo na s evera lectu r a da folg a que ti v o lug ar na c ida d e de O u r ens e en 19 32 , á qu e xa fix emo s refe renc ia 48 . Disciplinadamente, t ó da las a gru pac i ó ns do PCE f or o n fa cend o p ú blico, a mo do de l ad a íñ a, no t a s de repu ls a do “ g rup o t rai do r ” ó te mpo que se as um í a a no v a li ñ a ma rcada po l a IC. Os ra ios e comi t é s da F ede r aci ó n G al e ga pu blic a ron a s mes mas autocr í ticas. De las d á fe Mu ndo Ob rero . Cop i á mo -la d o C om it é Re xi on al, qu e rep roduc í a os me smos argume ntos acu s ator io s ema nados d o Bur ó Pol í ti co: Co mit é Regiona l de Galicia. El C omi t é R eg ion al de G a lic i a de l a F ede raci ó n Co m uni sta de Galicia ac ep ta , por cons i dera rla ju s ta, la e xpulsi ó n d el Pa rti d o d el g rup o sec tario Adam e, Tr illa, Bullejos y Ve g a. Condena s u pr oce der al no so meters e a la cr í ti ca de l Pa r ti d o, p r et endi endo en ga ñ a r, una v ez m á s, a la I C y a l a ba se de l P CE. 47 Tó dolos do cumentos de ste p r o ces o, in cl u í das a s r eso l uc i ó ns da ex pulsi ó n, foro n pub licad as n un fol leto bai xo o s ignif icat i v o t í tulo de La luc ha por la bo l chevi z aci ó n de l Par tid o. Có m o el grup o s ectar io ha pr opa gad o s u luch a contre la I.C . y el P.C. de Espa ña , AHPCE. Mi cr ofi l m e, V, 8 0. 48 Lo s probl emas de la revo l u ci ó n esp a ñ ola 3 . El Par tido com unis ta y l a r evol uci ó n e sp añ ol a , Bar cel ona, Ede ya, s /a, p á x. 1 8. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 10 2 Constata la labor p er so nalista d el grupo, al no i nteres ar se p o r la elevac i ó n d oc trinal de l o s mi em bros de l Part i do, ocu lt and o l a c arta de la IC , de may o de 19 31 , y el d i s curs o-cr í tica del ca marada M anuilski, en donde se se ñ al ab an ya los g rand es e rrore s de l gru po diri ge nt e, qu e re du nd aron en un gran re tras o ante los pro blemas d e la r evoluci ó n e sp a ñ o la en march a 49 . A R esoluci ó n d o R e x i on al t e nt a b a ap li c ar ese s a r gu m en to s á re alidade ga lega polo qu e c o nst at a ba ig ua lm en te , qu e e l g rup o q ue di ri gi ó al Par tido, no tuvo la visi ó n c lara del trabajo p r á c tic o a re ali za r en las dife rent e s reg ione s, y p or lo qu e a é sta se refi e re, ni u n a co nsi g na , ni u n c on s ej o, n i un a a yu da se l e ha pre st ado , y cuan do algu na vez, a re querimient os nues t ros s e les ex ig í a, s ó lo pr ome sas se no s da ba n 50 . O gr u po se ctar io , c on ti n uaba o do cum en to, no n se i m pl i cou suf ic ie nte m ent e no p rob lema d o ferroc arri l Ou ren s e-Zam o ra, non e nv iou o ca m arad a prome ti d o pa ra a prove ita-l o triu nfo o b t ido . Tamp ouco se l le pre st ou a nec esa ria ate nc i ó n á loita campes i ñ a, o qu e supu xo q ue a os m i li tan te s da F ed era ci ó n Galeg a quedab an ab ando nad os a nu es t ra s p rop i as y peq ue ñ as fuerzas (4 0 0 afiliados en la reg i ó n), imposibilitad os de llev a rlas a la pr á ctica co n la a mpl itud que e stos problemas e x ig en, dada s u gr an importan cia, pues Ga licia , a n te todo, es u na reg i ó n c amp esi n a en e l in terior, y ma rine ra -ca mpe si na e n el l ito ral 51 . ¿ Tiv o alg ú n e fecto a ca í da d o g rup o de Bu ll ej os so bre a di r ecci ó n c o mu nis ta ga lega ? O ú n ico d at o qu e pui dem os ato pa r f oi o de San t ia go d e Co mp ost el a, localidade na que o seu se cretar io xeral foi substitu í d o nu n p le no cel eb ra d o en 19 33 po rq ue “ le vab a un ha p ol í tica q ue non era a po l í tica que marc ab a a S e cci ó n Espa ñ ol a da Intern ac i o nal Comun ist a, porq ue Parrado s e ace rcaba m á is a un ha so cialdemocracia ” 52 . R es ú l t anos di f í cil, n on obs tante, es t a blec er unha re laci ó n dire cta entre á mbol o s do us su ces o s. 49 Mu nd o Ob re ro , 1 (4 7) , 30 d e n ovemb ro d e 1932. Nos meses se guint es , s u po ñ emo s q ue, s egund o for an ch egan do as co ns ignas de nde o Comit é R exiona l ó s comi t é s p r ovinciai s e ó s raios, foro n apa recendo novas n otas de rep ul s a: rai o d e Our ens e, Mu ndo Ob re ro , 9 (55) , 9 de d ecembro de 19 32; r aio da Coru ñ a, Mund o Obr ero , 25 (7 1), 2 8 de d ecembro de 1932; rai o da A P obra d o Cara m i ñ al , Mu ndo Obre ro , 4 4 ( 9 0), 19 de x a neir o de 1933 . 50 Mu nd o Ob re ro , 1 (47 ), 30 de no vembro de 193 2. 51 Ibid em . 52 Memo ri as de An t o nio Si lv a S á nch ez “ Chuvi eir as ” . Ent revis t a r eali zada po r F ranci sco Sebio, X an G abeiras e I sau r a V arela, en tre ou t u br o de 199 1 e marzo d e 1 994. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 10 3 So br e a ba se de to do s e ste s suce sos t ivo l ug ar un ha ma io r im p lan ta c i ó n territo rial as í como o avance afiliativo da or g anizaci ó n comunist a. Re spe cto ó pr im eiro d ato, e s e gu nd o a doc ume nta c i ó n do PC E, de pr i nc ipi os d e 1 93 3 á me tad e do mes m o an o medro u o n ú me ro de c é lu la s e ra i os ata un to tal de cato rce, i n cr e m en t o n o q u e “ contrib uye en gran parte el s ecre t a riado campes in o ” 53 . O avan ce a fi liativo foi ta m é n salient ab le , tanto e n Espa ñ a como en Galicia 54 . R ec ordem os que e n marz o de 19 32 , era n 18 6 os mi lit an te s da Fe de rac i ó n Gal e ga 55 . O Partid o ti ñ a 2 41 me mb ros en xa ne iro de 19 33 56 ; po ucos me se s de s p ois contab ili z á bans e 6 1 7 militantes 57 . Á met a de do me s d e x u ñ o de 193 3, A drian o Rom ero inform ab a ó Secre tariad o do PCE que a o rganiza ci ó n co mu nis ta en Galicia ti ñ a xa 729 coti z an t e s, cifra q ue c o in cide ba sicam en t e cos datos d a d i fus i ó n do ó rg ano c e ntr a l do Pa r ti do Com un ist a, en mar z o de 19 33 58 . Vexa mos e stes d atos g lob a is de sgax ad os n o ca dro : 53 Gal icia. 10 de junio de 19 33 , AHPCE . M ic rof il m e V, 8 8. 54 Se gund o o xornal pontev edr é s El Pa ís , c i tand o f o ntes d o Mini s t eri o de G obern aci ó n, o s afil iados comu nis tas pa s aran en po uco tempo de 2 1. 5 00 pers oa s a 4 2. 5 00 a f i n ais d e 1933 ( “ E l a umento de los votos comunist as ” , El P ais. Dia rio repu bli c ano , 8 de d ecembro de 19 33). 55 Po ucos meses d espoi s , en no vembro, o Comi t é Rexi onal dec larab a ter xa 40 0 militantes . E s a ci fra par é cenos exce siva , sobr e todo po l a fo n t e na qu e apar ece. 56 Gal icia. 10 de junio de 19 33 , AHPCE . M ic rof il m e V, 8 8. 57 Gali cia. Situ aci ó n del P ar ti do desd e el p unto de vist a de or ga niz aci ón . AHPCE. Mi cr ofi lm e V, 88 . 58 Vi d. o mapa elaborad o por C ruz r eprod ucido nou t ro luga r des te trabal lo ( C r uz , 198 4: 286) . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 10 4 RA IO S E MI LI TA NT ES C OM UN IS TA S EN G AL IC IA PO R LO CA LI DA DE S (1 93 3 -19 36 ) Xan ei ro 1 93 3 Ma io -x uñ o 19 3 3 A Co ru ña A Co ru ñ a: 4 0 Ce de ir a: s en d at os Fe rr ol : 20 Pa lm ei ra : 10 Sa nt ia go : 18 A Co ru ñ a: 6 0 Ce de ir a: 2 5 Fe rr ol : 30 Pa lm ei ra : 20 Sa nt ia go : 23 Mi ñ o: 5 0 Co rm e: 4 0 Ca lo : 35 Pa dr ó n: 5 Ca ba na s: 1 5 Lu go Lu go : 10 * Vi ve ir o: 3 Ou re ns e Ou re ns e: s en d at os Ou re ns e: 8 5 A Po br a de T ri ve s: 1 2 Am oe ir o: 1 5 C as tr o Ca ld el as : 10 Mu íñ os : 10 Fo nt ei : 12 O Ba rc o de Va ld eo rr as ** P onteve dra Po ntev edra : 45 Ce sa nt es : 10 La l í n: 20 Vi la ga rc í a: 1 0 Vi go : 50 -68 Po nt ev ed ra : 55 Ce sa nt es : 18 La l í n: 105 Vi la ga rc í a: 1 2 Vi go : 12 1 -18 0* ** Si ll ed a: 7 Ar ca de : 6 Ve nt os a: 1 8 GA LI CI A 24 1 80 2 Fon t e: G al icia. 10 de juno de 1933 . A HPCE . Microfilme V, 88 e Gal i c i a , AHP CE . Micr o f ilm e V , 88 . C adro de elaboraci ó n prop i a. * O raio de Lugo non ap ar ece citado en G al icia. 10 de junio de 1 933 , A H PCE . Microf ilme V , 88 pero si en Ga l i c i a , A HP CE . Mi crofilm e V , 88. **S egundo Santiago Á lvarez, d ende 1931 xa exist í a un c é lul a en V al deo r ras composta por E l ad i o Ro dr í gue z, Isi dro L ó p ez, Paco G uit i á n (Ferr eiro), A l fonso San t alla, Isaac B arj acob a, Paco G ó mez, Pepe C ao e el mesmo ( Á lvar ez, 1980: 47). ***O s dat os sobre Vigo var í an nos dous documentos e m pregad os para a elaboraci ó n da t á boa. A mes ma f o nte indicaba q ue se esta b an a rea li z ar traballos d e orga nizaci ó n n as segu int es l ocal ida des 59 : A Coru ñ a : B o iro, Dev eso s, Be tanz os, S an S ad urni ñ o-Ferro l , Veig a. Lu g o : Gorliz, Me i ra, Parb ó n, M i ñ otos , Ou t eir o, An tas de Ul la , Ru bi á n, Sa n Clo dio . Ourens e: Arboiro, Casc arb a llo, Forbeo , A G ranxa, M an za neda, M on t e de rramo , Pa rb ó n, Pa zos de S an Cl o dio , P i ñ or, Ve r í n. Pont evedra: Golada , O Gro ve, Re dondela, Traba nca s. 59 Gal icia. 10 de j uno d e 1 933 . AHP CE. Mic ro fil me V, 88. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 10 5 As c i fras so n pequ enas p ero a cap acid ade de atracc i ó n do P C E non s e pode medir soamente polo seu n ú mer o de afil iados, s en ó n t a m é n pola pres en cia noutra s or gan iza c i ó n s s o ci ai s do m undo si nd ic a l ou a gr ar io. Pe ro o s p roble mas de or ga niz a ci ó n segu i ron g ol p ean do o P ar ti do . O crecem ento d a militancia, a í nd a q ue mo des t o e n te rmos ab sol u tos , fi xe ra p en sar da qu el a n a n ece si dad e d e d ivi dir G a l ic i a en do us s ubc omit é s qu e c o rres p on de r í an, en li ñ a s xe rais , a Lu go-Ou rens e e , o outro, a Pont ev ed ra-A C oru ñ a. A div isi ó n atend í a á s cara cter í sticas so ciais e , mes mo, á s facilid a des das comunica ci ó ns 60 . Os pro ble m as e st aba n, en o cas i ó ns, relacio n ad o s co estilo d e t r a ballo dos diri x en te s po is , p or ex em plo, o C o mit é R ex ion al es t ab a h exe mo niz ad o p or Ga rrote: “ es s ó lo é l. No fo rma n i deja des arrol lars e a na die . Cu ando é l falta, f alta el CR ” 61 . Exis t í an ta m é n pr o ble m as de t i po ec on ó mico , xa q u e a s d é beda s do s r ai os c o Co mit é R ex io na l a ca dab an as 2 .000 p es eta s a prin cipi o s de 19 33 , o qu e imp ed í a o seu no r mal desen vo lve men to . E sta situa ci ó n de difi cu lt ade fin anc eira de b í a se r unha constan te en t ó da las organ i z aci ó n s do Pa r ti d o. Por iso , nun P le no amp l ia do d o Co mit é Cent r al cele br a d o en ma r zo de 19 33 , a Fede r aci ó n Vasc a lanzo u a idea du nh a “ cam pa ñ a d e emulaci ó n” , un ha cam p a ñ a na qu e un ha s f ede r aci ó ns “ reta ban ” a outras na r e collida de d i ñ e iro . Astur ia s reto u a Galicia a 4 .0 00 pese t a s que ser í an as ign ad as a c a da estr uc tu r a en p rop or c i ó n á s ú a milit anc i a. Os r esultados foro n m á is be n dec e pcio na ntes 62 . Os problemas increm enta r í an s e como c o ns ecu encia d a repres i ó n desa tad a tr al o f ra caso d a Re vo lu ci ó n d e As tur i as 63 . Antes de pasa r a es tudia-lo e stado da or gan iza c i ó n nos meses acheg ados a es a da ta , conv é n face r un ha s re feren cias ó im pa ct o en Gal ici a da Revo luc i ó n d e O utu br o . 60 Gali cia. Situ aci ó n del P ar ti do desd e el p unto de vist a de or ga niz aci ón , AHPCE. Mi cr ofi lm e V, 88 . A medida f oi lev ada á pr á cti ca a í nda que d e difere nt e x eito ó inic ialm en te pla nif ic ado po is en 19 34 atopamos do us su bcomit é s: Coru ñ a-L ugo e Pon tevedr a-O ur ense ( Resolu ci ó n do Bur ó Pol í tico do PCE de x uñ o de 19 34 , A HP CE. Micr ofi l me V I, 100) . 61 Gali cia. Situ aci ó n del P ar ti do desd e el p unto de vist a de or ga niz aci ón , AHPCE . Mi c ro film e V, 88 . 62 Inf or me leg al del Secr etar i a do de Or gan izac i ón , AHP CE. Mic ro fil me V, 88. 63 So bre a R evoluci ó n de Out ubro d e 1934, o s mellores es tud i o s es t á n asin ados p or Da vid Ru i z . Vé xase, por ex emplo, Dav i d Ru í z ( 198 8), In surre cc i ó n defens iva y r evo lu ci ó n ob rer a. El o ctubr e es pa ñ ol d e 19 34 , B arcel ona, Labor . Un r esumo dos s uces o s en Gabr iel Jacks o n ( 19 81) La Rep ú bli ca espa ñ ola y la guer ra civil , Barc e lon a, Cr í ti ca. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 2 Na Co ru ña , a situ a ci ó n e ra conside rada deficie nte a t ó do lo s ni vei s. Na cap i ta l f u nc io na ban ci nc o c é lul as, das qu e soam en te un ha e r a de f á br i c a, e n comu nica ci ó ns . As outras catro eran d e barrio e, en t re t oda s, to talizaban 4 1 militant e s. Ad e mais, ex ist í an p rob le ma s de rel ac i ó n en t r e as c é lul as e o s me mb ros do C om it é Re xio nal. No que se refire á p rovincia, ex ist í an raios e c é lul a s en Ferrol, San t iago , Mu gar do s e Cu r ti s. Co n Ce d eira , O Ba rq ue ir o, Cal o, Ca i ó n (Larac h a), O Pi no e Ca ba nas p erd era n o co nt ac t o . Na c apital, o trabal l o s indical e ra cas i nulo, a g á s en a lban eis , ferro via r ios e tel é grafos . A literatura co munista non c h egab a á s lo calida d es da p rovincia; tan s ó se dis tri b u í a n a Coru ñ a e no ut r a s d ú as v ilas . O ra i o loc al do Fe rrol es taba forma do po r d ú as c é l u la s , un ha de b ar ri o c on dez militantes e outra na empresa Construcci ó n Nav al, c on ou tr os d e z mi l i ta nte s. O seu c om it é estaba form ado por catro m ilitantes : dous me t a l ú r xi cos da Co nstr u cto r a, un ferrei ro e un la bre go. C o ntrol a ba c é lulas no Barqueir o (9 af iliados), S a n Sad urni ñ o (6 ) e Mo eche (5). As e spe ranzas pos tas n o eido s indical d eb í an s e r moitas can do se cons i dera ba insuficien te que dos 3.000 trabal l a dores d a Constructora Nava l tan s ó 1. 30 0 es tiv ese n sind ic ados e n tr e CNT e U GT. O raio de Mu g a rd o s esta ba formado por quince milit a ntes que non estab an or gan iza d os e n c é l ula s. Co ntr o la ba o sind i cat o d e pescado r e s da CN T que ti ñ a un ha dire cci ó n de do ce me m br os dos qu e set e era n com u ni stas . A í n da q ue tam é n ti ñ a ce rt a in fluen cia no de C arpin tei ros de Si mo u e n o S i n dic at o de C am are iro s, a po l í ti ca do r esp on sa b le do Com it é , Prieto , p a re c í a qu e e ra un i mp edi m ento pa ra o d esenv ol v eme nt o d o P art ido . De nde de ce m bro de 1 93 3 at a ma io d e 19 35 o P arti d o d ei xa ra de fun ci on ar en S ant ia go, a g á s un brev e per í odo no q ue f oi r e or g ani z ado po l o la bo r de S il v a. Sectarism os e pe rsonalis mos pa rec í an se-las c aus as da dita situ a ci ó n que co mezab a a s er supe rada a m etad e do a no 1935 , can do o raio realizou algun has actividad es coa xu ve n tud e co mu ni st a “ m uy ac ti v a y ( q ue ) d esa r r ol l a u n a l u ch a a m u er t e c o n t r a el f ascism o, per o de u na m a ner a anar q ui zant e ” 86 . A situ aci ó n s i nd ica l 86 Vé xase Memor ias d e A n toni o Sil va S á nchez “ Ch uvieir as ” . Entrevi s ta r eali zada p or F ranci s co Sebio, Xa n Gab eiras e I saur a Var el a , entre outubr o de 1 991 e marzo de 199 4. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 3 ca racteriz á b ase de nd e o pu nto de vist a c omun i sta po la deso r gani zac i ó n a í nd a que exis t í a un ha g ran de i nflu en cia s obre o Si ndi ca to de Pe ó ns e C ant eiros . O comit é da Co ru ñ a t i ñ a tam é n xurisd icci ó n so bre Lu go , e man ti ñ a relac i ó ns f lu í das coa cap it a l, Foz e Boa de p ero non co n out ros raios (Morill e , Viveiro, Vilac h á , V il ano va de L o ur e nz á e Ri ba de o). Reco ñ ec í ase no mes de xu ll o d e 1935 o gr a n a tr a s o da or ga n iza ci ó n ne sta p r ov inc ia , na qu e f u nci o naba n tr e s cé l ulas cu n total de 110 militantes 87 . Ourens e: As pers pectiva s d e mellora do t ra ballo exis t e ntes a fina is do an o 19 34 d es p ois d a re co mpo s ici ó n do comi t é , ta l e c omo v im os nout ro luga r, a í nd a no n se fixera n rea l id ade en m ai o d e 19 35 88 . N e m bar ga nt es, á ra í z d o m o ve me n to de Ou t u br o a pare ce ra n 21 nova s c é lulas (Gustei: 4 c é lulas; Va len z á : 2; O B arc o: 3; Leir o: 6; M aside: 4; Melias: 1; Rair o: 1) acadando un total duns 500 mi litan tes. Al í , o traba llo no ca m po era consid erado fu ndame ntal porque era unh a bi sba rra cunh a g ran de masa de lab r egos, O Ba r co de Val de or ra s, a que ti ñ a un ra io q u e era “ el que me j or trab aja de la pr o vincia y e l que disp one de los me jores c u adro s de d irecc i ó n, ha bi en do real iz a do un b ue n t rab aj o p ara c re ar l os Com it é s de Ca mpe si nos [. ..] ” 89 . Na p r ov inc ia de Po nt ev ed r a, m á is d eficiencias . As ca usa s eran as mesm as qu e as sina la da s n outro s com i t é s (p ers ona lism os, s ecta ri s m os . ..), co a p art ic u lari dade de qu e o s me m bro s de s p r aza do s do ante r ior ó rg an o directivo era n lí d ere s da Fe der a ci ó n Lo c al d e Tr a b all ad or es de nd e a qu e loi ta b an co nt r a a no va dire cci ó n. A capital contab a con tres c é lulas co n v int edou s afil iados. N o s ar red ores era n 52 os comun ist as, agrupad os en sete c é lu la s. O tr aballo mal rea li z ado foi a ca usa da p erd a d e i nflu enc ia so bre a Fe dera ci ó n Com arca l Agra ria, c omo v erem os d e sp ois. Tral a cri s e de Ou tub ro, o P art ido q ued ou c ompl et am ent e de sarb orado en Vi g o, pro bl e m a que par e c í a su pe rado e n mai o d e 19 35 . N es a c idad e, o nd e s e 87 Mater ial extra ctado po r el Comit é . Coru ñ a 20/7 , AH PC E. Microf ilme XI , 14 2. 88 O c omi t é d e Ou rens e est aba f o r m ado p or un al ban el como res pons ab le, un c arpinteiro na s ecret ar í a de organi zaci ó n, un c a m pe s i ñ o como secr etar io ag r a rio, un pintor e u n metal ú rxic o ( Inf orme so bre la sit uac i ó n del Par tid o en Gal i cia, 21 de jun io de 1935 , AHPCE. Mic ro fil me XI, 14 2). 89 Ibid em . Par a a organ i z aci ó n comu nista n a provi ncia de O u rens e e, p articular men te na comar ca de Va lde o rras, ver Á lvar ez, 198 5. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 4 de s en vol vera unha act iv a ca mpa ñ a a fav or do s pre s os , a s pe rs pe ct ivas do PC E n o eido si ndical era n, como no resto da provincia, moi boa s. Ata aqu í a situaci ó n o rga niz a tiv a com un i sta ante s d e 1936 . A pri mei ra me t a de dest e ano estivo marca d a para a Fe deraci ó n Ga leg a do PC E p or do us ac ontecem en t os pol í t i co s f u n da m en t a i s e, da l g ú n xei to , i n te r rela c ion a do s . Po r un ha band a, a s elec ci ó ns de f ebr ei r o e p ola ou tr a, a cam p a ñ a pro-E statuto, á qu e nos refe riremo s no utro a parta do des te t rabal lo. Co mo é be n s ab ido , a po l í t i ca d a F r on te P op ula r su pu xo un cam bio r adi ca l na estrate xia comunis ta , camb io que t iv o os s eus anteced en tes en F r ancia e n o VII Co ng r e so da IC . N o qu e a E spa ñ a se refire, os prime iros pa sos d é ron se co a fo rmac i ó n da s al ia nza s ob r ei ras. Dende hab í a xa alg ú n te m po, o PC E ma ntive ra fro nte ú ni ca po la base, c o que os comunistas permane ceron illados e en fro ntados ó s so ci al i st as 90 . P o nte vedra f oi u n do s e scen ari os desa lo i ta q ue se c oncr et aba no i nt ent o de he xe m oni za- lo m ov eme nto o br ei r o. O co nfl ict o desenv ol veuse e n t ó do los á m b i t o s no s q u e á mbalas dú as fo rza s confl u í an: a Fede raci ó n de Trab al la do res e m ai lo c o nc el lo po nt e ved r é s, fundamentalme nte. S a b em o s q u e a F e de r a ci ó n Co m a r ca l Ag r a ri a e a F e de r a ci ó n Loc al de Traballad ores tiv eron presen cia co munista ma ioritaria nos ó rgan os d irectores dend e m oi c edo . I s t o pr o vo c ou un ha esc isi ó n e n xu ñ o de 19 33 , o q ue t iv o r e per cu si ó ns in me d iata s na vid a d o Co nc el lo d e P on t eve dr a, e nti dade na qu e esta ba n pre sen te s alg ú n s des t a cad os l í de res co munistas e so cialistas da cid ad e 91 . A í nda a pri n ci pio s d e 19 34 o Re xion al de G a lic i a — como a d ire cci ó n ce ntral — man t i ñ a a t es e de qu e n on era nec esa ri a ning un ha rec tific aci ó n n a li ñ a po l í t ic a do P art id o p orq ue os ob rei ros emp ez aba n a cre r na s s ú a s consig na s e as 90 Alg ú ns cas os de enfr ontament o e n “ En Co ru ñ a, los f err oviar ios por el fr en t e ú nico ” , Mun do Obre ro , 8 (5 4), 8 de d ecembr o de 19 32; “ En O r ense. L o s tr abajad ores rev olucionar ios des p lazan a los dirige ntes soc ialenc hufi s t as de los s i n di catos ” , M und o Ob re ro , 44 (9 0), 19 de xanei ro de 1933 . 91 “ En e l Ayu nta mi ento . La s esi ó n de ayer ” , El Pa í s . D iar io rep ublicano , 2 7 de xu ñ o d e 1933 ; “ La lu c h a soci a l. Un a t á ctica equi vo cada ” , El P a í s . D iario r epu blicano , 28 de xu ñ o de 19 33 . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 5 pe rs pe cti va s e ran ma gn í ficas 92 . A demais , La o bra del F r ente Ú nic o (FU) era pr op ie dad e e xc l u s iva do P C E 93 . O PS O E estab a a c hamar á realizaci ó n da Fr onte Ú ni ca po r a r r iba ta l e com o p r ocl am ab a o seu v oc ei r o, E l Socialista . P o la co ntra, a con si gn a de FU p or abai xo esta b a cal la nd o en nu m er o sas l ocal i dade s, co mo Ou rens e, on de s e e mpe zo u po la org an i zac i ó n d e Co mit é s d e f á b r ic a, de o br a y de t al le r y de o br e ros a gr í co l a s y d e cam p esin os. Aco rda r on ta m bi é n, el l u ch ar po r un pr ogra ma g ene ral de reivindic aciones de car á ct e r p o l í t ic o y eco n ó mico . Po r ú ltimo , acordaron la pu bli ca ci ó n de un per i ó d ic o de fre nt e ú n i c o, pa ra c oopera r a su for maci ó n en toda Galicia 94 . Al go se mel lan te oc orr í a en Mac eda (Ourens e), o nde se organ izara a fro nte ú nic a co pr o gr a ma d o P CE. T am é n en V igo vi n te tr é s sind icato s, n a s ú a mai or p arte de U GT, a agru pa ci ó n e a s xu ve n tud es soc ial i stas acor d ar on ace pta - la s pr o po sta s do Pa r ti d o Co mu ni st a nu nh a asem bl ea cel ebr a da o 19 de f e bre i ro. É d i ci r , co n ti n u ab a La ob ra del Frent e Ú nic o , as mas a s es taban ace ptando as c onsign as c omunista s e est á bas e p rod uc in do o de s en mas cara men to d os xe fes a na rqu is t a s e s oc ial is ta s . O do cu men to re matab a d i c ind o qu e “ el fren te ú nic o , pa r a qu e r espon da a su fi n al ida d revolu cionaria, tiene que ser dirigido id eol ó gi ca y pr á ctica mente por los comu nistas ” 95 . Pode que, en realidade , o que s e a gacha se d etr á s da id ea d a F U por abaixo , fos e o t e mor a que dare n e x clu í do s do xo go po l í tico a nte a debilidade das estru ctura s co munis tas fro nte á s do PS OE . D e cal q ue ra xe it o , o pr o ce so de ap roximac i ó n de be u s er c usto so, po lo m e no s ent r e as c ú pu las centr ais d os p a r t ido s. Aí nd a q ue o cam bio com uni sta , qu e s e r í a rad ical, da ta das decis i ó ns do P le n o d o Co mit é Cent r al do ver á n de 19 34 , co ñ ece mos alg ú n exe m plo no q ue os a cor do s entre as forza s d a esq uerda foi ante rior. É o c a so de F er ro l , cid ade n a qu e a p ri nc ipi os de 19 34 t ó d ala s organ izaci ó ns ob reiras nomearo n un comi t é p r ov isor i o d e uni dade ( ci ta do e n P r ob ados, 19 92 ) . Efec t iv ame nt e, o 3 1 de a go sto d e 19 34 Mu nd o Obrero publ ic a ba un ha co nv oc atori a do m á xi mo ó rgano co mu n ist a e ntre co n gres os para d i sc u tir so bre a 92 Com it é Region al de la Fed eraci ó n Galleg a del P C E, A t od os los Comi t é s de R a id os y C é lulas. 30 de ene ro de 1934 . AHPCE. Mic rofil me VI I, 110. 93 La obr a del Fren te Ú ni co era o t í tul o du n folle t o publi cado o 5 d e xullo de 1934 ( AHPC E. Micr ofi l me IX , 11 8). 94 Ibid em . 95 Ibid em . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 6 fro nte ú nica e as alian zas o breiras . A reuni ó n t ivo l u gar o 11 de set emb r o d e 19 34 e foi cando s e o p to u p olo i ngre so n a s a li anza s obre iras (AAOO). A Res oluc i ó n, pu bli ca da n o xorn al comun is ta do 17 de se temb ro, com ez a ba pi ntan do un pan ora ma da es c ena intern ac io na l no que d es ta c aba a n ov a on da de gu erra, “ pa r ti cul ar m en te de gu erra con tra l a UR S S ” , p r om ov id a p olo s pa í ses co nt rolados pola reac ci ó n e o fas c ismo . A v ida e s pa ñ ola d esenv ol v í ase nes e marco polo que e ra im p rescindible o rea gru pame nto da s forz as d a rev olu ci ó n. As ma sas traballadora s xa e stab a n res p on de ndo ó s ataq ues d a rea cci ó n e , ne las , i nc re me nt á bas e o odio de clases e, por iso, “ madura la idea del asa lt o a l P ode r ” . Para prepara r es e as alto, as forz as d a revolu ci ó n ti ñ an q ue es tar unidas e in te nsifica-la p ro p agan da a favor do g obe rno ob rei ro e ca m pes i ñ o, crear co m it é s d e f á brica e de l ab reg os, xe rmolo s do s s ov iet s 96 . Se gu nd o a res o luc i ó n co muni st a, os so ci al is t as e spa ñ ois fo rmul aba n a existenc ia d e a li anz as o b re iras c o mo substitutas dos soviets, e squece ndo a “ s egu nd a fuerza motriz fundamen tal, q u e es e l cam pe sinad o ” . A alian za deb í a s e r, lo go , de ob rei ro s e labre go s e ne la s t i ñ an que estar rep rese n tadas as m asas a fi liadas á CNT , á Cen tral General de Tr a bajado res Unitar ia . Adema is, o s d irixentes d a s AAOO de b í a n ser el ix i d os po l a s as em b lea s de t r ab al l ad or e s e ap oi ad o s n o s c om i t é s de fá b r i c a e nos s oviets 97 . O ca mbi o de a ctitu de, xustif ic ado dende o Co m it é R exional de G alicia p olo pe ri go do fa sc ism o e da re acc i ó n, no n su pu ñ a que a s cr í ticas formu lad as en co ntra d as ali anz as ob r e ir as xa no n f osen x usta s pero a p esa r de su s de fecto s el ingres o en las alia nzas nos pe rmite estab lece r u n cont ac to p erm a nente co n las ma sas de la UG T , Par ti d o y Juv entu de s Socia l ista s en ple na re voluciona ri z aci ón 98 . 96 Resolu ci ó n del CC. Extr ao rdin ar io del P.C. de Esp a ñ a ( Se cci ó n de l a I.C.) s obre la pa rtici paci ó n en l as A l ia nza s Ob re ras . AH PC E. Docu mentos 15. Setembro de 1934. D í as de spoi s o Cent ral comu ni s ta pub l icou o s eu chamame nto A lo s ob rero s y ca mpe si no s. Al P art i do So cialis ta, UGT , CNT y Sindi catos A ut ó nom os. Cama ra das . R ed actado nu n to n i n cend i ari o, cabe des taca- lo cambio de lin guax e coa ch amada á u nidade “ frate rna l ” co s o brei ros soci alist as e co n “ nu es t r o s h er ma nos anarqu istas ” (Comit é Central del P C E, A los obr e ros y ca mp esi nos. Al Par tido So cialis ta, U GT , CNT y Sindi catos Aut ó n omos . Cama r a das , aler ta. 26 d e septi embr e de 1934 . AH PCE , Mi c r o fi lme IX , 120). 97 Resolu ci ó n del CC. Extr ao rdin ar io del P.C. de Esp a ñ a ( Se cci ó n de l a I.C.) s obre la pa rt ic ip ac i ó n en las Alianz as O br eras , AH PCE . D ocumen t o s 1 5. S e tembr o de 1934 . 98 Com it é Region al de la Feder aci ó n G allega del PCE, A to dos l o s radi os y c é lulas de la p rovinci a de Pont eved ra . 28 de s eptiem br e de 1934 . AH PC E, Microf ilme IX , 120. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 7 Tam pouco a docu mentaci ó n sobre a constituci ó n das alian zas obreiras en Galicia é moi ab un da nte, pe ro d el a de duci mo s qu e o P CE e ntro u ne las on de os s eu s comit é s e r aios ti ñ an u nh a c er t a pr e sen c ia. A t r av é s dos info rmes de a rqu ivo, sabe mo s qu e a pr in cip i o s de mar z o d e 19 35 , ta n s ó na Coru ñ a es taba en proc eso de fo rmac i ó n e q ue en V ig o ex i st í a un co mité de e nlace socialistas-comunistas 99 . No me s de maio xa e xis t í an en M ugard os com it é s co marc ais de unidade, co n participaci ó n comuni sta, socia l ista , da CNT e d a UGT 100 e que e n Lal í n se forma ra un Bloque Popular Antif a scista entre partid os republicanos e obreir os q ue, n o mes de nove mbro de 1 935, cons titiu í ro n a C as a da R ep ú b lica (Izquierda Re publicana, Uni ó n Re publicana, Par tido Galeguista, PS O E e PCE) 101 ; tam é n ha b í a no Bar co de Valdeo rras, loc alidade ond e a pol í tica unitaria e a s boas re l a ci ó n s en tre co mu n istas e galeg u istas vi ñ an d o lo nxe , s egu nd o alg unha s re feren ci as ( Á lvarez , 1985 e Gu rriar á n , 1 999). A finais d e ano, a alianz a es t aba xa co nstitu í da en P o nt ev ed ra , Vi go e Ferrol 102 . E n Sa ntiago e en S illed a exist í a un B loq ue Popu lar Ant if as cis t a 103 , como ta m é n en Pontev edra 104 e Ourens e 105 . Un novo pa so ne st a l i ñ a u nitaria fo ron as e l e cci ó ns de feb reiro d e 19 36. Resul ta d o desa no va po l í tica foi, trala e xperiencia d e Ou tubro, a conco rren cia do PCE nas listas conxuntas da F ronte Po pular. Sen d ú b ida n ing un ha , x a o fei to de q ue o PCE co n seg uira colo car a dou s do se us h om e s como ca ndi d atos , se g u ndo 99 Al ianzas co nsti tu í das . 4 de ma rz o de 1935 , AH PCE. Microfil me XII I . 100 Alian za s exis tentes en m ayo-j unio de 193 5, AHP CE . M i cr ofi l me XI II. 101 O progr ama d o B l o que Ant if ascis ta en L al í n, de xu ñ o de 1935: a) E n defens a d as l ibe rd ades demo cr á t icas e pol o res tab l ecement o de t ó dal as garan t í as cons tituc i o nais ; b) Co ntr a a pen a de mort e e porqu e non haxa unh a soa exec uci ó n m á is; c) Pola a mn istí a de t ódo los p res os pol í ti cos e soc i a is; d ) P ol a r evi si ó n dos erro s dos t ri bunais c i v í s e mi lit ares; e ) P ola ad misi ó n d e t ó dol os repr es ali ados a r a í z do m o v e m e nt o de Out on o ; f) P o la li be r d a d e d e r e u ni ó n, man i f est aci ó n e f olg as e po la su pr esi ó n da cl aus u ra dos s indicat os e organ i z aci ó ns ob re ir as ; g) Pola lib erdade d e prens a ob reira e r epub lican a e contr a a chamada lei de prens a ; i) P ola s ol uci ó n xus ta e r á pida da cris e de tr aball o e o esta blecement o d o s ub sid io de pa r o fo rzos o; l ) Po l a repos ici ó n d os con cello s que li br e me nte el ix iu o p o bo ; m) Pola autod ete rmin ac i ó n das na ci o nali dades op rimidas ; ñ ) Cont ra toda reacci ó n d e ti po fas cis ta e d i ctat ori al; n ) C ontr a a guerr a. N a ord e l oca l: a) Apr o baci ó n do Es t atuto galeg o tan amplo como s exa p os i b le; b) Po la r eba i x a d e 5 0% nas con t ri buc i ó ns do E st a d o; c ) P o la anu laci ó n do tribu t o de c é dulas ; d) P ola r ebaixa d o impos to d e con s umos e p orque esta s exa repar ti da polas comis i ó ns pa rro quiais c omo es tablece a l ei vi xente; e) P ola entr ega inmedi ata das te rra s de se ñ or í o ó s ca m p e si ñ os pob res e medios ; f) Contr a toda clase de r endas e for o s . A gradec emos a M anuel Igl esi as Rod r í guez, autor do tra ballo a í nda in é dito A II R ep ú blic a na Com ar ca do Dez a , q ue nos faci litas e os dat os sobr e Lal í n. 102 Al i a nz as ob re ra s y c a m p e si n a s, A HP C E. Mic rofilm e XIII. 103 Ibid em. 104 El P a is. D i a rio r epu blicano , 3 0 de decembro de 1 935. 105 Sa bemos da exi st encia do B loque P opular A ntifas cis ta ourens á n po lo mitin ce lebr ado na cidad e o domingo 3 de no vembr o de 1 935, ac to no que par ticipar á n o deput ad o Cayet ano Bol í var , A dri ano Romer o, J . B arbad o, Manuel G ó mez del Val le e Be nigno Á l varez ( O ctavi l la pr oc edente de O urens e t itu l ad a ¡ Ob re ros! ¡ Ca mpes inos ! ¡ In tel ectual es! AH P CE. D ocu mentos 16. 1935 ) . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 8 ve remo s n out ro lug ar, fo i un é xi t o. P er o a í nda foron u n m ai or é x ito os res u ltados el e cto ra i s d e 19 36 , qu e de ron ó P art id o C omu nis t a u nh a a cta de de puta do p or P o nt e v ed r a , al g o qu e d i f i ci l me n t e t e r í a con se g uid o de c o nco rrer po r s e para do á pu gn a el ec t o ral . Es e t riun fo vius e a com pa ñ ado dun i ncre m en to da afiliaci ó n e n Galicia , parello ó que t ivo lugar no r e sto do Estado, no q ue o P a rti do contabilizou un total d e 46.203 militantes. O repar to da a fil iaci ó n gale ga er a o seg ui nt e: A Co ru ñ a : 52 6; Lu go : 20 0; Ou ren s e: 1 .45 0 e Po nte ved ra: 1.0 00 106 . Co mo pu nto de comp arac i ó n po dem os dici r, por e xe mplo , que en M adr i d h ab í a 3.45 0 mil ita ntes , 3 . 50 0 en A stur i as , 3 . 1 50 en Va l enc ia , 3. 00 0 e n C ó rd o b a e 3.072 e n Sev illa. De moit a m ai or impo rt anc ia fo i o s al to da do entre marz o e xu l l o de 19 36 , ca ndo o PC E ch ego u a t e r 118.76 3 a filia do s, d os que 7.54 0 e s ta ba n en cad rad os n as or gan iza c i ó n gal e gas . Cifra nada des prec iabl e s e p en samo s q ue en Ast uria s ha b í a 7.0 00 c om un is t as , 3.0 00 en Ca tal u ñ a e 3 .500 n o Pa í s V asco, p or ex em pl o 107 . Est e i n cr e m en t o é par el l o, l ox ic ame nt e, á gra nd e c an ti dad e de no vo s ra ios d os qu e te m os co ns ta ncia xu st o an te s do c om ezo da Gu erra Civi l. Nes a s d at as , Ou rens e (3. 000 militant e s) e Pontevedr a (2.500) ser í an as p rovinc i a s de maio r importancia nu m é rica, seg uidas da Co ru ñ a (1.2 00) e, fin alme n te , Lugo (84 0) 108 . Non posu í mos dato s po rme no ri zad os s o bre a d is t rib uc i ó n da militancia por Galicia . S e serv e de co mparac i ó n c os d atos de 19 33 , ci ta dos m á is arrib a, c ó mp re dic i r que A Estrada e Lal í n c onstit u í ro nse co mo r aio s, xa no n c om o c é lulas, en xullo de 1936 . Contab a A Estrad a con 1 05 mi l itantes 109 . U n ha e xp ansi ó n territo rial, pois, c o h erente co cre cemen to e lecto ral e a f il ia tivo que co ñ ec eu a Federaci ó n Gale ga do PCE ó l o ng o d e 19 36. 106 Mil i tant es del Par tido en m arz o de 19 36 , A HP CE . Do c u m e nt os 17 , 1 93 6 , 1; ma rz o . 107 O s dat os de x ullo de 193 6 aparec en no documen t o Fu e rza n um é ri ca y com posi ci ó n s oc ial en pr im ero de m ar z o de 193 7 , A HP CE. Micr ofi l me, 197 . 108 Ibid em . 109 Pa ra A Es tr ada, Mu ndo Obre ro , 1 58 (866 ) , 6 de xu llo de 19 36. Para Lal í n, M u ndo Obre ro , 1 68 (876 ) , 17 de xu llo de 193 6. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 11 9 RA IO S E MI LI TA NT ES C OM UN IS TA S (1 93 3- 19 36 ) XA NE IR O 19 33 MA IO -XU Ñ O 19 33 MA RZ O- XU LL O 19 36 A CO RU ÑA A Co ru ñ a: 4 0 Ce de ir a: s en da to s Fe rr ol : 20 Pa lm ei ra (R ib ei ra ): 1 0 Sa nt ia go : 18 A Co ru ñ a: 6 0 Ce de ir a: 2 5 Fe rr ol : 30 Pa lm ei ra (R ib ei ra ): 2 0 Sa nt ia go : 23 Mi ñ o: 5 0 Co rm e: 4 0 Ca lo : 35 Pa dr ó n: 5 A Co ru ñ a Ce de ir a Fe rr ol Pa lm ei ra (R ib ei ra ) Sa nt ia go Mi ñ o Co rm e Ca lo ( Te o) Pa dr ó n A Po br a do Ca ra mi ñ al , Ca ba na s Be ta nz os Cu rt is Mu ga rd os Sa da Sa n Sa du rn i ñ o Vi mi an zo LU GO Lu go : 10 Viv ei ro : 3 Lu go Vi ve ir o Be ce rr e á Ta bo ad a OU RE NS E Ou re ns e Vi la ma rt í n de Va ld eo rr as Ou re ns e: 8 5 Vi la ma rt í n de Va ld eo rr as A Po br a de Tr iv es : 12 Am oe ir o: 1 5 C as tr o Ca ld el as : 10 Mu íñ os : 10 Fo nt ei : 12 Ba rc o de Va ld eo rr as Ou re ns e Vi la ma rt í n de Va ld eo rr as O Ba rc o de Va ld eo rr as A Po br a de Tr iv es Am oe ir o C as tr o Ca ld el as Mu íñ os Fo nt ei PO NT EV ED RA Po nt ev ed ra : 45 Ce sa nt es : 10 La l í n: 20 Vi la ga rc í a: 10 Vi go : 50 -68 Po nt ev ed ra : 55 Ce sa nt es : 18 La l í n: 105 Vi la ga rc í a: 1 2 Vi go : 12 1- 18 0 Si ll ed a: 7 Ar ca de : 6 Ve nt os a: 1 8 Ca ba na s: 1 5 Po nt ev ed ra Ce sa nt es La l í n Vi la ga rc í a Vi go Si ll ed a Ar ca de Ve nt os a A Es tr ad a Vi la bo a Sa lv at er ra GA LI CI A 24 1 80 2 31 76 /7 45 0 Fon t e: G al icia. 10 de j u no d e 193 3 . A HP CE . Mi crofilm e V , 88. C adro d e elaboraci ón pr o pi a. A Co r u ñ a: E s tatutos legali zad os en xu ño de 19 31 ( A H RG . Go berno civil. G -2655 ) . A E s trada: Mundo O brero , 158 , 6 de xu l lo de 1 936. O B arco de V aldeorras : Parti do C omuni sta de Espa ñ a (S. E . I.C.). Secci ó n del B arco, A los trabajadores, a la opinión pú bli ca . 15 de m ayo de 1936 . A HC CO O G. F ondo Ricardo Gurriar á n. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 12 0 Be cer re á : Mundo O brero , 57, 7 d e marzo de 19 36. O xo r naleiro Man uel V i llar es G ó m ez e o labrego A . Ulloa Re guei ro foron represal iados po l a s ú a mil itanci a comunista despois do 1 8 de xul lo de 193 6 (S out o , 1998 , pá x. 3 61 e ss.) . Be t anzos: Estat utos l egalizados o 31 de marzo de 1936 (A HR G. Goberno civil . G -1792 ) . Cu r tis: Estatut os legal izados en m a r zo de 1936 (AH RG . G oberno civi l. G -2238 ) . Ferrol: Estatut os legal izados en 1931 (AH RG . G oberno ci v i l. G - 2446 ) . Lu go: Mundo O brero , 94, 21 de abril de 1936. D ous dos seus mi lit an t es, A . C ar d er o Mari ó n, auxili ar de farm acia, e o ebanist a Alfredo Robles Tell ado , for o n represali ado s (Souto, 1 998: 36 1 e ss. ). Mi ñ o: E st atutos do 14 de febrei ro de 1 933 ( A H RG . G oberno ci vil. G-2545 ) . Mugardos: Est a t utos do 1 6 d e marzo de 19 36 (A HR G . Go ber n o civil. G-2545 ) . A Po bra do C ar ami ñ al: Mundo O brero , 44, 19 de xan ei ro de 1933. Ribeira: Estatut o s de mai o de 1936 (AH R G. G oberno civi l. G -2271 ) . Sada: Estat utos de m aio de 1 936 ( A H RG . G oberno ci vil. G-2563 ) . Salvaterr a: Candeira, 1999: 2 40. San Sadu r niño: Estat utos de m aio de 1 936 ( A H RG . G oberno ci vil. G-2563 ) . Santiago: E st atutos de setembr o de 1931 (AH R G. G oberno civi l. G -2563 ) . Tab oada: Mundo O brero , 120 , 22 de maio de 1 936. O ex pi ed ent e de l eg al izaci ó n d o raio comuni sta de Taboada, de 20 de abril de 1936, est á n o A H PLug o. Go berno C ivi l. A sociaci ó n s . Legado 462 . Exped i ente 879. Vi g o: Ba ndera R oja , 12 de set embro de 1931, tam é n da n ot icias sobre a co nst ituci ó n do R ai o de Vigo. V i laboa: Est atutos do 2 0 de maio de 1936 (A HR G. Goberno civi l. G -5099 ) . V i lamart í n de V aldeorras : Á lvarez, 198 5. V i mianzo: E st atutos d o 3 de abri l de 1 936 ( A H RG . Go berno civil. G-2703 ) . MI LI TA NT ES D O PC E EN G AL IC IA /E SP A Ñ A (1 931- 19 36 ) DA TA ES PA Ñ A GA LI CIA Ab ri l 1 931 12 0 -80 0 Ma rz o 1 932 85 00 -12 00 0 18 6 Xa n ei ro 19 33 13 00 0- 14 00 0 24 1 Xu ñ o 19 33 80 2 An te s o utu br o 1 934 19 00 0- 20 00 0 Xu ñ o -ag os to 193 5 14 00 0 13 93 Ma rz o 1 936 46 20 3 32 12 Xu ll o 1 936 11 87 63 75 40 Os datos re lati vos a Espa ñ a p roceden de Cru z, 1987 : 58 e ss . As cif r as es pa ñ o l as p ara 193 6 en Mil i tant es del Par tid o en m arz o de 193 6 (A HP C E . Seri e Do cume nt o s 17) e Fu e rza num é r ica y com po s i c i ó n so cial en pri mer o de m ar zo de 19 37 ( A HPC E. Microf ilme , 197 ). CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 12 1 MI LI TA NT ES D O PC E EN G AL IC IA /E SP A Ñ A (1 931- 19 36 ) 0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 140000 España Galicia Fo nte: III/ 1932 : Re l a ci ó n de los del ega dos qu e asitier on a l Cong res o nacion al, n ú mer o de afi liad os que r epres e ntaban y su com p os i c i ó n soci al , AH PC E, Mi crof ilme V , 7 4. I /193 3; Gali cia. 10 de jun i o de 19 33., AH PCE. Mi c rof ilme V, 88. Os da t o s no n i n cl ú en os mili tant es da X uven t ud e Comun i s ta. I/ 1933 : C r u z, 19 87: 59. Os datos r ef í ren se a 19 33, sen es pecif ica- l o mes. VI /1935: Cru z, 19 87: 5 9. III/ 1936 : Militantes del Pa rtido en mar zo de 1936 , AH PC E . D o c u m e nt os 17 , 1 93 6 , 1; m a r z o . VI I/19 36: Fu e rza n u m é r ica y com pos ici ó n s oci al en p r imer o de mar z o de 1937 , AH PCE . Micr ofi l me , 197 . Podemos intentar analiza r c ó mo f oi a exp a nsi ó n da org ani z aci ó n co muni st a a partir da lectura das c i fras de militancia e do s m apas que a p a recen ó fi nal dest e ca p í tu lo. O p rim e i ro trazo q u e salta á vis ta é qu e o PCE no n con s egu í u est ar pres ente en t o da a xe ograf í a ga le ga d ura nt e o per í od o es tu diad o. Pod emo s ob s erv ar que o s seu s ce n tros de activid ad e estive ron conce ntrados n unha serie de n ú cle os, e qu ed ou o re sto do terri to rio se n pre s en ci a co muni st a, o que , co mo ver emo s no utro lugar, ti vo tam é n reperc usi ó n s el ec t o r ai s. Globalme nte, p a rece q ue o Partido ten prese n cia en numeros as vilas da cos ta, o que pode si gnificar unh a ce rta influen cia entre trab allad ores do ma r. Foi, p rec isame nt e, nalg un ha s desas zon as o nd e co nstat á mo-la pre sen cia de terceiris tas . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 12 8 2 .1. C omp osi ci ó n socia l Cruz rec olle as porcentaxe s d e afiliaci ó n po r cr it er io s soc iop r ofe sion a is no IV C o ngres o (C ruz, 198 7). As cifras da n u n apla stant e pr edo min io d os obrei ros agr í cola s e in d ustriais (77,5%). C om o un reflexo d a estruc tura eco n ó mica da II Rep ú blic a, ese s obreiro s de b í an proced er n as s ú a m aior parte d e pequen as empres as, o que d ificultaba o a vance do p roces o de bolxevizac i ó n. ( Cr u z, 19 87 : 6 4 ). E se s d a tos c oin ci den a pr o xim a dame n te con ex empl os conc r et os com o o d e Vigo, o n d e dos 115 m ilitantes , 8 9 eran o b re iros e 26 mari ñ ei ros ; na C o ru ñ a, ha b í a 46 ob rei ros e , e n Sant ia go, 26 ob reir os e 2 es tu di an te s 118 . Sen embarg o, cremos que ha i q ue aceptar as an á lis es c on certa preven ci ó n. A docu mentac i ó n que empreg a Cruz , c it a da t a m é n ne ste trab allo, clasific aba co m o ob rei ro s ó s ca tro de le ga do s ga le go s no IV C on gres o 119 . S ab emo s qu e un del es, p olo me nos , no n o er a : B enig no Á lva rez era veterin ario. P ó d ese d icir q ue s e trata dun erro qu e no ten re perc us i ó ns e s t a t í s t icas, pe r o tam é n h ai que engad ir que a o b sesi ó n obreir ista, existente no PCE ata un per í od o q ue sup e ra c o n m oit o o t emp o q ue n ó s e st am o s a est u d i a r , p o d í a levar a m aquillar es t e s datos 120 . É i n du bi da ble qu e ex i sti ron r e ceo s an te a ent r ada d e mem br o s no n o br ei r o s no Partid o. As í o s i n a l a I s a b e l R í os n as s ú a s me moria s can do se ref i re ó s a t ra nc os qu e o s e u ho me, o m é dico M anuel Ca lv elo , ato p ou para en tra r no Partido. Eses me s mo s rece os e xis t iron no c aso de V í cto r Fr á iz, mest re comu nista d o que fa l a mos no utro lug ar. So bre el info rmab a un d os s e us c ama rada s dic in do qu e non a si mil ara as cara cter í s ti ca s dun “ bolc he viqu e v erda d ero ” pois nel ap reci á ba nse os “ re sa b ios del intelectual pe que ñ o-bu rg u és” 121 . Na l gun has actas do Sec retariado do Comi t é Ce nt ral re c ó llense es es prexu í z os ant ib urg ue s es . A drian o R om ero, nu n i nforme sobre Galicia dic í a q ue en Vigo hab í a u n r el o xei r o ca pa ci ta do par a dir i xi- lo co m i t é R ex ion al, pe ro ti ñ a o “ i nco nv en i ent e de se r pe qu e ñ o bu rgu és ” . N outra pa rte d a 118 In for m e de la Secr etar í a de Or g aniz aci ón [ 1 934 ]. AHP C E. Microf il me VI I, 1 10. 119 Juan Prieto d o Ra io de Mugardo s, Jes ú s Ga rrote de Vigo e Benigno Á l v ar ez de Our ens e ( Rel aci ó n de los del egad os que as it iero n a l Cong re so n aciona l, n ú mer o de afiliado s que r epres e ntaban y su co m p os ici ó n s ocial , AH PC E. Mi cr of i lm e V, 74 ). Desc o ñ ec é mo-l o no m e do catr o deleg ado. O dat o da as is tenci a de Gar ro te ó IV Congre so en Gal i c ia. 10 de junio de 19 34 , A HPC E. Micr ofilme IX , 123. A par ticipa ci ó n de Pr iet o no C o ngr eso en In forme sobre la si tuaci ó n de l Partido e n G ali c ia . Mad rid, 2 1 de j u nio de 193 5 . A HP CE. Mi crof ilme X I, 14 2. Sob re a pres en ci a d e Benign o Á l var ez , C om í n, 1965: 507-50 8. 120 En document os do s an os se s e nta, Sant i ag o Á lva r ez s eg ue aparece ndo como “ ca m p e si ño” . 121 Car ta asi nad a por F é li x Salgado , Our ense , 12 maio de 19 34, diri xida a C é sar L om b ar d í a. AHN - Guer ra Civi l, PS Madrid Cartaf ol 86. Atado 1069. Folio 53. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 12 9 m e sm a disc usi ó n, insist í a s e ne se e xt rem o ad uc indo que ha ber í a qu e bu sca r “ nu ev os elem entos pa ra la direc ci ó n ent re los o bre ros d e la base ” 122 . Os m esm os prex u í z os qu eda ban d e m anif e sto c ando en 19 33 s e di c í a q ue “ Su composici ó n so cial [ do Co m i t é Rex ional, in stalad o en Vigo] ex plicar á m u ch as cos as: de on ce miembros , s ó lo tres son obre ros ” 123 . P ou co d esp ois, do s set e me mbr o s d o Co mit é , u n e ra me ta l ú r x i c o, o ut ro el ec tri c is ta , o u tr o m a ri ñ ei ro , do us de pe nde nte s de c o me rci o e o ut ro c ant e iro 124 : Á vis ta d as p rob as , no n s e po de n ega -la ex is t en ci a de ses s e ntime ntos . Pe ro , po r ou tra ba nd a, no n de b í an de ter o utro re s ult ad o, no que á milit a ncia se refir e, q ue as d ific ul tad es po sta s p ara en t rar no P arti d o. Po rque po de mos a firm ar, como veremos a se g uir, que a pr oced encia socioprofesional d a militan c ia foi bastante variada e moitos afiliad o s d e proc e dencia “ bu rgu es a ” ou “ pe que n ob urg ues a ” ocuparon cargos de responsabilidade. Marcos Valc á rcel x a s ina lou n o se u momen to có mo a milit a nci a co muni st a no Oure ns e d a R ep ú bli ca se cara cte rizo u po r unha variedade que pos ibili ta ba a co existenc ia de ca rp in t eiros, tip ó gra fos, fe rrov iari os, ca nteiros , albane is, elec tri c istas , empre gados de c o me rcio, m é dic o s, p r of e sio na is liberais, tin tur e iras, transportistas e f uncio narios ( Valc á rce l, 1992 : 48 8) . Fal a r de pr ol eta ri a do , xa que log o, se r í a ex ce sivamen t e s i mplista. Ve remos a se g ui r alg ú ns t raz os bi og r á fic o s do s prin cipa i s l í der es do comu nismo galeg o para , po st eriormen t e , face r alg unha s reflex i ó ns sobr e a participaci ó n da m ull er . 2.2 . O s l í deres A í nda qu e a s s em blan za s bio gr á ficas recollidas a co ntinuac i ó n no n res p on de n a o utro cri te rio d e s el ec ci ó n que o d a me ra ex i s te nc ia de d at os , intentarem os e xtraer d ela s algu nhas d as ca racter í stica s co m ú ns ó s l í der e s do co mu ni smo ga lego da p reg ue rra que fo rman o c í rc u lo d e po de r den tro d o PCE. Por 122 A c t a d e l a R e u n i ó n del Secr etar iado celeb rada el 15 d e j u nio [193 3] , AH PC E. Microf ilme V, 85 . 123 Ga l i ci a. S it u ac i ó n d el P a r t ido desde el pun to de vi st a d e or ga niz aci ón [ ¿ 19 33?], AH PC E. Microfilm e V , 8 8. 124 Ga li ci a , s/d, AHP C E. Microf il me IX , 1 23. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 0 o utr a ba nd a, de ix amos p ar a ou t ro s ap art ad os os d ato s bio gr á fico s de l í der e s co mo Santiago Á lv a rez, V í ctor Fr á iz e Is abel R í os, a í nda que co ntabiliz aremos a qu í as sú as c a r ac t e r í st ic a s (o rixe s oci a l , ac t iv idad e profe s i o na l) . Des t aca, en p rim eiro lugar, que u n n ú c le o de diri xe nt es pro ced í a das f ilas s o cia li st as p ero i n gre s ou no Pa rti do Comu nis ta c as e den de os s e us i n ici os : Val e ria no Ba rros, Se verin o Cha c ó n, Perfe cto D á vila, M anue l Garc í a F ilgueira, Jes ú s Ga rr o te, Jos é Silva, etc . Outros, p robable mente m á is no vos , pa re ce n in gre sar n o PCE xa no s a no s r epub l ic anos: Beni gn o Á lv arez, S antiago Á lv ar e z, Ed u ar d o Araujo, V í ctor Fr á iz , etc. Respe ct o á s ú a dedic aci ó n labor al, consta t á mo -la p resencia de d i rixen tes de ca racter í st ica s dife rente s . É certo qu e abun dan os o breiros, labre gos e camp esi ñ os (San tia go Á lvarez, Edu ardo Arau jo, J e s ú s Ga r ro te, Jos é Silva, etc. ), per o tam é n as pe rs oa s pro ce de n te s d a pe qu ena burgu es í a: B en ign o Á lv a rez era ve t e rinario; V í cto r Fr á iz m es tr e , prof e si ó n q ue co mpart í a con Guiller mo C ed r ó n; Is abel R í o s era fu nci o nar ia ; Euge n io U rta z a foi pr op ie tari o de peq ue no s neg oc i os, etc . Un elem ento fu ndame ntal é a m i litancia s i ndical de b a stan te s l í dere s. É o ca so de Be nign o Á lv a rez como preside nte da Fed era ci ó n A grari a de O urense; Ví ctor Fr á i z apa rece com o u n dos l í de r es da Fe der a c i ó n de T r a ball ad or es do E n sino da UGT; E dua rd o Araujo traballou no sindicato de me t a l ú rx ic os d e Vigo ; Se verin o Ch ac ó n fo i o l í der i n disc uti bl e da s ci gar r ei r as cor u ñ es a s, ata o punto d e q ue estas era n co ñ ecidas como “ chaco ne ras ” . T a m é n Sa n ti ago Á lv arez tivo es a militancia como sec retario do pr ime i ro s indicato en San M iguel, organiz aci ó n q ue e l mes m o ax udou a cre ar ( Á l v are z , 19 85 : 7 5) . N on po d í a s er do utro xe i t o da d a a im po rta nc ia qu e o m un do do tr ab al lo t iv o na e st rat ex i a co muni s ta. A mai o r pa rte do s l í de res traballan en sindicato s a fectos á UGT. Querem o s des ta car, s en embarg o , o ca so da lg ú n de les , Jos é Silva M ar t í n ez, que pa rti c ipou en organ izaci ó ns afiliadas á CNT . Finalmente, q ueremos salien ta-la abrum a dora ma io r í a d e homes entre o gr up o de di rixe ntes d o q ue t e mos refere ncia . Re c ord emo s q ue t an s ó po de mos c it ar a Isa b el R í os e ntre as mu llere s. Vexa mos ago ra alg ú n s da t o s bio gr á f i co s d e ca da u n de stes p erso naxes . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 1 B en ign o Á lvarez Rodr í gue z fo i í de r co mu nis ta ou rens á n, nad o en 19 00 nunha famili a d e c lase media con nove f illos dos que era o m á is vel l o . Fi xo os s e us estudios pr imarios na s ú a v i la nata l e na ci da de das B u rga s pa ra p as ar, a se gu ir, ó Inst ituto de Santi ago de Compostela, localidade na q u e tam é n cur sou est u dio s de ve t erina ria. A í n da moi novo, comezo u a e xerce-la s ú a profesi ó n en M ac eda . Des c o ñé cese o a n o d e co mez o d o seu co mp r omi so po l í ti co , pe r o par e ce q ue a s ú a primeira detenc i ó n da ta de 19 30 . A é po ca m á is impor tante da s ú a actividad e, ligada á s ú a m il itancia no Partido Comunista de E spa ñ a, corres p onde ó s an os da II Rep ú blic a, cando foi n omead o se cretar i o po l í tico do C omit é P rovincial d o PCE e n Ourens e 125 , c idad e á q ue se tr as la dar a a viv i r p ar a se de dic ar in t egr a m ente á po l í tica. A í nda q ue as s ú a s res pon sab ili dad es e stiveron directamen te re l a cionad as coa provincia d e Ouren se, a s ú a proxe cci ó n permitiu lle res u ltar elixido mem b ro do Co mit é Cent r al do Pa r tid o Co mu ni s t a d e Es pa ñ a no seu IV Congr es o (Sevilla, abril de 19 32 ) x un t o co n o utro g ale g o, J os é S ilva Ma rt í nez (C om í n, 19 65: 50 7-50 8) . Nas elecci ó n s de 19 33, os co mu nis ta s ou ren s á ns pre sent ar on un ha ca ndidatura d e “ Fro nt e Ú ni ca ” , n a l i ñ a d a pol í tica que, d aquela , a In ternacio nal C om uni s ta e s taba a de sen vo lve r. O ve teri na rio de Ma ced a fig ura ba ne sa ca ndid at u ra, que obt iv o uns exi g uo s re s ult a do s . A vi ra xe “ fro ntep op uli s ta ” da C omi ntern fo i a ra z ó n po la que os com un ist as se avi ñ e ron a figu rar en l is tas conx untas n as e lecci ó ns de feb reiro de 1936 . O PCE c olo cou dou s ca ndid at o s e n Galicia . Un deles, Adrian o Ro mer o, foi elix ido dep utado por Ponteved ra. O o utro ca ndi d ato polo Partido Comu nista n as elec ci ó ns d a Fron t e Popu l ar , Beni g no Á lvarez, fo ino p or Ourens e, na lis ta que Ale xandre B ó v eda encab ez aba por es t a pr ov inc ia . Os v oto s ob t ido s po lo c o mu nis ta o ure ns á n m edra ron co nsi d era b le me nt e resp ec to ó s comicios a nteriores a í nd a qu e Á lva rez non acad ou esc ano. S e n em barg o, ac ud i u a M ad rid en mai o d e 1 93 6 co mo c om pro mis ari o do Pa rti do pa ra a elec ci ó n do no vo p res id ent e d a R ep ú blic a, Ma nuel Aza ñ a 126 . 125 Pa r a o s dat os bi ogr á f icos de Benign o Á l v ar ez, r emitimos ó pr imei ro vol ume das memo r i as de Santiago Á lv arez ( Á l varez, 1 985: 195 e s s .) . 126 Co n t a S a nt i a go Á lv are z: “ Recu erdo el orgu l lo qu e le embar gaba por habe r h ablado en leng ua gall ega al explicar s u vo to como comp romis ari o en la e lecci ó n d e Azañ a a la pr esi den ci a ” (Á lvar ez, 19 85: 204). CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 2 E n ab r il de 19 36 , o s co mu ni st as o ure ns á ns p ro move ro n a co ns tituci ó n d a Fede raci ó n Ca m pes i ñ a Prov i ncial, s en d ú bi da u n d os pu nta is so br e o s que se apo i aba a inf l ue nc ia d o P CE na zo na . Beni gn o Á lv are z foi el ixi d o o seu pr e side nt e. Cando se p rod uciu o a l z am e nto milit a r d o 1 8 de xullo de 1936, Ben igno Á lv ar ez r ef u xio use no s m o nte s de Maced a. S egu nd o c on ta o li b ro G al i ci a ba jo el terror , p ú x osel le pre zo á s ú a c abeza : 10 . 000 p eseta s a que n o en tregas e vivo ou mo rto. M or reu a sa sin ad o po l os fa lan xis tas o 11 de ma rzo de 193 7 , s e gund o d á conta a publ ic aci ó n Nu e va Galicia. P ortavo z d e los antifa scistas g allego s . Vario s me mbr o s da s ú a famili a t a m é n m or r e ro n n as ma ns da r epr e si ón 127 . Co ñé cens e alg ú n s art igos sa í dos da plu m a de Be nig no Á lvarez en rev i s t as de Oure nse e en M und o Ob rero . Nes te p eri ó d ic o, vo ceir o do Pa r ti d o Co mu ni st a d e Espa ñ a, at o p á mo-lo e scrito c hamad o “ En Galicia. Situac i ó n ge ne ra l de l c a mpesi no po br e y me dio ” , pu bl ic ado o 21 de x an ei ro de 19 3 2. Ben i gn o Á l v arez an aliza ne l a s cond ici ó ns d e v i da e de t r aba llo n a s qu e se desenv ol v í a o l abo r dos la b reg os ga l ego s no s a n os d a II Re p ública 128 . 127 O relat o da morte de B enign o Á l varez e n “ Recup e r ar a no s a his tor i a . B enign o Á lv arez, o < a m i go do ho m e > “ , e n A Voz do Pobo , 21 , 1 3 de m a r z o de 19 7 7. 128 So bre a s ú a fi gura e o se u pens amen to pol í tico dis c r e pan nas s ú as r espect iv as memor i as L ui s So to e S a ntia go Á lvar ez. O q ue for a fundad or da U n i ó n do Pobo G alego ( UP G), Luis So to, ded í c alle as s eguint es palabr as: [...] B en i gn o, a demais de mar xi sta-l enini sta e r a u n nacionali st a g alego afervoa do e co nvenc ido. Be n ig no ex plicaba con s i n xelas verb as o signi ficad o do c entra l is m o, que no n s ó a so ball ou coloni almente á s naci ó ns qu e integr ab an o es t a do, s e n ó n qu e a tr av é s dos part idos po l í ti cos, to d os c en trali stas — facen do a excepci ó n du n feble Par tid o Gal eguis ta qu e mist urab a os con ceptos de re xi ó n e na ci ón— someteu, po r medio de con s ignas s in xeit o, o nac ional ismo galego q ue non pod í a pul ar na s ú a di fe re nci ac i ó n na ci o nal e nas sú as ar elas de l i b e r dade, xa qu e os l í deres dos parti dos tr asla daban as co nsi gnas de J a é n a Po ntevedr a, por exempl o. [S oto, 1983 : 232 - 23 3] Ó q ue r espond e Santiago Á l varez, p r imeiro secr etar i o x eral do P artido Comu nista de G alic ia: ¿ Cu á l era el p ensami ento pol í tico de B enigno Á l varez ? Hay gent e int eres ada en pres en t arlo co mo una esp ecie de nac i o nal i s ta ga lego y, po r cons i guiente, como u n tant o dis crepan t e co n l a l í nea del PC E. Es lo q ue entr e o tras “ tola das ” hizo Lui s S oto en s u l ibr o “ Caste l ao: U PG ” . N ada m á s a lejad o de la vida de B enign o ni n ada m á s ine x ac t o, y m á s fal so. Recu erdo los el o gios que, el c inco de abr il d e 1 936, es tando y o en O ren se, me hizo de l info rme de Jos é D í az an te el pleno del Co mi t é Centr al de l PCE ce lebra do en marzo. Y recue r d o muy b ien l a luc ha que s os tuvo en el Co mit é Pr ovinc i al con algunos d irigen t es local es im p r egnad os de sect aris mo. B enign o er a un homb re total mente ident ificad o con la lí n ea pol í ti ca d el P CE, l í nea qu e, po r otra par te, defend í a co nsecuen tement e lo s der echos de Galici a y su Es ta tu to de A utono m í a, como s iempre re conociero n Cas t e lao y o t ros dir igent es gallegui s tas , P ero er a, es o s í , un gall ego en cu er po y alma. [.. . ]. ¿ Ha e xis tido o exis te un gr upo, un pa rtido o un a p ers onali dad po l í ti ca en Galicia , que haya n pu est o e n la defen sa de lo s in terese s d el pu eblo gall ego , de Gali ci a y d e su autonom í a má s tenaci dad , pers ever ancia y pasi ó n que lo s comun istas ? ¿ Hay per s on a, part ido o grupo que haya CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 3 An t e s d e 19 31 , da t a do s eu i ng res o no PCE, E d uard o A raujo Cond e no n pe rt enc eu a ning ú n ou tro pa rt i d o. P ero a c arre ira po l í tica d es t e metal ú rxi co , me mbr o da di rec ci ó n do Sind icat o do M etal d e V igo , foi r á p ida , p orq ue e n m ai o de 1935 x a aca da ra a se cretar í a p ol í tica do C om it é Rexi on al 129 . F or mou par te da li sta ou ren s á para as ele cci ó ns á s C orte s de 1933 , nas qu e o PCE s e p res e ntou ba ixo a de nomi na ci ó n de ca ndidatu ra d e “ Frente Ú nic o ” (Valc á rce l, 1992 : 70 6). Com promisario par a a elec ci ó n do Pres idente da Re p ú bli ca e n ma io de 19 36 130 . F o i exe c uta do en xu llo de 19 36 ( Á lva rez, 1988 : 16 5). De Val e riano B arro s no n sab emo s na da m á is que a sistiu ó Co ng reso Constitu í nte da Fe dera ci ó n Com uni sta d e Gal ici a ( P on tev e dra , 3 0 de ab r il de 1 92 3) , no qu e f oi nom e ad o dir e ct or de La Nu eva Auro ra 131 . Ma nuel Bl anco Pasc ual , fi llo dun milit ar, nace u en L leid a en 1 9 0 0. Trasladouse a G alicia p a ra cump ri-lo se rv icio mil itar na Coru ñ a , o nde ex erce u a s ú a pr ofes i ó n: era fot ó g r af o. Nos anos da Rep ú blica ap arec e ins talad o no Barc o de Valdeo rras, localidade da que foi t ene nte de alcalde ata a s ú a des apa ric i ó n nos pr ime iros d í as do alzam en t o milit a r d e 1936. Se gu nd o o I nf orme el evad o al m in ist ro de l a Gob ernac i ó n so bre la s ac t ivi da des del PC E do xu í z S alv ado r Hor c as, xa c ita do no ut r o lu gar d est e t r abal l o, Manue l Castro fo i un do s di r ixe nt es d e Ga li ci a, o qu e r esult a sorp r en den t e porq ue defen dido es a cau s a con mayo r des inte r é s? C o n t a nt o p u e d e qu e s í (y esto y pensan do en A lexand re B ó v e da y en C aste l ao ) p ero c on m á s , d es de luego qu e no. Y ¿ po r qu é no hab í a de defen der B enigno la caus a de G alicia de s de su p osi ci ó n de di rig ente c omunis ta gal lego, o nece sitaba pa ra el lo ser n acional is ta? [ Á lvar ez, 1983 : 195 e ss .] Recent emen te, co motivo do an i ve rsa rio da s ú a morte, rendeu s e lle unh a homena xe da que form a ron part e al g ú ns ar tig os que ins i st en no car á ct er pr otonaci on alis ta galeg o dest e pers on axe; un ha cu alif icaci ó n que resu lta un p ouco excesi va para u n di ri xente d o Pa rtido C o munis ta de Espa ñ a de te mp o s da I II Inte rna c ion al (M anue l Cidr á s ( 1997 ), Benigno Á l varez e out r os ” , A No sa Terra , 770, 20 de marzo; X. L . M é ndez F err í n (1 997) , “ Maceda , 193 7, Far o de Vigo , 13 de m a r z o ; Xos é M. N úñ ez S eixas ( 1997 ), “ O Benigno gal eguis ta e o Beni gno co munis ta ” , At l á nt i c o , 30 de xu ñ o; Santi ago Pro l (199 6), “ Benign o Á lvarez , as duas mor tes dun comu ni sta ” , Os m á rtir es do 36 , Vig o, A No sa T e rr a, p á xs. 34-39 ; S antiago P ro l (1997) , “ B enigno Á l v arez e o d ebate s ob r e o nac ional ismo gal ego ” , A N o sa Te rra , 782, 12 d e xuñ o; S antiago Pr ol (19 97), “ B e ni gn o Á l var ez, int ernaci ona l is ta ou pr otonac i o nalist a ” , A No sa Terr a , 8 09, 18 de decemb r o ) . 129 Ga li ci a , s/d, AHP C E. Microfilm e IX. 130 A HN- Guer ra Civi l (S alamanca) . PS . Barcel on a. Car taf ol. 300 . Fo lio 20 vt º -245. 131 La Antorcha , 7 7, 18 de ma io de 19 23. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 4 é a ú n ic a fonte qu e fal a d el 132 . Ist o p ó d eno s l ev ar a p ens ar qu e era o no me bai x o o que ac tuaba alg ú n ou tr o di ri x en te . Guil lermo C edr ó n G ó mez foi h om e de ne go ci o s n a Haba na , a n te s de exerce r como mes tre. Autor de El Com u nis mo y el pro l etar i a do es p a ñ ol , e d i ta do na imp renta de El C o rreo Ga ll eg o en 1931 133 . Foi presidente do raio co munista da C ida de De pa rta m ent a l. O cup ou o cua rto pos t o n a li s ta de ca ndi d at os do PC E á s elec ci ó ns (L l o rc a, 19 86 ) . Sa be mo s qu e Sev e rino Chac ó n pr oce d í a das f ilas soci ali s t as polas qu e foi ca ndid at o e n v ari os proc es os e le ctora is no pe r í odo alfo ns in o. Cre o u a Agru pa ci ó n de Cigarre iras chama da Nu eva A urora , da Co ru ñ a. Pa so u a formar parte do Partido Com unis ta ca ndo se p ro d uciu a ru ptura dos terceiris tas no Con gres o do PS O E. Foi u n do s a si nan te s do d o cum e nto de esci si ó n re da ctad o n o di t o Co ng reso . En 192 2 er a m emb ro d o Co mi t é Cent r al. Vi v í a e n M adri d . C and o s e pro duce o al z ame nto, esta ba e n Galicia pero puido escap ar á zona re pu bl ica n a 134 . Perf ecto D á vi l a foi u n mes tre n acional ex pulsado d o c orpo durant e a Di ct adu r a de P ri m o de Ri ver a. F o i u n do s f un dad or e s do P CE e o p ri mei ro sec r etario da F edera ci ó n Com un ist a d e Gali ci a ( 1 92 3) . Ca nd ida to d o PCE na s elec ci ó ns á s Cort e s constitu í nte s por Pon teve dra. Morre u en 193 4, cando era presidente do ra io comunista d e Vigo 135 . Manuel Gama Ca sa l der rey foi un do s l í de res da Fe dera ci ó n Ag raria d e Po nte v edr a . P ubl ic ou va r io s art ig os sob r e tem as ca mpesi ñ os e n El Pueb lo Galle go 136 . Foi col abo r a do r de Nu eva A urora de Ponteve dra e de Revoluc i ón (Pe rei ra , 1 98 2: 40 5). Sab emo s que tam é n co labo rou no pe ri ó di c o El ca m pesino , do 132 Inf or m e eleva do a l minis tr o d e la Go b ernaci ó n s obre l a s act ividades del PCE dura nte la dict adu ra de P ri m o de River a por e l J uez Es pecial Sa l va dor Alar c ó n : el in f o r me f ec hado en Mad r i d e l 19 de ener o d e 1931 ” . AH N -G uerr a Civ i l ( Sal amanc a). PS Madri d. C artaf ol 98, A tado 11 16. Sobr e es te docume nto v é xas e H inojos a (1994 ). 133 Repr odu cido por en trega s no peri ó di co Revol uci ó n. Ó r gano de la Socieda d O br era de C ultu ra de Pont eved ra . 134 Gal icia. Mon ograf í a por Ramó n B arr os. Anexo a l infor m e por Is idor o A cevedo , 1 946. A HPCE, Ma nusc ri t os , tese s e m e m or ia s, 29 /1 4. 135 Mu nd o Ob re ro , 7, 1 3 de xu ñ o d e 1931 e “ D e s d e V igo. H a mu er to u n g ran lu chado r ” , La L u cha. Frente Ú nico de l os trabaj ad or es , 1 3, 23 x aneir o 1934 . 136 A rel aci ó n d e artig os ap arecid os ne ste xornal co a s inat ura d e Manu el G ama es t á r eco llid a no utra cit a dest e tr aball o. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 5 Si nd ic ato A gr ari o de Tei s 137 . Dur a nte os a n os d a Re p ú blica foi c o ncelleiro en Po nt ev ed r a, c ida d e na q ue , xu nto a Ga r c í a Filg u eira era n co ñ ecido s c om o o s “ a grario -co muni st as ” . Manue l G a rc í a Fi lgu eir a f oi co nce lleiro socialista p or Pontevedr a nas elec ci ó n s de 19 13 , l í de r da Soci edade Ag raria de Moure nte e da F ederaci ó n O b reira Loc al de P o nte ved ra 138 . Te mos re ferencias sobre este militant e dende os prim eiros anos d o PCE en Galicia pois foi m em b ro do Co mit é Re x ion al el ixi d o n o Co ngre so de cons t i tu ció n da s ú a F e dera ci ó n Gal eg a 139 . C o l a borou co ó r g a no d a s o ci e d ad e o br ei r a de c ultu r a de Po nte v ed r a, Revoluc i ón . F ig urou n as ca ndidatu ras co munis tas das e lecc i ó ns á s Co r tes conv oc ada s p ol o go be r no de Be ren gu er en 19 31 e nas elec ci ó ns á s C ortes cons t itu í nte s 140 . N os an os da Re p ú blica foi conc elleiro en Pont evedra ata a s ú a det e nci ó n e destituci ó n como cons ecuen cia dos s uces os de Outubro. Despo is d o triunfo da FP, Filg ueira foi e li xido prim e i ro tenente de alca l de de Po ntev ed ra e, pos t e riorm ent e, m á x im a aut or i da de lo cal 141 . Fo i a cus ado de traballo sectar io e n 1934 142 . Esta acu sac i ó n no n deb eu ter gra v es con s ec ue nci a s po rq ue n a do cu men ta ci ó n comunis ta pos terio r a parece c i tado c om o "vie j o cam arad a del Partido ” 143 . Je s ú s Ga rrote No gueira era u n m ari ñ e i ro militan te no movemento o breiro dend e 189 8 e en carce rad o en v arias o cas i ó n s . Foi f u nd ado r da Fe der a ci ó n Ju ve ni l Socialista en 1 903. Mi litou no PSOE no que foi membro da corrente t erceirista. D e sp o i s d a e s c i s i ó n, t raballou na constituci ó n do Pa r ti do Co mu ni sta . Ato p á mo l o xu nto a Ó scar P é rez Sol í s en Gali cia no pr o ceso d e or g ani za ci ó n da F ede raci ó n Ga leg a . D en de 19 24 f oi s e cr et ar io de o r gani za ci ó n e s e cr e t a r i o p o l í tico do raio de Vi g o. Pa rt ic ipo u n o P le no qu e o PC E ce le br o u en Pa mp lon a (1 92 9) . Ca nd ida to 137 Man uel Ga ma Casal der rey, “ Lu cha d e clas es ” , El ca mpes i n o , 1 de maio de 19 30. Co ñ ecemos alg ú n s ex emplar es d e El c ampesino de 19 30 e 1931 grac ia s a Enr ique Ac u ñ a. 138 Elixido pr es i d ente no congres o Provi ncial da F ederaci ó n de Tra balla dores de P onteved ra ( La Voz de Ga l icia , 3 de abr il de 19 36). 139 La Antorch a , 7 7, 1 8 de mai o d e 1923 . La Antorch a inf ó rmano s de q ue tomou par te na campa ñ a de orga nizaci ó n e pr opagand a qu e Ó s car P é rez S ol í s r ealizou en 1923 en G alic i a ( La Antor cha , 69, 23 de marzo d e 1 923) . 140 Mu nd o Ob re ro , 7, 13 de xu ñ o de 19 31. 141 “ El Sr. G arc í a Fi lg ueir a comp arar ece a to mar pos esi ó n de s u cargo de co ncejal ” , El Pais. Di ario re publicano , 2 8 de decemb ro de 1934 . A s ú a el ecci ó n como t ene nte d e alcald e e n: El Pais . Di ario rep ublicano , 2 4 d e fe breiro de 1 936 e La Voz de G alic ia , 2 6 feb reiro 1936. 142 Ta r eas r ealiza das dur a nte e l ti e mp o en que el delega do del P. perm anec e en Pon tevedr a y cual es la situa ci ó n y l a per sp ectiva de nues tro trabaj o. 20 de diciem bre d e 1934 , e In forme d e la sit ua c i ó n del P. en P on tebedr a y l os trab ajos que se r ealiza n , AH PC E. Microf ilme VI I, 110. 143 Inf orm e sobr e Ga licia de abr il 1954 , AH P C E. Reg i o nes y nac ional id ades; In for mes pol í tic o- eco n ó mi cos; C aixa 76 , cart afol 2 . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 6 comu nist a por Ponteved ra nas ele cci ó ns á s C o rtes Constitu í nt es, re pre sentou a Fede raci ó n Ga lega no IV Con g re so d o PC E no qu e foi e lix ido mem bro do Co mit é Cent r al. T am é n a s is tiu ó P le no d e s e te m bro de 19 34 . At a fi n a is de 19 34 f o i sec retario pol í ti co do C om i t é Rexi ona l. Foi ent ó n ac usa d o de em pregar m é to dos ca ciqu í s e sectar io s n a or g aniza ci ó n ol í vic a, po l o qu e fo i se pa ra do d o c arg o, e pa s ou a des emp e ñ a- l o d e “ ag regado do Secre tario p ol ítico” 144 . E x ec u t ad o n o m e s de xullo de 1 93 6 ( Á lva rez, 19 84 : 16 5). Gumersin do Mo n te ro M ontero fo i un dos l í dere s d os c omun ista s co ru ñ ese s en tre os que ap a rece na constituc i ó n do se u rai o na do o 9 d e x ul lo d e 19 31 145 . Ato par é m ol o po s t er i or m en t e e n v ar i os ac t o s p ú b lic os do se u par t i do 146 . Co mo r esul ta do da re mo del aci ó n do r ai o de V igo , f o i “ aco plado ” á sec retar í a des a or gan iza c i ó n, probab l e mente pa ra so lventa-la crise á que e staba som etida (m aio d e 19 35 ). R ep res e ntou ó PCE, xunto a outros camarad as, n a a sem blea cele brada e n Sa nti ag o e n ma io d e 19 36 pa ra de ci di-l a d at a do ple bi sc it o do Est a tu to 147 . As im esm o, to mo u pa r te a ct iva n a cam p a ñ a a ut o n o mi s t a f al a n do e n nu me r o so s mitin s recollid o s na pren sa do m omento 148 . Co lab oro u en Mu nd o Obre ro con alg ú ns art i go s como “ La C NT y l a u nida d. So br e el Pl en o de la Regi o nal Gal aic a ” e “ C os as de Ga lic ia . B l oq ue po pu la r y Estatuto ” 149 . 144 La A ntorc ha , 67, 9 de mar zo de 1 923; 68 , 16 de marzo de 192 3; 69, 23 d e mar zo de 1 923; Ga l i ci a. 10 d e j u ni o d e 1 93 3 , AHP CE. Mi crof i lme I X , 123; A l s ecre tar iado del CC . del PCE. Vig o, 2 0 de di ciem br e de 1934 , AH P CE. M icro f il me V II, 110 . Gal i ci a , AH PC E, Mi crof il me IX, 12 3. 145 AHR G. Go bern o Ci vi l. G 26 55. 146 Po r exempl o, en 19 32, def endendo a p ol í tica de f r on te ú nica nun mi tin na Co ru ñ a or gan izado po lo Comit é P r ovincial d e Un i d ade Sindi cal ( M u ndo Obre ro , 15 (6 1), 16 de d ecembro de 19 32) . 147 Mu nd o Ob re ro , 116 ( 824) , 18 de maio de 1936 . 148 A c r ó nica de La V oz d e Galic ia s obre u n mitin celeb r a do no Teatro Ros al í a da C oru ñ a dic í a qu e: s e expres ó en gall ego. [...] Dijo que l o s co munista s no son s ó lo i n tern aci onalist as lib ertarios , s i no entus ias tas prop uls ores del pr ogres o regi onal. [ .. . ] Pero es menest er que ces en la s l á gr i m a s de R osa l í a y que p r e ndan e n los es p í r it u s lo s tr i no s d e Cu rro s y lo s aug urio s de Pon dal por s obre lo s ar dides de los caciqu es y lo s a t rop e llos inve terad os que hay q ue hacer ces ar. Ens alza a l os mod es t o s obrer os de l ca mpo y la ci ud ad, a l os pescad ores , a los labr iegos d e Or ens e y So br ado que dier on s u sangr e para l iber tar de l a esc lav i tud al pu eblo y se ñ al ó a l os malos gall egos, a q uienes a su ju icio u r g e comba tir, des ter rando cua nto hay de ca duco y n ocivo. Con la a utonom í a enti ende q ue todo es to pod r á lo g r ar s e. El Est atuto de n t ro d e la R ep ú bl ica es pa ñ ol a ser á una herr ami e nt a fo rmid abl e de luc ha. [ La Voz de Ga l icia , 9 d e xu ñ o de 1936] 149 Mu nd o Ob re ro , 1 8, 23 d e x aneir o de 193 6 e 56 (8 04) , 6 de marzo de 1 936, r e sp ectivament e. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 13 7 Ex iliouse a Cu ba, p a í s no que participo u nas a ctiv idades d o Part ido Co mu nista . Mor r eu en Bu lga ri a ( Á lvarez, 1 984, 109). Je s ú s Parrad o Bahamo nd e fo i un dos l í de res do PC E e n S a nt iag o de Compostela. Segundo Antonio Silva, Je s ú s Parra do Ba ha mo nd e foi se c ret ari o xera l en S ant ia g o d end e 19 31 a ta 19 33 , ca nd o ceso u n un P l eno do P art ido p or q ue “ le va ba un ha po l í tica qu e non era a pol í tica q ue ma rcab a a S e cci ó n Es p a ñ ola d a In t e rnac ion al Co mu nis ta, porqu e P a rrado s e a cerc aba m á is a unha so cialdemo crac i a ” 150 . De ti d o co mo c o nse cue nc ia do s s u ce s o s d o O u tub ro d e 1 93 4 ( Pr o bado s, 1 99 2: 19 8) . Pa r tic ipo u n a cam pa ñ a da FP e n San L á z aro (San t iago ) 151 . Juan P rieto Balsa e ra militante d o PCE a lom e nos dende 1 931 , cando o atopam os m itinean do en Ferro l 152 F oi un dos ca tro repr ese n tant e s da Fed era c i ó n de Ga li ci a no C o ng res o de S ev ill a de 1932 153 . N ese mesm o ano ato p á mo lo pa rt ici pan do n as ac tiv idad es do S o corro R o jo Intern ac iona l 154 . Re su ltou e l ixido sec r etario do raio com unist a de Mu gardo s n o ac to da s ú a c ons ti tuci ó n en 19 36 155 . Tr alo tr iunfo da FP f oi alcalde de Mu g a rd os, onde par ticipou nos mitin s a pr ol d a autonom ía 156 . Jo s é Silv a Mart í nez n aceu en Santiago o 2 0 de a bril de 1 890 157 . C an tei ro, fillo de Silva C o bas, traballador soc i alis t a de Sant ia go (Do m í ng uez , 19 81 : 20 9). M i litou na UGT den de 1907 e n o PS OE dende 191 0 158 . É o utro do s militantes ó s qu e a top am os no s p rim ei ros an os de vid a no par tid o en Gal ic ia, p rob ab leme nte de nde a s ú a fu ndaci ó n 159 . Foi du rante u n a no , a pa rti r de xu llo de 1 91 9, di re ct or d o sema nar io La Lucha Social de S an ti ago (D om í n gu e z, 19 92 : 56 ). 150 Memo ri as d e Anto nio Sil va S á nchez “ Chuvie iras ” . Entr evis ta real izada p or Fr anc i s co Sebio, X an Gabeir as e Is au ra Var ela, entre ou t u bro de 1991 e marzo de 19 94. 151 La Voz de Galic ia , 1 1 f eb reiro 19 36. 152 Mu nd o Ob re ro M u ndo Ob rero , 1 9 d e decembro de 1 931. 153 Sim ó n, Inf orme sobre la sit ua ci ó n del P art ido en G ali cia . Mad rid , 2 1 de juni o de 193 5 . AHPCE . M i cr ofi l me XI , 1 42. 154 El P ueblo Gall e g o , 2 2 d e xaneiro de 193 2. 155 “ Radi o Comuni st a de Mug ardos ” , AHR G . I nv entar i o G ob erno C ivil da Co ru ñ a. E xp e di entes de A soci aci ó ns Pr ofes ion a is, Si ndicais e Par tidos Pol í ticos . G 25 45. 156 Mu nd o Ob re ro , 18 d e maio de 193 6. Ta m é n aparece citado en Silv a Fer rei ro, G alic ia y el Movim ient o Na cional. P á gi na s h i st ó ric a s , S anti ago, Seminar io Co nciliar, 1938, 177 . 157 PC E. C o m it é Cen tra l. Cara c te r í s tica de miem bros efect ivos , AH N Salamanca . PS M adri d. Car t a fol 11 0. A tado 11 92. 158 Ibid em . 159 Ibid em . CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 14 4 ho mb re. En l as f á bricas a t raba j o igual, s a lario igua l, y ab ono d el salario í nte g ro sin tra baja r d os m eses antes y do s m e ses de spu é s del p ar to ” 182 . O Partid o loitaba polo Gobe rn o Ob reiro e Ca mp e si ñ o, co nsig na q ue aparec eu ta nto nos programa s co mo nos doc um e ntos s obre a muller, in clu í nd o un ha g ran de pa rt e do qu e fo r on co nsta nt es e sixe nci a s do mo vem en to fe m ini s t a ó lo ng o d a s se guint es d é ca d as : Ig ual d ad d e de rech os p ol í tico s y civ i le s para la s mujeres desde lo s dieci och o añ os . A i g ua l tra b aj o, igu al s a l ario. Se gu ro de ma t e rni d ad, a c arg o del E sta do y los pat r on os, si n apor te d e nin gu na espe cie de p art e de las trabajad oras . Dere cho a l aborto. A mnist í a i nmediata d e todas las m u jeres conden adas p or ese m o tiv o. Dere ch o d e l a s mujeres para no a sisti r seis semana s ante s y seis se manas de sp u é s al t r ab aj o y r ec i b ir e l sal ar i o í nt e gro , con el p uesto res petad o. Cuidado gratuito de los m é dico s y pa rt era s, a nteri o r y po st eri or a l parto . Dota c i ó n de una ay uda e spec ial pa ra atende r al rec i é n nacido . Creaci ó n de las cas as cunas y de los j a rd ines de la in f ancia 183 . A viraxe fro ntepopulista do Partido Com unista tivo impor tan tes rep ercus i ó ns sobr e a po stur a d o PCE r esp ecto á cu e st i ó n femin ina. A p arti r da Revo l uci ó n de O u tub ro do 34 , o Pa rti do c re ou or gan iz ac i ó n s un itarias, m o itas delas or ie nta d as á l oita pola am nist í a dos en ca rcera dos po l o s su ceso s as turiano s. Dolores Ib á rruri rel a ta na s s ú as m e m o r i a s c ó mo a ch egada a Es pa ñ a da del ega d a d o Co m i t é Mund ial de Mu jer e s c o ntr a la Guer ra y el Fascismo a medi ad os de 1 93 3 f oi ben ac o llida polas comunistas: Do lores Ib á rruri, Ire ne F al c ó n, E n ca rnaci ó n Fu yo l a, Luc í a B ar ó n e outras (Ib á rru ri , 19 92 : 265 e s s .). O re s ulta d o das co nv ers as foi a cre aci ó n de s e C o mit é que, anque d e comp osic i ó n pl ur a l ( c om un ist as, r epu bl ic ana s e so cialistas ), estaba con trolado polas co munistas . A c reaci ó n de sta o rga ni za ci ó n supuxo a intensificac i ó n do traballo cara á m uller. A rep resi ó n p os teri o r ó s su c es o s d e Ou tub r o f i xo qu e o Co mi t é de Mu jeres co ntra la guerra y el fascismo , encab ez ado po r D olo r es, s e trans for ma se n a "As ociaci ó n P ro infa nc ia O brera ". P arad ox al me nte , o p rog ram a do P a rt i d o p ara a s e lec ci ó ns d e 19 36 esque c eu o te m a da mulle r, o qu e po de s er i nte rp reta d o, be n co mo unh a co nc es i ó n ó s par ti d os 182 Tí tulo V I I do P rograma E l ec toral do PC E ( “ P a r a las mu jere s ” ) acor dad o para as non celebr ad as elecci ó n s de febrei ro de 193 1, reco l lido en A rto la, 1974: 3 67. 183 Prog rama Electoral do Gober no O br eir o e Ca mpes i ño (1933 ) , en Ar tol a, 19 74: 477. Encont ramos u nhas rei vindicac i ó ns se me l l a nt es no “ P ro grama da Comi si ó n Femini na do Par ti do Comuni s ta de Ca t alu ñ a” , qu e in clu í a mul ler es en t ó dala s lis tas presenta da s á s ele cci ó ns de 193 3. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 14 5 cos que s e í a en co a l i c i ó n, ou b e n p ol o f eit o de ser u ns c omi ci o s c entr a do s, pr inc ip alme n te , na p roc ura d a a mnis t í a dos co nden ados p olo s s uces os a sturianos. O Ma ni f ie sto e le ctoral de Izqu i erda , é di cir , o P act o da F r o nte Po pu la r , asi na do po lo PCE, tampouco recoll í a apa rtad o ning ú n d edic ado espe cificamen te á mu lle r. A pe s ar d i st o, en tre os facto res p olos que o PC E ex plic a o t riun fo d a Fron t e Pop ular destaca a participaci ó n fem in i na 184 . Adem ais, a ac t iv idade d o s c omunist a s p ara organiza-las muller es nos me s e s inmediatamente a nter iores á Guerr a Civil fo i moi intensa, e foi Do lores Ib á r rur i qu en ma n tivo o di scur so m á is p e rsistent e , anim a ndo á po bo aci ó n fem inina a m od i fi c a-l os cos t u me s , es ixi n do o se u de rei to a forma ren pa rt e da s dire c ci ó n s do s pa rti do s e do s s i nd ic ato s, “ por q ue n adi e co mo e lla s ha n de ayud ar a limpiar de todas pa rtes la ca rro ñ a fas c is ta y re acc iona ria ” 185 . Se ata 1934 - 35 , as orga niz a ci ó ns de m ull er es, c omo t ó dalas d emais animadas p olo P CE, f or a n instr u me n tos utilizados para a cada-la creaci ó n do go ber no obr e ir o e cam pe si ñ o, agora s er á n or ien tada s cara á loita contra o f as cismo. Respe ct o á s mull eres c omun ista s galega s neste per í od o s on po uc as as ref e rencias escritas existentes e menos a í nda os e s tud i o s re a liz ado s. Sa be mos q ue o PC E pres ent o u un ha ca n did at a fem i n ina por P on te ve dra nas e lec c i ó n s de no vem br o de 19 33 , A ma lia F i g uer oa (P é re z P ai s , 19 83 : 35 ). P ó de se rec orrer a un test em u ñ o pu bli ca do, o de Is abe l R í os , quen narra, en tre outras cuesti ó ns , c ó mo na constituci ó n da s ú a c é l ul a e n 19 34 , to ma ro n p ar t e sei s m ul l ere s e d ous ho mes ( R í os, 19 86 ) 186 . Po r ou tra b and a, S ant ia g o Á lvare z cita o c aso de J esus a Prado, des t acad a 184 Conf er enc i a de J es ú s Hern á n dez, c i tada po r Cr uz, 1 986: 258. 185 Dolo re s Ib á rru ri, “ No quer emos g uerr a ni fas cis mo. O rgani cemos l a mujer para l a luc ha ” , Mujer es , 1 , n º 3, maio 1936, cit ado en S canlon, 1976: 29 0. 186 Carm e n Ba lbo a , Mar í a d e Beni gno e E n riquet a O t e ro , á que volver emos atopar des p ois da G uerr a Civil , s o n algunha s d as m u lleres comu nis t as ci tadas po r Is abe l R í os ( R í os, 1 986: 231 ) . Foi es ta u nha organi zad or a do Part ido na b isba rra de C urt is , de o nde é natural. Apr esada polos s ublev ados o 5 de ag os to de 1936 , foi encar cer ad a xunto ó s eu ho me, o m é dico comuni s ta M anuel Co lvel o. Co n denad a a morte , a pena fo ille conmu t ad a por ou t ra de ca dea per petua . Quen non t ivo tal sort e foi o seu mar ido, que foi fusila do. Aco llida a u n indult o sa i u da p risi ó n en 194 6 e, tras vo lver á l i b e rd a de f oi de t i d a po la s s ú as activ i d ades po l í ticas . March ou ó exilio á A rxent i n a, onde se gui r á a mante- l a activida de co Par ti do. A pe sa re s d a s ú a l o nxit ude, cremos que pag a a pe na repr oduc i -l o s eguinte p á rrafo sa í do da pluma de Si lva Fer rer o: Fu e necesa ria l a actua ci ó n s at á nica y t enaz de un a mujer, p ara que a u na gran part e de los hoga res ll egas en el des con tent o, la in quietud, la ambici ó n , la ins u bordi naci ó n, la en vi dia... y todo e s e con junt o de malas pa sion es , que como bagaje r e pugn ante y mons tr uo so, tr ae consi go el comun i smo. Is abel R í os LL az cano, f uncion aria de la Del egaci ó n d e Hac i en da de L ugo, fun da en Cu rt i s — en un i ó n de su mar ido el m é dico Man uel Cal velo L ó pez — una soc i ed ad que ll eva p o r tí tul o Radi o Comun i st a de Curti s; e ilusi on ando a l o s mozos co n la promes a CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 14 6 militante do p a rti do en Ou rense , e ncarce rada durante a g ue rr a e e xiliada en C uba (Á lvarez, 1988: 265 e ss .) 187 . Tam é n po de mo s p r esu po r un ha c er t a pr e se nci a fem inina nun s ec tor c omo o do ma xi st eri o , no q ue ha i mi lita nte s co mun is ta s d e importancia, o u n o s sind icatos conse rveiros 188 . A n te s da Re vo luc i ó n d e Out u br o do 34 , ex i s t í a un grup o de mu l le res an tifascist as en Ouren se, u n imp ortante comit é en Vi go , ve nce lla do a gru po s de ca m pes i ñ as e u n n ú cle o en t r e as t ab aq u e i r a s co ru ñ e sas . P a r e ce n ta m é n loc al iz ad os g rup os da s Xu ve ntu des Co mun i st as Fe mi nin a s na Co r u ñ a (Frei re Le s t ó n, 19 94 : 1 62 ) . Nada com o parte da F ron t e Antifa scis ta a parece u a or g anizaci ó n M uje res co ntra la Guerra y el Fas cismo . Tam é n o seu Co mi t é N aci on al e st aba co ntr o la do polas comunistas . Sabemos da ex istencia de Co mi t é s de I nicativas , ante s de Outubro, en Mad rid , Barcelona, E usca di e Asturi a s. En Galicia esta b an pres entes en Ourens e, Vigo e A C oru ña 189 . P é rez Pais s inala a existe nc ia da mesma ag ru paci ó n en Vigo — qu e ce lebra o D í a Inte rna cion al da Mul le r e n ma rzo d e 19 36 — e Porri ñ o (P é rez Pais, 1 9 83: 44). Pola s ú a b anda, Gu illermo L lorca Freir e d á not ic ia d a cre aci ó n en F errol da Agru pa ci ó n de M uje re s co ntra la g uerra y e l fa scismo (ma io 19 36 ) — integrada por membros d o Gr upo Femenino S ocialista pero impulsada po lo P CE (Llo rca, 1986 : 2 0) — . Pero, á pa rt e dest e s dat o s, p ou co m á is se c o ñ ece . des cara da de la libr e viol aci ó n de las muj eres , en cas o del t riun fo def ini tivo d e su s i d eas; pervi rt iendo a los ni ñ os con el ejemp lo vivo d el desnud i smo practi cado c on sus h ijos (Se g ú n decl araci ó n tes t ifical en el C on sejo d e G ue rra celebr ad o contr a ella en Sa ntiag o) , y vali é ndo se de otros med i o s d e pro paga nda or al o e sc r it a, ll ega a for mar e n Cur tis un grupo muy co ns ider able de ade pt os, p odero sos auxi liares algun os de ell o s — como l as herman as Mar í a y An t o ni a S á n chez y Beni gno Andr ade — en la pr opag anda, de ntro y fuer a d el s indicat o, y en la creaci ó n de u n amb iente enrar ecido y pr opici o a l os s uc esos que pas amo s a relatar . [Si lva, 1938: 215 ] 187 J esus a Prado (Our ens e, 21 d e ab ril d e 18 97-A H aba na, 16 de abri l de 1 971). F i lla d un tr aball ador s oci alist a. É un ha das funda doras do PC E en Our en se. Cand o s e p ro duciu o alzamen t o , fo i deti da e en carcerada n o conv ento de C elano va. Tras pa sa r pol o c á r cere en R ibad avia, puido exil ars e a C ub a ( “Á m e mo ria d e Jesu sa Pra d o ” , A Voz do Po bo , 9 , 25 de maio de 197 1). 188 É o c as o da secr et aria d as cons er va s d e V igo, M ar í a A ra ujo ( “ Im p res i o nantes t e s t imon i os de la fer ocidad franq uista y de la lu cha hero i ca d e nues tr o pue blo. Inf ormac i ó n del Dr . Co mes a ñ a y la Sr . A r aujo, reci é n lleg ados de Es pa ñ a, en la C on fe renci a de prens a de l a F O ARE ” , Espa ñ a De moc r á tic a , 28 de xu llo de 1944 e “ H omenaj e al d oct or Co mes a ñ a y a la S ra. Ar aujo ” , Espa ñ a De moc r á tic a , 1 8 d e agost o de 194 4). 189 Inf or me s obr e la or gan iza c i ó n d e M uj ere s c o n tra la G uerra y e l Fa sc ism o . AHP CE, Mic ro fil m e I X , 12 0 . ¿ 19 34?. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 14 7 2 . 4 . D e re i t o s e d e be re s Un ha ve z feita un ha apro xim aci ó n á co mp os ici ó n so cial da militancia e á pres encia d as mu ll e res, ve remos c á le s eran os dereito s e deber e s que ti ñ a n , s e gu nd o os E sta t utos do Par tido. No n se atop an grande s di fe renc ia s en tre os prime i ro s e s ta t u tos , o s de 1922 , es os que rex er á n a vid a pa rti d aria d es p ois do IV C on gre s o. Est a blec í an c o m o prerreq uisito de pe rtenza a s in atura dunh a folla na que s e declarab a esta r de ac ordo co s prin ci pio s da IC e c o progra ma d o PC E. Os afi lia do s, po r ou tr a ba nd a, de b í an contribu í r ó mantem en t o da estruc t ura or gan izat i va p ag and o un ha co ta m ens ual, q ue n on cu anti fica ba o doc u men t o d e 1922. O entusiasmo mi litante, polo m e nos durant e esta p rim eira d é ca da d e vi d a do com un i smo gal ego , n on deb í a p a sar p ola sa tis facci ó n d es t a ob riga , s e gund o l em os na d oc ume nta c i ó n. An t e a p et i ci ó n de ap oio ec onó mi co ó Com it é C entra l feit a d ende Gal ici a en a g osto de 19 29 , c on test á ba se: “¿ P a ra cu ando de jais el empez ar a cotiz ar? ¿ Es q ue v am os a s e r t o da la vida com uni s tas ho no rari o s? Hay que t ermi n ar con es t a c ostumb re ” 190 . Pola s ú a p arte, os Estatutos de 1932 estab lec í an qu e a c ot a n on po de r í a ser infe rior a unha pe se ta pa ra os ob rei ros i n du s tri ais , arte s á ns . ..; a 0 ´ 5 pes eta s, pa ra ob rei ro s a gr í colas e mulleres que ti vesen un soldo inf e rio r a cinco peseta s. Os parad os que da ban exen tos de p agame nto. Os estatu to s d os raios de Taboad a e d e Vimianzo , por exe mplo, estab lec í an a co t a de 0 ´ 5 pes e t a s. O de Mu ga rdo s, a de 1 pe set a 191 . P a re ce qu e du r an te a Re p ú blica, a í n da qu e os pro ble mas nos c obros deberon s eguir ex istindo, a situaci ó n n on e r a t an g r av e co mo e n an o s a n t er i or e s . Adema i s , o v o to ó P CE na s el ec c i ó ns e ra tam é n obr iga dos afiliados. Estes no n p od í a n exerce r cargo s n a s ú a org a ni za ci ó n a ta p asado s seis m eses d o seu 190 Car ta de l C om it é E j ec utivo del PCE de l 2 de septiemb re de 1 929 al C om it é Region al de Ga li ci a , AH PCE. Mi cr o film e, 2, 4 1. 191 Es tatutos del Radi o Comu nis ta de T aboada , ab ril de 193 6. A H PLugo. G o ber no Ci vil. A soci acione s. A t a do 462 . Exped i en te. 87 9; Es tatutos de l Radi o C o mu nis t a d e Vimianz o , m a rz o de 19 36. AHR G . Gobe r n o Civil. As oc i ac i ó ns . G-27 03; Es t at utos del Radi o C o mu nis ta de Mugar d os , marzo de 19 36. AH R G. Gober no C ivil. A so ciaci ó ns . G -25 45. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 14 8 in gr e so. O p ar t i do com pr om e t í as e , s egu nd o o s Est at u tos d e 19 22, a ax ud ar ó s que por causas r e l a cionadas co a ac t iv ida d e m ilitan t e s e visen pr ivado s de liberdade . 2.5 . For mas de par tic ip ac i ó n e d e s o cializ aci ó n pol í tica s Os af i li ad os de b í a n perten ce r ó s ind ic at o do s eu ofi c io q ue lle ind ic as e o comit é loc al. En 19 32, c an do o P art ido s e a top aba , te orica men te , en pl en o pro ce so de b o lxeviza ci ó n, es ta ble ceu se a o br i ga de fo r m ar pa r te du nh a c é lula e traballar ne s te terre o . Unh a obri ga , que c om o vimo s no utro apa rta do , n on de beu ser cu mp ri da, dado o es cas o nive l d e d ese n vol ve men to da est ruc tura c elul ar d a qu e n os fala a docu mentaci ó n. C ruz si nal a có m o a di recc i ó n do pa rt id o in si st í a na neces i dad e de re alizar camp a ñ as de re clu ta mento fund amentalm ente na s f á b ricas, lu ga r es clav e no pr o ceso de b olx ev i zaci ó n d o PCE ( Cr u z , 19 87 : 6 3) . É de s up o ñ er q ue, en ap l ic aci ó n do s pri nci pi os d o c ent ra li sm o d emo cr ático , as s ecc i ó ns locais reunir í ans e para d isc utir e apr obar ou rex eita-las directrice s que em anaba n d o s ó rga no s cen t rai s do par ti d o. Co ñ e ce mo s, p olo men os, do us caso s no s que s e fix o . O primeiro dele s foi s o b re a exp ulsi ó n de B u lle j os e o s e u g rup o d e dire cci ó n ; a seg unda , curiosam ente so br e o utra expulsi ó n, nes te cas o, a de J os é Ant on io Ba lb on t í n. Neste se gu ndo c a so, r e co ñ ece San t ia go Á l v are z que “ no ten í a m o s much a ca pa cidad p ara discutir s o br e este te m a, p ero no s ag rad ó que se n os co nsul t a se ” ( Á l va rez, 1985 , : 1 10 ). C omo no c as o Bu lle jos , a o rga niza ci ó n valdeo rresa ap robou a exp ulsi ó n d e Ba lb ont í n p orq ue , se e n Mad r id as í s e de cidi ra, po r al go se r í a. Labor fu ndam ental dos co munis tas era o d e axitaci ó n e propa gan da (ax it- pr op ). Na pren s a e na d oc ume ntac i ó n c o munis tas at ó p ans e nume rosas refere ncia s a este tipo de ac tos, entre os que a cele braci ó n do 1 º de Maio constitu í a cas e u n ritu a l 192 . Po r e xem pl o , no ano 1 93 0, o P CE o r ga ni zo u un ha cam pa ñ a con tra a ca rest í a da vi da 193 . Para o ou tro a no, par al el ame nte á p reparac i ó n da s elec ci ó ns le xi st ati va s, o Com it é Rex io n al re cibiu i ns truc ci ó n s pa ra org aniz a-la Xo rnad a 192 Po r ex emplo, “ La Fi est a del Trabaj o en P onteved ra ” , El Pa í s. Dia rio rep ubli cano , 2 de maio de 19 33. Ce l eb rous e un mitin no que int ervi ñ eron l í dere s loc ai s (Ma nuel Gar c í a Fi l g ueir a, Manuel Es car iz, Ma nuel G ama, et c.) e es pa ñ o i s (D olor es Ib á r r ur i) . C r e m os q u e Do l o re s Ib á rru ri tam é n fal ou nun mitin en Vi go do us anos des po i s ( El P a is. D iario r epu blicano , 6 de n ovembro de 1 935). 193 “ A l C .R. de la F ederaci ó n Ga l l e g a ” , 12 de decemb ro d e 1 930; AHP C E , M i cro f il me, I V, 5 2. CA P Í TU LO I - DO SOV IETI SMO Á FR ONTE POPU LISM O (1 920-19 36) __ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ ___ ___ __ ___ __ ___ ___ __ 14 9 In t e rnac ion al do 2 5 d e fe bre i ro c ontra o p aro forz os o , me dian t e a c el eb raci ó n d e ma ni fes ta ci ó ns e n Po nt eved r a, V igo , A Cor u ñ a e San tiago as í c om o a c reaci ó n d e comit é s de pa ra do s 194 . En 19 33 , o s c om un ist as or g a niz ar on un ha cam pa ñ a de recollid a de a dhesi ó ns para o C ong reso c ontra a Guerra. Das 70.67 7 si natu ras recollid as en to d a E sp a ñ a , 3.35 7 proc e d í an d e Ferro l 195 . T am é n de bero n se r fr ecuentes os ac to s para esixi-lo re sta blecemento das liberdades despois da repres i ó n qu e s eg ui u á Re vo luci ó n de Out ub r o; acto s que e n mo ita s o cas i ó ns rec ib í an a forma de mi tins c ontra a g uerra e o fasc is mo 196 . M esmo o en te r ro du n lí d er ob r ei r o p od í a ser ap roveitad o p a ra realiza r un acto de ax it a ci ó n e un ha de most raci ó n d e forza 197 . San tiago Á lvarez, refe r í nd os e á co m ar c a d e Va ld eo r r a s rec orda qu e An te riorm ente —añ os 19 31, 3 2 y pa rte d el 3 3 — so l í amos hace r pin tada s de p ropa ga nd a ge nera l y a bs tra cta : ¡ Viva la URSS !, ¡ Viv a el Pa rt id o Com u nist a! , ¡ Viva e l comunismo! Alg o parecido a lo q ue hace n aho r a los g r up os d e ul t r aizq ui er da . [ Á lv are z, 19 85 : 1 09 ] Ou t r a d as ac tiv ida d es foro n as xu nta nza s n as qu e s e l í a a l it er a tu r a do Part ido . Pero par a qu e esa s di rec t ric es fos en co mpren d id as e, en xe ral, para ele va-l a cal i dade d o t rab a llo mi l i ta nte , os com u ni sta s p r ocur a r on in c idir na f o r mac i ó n po l í tica. Sen d ú bida n in g u n a, unha d as canles par a transmitir esas co nsignas f oi a pr ens a . S o n b a st an te f r e cu en t e s, ó lo ngo d e tod a a d é cada d os an os vi nte, as q ueix a s da di re cc i ó n ce ntral s o b re os probl em as na re c epc i ó n e d ist ri bu ci ó n da pr en sa q ue s e e nvi aba de nd e Ma drid 198 . A docu ment aci ó n d o pe r í o do 19 31 - 1 93 6 d eix a entreve r que eses problema s s e so l u cionaron p arcialmente . 194 Int r uccion es p ar a la Regi ó n Ga llega , con moti vo de la Jor nad a Inte rnaci ona l del 25 de febr ero , 7 de febr eir o de 193 1, A HP CE, Micr ofilme I V, 64. 195 Com o s e ha des a rro llad o la U J C despu es d el X II Plenum del K Y M [ ¿ Xu ñ o de 19 33?], AH PCE . Micr ofi l me V I, 9 1. S egun do alg ú ns inf or mes, Gal icia era u n dos t e rrit ori os n os que o “ movi mient o an tigu erre ro ” ti ñ a má is vi da ( Mater ial de i n for ma ci ó n s obe la s itua ci ó n de la juve ntud tra bajado ra y el t rab aj o d e la UJC . Sit uaci ó n or g á ni ca de la UJC en Es p a ñ a . AHP CE. M ic ro fil m e VI, 9 1) . 196 El Pais . D iar i o r epubl icano , 27 de mar zo de 19 35; El Pais . Diar io r e publicano , 2 2 de maio de 19 35. 197 “ U n militant e obrer o q ue des apa rece. Jo s é Oro z co Pe rei ra ” , El Pais . D iar i o r epubl icano , 1 9 de marzo de 193 5. S obre o s igni ficado dos ri tua i s mor tuor ios na litur xia comun ist a, Cruz, 199 9. 198 A demais de pren sa, d ende M adrid tam é n s e enviaba n l ibr os e fol letos de li ter atur a comu nis ta. En 1 929, o C omit é Cent ral remi tiu vinteci nc o ex emplar es d e o bras co mo o P rogr a ma da Int ernac ional Comu nis ta , o Mani fes to e Tes es Pol í ti c as do VI Co ngre so d a IC, obra s de Ma rx e [Document text truncated for crawler view.]