FACULTADE DE XEOGRAFÍA E HISTORIA
G ao en His o ia
T aballo de Fin de G ao
O Holocaus o baixo a mi ada dos nenos
Lúa Ál a ez Escude o
Alumna
An onio Míguez Macho
Ti o
Depa amen o de His o ia Con empo ánea
San iago de Compos ela
Cu so 2023-2024
RESUMO: A his o iog a ía abo dou cump idamen e o ema do Holocaus o pe o
p es ou menos a ención aos nenos. Es e aballo p oponse explo a como es es
pe cibi on e documen a on o xenocidio xudeu a a és dos seus dia ios e debuxos.
Examina anse di e sos aspec os, como as polí icas an isemi as, a Solución Final e a
ida co iá nos campos de concen ación e ex e minio. Ademais, analiza ase como se
lemb a o Holocaus o na ac ualidade an o en con ex os o iciais como en ins i ucións e
museos, así como na cul u a popula , a a és de películas.
Palab as cha e: Holocaus o, nenos, ida co iá, memo ias in an ís, conmemo ación.
RESUMEN: La his o iog a ía abo dó ex ensamen e el ema del Holocaus o pe o
p es ó menos a ención a los niños. Es e abajo se p opone explo a cómo es os
pe cibie on y documen a on el genocidio judío a a és de sus dia ios y dibujos. Se
examina án di e sos aspec os, como las polí icas an isemi as, la Solución Final y la
ida co idiana en los campos de concen ación y ex e minio. Además, se analiza á
cómo se ecue da el Holocaus o en la ac ualidad an o en con ex os o iciales como en
ins i uciones y museos, así como en la cul u a popula , a a és de películas.
Palab as cla e: Holocaus o, niños, ida co idiana, memo ias in an iles,
conmemo ación.
ABSTRACT: His o iog aphy has deal ex ensi ely wi h he subjec o he
Holocaus bu has paid less a en ion o child en. This pape aims o explo e how
Jewish child en pe cei ed and documen ed he genocide h ough hei dia ies and
d awings. Va ious aspec s will be examined, such as an isemi ic policies, he Final
Solu ion, and daily li e in he concen a ion and ex e mina ion camps. In addi ion, i
will analyze how he Holocaus is emembe ed oday bo h in o icial con ex s such as
in ins i u ions and museums, as well as in popula cul u e, h ough ilms and o he
media.
Key wo ds: Holocaus , child en, e e yday li e, childhood memo ies,
commemo a ion.
ÍNDICE
In odución 3
1. Es ado da cues ión, desc ición de on es e me odoloxía 4
1.1. Es ado da cues ión 4
1.2. Desc ición de on es e me odoloxía 7
2. Sis ema concen aciona io 10
2.1. O ixes 10
2.2. En amado concen aciona io nazi 11
2.2.1. Tipoloxía 12
2.2.2. E apas 12
2.2.3. Auschwi z 13
3. Os nenos no Holocaus o 13
3.1. A chegada do éxime nazi: polí ica de exclusión xudía e gue a 14
3.1.1. P imei os momen os 14
3.1.2. Solución Final 16
3.1.3. A gue a 18
3.2. Necesidades básicas den o dun campo 18
3.3. Que ace es, ensinanza concen aciona ia e polí ica de con ol 21
4. Memo ia 23
4.1. As supe i en es 23
4.2. Memo ia ins i ucional e museís ica 24
4.3. Memo ia da cul u a popula 25
Conclusións 26
Bibliog a ía e on es 30
Bibliog a ía 30
Fon es 31
Debuxos 31
Dia ios 31
Museos e ins i ucións 31
Películas e en e is as 32
Anexo 33
In odución
O Holocaus o ep esen a un dos episodios máis desga ado es do século XX,
ca ac e izado po a ocidades inimaxinables hoxe en día. Es a axedia non só a ec ou a
adul os, senón que amén se es endeu aos nenos, engadindo unha capa adicional de
ho o á na a i a. Con es e aballo p e éndese in es iga a expe iencia dos nenos
xudeus du an e es e pe íodo escu o, dado o limi ado en oque que ecibi on nos es udos
do Holocaus o, cun especial in e ese no que espec a a súa ida nos campos de
concen ación e ex e minio nazis.
Resul a chama i o como, ala chegada de Hi le ao pode , se o on emi indo
dis in as leis g adualmen e, de manei a que se o on asimilando e no malizando
cues ións, que nou o con ex o se ían impensables. Nes e sen ido, unha das p egun as
que se a á nes e aballo é como os nenos i on is o, e se en endían ou non a g a idade
do asun o. Tamén in e esa odo o sis ema de depo acións que se le a on a cabo pa a
“limpa ” de xudeus Alemaña e os e i o ios conquis ados po es a.
No ela i o aos campos, xo den di e sas in e ogan es sob e aspec os co iáns, como
a alimen ación dos nenos e o seu alo nu i i o ou a súa posible a iación con
espec o á dos adul os. Así mesmo, cues iónase a hixiene nos campos, indagando sob e
os hábi os de ducha e limpeza. A indumen a ia amén é obxec o de análise, incluíndo
posibles di e enzas segundo a idade e a polí ica de eu ilización e epa o da mesma.
Dous aspec os pa icula es aos que se lles p es a a ención son os xogos e o aballo
dos nenos nos campos de concen ación; se iñan opo unidade de xoga , e se exis ía
algún xogo pe mi ido polas au o idades. Respec o ao aballo, in e esa coñece se
ealizaban labo es dis in os aos dos adul os e amén como e an cas igados se non
daban aballado. Busca anse espos as a es as p egun as u ilizando os dia ios e
debuxos dos p opios nenos in e nados.
Ademais, explo a ase a pegada en o ma de auma nos sob e i en es, conside ando
a pe da amilia e os posibles danos ísicos de i ados da desnu ición p olongada, a
a és de en e is as. A memo ia colec i a amén é obxec o de es udo, an o a ni el
ins i ucional, como na cul u a popula . In es iga ase como os museos e ou as
3
ins i ucións conmemo an aos nenos do Holocaus o; así como a ep esen ación des es
en películas, compa ándoas cos ela os nos dia ios pa a coñece de que manei a que en
deixa cons ancia da igu a dos nenos den o do sis ema concen aciona io e se dis an
moi o da ealidade.
Pa a abo da es as p egun as de manei a o ganizada, segui ase un esquema que
comeza á cun p imei o apa ado, onde se a á unha b e e ap oximación ao es ado da
cues ión, á desc ición das on es e á me odoloxía emp egada. Nun segundo apa ado
a ase unha b e e alusión ao sis ema concen aciona io nazi, po se es e o con ex o
onde en luga es a in es igación. Cabe acla a que non se p e ende en sen ido ningún
achega ideas no as ao xa in es igado po an e io es his o iado es, endo como só
p opósi o con ex ualiza es e aballo.
No e cei o apa ado abo da ase o obxec o de es udo en si mesmo, espondendo ás
p egun as aquí expos as median e subapa ados sob e a polí ica an isemi a e a i encia
nos campos de concen ación e ex e minio. Nun cua o apa ado explo a ase o ema da
memo ia, p imei o a a és dos es emuños das sob e i en es e logo median e a
pe spec i a ac ual da colec i idade, di e enciando en e o ins i ucional e o popula .
Finalmen e, p esen a anse as conclusións do aballo, esal ando as ideas p incipais e
discu indo os p oblemas a opados. Como peche engadi ase un b e e anexo onde se
achega án odos os debuxos que ga dan elación co ex o.
1. Es ado da cues ión, desc ición de on es e me odoloxía
1.1. Es ado da cues ión
Nes e apa ado a a ase de desc ibi de manei a concisa a e olución dos es udos
sob e o Holocaus o, con a ención á cues ión dos nenos, dende a in da Segunda Gue a
Mundial a a a ac ualidade. Pa a iso emp ega anse an o es udos his o iog á icos sob e
o ema como achegas p opias ala lec u a dalgúns his o iado es. Nes e sen ido cabe ía
acla a que non se a a en ningún caso dun aballo his o iog á ico, senón que p e ende
da unha isión global da e olución dos es udos.
Despois da in da Segunda Gue a Mundial, o Holocaus o non oi un ema que
a aese moi a a ención de inmedia o debido a unha se ie de azóns. Po unha banda,
4
moi os dos sob e i en es xudeus emig a an de Eu opa, especialmen e a Is ael e a
Es ados Unidos. Ademais, a maio ía non mos aba p edisposición a menciona o ema
debido ao eco do das í imas, ao que se debe engadi un coñecemen o da poboación
bas an e limi ado da polí ica acial nazi. Po ou a banda, nese momen o, conside ábase
como p io idade máis u xen e a econs ución de Eu opa despois da gue a (Lozano,
2010, pp. 27-28). Con odo, ealizá onse algunhas publicacións signi ica i as, como
The O igins o To ali a ianism da dou o a Hannah A end en 1951.
Na década dos sesen a obsé ase unha maio concienciación sob e o xenocidio
xudeu, que p o i ía p incipalmen e da súa maio p esencia nos medios de
comunicación e non an o nas ob as dos his o iado es, sendo a ob a pionei a The
Des uc ion o he Eu opeans Jews de Raul Hilbe g, publicada en 1961 (Lozano, 2010,
pp. 27, 35-36). A maio es, se á undamen al o xuízo a Eichmann que “ma ca un
momen o undamen al na his o ia da memo ia do xenocidio”, que “pasa a se cen al
na o ma en que moi os de inen a iden idade xudía” (Wie io ka, 1998, p. 56). Nes e
sen ido, é de conside a a publicación en 1963 de Hannah A end , Eichmann in
Je usalem: A Repo on he Banali y o E il.
Se á ca a a inais des a década cando se comece a es uda e esc ibi máis sob e o
Holocaus o. Aínda que as p imei as ob as e an pe cibidas po algúns como desc icións
xe ais do enómeno, habe ía que espe a un empo pa a que se en ocasen en emas
máis especí icos (Lozano, 2010, pp. 28-29). Ao chega a inais dos anos se en a, dous
i os eñen un g ande impac o mediá ico: a se ie Holocaus , di ixida po Chomsky; e a
c eación da comisión gobe namen al pa a cons uí o Museo Memo ial en Washing on,
os que con ibuí on á “globalización” do Holocaus o (Be ilacqua, 2022, p. 22).
Algúns au o es conside an que nes as décadas (é dici , dos 60 aos 80) se ai especial
én ase na na u eza única e singula do Holocaus o, así como na adopción de e mos
especí icos pa a e e i se a el. De manei a que, xun o con Holocaus o, e mos como
Shoah ou Auschwi z comezan a popula iza se en luga do an e io men e coñecido
como a ocidades nazis (Be ilacqua, 2022, p. 24). Es e pe íodo oi de inido
his o iog a icamen e do seguin e xei o: “ul imamen e, o Holocaus o oi some ido a
unha g ande can idade de a amen o que esul ou en escu idade ou o uscación”.
5
Exis ía un deba e en e his o iado es e pseudohis o iado es, onde os segundos chegan a
nega a exis encia do Holocaus o (Baue , 1978, p. 30).
Se á dende inais dos 80 cando se comece a ede ini e amplia a e lexión
disciplina ia sob e o Holocaus o. Po exemplo, Bauman, en 1989, con Mode ni y and
he Holocaus , e o za a concepción do Holocaus o como un acon ecemen o que
pode ía sucede lle a calque a ou o g upo humano (Bokse , 2017, pp. 340-341).
Seguindo es a liña, na década dos no en a ad í ese unha di e si icación emá ica,
po exemplo coa análise da pe secución dou os g upos como os xi anos, os en e mos
men ais ou os homosexuais. En e inais da década e p incipios do século XXI xa se
o on ealizando es udos que ou o ga on maio oco a subg upos como a cues ión
xi ana da man de Lewy no ano 2000, The Nazi Pe secu ion o he Gypsies. Aínda que
con inúa o deba e sob e a singula idade do Holocaus o, po exemplo en The Racial
S a e: Ge many 1933-1945 publicado en 1991 po Bu leigh e Wippe mann.
Nas p imei as dúas décadas do século XXI o on aumen ando a publicación de
in es igacións sob e o Holocaus o desde en oques no ablemen e dis in os aos
an e io es. Po exemplo, His o ia: Holocaus o. An icipando lo que puede ocu i
cuando ya ocu ió de Adina Cime , publicado en 2023, que abo da a polí ica de
memo ia de di e sos países eu opeos, como o caso de Polonia; ou a ese de Rocío
González Cabello, La Música en Auschwi z; El Sonido del Holocaus o que se cen a na
música e na a e como ins umen os de p opaganda do Te cei o Reich e o seu papel
den o dos campos de concen ación.
Con odo, os nenos adoi an se un sub ema nos es udos, a miúdo a ado xun o ao
das mulle es, con só b e es alusións a eles, sen cen a se, polo an o, de manei a
especí ica na expe iencia in an il. De ei o, pa a a opa unha maio a ención ca a a es e
aspec o, hai que emon a se á publicación de Debo ah Dwo k en 1991, Child en wi h a
S a : Jewish You h in Nazi Eu ope. Quen na in odución, deixa cla o: “Es e lib o a a
sob e a expe iencia de ida dos nenos na Eu opa nazi” (Dwo k, 1991, p.xi).
É ce o que nas úl imas décadas publicá onse máis ob as onde os nenos son o ema
cen al, como Los niños escondidos: Del Holocaus o a Buenos Ai es de Diana Wang,
6
quen sinala na súa in odución: “a his o ia o icial semp e se con ou a pa i da mi ada
dos adul os” e di que os nenos “ o on os p o agonis as, a a o de ago a nas somb as,
desa axedia humana que oi o xenocidio xudeu” (Wang, 2004, p. 9). Tamén des aca o
lib o Child en du ing he Holocaus publicado no ano 2011 po Pa icia Hebe e . Así e
odo, os es udos his ó icos sob e a in ancia no Holocaus o seguen sendo escasos e
obsé ase un con as e en e es a al a de in e ese dos his o iado es cunha o e polí ica
de memo ia, po exemplo dos museos, onde os nenos adoi an acapa a a maio pa e do
p o agonismo coa publicación de o os dos mesmos, agmen os de dia ios e debuxos
ei os po eles.
Como sín ese, o Holocaus o é un ema de es udo complexo debido á súa na u eza de
xenocidio, o que inicialmen e le ou a súa elusión. T as “supe a ” es e silencio,
xu di on deba es que en a on minimizalo ou a ibuí lle unha singula idade especial;
sendo nas úl imas décadas cando xu di on es udos que abo da on o ema desde
pe spec i as menos con encionais, cen ándose en cues ións an es a adas como
sub emas como o caso dos xi anos, das mulle es ou, ao que a es e aballo in e esa en
especial, os nenos.
1.2. Desc ición de on es e me odoloxía
P ocede ase a de alla as on es e a me odoloxía emp egada ao longo do aballo; no
que se p e ende unha desc ición de odas as on es p ima ias u ilizadas, así como unha
p esen ación da me odoloxía seleccionada. Pa a le a a cabo es e aballo, ealizouse
unha e isión bibliog á ica que incluíu es udos p e ios ealizados po his o iado es.
Es es ma e iais p opo ciona on unha base pa a comp ende o con ex o e os aspec os
xe ais do ema. Ademais, le ouse a cabo unha a e a de in es igación, acudindo a
on es p ima ias como dia ios, debuxos, en e is as, películas e páxinas web de museos
e ins i ucións.
En can o aos dia ios, es es cons i úen a p incipal on e des e aballo pa a ob e
in o mación sob e a pe spec i a dos nenos xudeus den o da polí ica de pe secución
xudía nazi. Seleccioná onse dia ios esc i os po nenos e nenas xudeus de en e 12 e 15
anos de di e en es nacionalidades, incluíndo: Polonia con Ma y Be g e Ru ka Leiblich;
e a an iga Checoslo aquia con Pe Ginz e Helga Weisso á. Todos compa en como
7
ca ac e ís ica común a na ación da ida den o de gue os, campos de concen ación
e/ou ex e minio, con maio ou meno g ao de de alle. Po es a azón, o amplamen e
coñecido dia io de Ana F ank non se á obxec o de análise, xa que non abo da es a
especi icidade ao limi a se a ela a a súa ida ocul a dos nazis.
En can o a Mi iam Wa enbe g, coñecida amén como Ma y Be g, naceu en Lodz
(Polonia) o 10 de ou ub o de 1924, e aleceu en Es ados Unidos no 2013. A súa
singula idade adica en se illa dunha cidadá es adounidense, ci cuns ancia que lle
pe mi iu sob e i i ao Holocaus o e se asladada a Es ados Unidos xun o coa súa
amilia. O seu dia io comeza o día do seu ani e sa io núme o quince, o 10 de ou ub o
de 1939, e conclúe coa súa chegada a Es ados Unidos en ma zo de 1944, despois de se
libe ada. Decidiu publicalo co in de axuda aos xudeus que aínda es aban en mans dos
nazis e nel e líc ense as i encias da p o agonis a, así como as dos seus amilia es e
amigos, p incipalmen e no gue o de Va so ia, du an e ca o anos.
Ru ka Leiblich (ou Laskie ) naceu na ac ual Gdansk o 12 de xuño de 1929 e oi
asasinada aos 14 anos en Auschwi z en 1943. Filla de xudeus polacos, quedou a apada
no gue o de Bedzin, onde esc ibiu un dia io du an e os úl imos meses da súa ida,
en e xanei o e ab il, co p opósi o, nas súas p opias palab as, de “ e e no papel odo
o desconce o que le o den o” (Leiblich, 2008, p. 12). O dia io e lic e as
p eocupacións ípicas dos nenos da súa idade, como o amo , o desamo e a amizade,
mes u adas con desc icións das a ocidades que os nazis es aban a come e con a o
pobo xudeu.
Pe Ginz, nacido en P aga o 1 de eb ei o de 1928, aleceu aos 16 anos en
Auschwi z en 1944, í ima de as ixia nunha cáma a de gas. Fillo dun ma imonio
mix o, con nai c is iá e pai xudeu, a súa condición de illo maio de 14 anos non o
eximiu de se le ado ao campo de concen ación. Des acou pola súa no able habilidade
pa a a esc i u a e a pin u a, sendo ecoñecidas algunhas das súas ob as, incluídas
aquelas c eadas en Te ezin, e un g ande núme o de pin u as que se conse an no
Museo Xudeu de P aga. O seu dia io es á di idido en dúas pa es: a p imei a aba ca
desde o 19 de se emb o de 1941 a a o 23 de eb ei o de 1942, men es que a segunda
ai desde o 24 de eb ei o de 1942 a a o 8 de agos o de 1942. No seu con ido,
8
oi o, e pe mi íaselles comp a só ás es da a de. Ademais, no que espec a ao
anspo e público, só podían ocupa os asen os asei os de an ías e au obuses.
Tamén se lles es inxiu o acceso a ce as úas, o que le ou a Pe a comen a que
“mello que ap ende mos de memo ia se á que quede na casa” (Ginz, 2006, p. 117).
Ou o aspec o c ucial son os in en a ios (Figu a 4 do anexo) de oupa, mobles e
obxec os que os xudeus debían ealiza , os cales se i ían como guía pa a que os
alemáns con iscasen odas as pe enzas xudías, incluíndo pezas de es i ,
especialmen e de in e no, di e sos ins umen os musicais, maquina ia e obxec os de
odo ipo. A is o súmanselle es icións en can o ao acceso a ce os alimen os como
oi as, e du as, a es, queixo, cebola; “en esumo, es á p ohibido i i . Pe o nós
i imos a pesa dos nazis” (Be g, 2010, p. 59). Dou a banda, es áballes p ohibido
le a a es ás ica e menciona o nome de Hi le .
Ademais, a pa i dos seis anos, os xudeus es aban ob igados a po a o sinal xudeu,
que consis ía nunha es ela de Da id ama ela coa insc ición “XUDEU”, cosida na súa
oupa. F on e a is o, obsé anse di e en es eaccións po pa e da poboación: desde
unha indi e enza alsa a a mani es acións de mágoa ou bu la. Os nenos, pola súa
banda, es aban impo ancia a es es sinais, compe indo na escola po mos a quen a
le aba mello cosida ou xogando a con a es elas ou “shé i s” pola úa, desa ian es:
“que os alemáns exan que is o non nos p eocupa en absolu o [...] pa a que lles de
abia” (Weisso á, 2013, p. 35). Nes e con ex o, e idénciase como os xudeus o on
g adualmen e insensibilizándose an e o éxime, no malizando es as polí icas de
exclusión xudía: “o que esul a ago a o almen e co en e, se ía mo i o de escándalo
nunha época no mal” (Ginz, 2006, p. 69). A polí ica an isemi a nazi e líc ese
cla amen e no poema de Pe (Figu a 3 do anexo).
Ademais des as leis, aise especial incapé na polí ica de depo ación (Figu as 5 e 6
do anexo), onde os nazis comeza on a ence a á xen e en campos de concen ación:
“Todo o mundo, mesmo mulle es e c ia u as, es á a se secues ado polos alemáns e
le ado a ace aballos o zados” (Be g, 2010, p. 18). Es a si uación xe aba
p eocupación en e a poboación, xa que non sabían que lles espe aba nin onde se ían
le ados, incluídos os nenos: “no colexio es abamos is es” (Weisso á, 2013, p. 26).
15
Resul a echaman e como odos os nenos an e e encia ao caos nas i endas xudías
e á axuda mu ua pa a p epa a as male as pa a a iaxe, así como ás o mas de lib a se
pagando. Tamén se des aca o ei o de que se asignaba un núme o de iden i icación aos
depo ados: “ou sexa que xa non son pe soas, só son núme os” (Weisso á, 2013, p.
42). No caso de Checoslo aquia, ambos os nenos alan sob e o Palacio da
Fei a/Exposicións, que e a o luga onde debían di ixi se os depo ados e desde onde
pa i ían en en. Helga o ece unha desc ición des e luga , mencionando a mala
calidade da comida (aínda que dis ibuían lei e pa a a me enda dos nenos), a sucidade,
as di icul ades de hixiene, especialmen e pa a os homes, e o descanso insa is ac o io.
Con odo, amén menciona que a opaba empo pa a xoga cos nenos.
En can o ás iaxes en en, des aca a na ación de Helga da súa iaxe de dezaseis
días desde F eibe g a a Mau hausen. Desc ibe as du as condicións de empe a u a; o
di ícil descanso e a pésima hixiene, xa que iñan que la a se u ilizando o mesmo p a o
co que comían, con ando ademais coa p esenza de pulgas na súa oupa. En can o á
comida, menciona que apenas se alimen aban, chegando a pasa a a ca o días sen
come , e cando o acían, e a só unha ebanda de pan e ca é. Tamén des aca o de alle de
que cando se lles acababa a comida e pa aban nalgunha poboación, a xen e achegábase
ao en pa a lanza lles alimen os. Dou a banda, e idénciase o impac o psicolóxico que
is o i o en Helga, quen chegou a conside a o suicidio e a uga, es ando an exhaus a
que p e e ía que lle dispa asen an es que e que mo e se.
3.1.2. Solución Final
A Solución Final amén quedou e lec ida nos dia ios dos nenos, inicialmen e como
un umo que se oi ol endo máis p esen e co paso do empo. Po exemplo, en
Auschwi z, Helga sospei a: “eu c eo que signi ica gas” (Weisso á, 2013, p. 133), e
menciona: “o único que exo e que me con es a son dúas chemineas que bo an ume
de día e de noi e. Polo is o, o c ema o io” (Weisso á, 2013, p. 135). Resul a in igan e
que algúns debuxasen o p oceso de selección pa a de e mina quen se ían asasinados
ou con inua ían sendo explo ados como o za de aballo (Figu a 7 do anexo).
Menciónase como a o u a ísica e men al con é ese nunha u ina, xe ando
inicialmen e esis encia: “que en des uí nos [...] espi i ual e mo almen e.
16
Consegui ano? Nunca!” (Ginz, 2006, p 145), e anoxo: “gus a íame o u alos a eles, as
súas esposas e aos seus illos” (Leiblich, 2008, p. 26), e mesmo pe da de e: “Se Deus
exis ise non pe mi i ía que se es humanos osen lanzados i os a o nos c ema o ios
nin que esmagasen as cabezas de nenos pequenos a golpe de cula a ou que os me esen
en sacos pa a que mo esen gaseados” (Leiblich, 2008, p. 25), pe o despois de anos de
o u a, mos aban indi e enza an e o ema: “impó anos an pouco a ida, non emos
nada que pe de ” (Weisso á, 2013, p. 148).
Ru ka é un exemplo da no malización da iolencia: “Vin cos meus p opios ollos,
como un soldado a incaba un bebé das mans da nai e lle ab ía a cabeza a golpes
con a un pos e de elec icidade. Os miolos da c ia u a salpica on a madei a. A nai
oleou. Ago a esc íboo coma se non pasase nada [...] xa me ol ín an indi e en e”
(Leiblich, 2008, p. 30). Tamén Ma y Be g menciona a exis encia de pa ullas de
des ución (Ve nich ungskimanndo) que i ompían nos gue os pa a come e pog omos,
así como as múl iples depo acións de nenos (Figu a 8 do anexo) e ma anzas dos
mesmos:
Cuad illas de nenos, omados en e si das mans, comeza on a camiña ca a
á po a de saída. Había pequenos de dous ou es anos en e eles, men es
os maio ciños e ían al ez ece. Cada neno le aba unha male iña na man.
Todos es ían mandís b ancos. Camiñaban [...] anquilos [...] Fo on
di ección ao cemi e io. No que odos os nenos o on usilados. Tamén nos
in o ma on que o dou o Ko czak oi ob igado a con empla as execucións
e que inalmen e amén el oi asasinado (Be g, 2010, p. 113).
Pe o amén inclúen ela os que lles con a on:
A casa da mo e que exis e en T eblinka es á si uada nun bosque upido. A
xen e é conducida a a alí en camións e logo o dénaselles espi se po
comple o. Dáselle a cada un unha pas illa de xabón e díselles que deben
baña se an es de i ao campo de aballo. As pe soas espidas [...] son
conducidas a unha casa de baños [...]. Despois [...] en íanse polas xanelas
pode osas co en es de apo quen e concen ado. En poucos minu os a
xen e a ógase no medio de ho ibles do es (Be g, 2010, p. 136).
17
É no able que os nenos sob e i en es xe almen e expe imen an sen imen os de
culpabilidade po sob e i i , pe o amén mos an un desexo de i i : “a pesa de odas
as a ocidades, que o i i e espe o ao día seguin e, o que nes e momen o signi ica
espe a Auschwi z ou os campos de aballos o zados” Leiblich, 2008, p. 36).
3.1.3. A gue a
En odos os dia ios anse alusións á gue a (Figu a 9 do anexo). Algúns momen os
des acados inclúen cando os alemáns in aden os seus países e os a aques aé eos, que
os ob igaban a esga da se en e uxios imp o isados e causaban caos nas cidades, con
obxec os e pe soas po odas pa es e un edo insopo able. Sinálanse momen os cha e
como a capi ulación de Va so ia, a caída de Pa ís, a en ada na gue a de Es ados
Unidos ou os bomba deos sob e as cidades xaponesas. Con o me a anzaba a gue a,
amén o acía o ne iosismo e mal humo dos ixian es dos campos, p es ando menos
a ención aos p isionei os. Ademais, mós ase o desexo de que a gue a e mine p on o,
aínda que moi os dubidaban da c edibilidade desa posibilidade. De ei o, cando a
gue a chega ao seu in (Figu a 10 do anexo), Helga a opábase no campo de
Mau hausen e esc ibe o seguin e:
Deixa on de epa i sopa. Todos [...] se ab azan. Xa podían deixa es a
odas es as bobadas e epa i comida. É máis impo an e que odo o
demais. [...] Hai cada ez máis oces [...] “Paz, paz, paz” [...] ondea [...] a
bandei a da paz [...] a palab a coa que le amos anos en ei os soñando. [...]
O in da i anía, da mise ia, da esc a i ude, da ame [...] Sob e i imos á
gue a. CHEGOU A PAZ (Weisso á, 2013, pp. 176-177).
3.2. Necesidades básicas den o dun campo
Os dia ios esul an de g ande u ilidade pa a ilus a odo o elacionado coas
necesidades básicas, que inclúen a alimen ación, a inxes ión de auga e o aseo. Tamén
abo dan ou as cues ións como as en e midades, as condicións de empe a u a e o
es ia io, dado que inciden di ec amen e na supe i encia dos indi iduos.
Unha das p incipais p eocupacións que se mencionan é a alimen ación. En xe al,
aise e e encia a que non comían odos os días e que cando o acían e a en pequenas
18
can idades, que diminuían co empo, ol éndose máis escasas e cus osas, ademais de
se de mala calidade, a miúdo ía e en mal es ado; o que causaba unha al a
mo alidade. En e os alimen os mencionados (Figu a 11 do anexo) a ópanse o pan, as
sopas, as pa acas, algunhas e du as, peixe en mal es ado e ca é. Tamén é impo an e
conside a que g ande pa e da comida ob íñase de manei a clandes ina de ho as e
median e o con abando, que ademais de p odu os de p imei a necesidade, in oducían
lico es e ou os bens secunda ios pa a aqueles con máis ecu sos.
Obsé ase a di e enza en e Auschwi z, onde cinco ou dez pe soas compa ían unha
mesma po a, e ou os campos onde cada indi iduo iña a súa p opia “ aixela”, o que os
nenos desc iben como un e o no pa a non e que come coas mans como animais. En
can o á epa ición de comida (Figu a 12 do anexo), os anciáns e an os máis
p exudicados ao ecibi acións máis pequenas (Figu a 13 do anexo). No caso dos
nenos, ás eces asignábanselles po cións especiais de comida.
Tamén se desc ibe como a sede é aínda peo que a ame, na ando momen os nos
que non eñen auga pa a bebe , o que conside an insu ible. Es as condicións a ec an
di ec amen e á saúde, debili ando a odos (Figu a 14 do anexo). Ao que hai que suma
as condicións de hixiene, mencionando que se ían ob igados a asea se con auga ía
en baños (Figu a 15 do anexo), cando iñan a so e de e acceso a eles, e ás eces nin
seque a podían baña se, endo que acelo ás agachadas en áb icas ou con cubos nos
ba acóns. En can o ao xabón, adoi aba es a acionado, polo que cada pe soa debía
adminis a o seu, se é que o iñan. Aínda que o máis epugnan e poida que o an os
exc emen os, polo menos no gue o de Va so ia, que e an lanzados á úa xun o co lixo.
As empe a u as e an ex emas; en Auschwi z, po exemplo, a calo do día causaba
desmaios, men es que o ío da noi e conxelaba. En xe al, os nenos alan do ío e da
ne e, sendo común e cadá e es nas úas conxelados du an e o in e no. Aínda que
amén des acan a ausencia da na u eza: “ ai se insopo able pe manece ence ado
nes a gaiola g is sen pode e os campos nin as lo es” (Leiblich, 2008, p. 24). Po
ou a banda, os do mi o ios, li ei as e a oupa es aban in es ados de chinches e piollos
(Figu a 16 do anexo). Respec o ás chinches, había an as que mesmo compe ían po
e quen a apaba máis. Ademais, nalgunhas noi es ealizaban desin eccións (Figu a
19
17 do anexo), du an e as cales ob igaban aos p isionei os a espi se e pasa po a ias
duchas, pe o inalmen e de ol íanlles a mesma oupa, só que in e cambiada coa
dou os.
Es as condicións p opiciaban a p oli e ación de en e midades e epidemias, en e as
cales se mencionan a esca la ina, o i o (chegando a ma a a a cincocen as pe soas po
día), o esco bu o, a ence ali es e a ube culose, así como unha a iedade dou as
a eccións como ca aplasmas, pneumonía, in lamación do oído, hepa i e e anxinas,
en e ou as. A al a de medicamen os e a e iden e e as en e me ías e hospi ais
“públicos” non podían ace on e á al a demanda, c eándose hospi ais e médicos
p i ados pa a aqueles máis adiñei ados. No gue o de Va so ia, po exemplo, só había
es ambulancias, polo que ás eces eco íase ao uso de ikshas (ca os de man).
No que espec a ao descanso nos campos, du mi e a unha a e a di ícil debido á
p esenza de insec os e á escaseza de colchóns e man as. As camas compa íanse como
se podía (Figu a 18 do anexo), e algúns cua os p esen aban pinguei as e xeo nas
pa edes. A al a concen ación de pe soas en espazos educidos e a no able:
“me émonos os pés na ca a unhas ás ou as, é un ho o ” (Weisso á, 2013, p. 65) e
“ odos os pisos es án colmados e hai un e mo medio de seis a dez pe soas po
habi ación” (Be g, 2010, p. 49). No caso de Te ezin, menciónanse uns do mi o ios
especiais pa a nenos, os kinde heims, que e an mello es que os des inados aos adul os.
Nalguhas ocasións os nenos ocupábanse de pin a as li ei as, ingui as co inas, colga
cad os, o og a ías e pos ais pa a simula un ambien e casei o.
En can o á oupa, nos gue os aise escasa e e encia a es e aspec o, coa excepción
de Ma y, quen des aca a impo ancia das pezas luxosas usadas polas xudías máis
adiñei adas. Es a si uación cambia d as icamen e en Auschwi z, onde se mencionan os
pixamas a aias, aínda que os p isionei os a miúdo es aban medio espidos e calzaban
con zocos holandeses, ás eces con só un. Respec o á dis ibución da oupa, non se ai
mención a allas, simplemen e debíanse con o ma coas pezas dispoñibles; a escaseza
e a al que algunhas pe soas le aban a mesma oupa in e io du an e meses.
En esumo, a si uación xe al pode íase esumi en ame, sucidade, epidemias e
mo e, ao que habe ía que suma o medo: “os en áculos dese medo en ól ennos a
20
odos e non nos deixan espi a ” (Leiblich, 2008, p. 45). Con odo, os mesmos
comen an que “un aguan a moi o máis do que c e” (Weisso á, 2013, p. 136).
3.3. Que ace es, ensinanza concen aciona ia e polí ica de con ol
No que espec a ás ac i idades cul u ais, es as moi as eces es aban imp egnadas de
b omas elacionadas coa di ícil si uación que es aban a a a esa . Menciónase a
ealización de espec áculos, ob as de ea o, eladas, conce os (Figu a 19 do anexo),
con e encias e ca és, así como a celeb ación de di e sas es i idades (Figu a 20 do
anexo) como Anino o, o Día da Nai, Janucá, Nadal ou os ani e sa ios, aínda que se
le aban a cabo de manei a clandes ina.
Pe , undou e di ixiu a e is a Vedem, na que publicaba a igos, poemas e e lexións
sob e o pasado e o u u o, mos ando a súa espe anza e e en que as cousas ían
cambia . Ma y, pola súa pa e, o maba pa e do G upo A ís ico de Lodz, que
o ganizaba espec áculos cul u ais con ins bené icos. Ademais des as, ealizábanse
ou as ac i idades ec ea i as como a lec u a, esc i u a, pin u a ou xogos (Figu a 21 do
anexo) como as canicas, as buxainas ou i ao pa que. Po exemplo, no gue o de
Va so ia, c eouse un luga onde os nenos podían xoga : “os seus be os de gozo e os
seus can os aleg es esoa on no ai e. As ca iñas son osadas e isei as dos nenos o on
al ez o mello p emio que ecibi on os que c ea on ese pequeno e uxio de libe dade
pa a os pequenos p isionei os do gue o” (Be g, 2010, p. 95).
Pódense chega a iden i ica momen os de elicidade: “ oi pa a nós a mello época
de Te ezin, aquí pasamos os momen os máis elices” (Weisso á, 2013, p. 120).
Du an e es e empo, os nenos, e os que es aban en ando na adolescencia, p es aban
a ención a asun os p opios da súa idade, como os amo es: “sín ense máis a aídos en e
si que en empos no mais, como seden os de p o ección e aga imo” (Be g, 2010, p.
72), as amizades e a súa apa encia ísica: “son al a, delgada, eño unhas pe nas nada
eas” (Leiblich, 2008, pp. 18-19), así como a a ención á escasa na u eza (Figu a 22 do
anexo) ou a soños (Figu a 23 do anexo).
No que espec a á educación, le aban a cabo clases clandes inas nos do mi o ios
(Figu a 24 do anexo) e so os dos campos, onde se ensinaba checo, calig a ía (Figu a 25
21
do anexo), xeog a ía, his o ia, ma emá icas e debuxo (Figu a 26 do anexo), aínda que
os lib os e an di íciles de consegui debido á súa p ohibición. Nes e con ex o, des aca
o en usiasmo de Pe po ap ende , ealizando aballos p epa a o ios pa a os seus
es udos de humanidades e esc ibindo no elas, en e as que se inclúen: Reco do de
P aga,O olo augus o,Paseos po Te ezin,Os g abados sob e linóleo,O lad ón de
o quídeas e unha no ela inconclusa O seg edo da co a do demo. Hai di e enzas
no ables nos gue os, como o de Va so ia, no cal se es ablece on cu sos de se e meses
pa a os xudeus, des inados a cub i di e sas necesidades, como en e me ía, debuxo de
máquinas, a es g á icas ou a qui ec u a.
En can o ao aballo, menciónanse unha a iedade de ocupacións (Figu a 27 do
anexo), que inclúen a ecolección de male as, aballo de o icina, cos u a, modis e ía,
cons ución e ob as e o ia ias, en e ou as. Helga, en Te ezin, conseguiu emp ego no
xa dín (Figu a 28 do anexo) e en F eibe g aballou nunha áb ica de a ións. Ben é
ce o que os nenos de meno idade iñan limi acións pa a accede a ce os pos os. En
can o ás xo nadas labo ais (Figu a 29 do anexo), polo xe al es endíanse a a doce ho as,
dis ibuídas en dis in as quendas, con pausas moi cu as ou ás eces un só descanso
dunha ho a. Con odo, os nenos a miúdo iñan a posibilidade de i se a a dúas ho as
an es que os adul os.
En e as e e encias ao con ol e a disciplina, des acan os ecuen es econ os
(Figu as 30 e 31 do anexo) e os cas igos impos os. Po exemplo, elá ase como no e
mozos o on condenados á mo e e ob igados a ca a as súas p opias umbas on e a
odos po en ia mensaxes ás súas nais. Ou os e an usilados po in accións das
no mas ou mesmo sen mo i o apa en e, po di e sión dos ga das: “men es con e saba
con ca a isei a cun xudeu, sacou o seu e ól e e ma ou dunha bala na cabeza a ou o
xudeu que es aba p e o. Logo ol euse e ma ou amén o xudeu con quen es aba
alando an amablemen e” (Be g, 2010, p. 131).
Unha cues ión i al, especialmen e nos gue os, e a o con abando. Os nenos
desempeñaban un papel c ucial nes e aspec o, xa que se coaban polas úas sen se
is os4. A si uación e a an g a e que se o denaba á comunidade xudía que se ocupase
4É undamen al po que algúns ga das acían a is a go da, quizais po e algo de compaixón ou mesmo
nenos na súa casa. Con odo, ou os dispa aban sen piedade aos nenos inde ensos.
22
des e asun o. Así, o mábase unha milicia xudía pa a colabo a coa policía polaca no
man emen o da o de no gue o, o que amén implicaba impedi a mendicidade. Di a
milicia supuña, inicialmen e, unha mello a das condicións da amilia do mesmo.
O co eo e a mensaxa ía e a unha ac i idade ilegal, polo que en ocasións en iábanse
ca as de manei a clandes ina, u ilizando códigos pa a comunica se. Ma y ela a como
se sen en illados debido á al a de adios, elé onos e xo nais, aínda que a súa nai, ao
se es adounidense, en pe mi ido saí do gue o e en ia ca as ao es anxei o. É
ele an e menciona a exis encia do único xo nal legal pa a os millóns de xudeus de
Polonia: a Gaze a Zydowska; in o mación que e a con as ada con xo nais ilegais.
4. Memo ia
Es e apa ado en como obxec i o p o unda na memo ia do Holocaus o,
comp ende o es emuño das supe i en es e a o ma en que, case oi en a anos despois
da súa conclusión, segue sendo lemb ado en ámbi os ins i ucionais, museís icos e na
cul u a popula .
4.1. As supe i en es
Conside a anse as expe iencias das dúas supe i en es e au o as dos dia ios: Helga
Weisso á e Ma y Be g. Na en e is a, Helga e i e os acon ecemen os cunha
idelidade que eco da á p ecisión do seu dia io de anos a ás. Ademais, p o unda en
emocións que non exp esa a comple amen e nes e. Po exemplo, desc ibe i idamen e
a súa chegada a Auschwi z, o ho o ao con empla ás chemineas bo ando ume, que
inicialmen e c ía que e an as áb icas nas que aballa ía. Tamén exp esa como acían
plans pa a o u u o, des acando como “ omos nenos, e de súpe o adul os [...] e
que iamos i i de manei a no mal”. Chama a a ención, po que non se desc ibe no
dia io, que na a como en Mau hausen o on deixadas sen comida, endo que cociña
he ba pa a subsis i , desc ibindo aqueles días como aínda peo es que en Auschwi z.
Finalmen e, e lexiona sob e o seu di ícil eg eso a P aga e a impo ancia de: “pa a que
cando xa non poidamos ala , polo menos quede o noso es emuño” (Ma ín, 2015).
Po ou a banda, sábese que Ma y Be g a ibou a No a Yo k con 19 anos,
acompañada pola súa amilia. Xus o despois da súa chegada, publicou o seu dia io e
23
implicouse en di e sas ac i idades (como ma chas, cha las e en e is as na adio) pa a
axuda aos xudeus que aínda i ían en Polonia. Con odo, as es e pe íodo de in ensa
ac i idade pública, e i ouse da ida mediá ica. E é que Be g publica a o seu dia io coa
in ención de impulsa á acción; con odo, o mundo espondeu con indi e enza e moi os
cen os de miles máis mo e on. Despois dese momen o, Ma y conside ou que non
había máis que engadi (Rosenbe g, 2008 en Be g, 2010, pp. 164-166).
Es es dous exemplos ilus an dous en oques di e xen es da memo ia dos
sob e i en es. Aqueles que seguen ac i os no seu labo de in o ma ao mundo sob e o
que lles oco eu, co in de que nunca se esqueza; e os que son e icen es a e i i a
si uación, pois c en que cando necesi aban que lles p es asen a ención, non o ixe on, e
ago a conside an que é demasiado a de; endo os seus es o zos como inú iles, xa que
si uacións simila es seguen oco endo, como exp esa Ma y Be g: “non ace di e enza
con odos os holocaus os que es án a e luga ago a en Bosnia ou Chechenia”
(Rosenbe g, 2008; en Be g, 2010, p. 165).
4.2. Memo ia ins i ucional e museís ica
Pa a es uda a memo ia ins i ucional e museís ica do Holocaus o, u ilizouse a
páxina o icial de Yad Vashem, así como dous museos que se cen an nes e ema. Yad
Vashem é o Cen o Mundial de Conmemo ación da Shoah, dende 1953, que en po
misión conmemo a , documen a , supe isa museos, in es iga e educa sob e o
Holocaus o, lemb ando aos xudeus asasinados polos nazis; celeb ando o 27 de xanei o
o Día In e nacional de Conmemo ación en Memo ia das Ví imas do Holocaus o.
Respec o á hon a da memo ia dos nenos, poden consul a se na Base Cen al de Da os
de Nomes de Ví imas da Shoah. Ademais, desen ol e p og amas educa i os, baseados
en es emuños esc i os polos p opios nenos, o ecendo unha isión única das súas
idas, gus os e soños (Yad Vashem, 2024).
O Museo Es a al de Auschwi z-Bi kenau, albe ga unha a iedade de ecu sos como
un apa ado de no icias, unha colección de ob as de a e elacionadas co campo de
Auschwi z-Bi kenau, a qui os que p ese an e o ecen acceso a unha ampla gama de
ma e iais elacionados co campo; incluíndo unha gale ía de o os e unha base de da os
exhaus i a dos p isionei os. En can o á his o ia, en con as e con Yad Vashem,
24
Wachsmann, N. (2015). A His o y o he Nazi Concen a ion Camps. Fa a , S aus
and Gi oux.
Wang, D. (2004). Los niños escondidos: Del Holocaus o a Buenos Ai es. Ma ea
Edi o ial.
Wie io ka, A. (2006). The E a o he Wi ness. Co nell Uni e si y P ess.
Fon es:
Debuxos
Asociación de Amis ad Colombo Checa. (2012). Siemp e ol e é a i i … Los
dibujos de los niños de Te ezin. Guías de Imp esión.
El País. (2018, 20, ma zo). Dibujos de la niñez y de la adolescencia de Helga
Weisso á.h ps://elpais.com/elpais/2018/03/19/album/1521487526_181863.h ml.
Radio Se a ad. (s. .). Auschwi z a a és de la mi ada de un niño. Los dibujos de
Thomas Ge e, con Lau a Miñano.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a- a es-de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibujos
-de- homas-ge e-con-lau a-minano/.
Dia ios
Be g, M. (2010). El Gue o de Va so ia. Dia io 1939-1944. Se a ad Edi o es.
Ginz, P. (2006). Dia io de P aga. 1941-1942. Acan ilado.
Leiblich, R. (2008). El cuade no de Ru ka. Suma De Le as.
Weisso á, H. (2013). Dia io de Helga: es imonio de una niña en un campo de
concen ación. Sex opiso.
Museos e ins i ucións
1a Museo Conmemo a i o del Holocaus o de los Es ados Unidos. (s. ). Los campos
de concen ación, 1939-1942.
h ps://encyclopedia.ushmm.o g/con en /es/a icle/concen a ion-camps-1939-42.
31
2a Museo Conmemo a i o del Holocaus o de los Es ados Unidos. (s. ). T aje a de
iden i icación.h ps://encyclopedia.ushmm.o g/landing/en/id-ca ds.
Museo Es a al de Auschwi z-Bi kenau. (2024). Des ino de los niños.
h ps://www.auschwi z.o g/en/his o y/ a e-o -child en/.
The Gua dian. (2017, 20, sep iemb e). My Nazi dea h camp childhood dia y – in
pic u es.
h ps://www. hegua dian.com/li eands yle/galle y/2013/ eb/22/helga-weiss-childhood-
dia y-nazi-camps.
Yad Vashem (2024). Ce emonia pa a Ios días de Reco dación del Holocaus o:
In ancia du an e el Holocaus o.
h ps://www.yad ashem.o g/es/educa ion/educa ional-ma e ials/ce emonies/child en.h
ml# oo no e2_7 9scy3.
Películas e en e is as
Benigni, R. (Di e o ). (1997). La i a è bella [película]. Gianluigi B aschi; Elda
Fe i.
He man, M (Di e o ). (2008). The Boy in he S iped Pyjamas [Película]. Da id
Heyman.
Ma ín, T. (2015). Helga y las ma iposas [P og ama]. RTVE.
h ps://www. e.es/play/ ideos/en-po ada/po ada-helga-ma iposas/3307801/.
Rosenbe g, A. (2008). “Table ” en Be g, M. (2010). El Gue o de Va so ia. Dia io
1939-1944. Se a ad Edi o es, pp. 164-166.
32
Anexo
Figu a 3: Pe Ginz (1942). Poema
Ago a xa odo o mundo sabe
quen é xudeu e quen é a io
po que ao xudeu ecoñéceselle
pola es ela ama ela e neg a.
E o xudeu, unha ez ma cado,
en que aca a as o denanzas:
Todos os días, a pa i das oi o,
debe dedica se á súa amilia,
só pode aballa de peón,
e non p es a lle a nada a ención,
non se dono nin dun cacho o
e de a ei a se nin ala .
E a xudía que an es e a ica
non pode e nin seque a un ga o,
en que ensina aos nenos en casa,
ace as comp as de es a cinco,
non pode habe xoias, allo ou iño,
conce os, ea o ou cinema,
coches, casas, g amó onos,
peles, esquís, elé onos,
ca ne de po co, cebolas, queixo,
apa ellos ou balanzas,
ha mónicas pa a oca
ou un cana io pa a en e e se,
bicicle as ou ba óme os,
calce íns ou xe seis.
E sob e odo o c iminal xudeu,
debe abandona os seus hábi os:
comp a zapa os ou axes, non,
as endas non son pa a el,
nin a es de co al ou xabón de a ei a ,
ca né de conduci ou lico es,
e is as ou xo nais,
bombóns ou máquinas de cose ,
calzóns de ab igo, nin seque a un pa ,
nin endas, campos ou minas,
nin accións, áb icas ou casas,
nin sa diñas, nin oi a, nin peixe.
Poida que aínda al e algo.
Hai aínda moi as máis cousas.
Mello que non comp es nada!
A ai e a i a pé
aga bo empo ou cho a.
Non saias do eu edi icio
e nin se che oco a oma o en.
Cla o que ampouco podes oma un ápido
ou un an ía ou un axi
e po g ande que sexa a en ación
nin se che oco a en a nun ba ,
nin anda xun o ao ío, nin e unha
exposición,
ou i ao museo ou á piscina,
ao co eo ou anda polas pla a o mas,
a oma ca é ou aos es adios,
ao emplo, á sala de xogos
ou aos baños públicos.
E anda amén con coidado
polas a enidas p incipais
ou as g andes endas!
E se que es goza do mundo
mello é que aias ao cemi e io,
pon e elegan e pa a e as umbas
e ap o ei a pa a espi a ai e pu o alí,
xa que non podes en a en ningún ou o
xa dín.
O xudeu, po lis o que sexa,
en a con a do banco bloqueada,
abandonou os malos cos umes,
e cos a ios xa non se elaciona.
Ningún deles podía an es dispoñe
máis que de mochila, male a e co ea.
Ago a xa non en nin ese de ei o,
pe o o xudeu segue sen queixa se.
Só a ende ao egulamen o
e segue semp e con odo con en o.
Dia io de P aga. 1941-1942, pp. 71-73.
33
Figu a 4: Helga Weisso á (1943). Lis a
de posesións [debuxo].
Dia io de Helga, p. 46.
Figu a 5: Helga Weisso á (1942). Chegada a
Te ezin [debuxo].
Dia io de Helga, p. 61.
Figu a 6: Mal ína Löwo á (s. ). Unha
amilia depo ada guiada po un home
a mado, ameazando xen e no campo
[debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos
de los niños de Te ezin, p. 13.
Figu a 7: Thomas Ge e (s. ).
“Candida os á mo e” - A selección
[debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a
- a es-de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibuj
os-de- homas-ge e-con-lau a-minano/.
Figu a 8: Helga Weisso á (1943). O
anspo e de nenos polacos [debuxo].
The Gua dian.
h ps://www. hegua dian.com/li eands yle/galle y/20
13/ eb/22/helga-weiss-childhood-dia y-nazi-camps.
Figu a 9: Jiří Me zl (s. ). Gue a
[debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de
los niños de Te ezin, p. 10.
34
Figu a 10: Thomas Ge e (s. ).
“Chamada das nacións” - Ma cha do 1
de maio - i o ia e memo ia [debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-
a- a es-de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibu
jos-de- homas-ge e-con-lau a-minano/.
Figu a 11: Thomas Ge e (s. ). “O que
comemos” - “Fame” [debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a-
a es-de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibujos-de-
homas-ge e-con-lau a-minano/.
Figu a 12: Helga Weisso á (1942). Pan nos
coches úneb es [debuxo].
The Gua dian.
h ps://www. hegua dian.com/li eands yle/galle y/20
13/ eb/22/helga-weiss-childhood-dia y-nazi-camps.
Figu a 13: Helga Weisso á (1943).
Raspando as sob as [debuxo].
Dia io de Helga, p. 85.
Figu a 14: Helga Weisso á (s. ). Mulle es en
Auschwi z [debuxo].
El País.
h ps://elpais.com/elpais/2018/03/19/album/1
521487526_181863.h ml.
Figu a 15: Ru h Klaubau o á (s. ).
Duchas [debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de
los niños de Te ezin, p. 22.
35
Figu a 16: Thomas Ge e (s. ). Pa ási os
[debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a-
a es-de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibujos
-de- homas-ge e-con-lau a-minano/.
Figu a 17: Thomas Ge e (s. ).
“Desin ección” - Con e ido nun p isionei o
[debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a-
a es-de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibujos-de-
homas-ge e-con-lau a-minano/.
Figu a 18: Helga Weisso á (1942). O
do mi o io nos ba acóns de Te ezin [debuxo].
Dia io de Helga, p. 64.
Figu a 19: Helga Weisso á (1942).
Conce o no do mi o io [debuxo].
El País.
h ps://elpais.com/elpais/2018/03/19/albu
m/1521487526_181863.h ml.
Figu a 20: E a Mei ne o á (s. ). Celeb ación
da es a Pesach no cua o 17 [debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de los
niños de Te ezin, p. 25.
Figu a 21: Helga Weisso á (1941). Boneco de
ne e [debuxo].
The Gua dian.
h ps://www. hegua dian.com/li eands yle/galle y/
2013/ eb/22/helga-weiss-childhood-dia y-nazi-ca
mps.
36
Figu a 22: Ma gi Ko e zo á (s. ).
Bolbo e as [debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de
los niños de Te ezin, p. 28.
Figu a 23: No a F eundo á (s. ). Soños sob e
Pales ina [debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de los niños de
Te ezin, p. 29.
Figu a 24: Vilém Eisne (s. ). Ensinanza
na casa dos nenos [debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de
los niños de Te ezin, p. 26.
Figu a 25: Pe Ginz (s. ). Calig a ía
[debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de
los niños de Te ezin, p. 32.
Figu a 26: Jose Bäuml (s. ). Exe cicios de
debuxo [debuxo].
Siemp e ol e é a i i ... Los dibujos de los niños de
Te ezin, p. 31.
Figu a 27: Thomas Ge e (s. ). Así aballamos
[debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a- a es-
de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibujos-de- homas-ge
e-con-lau a-minano/.
37
Figu a 28: Helga Weisso á (1943).
Cul i ando [debuxo].
Dia io de Helga, p. 117.
Figu a 29: Thomas Ge e (s. ). Ru ina dia ia
[debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a- a es-de-
la-mi ada-de-un-nino-los-dibujos-de- homas-ge e-co
n-lau a-minano/.
Figu a 30: Helga Weisso á (1945-1946).
Con ando pe nas [debuxo].
Dia io de Helga, p. 137.
Figu a 31: Thomas Ge e (s. ). Pola noi e
[debuxo].
Radio Se a ad.
h ps://www. adiose a ad.com/auschwi z-a
- a es-de-la-mi ada-de-un-nino-los-dibuj
os-de- homas-ge e-con-lau a-minano/.
38
