Coronavirus e desinformación en Europa: análise de proxectos de fact checking para loitar contra a manipulación informativa en España, Reino Unido, Francia, Italia e Alemaña

ESCOLA DE DOUT ORAMENT O
INTERN A CION AL D A USC
José
Casás García
T ese de doutoramento
Coronavirus e desinformación
en Europa: análise de proxectos
de fact checking para loitar
contra a manipulación
informativa en España, Reino
Unido, Francia, Italia e
Alemaña

Santiago de Compostela, 2023
Pr ograma de Doutoramento en Comunicación e Inf ormación Contemporánea

TESE DE DOUTORAMENTO
CORO NAVIRUS E D ESINFORMACIÓN
EN E UROPA: ANÁLISE DE
PROXE CTOS DE FACT CHECKING
PARA LOITAR CON TRA A
MANIP ULACIÓN INFO RMATIVA E N
ESPAÑA, RE INO UN IDO, FR ANCIA ,
ITALIA E ALEMAÑA
J osé Casás García
ESCOLA DE DOUTO R AMENTO IN T ERNACIONAL DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
PR OG R AMA DE DOUTORAMENTO EN CO MUNICACIÓN E INFOR MACIÓN CONTEMPO R ÁNEA
SANTIAGO DE CO MPO STELA
2023

DE CLARACIÓN DO AUTOR/A DA T E S E

D./Dn a.

Hermen egil do José Casás García

Título da tese:

Coronavir us e desinformación en Europa: análise de prox ect os de f act c heckin g para
loitar contra a m anipulación informativa en España, Reino Unido, Francia, Italia e
Alemañ a.

Presento a miña tese, seguindo o procedemento axeitad o ao Regulamento, e declaro que :
1) A tese abar ca os resultados da elaboración do meu traballo .
2) De ser o caso, na tese fai se re fer encia ás colabo r acións que t ivo este traballo.
3) Confir mo que a tese non incorre en ningún tipo de plaxio doutros autor es n in de trabal lo s
presentado s po r mi n para a obtenc ión doutr os títulos .
4) A tese é a versió n definitiva presentada para a súa defensa e c oincide a vers ión impr esa coa
presentada en f or mato electrónico
E c ompr ométome a presentar o Compromiso Document al de Super visión no c aso de que o orixinal non
estea na Escola.
En S anti ago de Co mp o stela , 20 de Xuño de 202 3 .
Sina tu ra elect ró nica

AUTORIZACIÓN DO DIRECTOR/TITOR DA TESE

D./Dn a.

Xosé López García

En condición de:

Titor/a e director/a

Título da tese :

Coronavirus e desinformación en Europa: análise de proxectos de fact checking para
loitar contra a man ipulación informativa en E spaña, Reino Unido, F rancia, Italia e
Alemaña.

INFORMA :
Que a presente tese, correspóndese co tr aballo realizado por D/Dna Inserir nome do alumno aquí ,
baixo a miña dirección /titorización , e a
utoriz o
a súa
pr esentación , conside r ando
que r eúne os
r
equisitos
esixido s n o R
egulament o
de E studo s d e
D outo r ament o da USC ,
e
que
com o
d ir ecto r /titor desta

no n incor r e na s causa s d e
abstenció n
establec idas
na Le i
40/2015.
En Santiago de Compostela , 20 de Xuño de 2023
Sinatura electrónica

AUTORIZACIÓN DO DIRECTOR/TITOR DA TESE

D./Dn a.

A lba Silva R odr ígue z

En condición de:

Titor/a e director/a

Título da tese :

Coronavirus e desinformación en Europa: análise de proxectos de fact checking para
loitar contra a man ipulación informativa en E spaña, Reino Unido, F rancia, Italia e
Alemaña.

INFORMA :
Que a presente tese, correspóndese co tr aballo realizado por D/Dna Jos é Hermene gil do C asás Garc ía ,
baixo a miña dirección /titorización , e a
utoriz o
a súa
pr esentación , conside r ando
que r eúne os
r
equisitos
esixido s n o R
egulament o
de E studo s d e
D outo r ament o da USC ,
e
que
com o
d ir ecto r /titor desta

no n incor r e na s causa s d e
abstenció n
establec idas
na Le i
40/2015.
En Santiago de Compostela , 20 de Xu ño de 2023
Sinatura electrónica

5

Agradecementos

Sen ánimo de estender me, co mez o o s m eus agrad eceme ntos polas dúas persoas
que orient aron e posibilitaron a conclusión deste traballo, os meus d ire ctores: Xo sé
López e Alba Silva. Aco nse lla ron o solic itado e m áis, a per taron o n ecesar io e sobre
todo, empat izaron c o as c ircunst ancia s de quen se mo ve na dobre fronte do mundo
laboral e da investigación .

Sig o por T ania, po r se r inspiración e por dar folgos no día a d ía, e po la miña c asa,
uns pais e unha irmán que sempr e per do aron ve r me demasiado tempo detr ás dunha
pantalla. Tamén a eses amigos que non me viron tanto c omo quix er a, nin con
pantalla nin se n ela.

A Pablo , pol a súa exper iencia e ánimo. A Ana e compañe iros /as de Picnic e Reclam,
pola flexibilida de e a daptabilidad e. A Laura e S of ía, po r abrir as portas na torre d e
Babel.

Pecho. A Lofi Girl , po r tan tísimas horas de música compartidas.

6

Resumo

O título desta t ese d e do utoramen to é “Coronavirus e de sinformación en E uropa:
análise de pr ox ectos de f act checking para loitar c o nt ra a ma nipulación informativa
en España, Reino Un ido , Francia , Italia e Alemaña”. Así, a inv estigación orbita
arre dor do papel do xo rn alismo de datos no des envolvemento das taref as qu e
re alizan os f act ch e ckers (ou verif ic adores) europe os para loitar co ntr a a
desinf ormació n re lacio nada coa pandemia da COV ID -19.

A problemática d a desinf ormació n pasa p or ser unha das cues tións de maio r
pre oc upació n a nivel so cia l, po lític o, tecnoló xic o e profes ional – d es de a
per spectiva do xornalismo – , a cumulando x a u nha serie de fitos negativos que
re soan n a h emer ot eca da última déc ada, a saber: a campaña do re fer endo do Brexit ,
a c ampaña electoral q ue levou a Donald T rump á pres idencia dos EUA, a campaña
ele ctoral da s ele cc ións brasileir as que c olocou a Jair Bolsonaro como pres idente , a
est ratexia de desinf ormació n rusa no contexto do co nflit o en Ucraína e por suposto,
a pandemia da COV ID -1 9.

Entre as nefast as consecue ncias da pandemia e stivo o aument o exponencial de
contidos desinf ormativos, os cales contribuíron á co nst rución dun escen ario de
medo e incert e za. Neste contexto, o papel dos fact checkers ou verificadores de
fe itos álz ase como es cud o co nt ra a des información nas s úas dife ren t es f ormas. Esta
espe cia lidade nace de maneira r en ovada a c omezos do século XXI nos EUA – co n
FactCh eck.org , P olitif act e The F ac t Checker c omo gran des re f er e nte s – focalizada na
monitorización e ver ificac ión do discurso p olítico . Nunh a s egunda onda e xa a nivel
mundial, o fact ch ecking coloc ou a mirada na desinfor mac ión en liña.

7

Estes proxectos teñe n unha forte compo ñe nte tecnolóxic a : son nativos dixita is que
fan uso das ferramentas da contorna e n liña p ara desen volv er a súa misión. O
xornalismo de da tos aparece co m a unha da s fer rament as máis axeitadas para tal
fin, unha navalla suíza que a chega ao fact checkin g rigo r met odo lóxic o, un ideal de
tran sparencia , unha noción simil ar de obxe ctividade, e unha serie d e habi lid ades e
competen cia s – pro cura de b ases de datos, limpez a de da tos, cr eació n de
visualizacións – que fort alecen o desempeño dos ver ifica dores nas súas rutinas.

Así, á investigación procura c oñecer en detalle esta relación ent re o xorn alismo de
datos e o fa ct che cking como armas de loita c ontr a a desinf ormació n en cinco paíse s
europe os: España, Francia, Reino Unido, Italia e Al emaña. Por unha banda, analízase
o contido publicad o p or cin co ver ificadore s de cada un deste s países sobre COVID -
19 durante o ano 2021 e, por outro, co l ócanse sobre a mesa o s res ultados dun
cuestionario que re cib iron re present an tes de tod o s es tes me dio s.

Párte se dun ha cuestión, que non é outra que coñe cer como os ver ificado re s fixero n
uso do xornalismo de datos para c ombater a desinf ormació n lig ada á COV ID -19 .
Comprobarase dest e xeito como se implem en ta o data jou rnali sm na estrate xia dos
fa ct check ers , tanto a nivel es tratéxic o, co m o operativo, co m o disc ursivo.

Os res ultados c onstatan q ue o xo rn alismo de datos aparece en má is dun terzo dos
contidos publicados polo s verificad ores así como q ue a súa utilizació n e grao d e
dese nvolvemento é moi dispar entr e o s dif erente s medio s – con verificadores
espe cia lizados en x o rn alismo de datos e verif ic adores q ue re co rr e n ao x ornalismo
de datos de maneira super ficial – . A investigación tamén permit e situar unha ser ie
de elemen tos comúns n os ver ificado re s – me todolo xí a, trans parencia, xéner os,
formatos, participació n de audienc ias – que reforzan a exist en cia dunha cultura
xornalística propia.

8

Resumen

El título de esta te sis doc toral es “Coronavir us y d esinf ormació n en Europa: análisis
de proye ctos de fact checking para luchar c ontr a la manipulación informat iva en
España, Reino Unido, Francia , Italia y Aleman ia ”. Así, la invest igac ión orbita
alrede dor del pa pel del per iodismo d e datos en el desarrollo d e l as tare as que
re alizan los fact checkers (o verificad ore s) e uropeos para luchar contra la
desinf ormació n re lacio nada co n la pandemia de l a COVID - 19.

El problema de la desinformación pa sa por ser una de las cuestiones de mayor
pre oc upació n a nive l social, políti co, te cnológico y pr ofesional – desde la
per spectiva del p eriodismo – , acumulando ya u na ser ie d e hitos ne gativos qu e
re suenan en el a rchivo de noticias de la última década, a saber: la ca mpaña del
re feréndum del Brexit , la campaña ele ctoral que llevó a Donald T rump a la
pre sidencia d e los E E.UU., la ca mpaña elector al d e las elecciones brasil eñ as que
colo c ó a Jair Bolsonaro co mo presiden te, la est rat egia de desinformación rusa en e l
contexto del conflicto en Ucrania y, por supues to, la pandemia de la COVID - 19.

Entre las n ef astas consecuencias de la pandemia e stuvo el aumento exponencial de
contenidos desinf ormativos, lo s cuales co ntribuyer on a la construcción de u n
esce nario de miedo e inc er tidumbre. E n es te contexto, el papel de los fact ch eckers
o ver ificad ores de hechos se alza como escudo contra la d es información en sus
difer entes formas. Esta espe cia lidad nac e de manera re novada a comienzos del siglo
XXI en los EE. UU . – co n FactCheck.org , P olitif act y Th e Fact C he cker co mo g rande s
re ferentes – enf oca da en la monitorización y v erific ación d el d iscurso polític o. En
una s egunda ola y ya a nivel mundial, el fact checking puso la mirada en la
desinf ormació n en línea.

15

Formato s de verif icación ................................................................ ........................................................................... 414
Formato s de contido .................................................................................................................................................. 417
Transparencia fact checking .................................................................................................................................... 418
Tip o de de sinf orm ación e tem áticas ................................................................................................ ..................... 420
7.1.3. F rancia ..................................................................................................................................................................... 424
Tip os de contido: ver if icacións ou contido conte xtual .................................................................................... 425
Uso de técnicas de xornali smo de datos .............................................................................................................. 428
Fases de com unicación de x ornali smo de datos (pirámide de Brads haw) ................................................. 433
Transparencia en x ornal ismo de dato s e ti po de fontes ................................................................................. 436
Tip olox ía de visu al izacións ...................................................................................................................................... 441
Formato s de verif icación ................................................................ ........................................................................... 443
Formato s de contido .................................................................................................................................................. 446
Transparencia fact checking .................................................................................................................................... 447
Tip o de de sinf orm ación e tem áticas ................................................................................................ ..................... 449
7.1.3. R eino Unido ........................................................................................................................................................... 452
Tip os de contido: ver if icacións ou contido conte xtual .................................................................................... 453
Uso de técnicas de xornali smo de datos .............................................................................................................. 457
Fases de com unicación de x ornali smo de datos (pirámide de Brads haw) ................................................. 462
Transparencia en x ornal ismo de dato s e ti po de fontes ................................................................................. 467
Tip olox ía de visu al izacións ...................................................................................................................................... 471
Formato s de verif icación ................................................................ ........................................................................... 474
Formato s de contido .................................................................................................................................................. 477
Transparencia fact checking .................................................................................................................................... 478
Tip o de de sinf orm ación e tem áticas ................................................................................................ ..................... 480
7.1.4. It alia ................................................................................................ ......................................................................... 483
Tip os de contido: ver if icacións ou contido conte xtual .................................................................................... 484
Uso de técnicas de xornali smo de datos .............................................................................................................. 488
Fases de com unicación de x ornali smo de datos (pirámide de Brads haw) ................................................. 493
Transparencia en x ornal ismo de dato s e ti po de fontes ................................................................................. 497
Tip olox ía de visu al izacións ...................................................................................................................................... 502
Formato s de verif icación ................................................................ ........................................................................... 506
Formato s de contido .................................................................................................................................................. 509
Transparencia fact checking .................................................................................................................................... 510
Tip o de de sinf orm ación e tem áticas ................................................................................................ ..................... 512
7.1.5. Ale ma ñ a ................................ .................................................................................................................................. 515
Tip os de contido: ver if icacións ou contido conte xtual .................................................................................... 515
Uso de técnicas de xornali smo de datos .............................................................................................................. 518
Fases de com unicación de x ornali smo de datos (pirámide de Brads haw) ................................................. 523

16

Transparencia en x ornal ismo de dato s e ti po de fontes ................................................................................. 527
Tip olox ía de visu al izacións ...................................................................................................................................... 530
Formato s de verif icación ................................................................ ........................................................................... 534
Formato s de contido .................................................................................................................................................. 536
Transparencia fact checking .................................................................................................................................... 537
Tip o de de sinf orm ación e tem áticas ................................................................................................ ..................... 539
7.2 . C UE STIONARIO ................................................................................................................................................ 541
7.2.1. De scrición do me dio e presentación da p e rsoa encargada de responder o cues t ionario ....... 543
7.2.2. Equipo humano .................................................................................................................................................... 545
7.2.3. X ornal ismo, c oron avirus e de moc ra cia ....................................................................................................... 557
8. CONCLUSIÓN S ......................................................................................................... 563
8.1 . C ONC L USIÓNS XERAIS ................................................................ .................................................................... 563
8.2 . C ON TRASTE DE HIPÓTESE S ................................................................ ............................................................. 587
8.3 . L I ÑA S DE IN VESTI G ACIÓN FUTURAS ................................................................................................................ 594
9. BIB LI OGRAF ÍA ......................................................................................................... 596
10. ANEXOS ................................................................................................................. 651
A NEXO I. F ICHA DE ANÁLISE ................................................................................................................................... 651
A NEXO II. M OSTRA ................................................................................................ ................................................ 653
A NEXO III. C ADRO DE MANDO . R ESUL TADO S F IC H A DE A N ÁLISE ........................................................................... 654
A NEXO IV. C UESTIONARIO E N CAST E LÁN ............................................................................................................... 655
A NEXO V. C UESTIO NARIO EN F R AN CÉS ................................ .................................................................................. 656
A NEXO VI. C UESTIONARIO E N INGLÉS ................................ .................................................................................... 657
A NEXO VII. C UESTIONARIO EN ITALIA N O ............................................................................................................... 658
A NEXO VIII . C U ESTIO N ARIO EN ALEMÁN ................................ ............................................................................... 659
A NEXO IX. R ESU LTA D OS DO CUESTIONARIO ......................................................................................................... 660

17

ÍN DICE DE TÁB OAS

T ÁBOA 1. P AR A DIGMAS DE I N VESTIGACIÓN EN COMUNICACIÓN . F O N TE : DEL R ÍO (2011) . .......................................... 64
T ÁBOA 2. L ISTADO DE FACT CHECKERS DA MOSTRA . E LABORACI ÓN PR OPIA . ............................................................... 69
T ÁBOA 3. L ISTADO DE PERSOAS ÁS QUE SE LLE EN VIOU O CUESTIONA RI O E O SEU CARG O . E LABORACIÓN PROPIA . .... 95
T ÁBOA 4. R ELA CI ÓN DE MEDIOS E RESPOSTA AO CUESTIONARI O . E LAB ORACIÓN PROPIA . ........................................... 98
T ÁBOA 5. C ARACTERÍSTICAS DA INFORMACIÓN , MISINFORMATION E DIS INF ORMATION . F O N TE : K ARLOVA E F IS H ER
(2013). ................................ ............................................................................................................................. 131
T ÁBOA 6. E XEM PLO DE I NDICADORES DE F A K E N EWS CONVERTIDOS E N PREGUNTAS DE S I /N ON PARA O AL GORI TMO
DE DECISIÓN . F O NT E : M OLI N A ET A L (2021). ª C ARACTERÍSTICA NON DI SPOÑ IBLE , CUALIFICADA COMO NO N
PARA O EXERCICI O ................................................................................................ ............................................. 134
T ÁBOA 7. M OTIVACIÓNS DO S DIFERENTES TIPOS DE DESINFORMACIÓN . F ONTE : F I RST D RAFT (2017). ................... 135
T ÁBOA 8. C ARACTERÍSTICAS DOS PIONEIROS DO F ACT CHECKIN G NOS E UA . E LABORACIÓN PROPIA . ....................... 183
T ÁBOA 9. N ÚMERO DE INICIATIVAS DE FACT CH ECKING NO MUNDO POR AN O E POR CON TINE NTE . F O NTE : S TENCEL ,
L UTH ER (2 021 ). ................................................................................................................................ ............... 185
T ÁBOA 10. T AXONOMÍA BÁ SIC A D UN SISTEMA FA CT CHECKING . F O N TE : P AVL ESKA ET AL (2 018). .......................... 192
T ÁBOA 11. P ERFÍS SEGUNDO O TIPO DE EMPRE SA . F ONT E : U F ARTE R UÍ Z ET AL , (2018 ) . ........................................ 206
T ÁBOA 12. C ON CEPTOS DO B IG D A TA . F ONTE : G R A SSLER (2 017). .......................................................................... 255
T ÁBOA 13. C ONTEXTO E N I BEROAMÉRICA SOBRE AS LEI S DE TRANSPARE N CI A . F ONTE : M ANUAL DE P ERI ODISMO DE
D ATOS I BEROAMERI CANO (2013). ................................................................................................ ................... 279
T ÁBOA 14. E STRATO D A CL ASIFICACIÓN GLOBAL DO DEREITO Á IN F OR MACI ÓN . F ONTE : RTI - RAT ING . ORG (2022). .. 284
T ÁBOA 15. S ISTEMAS DE CON EXIÓ N CO P ÚBL IC O A T R AVÉS DO U S O DOS DATOS . F ONTE : G R ASSL ER (2017). ......... 294
T ÁBOA 16. L ISTADO DE PORTAIS RELEVA NT ES DE O PEN D ATA . F O N TE : T UÑA S L ÓPEZ (201 7). .............................. 300
T ÁBOA 17. F ASES DUN PLAN DE CALIDADE DE DATOS . F O NT E : D A TA A SSET M ANAGEMENT : L A GESTIÓN DE LOS DA TOS
COMO ACTIVOS EN LAS ORGANIZACI ONES . Í ÑIGUEZ ET AL (2017 A ). ................................................................ 303
T ÁBOA 18. C OMPETENCIAS E HABILIDADES DO XOR NA LISTA DE DATOS . F ON TE : G RASSLER (2017). ....................... 337
T ÁBOA 19. E QUIPOS DE DATOS DE GRANDES MEDIOS DE COMU NICACIÓN A N IVEL MU NDIAL EN 2012. F ONTE :
E LABORA CI ÓN PROPI A A PARTIR DE Z ANCHELLI E C R UCIANELLI (2012). ........................................................ 341
T ÁBOA 20. L ISTADO DE FACT CHEC KERS DA MOSTRA . E LABORACIÓN PROPIA . ........................................................... 357
T ÁBOA 21. A FILIACIÓN DOS FACT CHECK ERS DA MOSTR A A O C ÓDIG O DE P RI N CI PIOS DA I F CN E OUTROS SE LOS DE
TRAN SPARE NCIA . E LABORACIÓN PROPIA . ................................................................ .......................................... 383
T ÁBOA 22. A FILIACIÓN DOS FACT CHECK ERS ESPAÑ OIS DA MOSTR A A O C ÓDIG O DE P RINCI PIOS DA I F CN E OUTROS
SELOS DE TRAN SP AREN CI A . E L ABO RACIÓN PROPIA . .......................................................................................... 418
T ÁBOA 23. A FILIACIÓN DOS FACT CHECK ERS FRANCESES DA MOSTR A AO C ÓDIG O DE P RI N CI PIOS DA IFCN E OUTROS
SE LOS DE TRAN SP AREN CI A . E L ABO RACIÓN PROPIA . .......................................................................................... 448

18

T ÁBOA 24. A FILIACIÓN DOS FACT CHECK ERS BRITÁN ICOS DA MOSTRA AO C ÓDIGO DE P RI NCIPIOS DA IF CN E OUTROS
SELOS DE TRAN SP AREN CI A . E L ABO RACIÓN PROPIA . .......................................................................................... 478
T ÁBOA 25. A FILIACIÓN DOS FACT CHECK ERS ITALIANOS DA MOSTRA A O C ÓDIGO DE P RINCIPI OS DA IFCN E OU TR O
SELOS DE TRAN SP AREN CI A . E L ABO RACIÓN PROPIA . .......................................................................................... 511
T ÁBOA 26. A FILIACIÓN DOS FACT CHECK ERS ESPAÑ OIS DA MOSTR A A O C ÓDIG O DE P RINCI PIOS DA I F CN.
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 537
T ÁBOA 27. R ELA CI ÓN DE PERSOA S QUE RESP ONDERON O CUESTI ONARI O . E LABORACI ÓN PROPI A . .......................... 543
T ÁBOA 28. N ÚMERO E P ERSOAS DO EQUIPO NOS FA CT CHEC KERS EUR O PEOS : N EWTRAL , F ACT A , P AGELLA P OLITICA E
AFP F AKTE N CHECK . E LABORACI ÓN PRO PIA . .................................................................................................... 545
T ÁBOA 29. H AB ILIDA DES DOS XORNALISTAS DOS FACT C H ECKERS EUR OPEOS : N EWTRAL , F ACT A , P AG E L LA P OLITICA E
AFP F AKTE N CHECK . E LABORACI ÓN PRO PIA . .................................................................................................... 547
T ÁBOA 30. R ECURSO A COLABORACIÓNS EXTERNAS EN PROX ECTOS DE XORNAL ISM O DE DATOS DOS FACT CHECKERS
EUROPEOS : N EWTRAL , F ACT A , P AGE LL A P OLITICA E AFP F AKTENCHEC K . E LABORACIÓN PROPIA . ................. 548
T ÁBOA 31. T ÉCNICAS DE X OR NAL ISMO DE DAT OS UTIL IZ ADAS NOS FACT CHECKERS EUROPEOS : N E WT RAL , F ACTA ,
P AGELL A P OLITICA E AFP F A KT ENCHECK . E LABORACIÓN PROPIA . ................................................................ .. 549
T ÁBOA 32. P ORCENTAXE DE F REC UEN CI A DE USO DE TÉCNICAS DE XORNALISMO DE DATOS NOS FACT CHECKERS
EUROPEOS : N EWTRAL , F ACT A , P AGE LL A P OLITICA E AFP F AKTENCHEC K . V ERIFIC ACIÓN VS CONTIDO
CONTEXT UA L . E LA BOR ACIÓN PROPIA . ................................................................ ............................................... 553
T ÁBOA 33. A CCE SO A F O NT ES E DA TOS B RUT OS NOS FACT CH EC K ERS E UROPEOS : N EW TRAL , F ACTA , P AGE LL A
P OLITICA E AFP F A K TENCH EC K . E L AB ORACIÓN PROP IA . ................................................................................. 556
T ÁBOA 34. G RAO DE ACORDO COA A FIRMACI ÓN "A VERIFICACIÓN DE F EITOS SUPUX O UN REFO RZ O CUA LITAT IV O E
CUANT ITATIVO P ARA O DESENVOLVEM ENT O DO XOR NA LISMO DE DA TO S ". NOS FACT CHECKERS EUROPEOS :
N EWTRA L , F ACT A , P AGE LLA P OLITICA E AFP F AKTENCH ECK . N ADA DE ACORDO (1) E M OI DE ACORDO (5).
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 557
T ÁBOA 35. G RAO DE ACORDO COA A FIRMACI ÓN “O XOR NA LISMO DE DATOS REF ORZA E AXUDA A REALIZ AR MÁIS E
MELLORES VERI FICACIÓNS / COMPROBACIÓNS DE FEI TOS ” NOS FA CT CHE CKERS EUROP EOS : N E WT RA L , F ACTA ,
P AGELL A P OLITICA E AFP F A KT ENCHECK . N ADA DE ACORDO (1) E M OI DE ACORDO (5). E LABORACIÓN PROPIA .
.......................................................................................................................................................................... 558
T ÁBOA 36. G RAO DE ACORDO COA A FIRMACI ÓN "A VERIFICACIÓN DE F EITOS E O XORNA LISMO DE DA TOS CO NTRIBÚEN
A ME L LOR AR A CON FIANZA DOS CIDADÁ NS NO XOR NA LISMO " NOS FACT CHECKERS EUROPEOS : N EW TRAL ,
F ACTA , P AGELLA P OLITICA E AFP F A KTEN C HECK . N ADA DE ACORDO (1 ) E M O I DE ACORDO (5) . E LABORACIÓN
PROPIA . .............................................................................................................................................................. 559
T ÁBOA 37. G RAO DE ACORDO COA A FIRMACI ÓN "A VERIFICACIÓN DE F EITOS E O XORNA LISMO DE DA TOS
M E LLORARON A MISI ÓN DE VI XILANCIA DO PODER " NO S FA CT CHECKERS EUROPEOS : N E W TRA L , F ACTA ,

19

P AGELL A P OLITICA E AFP F A KT ENCHECK . N ADA DE ACORDO (1) E M OI DE ACORDO (5). E LABORACIÓN PROPIA .
.......................................................................................................................................................................... 559
T ÁBOA 38. G RAO DE ACORDO COA A FIRMACI ÓN "A L E XISLACIÓN DE TRANSPAREN CI A DO MEU PAÍS FACI LITA O ACCESO
AOS DATOS PÚ BL ICOS " NOS FACT CHECKERS EUROPE OS : N E WTRAL , F A CTA , P AGELLA P OLITICA E AFP
F AK TE NCHECK . N ADA DE ACORDO (1) E M OI DE A CORDO (5) . E LABORA CIÓN PROPIA . ................................... 560
T ÁBOA 39. G RAO DE ACORDO COA A FIRMACI ÓN "E N XERAL , É FÁCIL A C CEDER A OS DAT OS ABERTOS DA
ADMINISTRACIÓN P ÚB LICA DO MEU PA ÍS " N OS FACT CH ECKERS EUROPE OS : N EWTR AL , F ACTA , P AGE LL A
P OLITICA E AFP F A K TENCH EC K . N ADA DE ACORDO (1) E M OI DE ACORDO (5). E LABORACIÓN PROPIA . ........ 561
T ÁBOA 40. G RAO DE ACORDO COA A FIRMACI ÓN "A CH EG ADA DA PAN D EMI A PROVOCOU UN NO T ABL E INCREMENTO D A
PRODUCIÓN DE CO NTIDOS B AIXO O PA RADI GMA DO XORNALISMO DE D ATOS " NOS FA CT CHECKERS EUR OP EOS :
N EWTRA L , F ACT A , P AGE LLA P OLITICA E AFP F AKTENCH ECK . N ADA DE ACORDO (1) E M OI DE ACORDO (5).
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 562

20

ÍN DICE DE F IGURAS

F IGURA 1. P ORCENT AX E DE PERSOAS Q UE CONFÍAN NA MAIORÍA DAS NOTIC IAS A MAIORÍA DAS VECE S . F O N TE : D IGITAL
N EWS R EPORT 2022. ....................................................................................................................................... 119
F IGURA 2. T IPO LOX ÍA D A DESIN FORMACIÓN . E LA BOR ADO A PAR TIR DE W ARDL E (2020). ........................................ 131
F IGURA 3. E SQUEMA DAS 4S’ S DA CURACI ÓN DE CONTIDOS . F O NTE : G UAL LAR (2014). ........................................... 145
F IGURA 4. E SQUEMA DAS FA SES DE DESINF ORMACIÓN . E L A BORA CI ÓN P ROPIA A PARTIR DE W ARDL E E D ERAK HSH AN
(2017). ................................ ............................................................................................................................. 150
F IGURA 5. E LEMENTOS DA DESIN FORMACIÓN . E LABORACIÓN PROPIA A PART IR DE W ARD L E E D ERAKHS H AN (2018).
.......................................................................................................................................................................... 153
F IGURA 6. D IFERENCIA EN TRE FACT CHECK ING E VERIFIC ACIÓN DIXITA L . E LABORACIÓN PRO PIA A PARTIR DE
M AN TZAR LIS (20 18) . ................................ ....................................................................................................... 165
F IGURA 7. A UMENTO DO N ÚMERO DE CONT IDOS FA CT CHECKIN G DO ANO 20 00 AO 2 010. F O NTE : G RAVES E
G RAISLYER (2 012). ................................................................................................................................ .......... 167
F IGURA 8. E XEMPLO DE VERIFIC ACIÓN CO T RU TH -O-M ETER DE P OL ITI F A CT CO MÁXI MO N IVE L DE F ALSIDADE :
«P ANTS O N FIRE !». F ON TE : PO LITIFACT . COM . ................................................................................................ .. 172
F IGURA 9. P INOCHOS E MARCA DE VERI F IC ACIÓN X EPETO DO T HE F AC T C H ECKER . F ONT E : WASH IN GTONPOST . COM .
.......................................................................................................................................................................... 175
F IGURA 1 0. 20 PREGU N TA S : INTERROGANDO UNHA IMAXE DE REDES S OCIAIS . F ONTE : V ERIFICATIO N H A N DBOOK 3
(2014). ................................ ............................................................................................................................. 215
F IGURA 1 1. C ATE GORIZACIÓN DE DECLAR ACIÓNS DE N E WTRAL E VEREDIC TOS SOBRE DECLA R ACIÓNS DE P A GELLA
P OLITICA . F O NTE : NEW TR AL . ES E PAGELLAPO L ITIC A . IT . ................................................................................... 219
F IGURA 1 2. T ARXETA DE PUNTUACIÓN DE D O NAL D T RUMP EN P OLITI F ACT . F ONTE : PO L ITIFACT . COM . ................... 222
F IGURA 1 3. T ÁBOA DE DATOS CO N ÚMERO DE N ENOS QUE ACUDÍAN Á ESCOLA PÚBLIC A EN M ANCHESTER EN 1 821.
F ONT E : TH E GUA RDIA N . COM . ............................................................................................................................. 238
F IGURA 1 4. M AP A CON TEXT UA L P ARA O DESENVO LVEMENTO DO XORNALISMO DE DA TOS . F O NTE : F LORES V IVAR E
S ALINA S (2013). .............................................................................................................................................. 261
F IGURA 1 5. A S 5 ESTRELAS DO O PEN D ATA . F ONTE : 5 STARDATA . I NF O / ES . .............................................................. 273
F IGURA 1 6. P I RÁMIDE INVERTIDA DO XOR N A LISMO DE DATOS . T R ADU CI ÓN AO GALEGO . F O NTE : B RADSHAW (2011 A ).
.......................................................................................................................................................................... 296
F IGURA 1 7. P ROC ESO DE TRABALLO DE XORNALISMO DE DAT OS EN T HE G UARDIAN . F O N TE : R OG ERS (2011). ...... 297
F IGURA 1 8. P I RÁMIDE DA C OMUNICACIÓN NO XORNALISM O DE D AT OS . T RADUCIÓN A O G AL EG O . F ONTE : B RADS HA W
(2011 B ). ........................................................................................................................................................... 309

21

F IGURA 1 9. V ISUALIZACI ÓN D O CREC EMENTO DU NH A VI L A EN E SPAÑA NA REPORTAXE ¿C UÁ NT O H A CREC IDO TU
CIUDAD DESDE QU E NA CISTE ? E L MAPA DE LA ED AD DE CADA EDIFICIO EN E SPAÑ A . F ONTE : ELDIARIO . ES ,
(2022). ................................ ............................................................................................................................. 314
F IGURA 2 0. V ISUALIZACI ÓN D O PERSOA L ASALARIADO EN G AL IC IA POR TIPO DE CONTRATO OU RE LA CI ÓN L ABOR AL N A
REPORTAXE G AL ICI A B ATE MARCAS EN CO NTRA T ACIÓN IN DE FINIDA E RE DUCIÓN DA TEMPORAL IDADE MENTRES
AUMENTA O PESO DO SECTOR SERVIZ OS . F ONTE : PRAZA . GA L (2 022 ). ............................................................. 315
F IGURA 2 1. V ISUALIZACI ÓN D AS FON TES DE IN GRESOS DE S POTIFY NA REPORTAX E H O W ARTISTS GET PA ID FROM
STREAMING . F ONTE : PRAZ A . GAL (2 022 ). .......................................................................................................... 316
F IGURA 2 2. V ISUALIZACI ÓN E QU IZ G AME NA REPORTAX E D EFININ G THE ‘90 S MUSIC CA NON . F ONTE : PUDDIN G . COO L
(2020). ................................ ............................................................................................................................. 317
F IGURA 2 3. V ISUALIZACI ÓN CO AS MORTES DE PERSOAS CO A COVID EN G ALICIA POR ÁMBITO ATA O 2/ 12/2020 .
F ONT E : PRA ZA . G AL (202 2). ................................................................................................ .............................. 328
F IGURA 2 4. T IPOS DE VISUA LIZACIÓNS E A INF ORMACIÓN QUE O FRECEN . F ON TE : F I N AN CI AL T IMES (2016 - 2019)
.......................................................................................................................................................................... 329
F IGURA 2 5. E XEM PLO DE N E WS A PP . M OTOR DE B USCA DE Q UIEN COBRA LO QUE COB RA . F ONTE : CI VIO . ES . ......... 330
F IGURA 2 6. A FILIACIÓN DOS F ACT CHECKERS EUROPEOS . E LABORACI ÓN PROPIA . ..................................................... 359
F IGURA 2 7. A FILIACIÓN DOS F ACT CHECKERS EUROPEOS : GL O BAL E P O R PAÍSES . E LABORACIÓN PROPIA . ................ 360
F IGURA 2 8. T IPOLOXÍA DE CONTIDO P UB LICADA A NIVEL GLOB A L : VERI F ICACI ÓNS VS CON TIDO CONT EX TUAL .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 361
F IGURA 2 9. T IPOLOXÍA DE CONTIDO P UB LICADA A NIVEL GLOB A L E POR AFILIACIÓN : VERI FICACIÓNS VS CO NTIDO
CONTEXT UA L E N MEDI OS DE COMUNICACI ÓN , I NDEPEN DEN TES E ONG. E LAB ORACIÓN PROPIA . .................... 362
F IGURA 3 0. S UBTIPO DE CONTIDOS DE VERI FICACIÓN GLOBAL E POR P AÍ SES : PROACTIVO VS CON S ULTA COMUNIDADE
VS RECOMPI L ACIÓN . E LABORACIÓN PROPIA . ..................................................................................................... 364
F IGURA 3 1. S UBTIPO DE CONTIDOS CON TEXT UAL GLOB A L E POR P AÍSES . E LABORACIÓN PROPIA . ............................ 365
F IGURA 3 2. U SO DE TÉCNIC AS DE XORNALISM O DE DATOS NA S PUBLIC ACIÓNS DOS FACT CHECKERS EUROPEOS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 367
F IGURA 3 3. U SO DE TÉCNIC AS DE XORNALISM O DE DATOS NA S PUBLIC ACIÓNS DOS FACT CHECKERS EUROPEOS :
GL OB AL VS PAÍSES D A MOSTRA . E LA BORACIÓN PROPIA . ................................................................................... 368
F IGURA 3 4. T IPO DE TRABA LL O CON DATOS DOS FA CT C HECKERS EUROPEOS , G LOBA L E POR PAÍSES : INVESTIGACIÓN
CON XOR NA LISMO DE DAT OS VS HISTORIAS EN RIQUEC IDAS CO N DATOS VS HISTORIAS QUE EXPL IC AN OS DATOS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 369
F IGURA 3 5. T IPO DE TRABA LL O CON DATOS DOS FA CT C HECKERS EUROPEOS GLOBAL E POR PAÍSES : INVESTIGACIÓN
CON XOR NA LISMO DE DAT OS VS HISTORIAS EN RIQUEC IDAS CO N DATOS VS H ISTORIAS QUE EXPLICA N OS DA TOS .
S E GMENTACIÓN : VERIFIC ACIÓNS . E LAB OR ACIÓN PROP IA . ................................................................................. 370

22

F IGURA 3 6. T IPO DE TRABA LL O CON DATOS DOS FA CT C HECKERS EUROPEOS , G LOBA L E POR PAÍSES : INVESTIGACIÓN
CON XOR NA LISMO DE DAT OS VS HISTORIAS EN RIQUEC IDAS CO N DATOS VS HISTORIAS QUE EXPL IC AN OS DATOS .
S EGMENTACIÓN : CO NT IDO CON TEXT UA L . E LA BOR ACIÓN PROPIA . .................................................................... 371
F IGURA 3 7. P RE SENZA DE VISUALIZACIÓNS NAS PU B LICACIÓNS CON TÉ CNICAS DE XORNALISMO DE DA TOS . T RUE ( H AI
VISUALIZACI ÓN ) VS F A LSE ( NO N H AI VISUALIZACI ÓN ). E LABO R ACIÓN PROPI A . ................................................ 372
F IGURA 3 8. E TAPAS DA COM UN ICACI ÓN DE XORNALISMO DE DATOS NO S MEDI OS DA MOSTRA . T RUE ( RESPOSTA
AF IRM ATIVA ) VS F ALSA ( RESPOSTA NEGATIVA ). E L ABORA CI ÓN PROPIA . ........................................................... 373
F IGURA 3 9. G RAO DE TRAN SP ARENCIA DE XORNALISMO DE DATOS : ACCESO A ME TODOLOXÍA , ACC ESO A FON TES ,
ACCESO A DATOS BRU TOS E ACCESO A DAT OS TRATADOS . E LABORACI ÓN PROPIA . .......................................... 375
F IGURA 4 0. T IPOLOXÍA DE FONTES DE XOR NAL ISMO DE DAT OS UT ILIZ ADAS POLOS F ACT CHEC KERS EUROPEOS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 377
F IGURA 4 1. T IPOLOXÍA DE VISUALIZACI ÓNS U TILIZADAS PO LOS FA CT CHECKERS EUROP EOS . E L ABORA CI ÓN PROPIA .
.......................................................................................................................................................................... 378
F IGURA 4 2. T IPOLOXÍA DE VISUALIZACI ÓNS U TILIZADAS PO LOS FA CT CHECKERS EUROP EOS : VERIFIC ACIÓN VS CONT IDO
CONTEXT UA L . E LA BOR ACIÓN PROPIA . ................................................................ ............................................... 378
F IGURA 4 3. F ORMATOS DE VERIFICACI ÓN NOS FA CT CHEC KERS EUROP E O S : GLOBAL E POR PAÍ SES : E SPAÑA , F RANCIA ,
R EINO U N IDO , I TA LIA E A LEMAÑA . E LA BORA CIÓN PROPIA . .............................................................................. 380
F IGURA 4 4. F ORMATOS PRIN CI PAIS DA S PUBLICACIÓNS DOS FA CT CHEC KERS EUROP EOS , GLOBAL E POR PAÍSES .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 381
F IGURA 4 5. T RANSPARENCIA NOS FACT CHECKERS EUROPEOS : ACCESO A METODOLO XÍA , FONTES E REVISI ÓN .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 384
F IGURA 4 6. T RANSPARENCIA NOS FACT CHECKERS EUROPEOS POR AFILI ACIÓN : ACCESO A METODOLOXÍA , F O N TES E
REVI SIÓN . E L ABORACIÓN PROPIA . ................................ ..................................................................................... 385
F IGURA 4 7. T IPO DE DESIN F ORMACI ÓN VERIFICADA POLOS F ACT CH EC K ERS EUROPEOS : G LOBA L E POR PAÍSES .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 387
F IGURA 4 8. T EM ÁTICAS TRATADAS NAS P UB LICACIÓNS DOS FACT CH ECKERS EUROPEOS , GL O BAL . E L AB ORACIÓN
PROPIA . .............................................................................................................................................................. 389
F IGURA 4 9. A FILIACIÓN DOS F ACT CHECKERS ESPA ÑO L ES : I NDEPENDENTES VS ME DIOS DE COMUNICACI ÓN VS ONG.
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 391
F IGURA 5 0. T IPOLOXÍA DE CONTIDO P UB LICADA E N E SPAÑ A POR AFILIACIÓN : VERIFICACI ÓNS VS CONTIDO
CONTEXT UA L E N MEDI OS DE COMUNICACI ÓN , I NDEPEN DEN TES E ONG. E LAB ORACIÓN PROPIA . .................... 391
F IGURA 5 1. S UBTIPO DE CONTIDOS DE VERI FICACIÓN EN E SPAÑ A E PO R MEDIOS : PROACTIVO VS CO N SULTA
COMUNIDADE VS RECOMPILACIÓN . E LAB OR ACIÓN P ROPIA . .............................................................................. 392

23

F IGURA 5 2. S UBTIPO DE CONTIDOS DE CON TIDO CON TE XTUAL EN E SP A ÑA : XERAL E P OR MEDIOS . E L ABO RACIÓN
PROPIA . .............................................................................................................................................................. 393
F IGURA 5 3. U SO DE TÉCNIC AS DE XORNALISM O DE DATOS NO S F ACT C HECKERS ESPA ÑO IS . E L ABORA CI ÓN PROPIA . 394
F IGURA 5 4. U SO DE TÉCNIC AS DE XORNALISM O DE DATOS NO S F ACT C HECKERS ESPA ÑO IS : VERIFICACI ÓN S VS
CONTIDO CONTEX TUAL . E LAB ORACIÓN PROP IA . ............................................................................................... 395
F IGURA 5 5. U SO DE TÉCNIC AS DE XORNALISM O DE DA TOS NOS FA CT C HECKERS ESPAÑOIS : XERAL VS VERIFICACIÓNS
VS CONT IDO CON TEXT UA L . E LABORACI ÓN PRO PIA . ................................................................ .......................... 396
F IGURA 5 6. T IPO DE TRABA LL O CON DATOS DOS FA CT C HECKERS ESPAÑOIS : INVESTIGACIÓN CON XO RN AL ISMO DE
DATOS VS HISTORIAS E NRIQUECIDAS CON DATOS VS H ISTORIAS QUE EXPLICAN O S DAT OS . S EGMEN TACIÓN :
VERI F IC ACIÓNS . E LABORACIÓN PROPIA . ................................................................ ............................................ 397
F IGURA 5 7. T IPO DE TRABA LL O CON DATOS DOS FA CT C HECKERS ESPAÑOIS : INVESTIGACIÓN CON XO RN AL ISMO DE
DATOS VS HISTORIAS E NRIQUECIDAS CON DATOS VS H ISTORIAS QUE EXPLICAN O S DAT OS . S EGMEN TACIÓN :
CONTIDO CONTEX TUAL . E LAB ORACIÓN PROP IA . ............................................................................................... 398
F IGURA 5 8. E TAPAS DA COMUNICACIÓN DE XOR NA LISMO DE DA TO S NO S MEDIOS ESPAÑ OIS DA MOSTRA . T RUE
( RESPOSTA AFIRMATIVA ) VS F A L SE ( RESPOST A NE GA TIVA ). E LABORACI ÓN PROPIA . ......................................... 399
F IGURA 5 9. P RE SENZA DE VISUALIZACIÓNS NAS PU B LICACIÓNS CON TÉ CNICAS DE XORNALISMO DE DA TOS DOS FACT
CHECKERS ESPA ÑOIS . T RUE ( RESPOSTA AFIRM AT IVA ) VS F ALSE ( RESPOS TA NE GA TIVA ). E LABORACI ÓN PROPIA .
.......................................................................................................................................................................... 400
F IGURA 6 0. P RE SENZA DE VISUALIZACIÓNS NAS PUBLICACI ÓN S CON TÉ CNICAS DE XORNALISMO DE DA TOS DOS FA CT
CHECKERS ESPA ÑOIS . S EGMENTACI ÓN : VERIFICACI ÓN S . T RUE ( RESPOST A A FIRMATIVA ) VS F A LSE ( RESPOSTA
NEG ATIVA ). E LABORACI ÓN PROPIA . ................................................................................................................... 400
F IGURA 6 1. P RE SENZA DE VISUALIZACIÓNS NAS PU B LICACIÓNS CON TÉ CNICAS DE XORNALISMO DE DA TOS DOS FACT
CHECKERS ESPA ÑOIS . S EGMENTACI ÓN : CO N TIDO CONTEXTUAL . T RUE ( RESPOSTA AFIRMATIVA ) VS F ALSE
( RESPOSTA N E GA TIVA ). E LABOR ACIÓN PROPIA . ................................................................................................ 401
F IGURA 6 2. E XEM PLO S DE VISUALIZ ACIÓNS PRODUCIDAS E PU B LICADAS CON D A TA WR APPER E F LOURIS H EN
V ERIFIC AT ( ARRIBA , ESQUERD A ), N EWTRAL ( ABAIXO , ESQUERDA ) E M A LDITA ( DEREITA ). F ON TE : VERI FICAT . ES ,
NEW TRA L . ES E MAL DIT A . ES . ................................................................................................ .............................. 401
F IGURA 6 3. E XEM PLO S DE VISUALIZ ACIÓNS PRODUCIDAS E PU B LICADAS CON PRO GRAMACIÓN PROPIA E N N EWTRAL
( ESQUERDA ) E AFP F ACTUAL ( DEREI TA ). F ONTE : NEWTRAL . ES E FA CTU AL . AFP . COM . ...................................... 402
F IGURA 6 4. E XEM PLO S DE VISUALIZ ACIÓNS PRODUCIDA E PU B LICADA C ON PRO GRAMACIÓN PRO PIA . F ON TE :
NEW TRA L . ES . ................................................................ ..................................................................................... 403
F IGURA 6 5. P ORTADA DO SITIO WEB DE T RAN S PARENT IA . F ONTE : CAPT URA DE PANTAL LA E N
TRAN SPARE NT IA . NEWTRAL . ES ................................................................ ........................................................... 404

24

F IGURA 6 6. G RAO DE TRAN SP ARENCIA DE XORNALISMO DE DATOS NOS F ACT CH ECKERS ESPAÑOIS : ACCESO A
METODOLOXÍA , ACC ESO A FONTES , ACCESO A DATOS BRUTOS E ACC ESO A DATOS TRATAD OS . E LABORACIÓN
PROPIA . .............................................................................................................................................................. 405
F IGURA 6 7. G RAO DE TRAN SP ARENCIA DE XORNALISMO DE DATOS NOS F ACT CH ECKERS ESPAÑOIS : ACCESO A
METODOLOXÍA , ACC ESO A FONTES , ACCESO A DATOS BRUTOS E ACC ESO A DATOS TRATAD OS . S EGMENTACIÓN :
VERI F IC ACIÓN VS CONTIDO CON TEXTU A L . E LABORACI ÓN PROPIA . ................................ ................................... 406
F IGURA 6 8. T IPOLOXÍA DE F O NTES DE XORNALISMO DE DATOS UTILIZA DA S POLOS FACT CH EC K ERS ESPAÑOIS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 408
F IGURA 6 9. T IPOLOXÍA DE FONTES DE XOR NAL ISMO DE DAT OS UT ILIZ ADAS POLOS F ACT CHEC KERS ESPA ÑO IS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 408
F IGURA 7 0. T IPOLOXÍA DE VISUALIZACI ÓNS U TILIZADAS PO LOS FA CT CHECKERS ESPAÑOIS . E L ABORACI ÓN PROPIA .
.......................................................................................................................................................................... 410
F IGURA 7 1. T IPOLOXÍA DE VISUALIZACI ÓNS U TILIZADAS PO LOS FA CT CHECKERS ESPAÑOIS : VERIFICACI ÓN VS CO NT IDO
CONTEXT UA L . E LA BOR ACIÓN PROPIA . ................................................................ ............................................... 410
F IGURA 7 2. E XEM PLO S DE VISUALIZ ACIÓNS CON MAPA S N O CO NT IDO C ONTEXT U AL DE N EWTRAL . F ONT E :
NEW TRA L . ES . ................................................................ ..................................................................................... 412
F IGURA 7 3. F ORMATOS DE VERI F IC ACIÓN NOS FACT CHEC K ERS ESPAÑO IS , X ERAL E POR MEDIOS . E LABORACI ÓN
PROPIA . .............................................................................................................................................................. 414
F IGURA 7 4. E XEM PLO S DE FORMATOS DE VERIFIC ACIÓN EN AFP F ACT UA L ( ARRIB A , ESQUERDA ), V ERI FICAT ( A BA IXO ,
ESQUERDA ) E EFE V ERIFICA ( DEREITA ). F ONTE : FA CTUA L . AF P . C OM , VERIFICAT . CAT E VERIFIC A . EFE . COM . ...... 415
F IGURA 7 5. E XEM PLO S DE FORMATO DE VERIFIC ACIÓN EN N EWTR AL . F ONTE : NEWTRAL . ES . ................................ .... 416
F IGURA 7 6. E XEM PLO S DE FORMATO DE VERIFIC ACIÓN EN M A LDITA . F ON TE : MALDITA . ES . ...................................... 416
F IGURA 7 7. F ORMATOS PRIN CI PAL DA S PUBLICACI ÓN S DOS FACT C HECKERS ESPA Ñ OIS , XERAL E POR MEDI OS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 417
F IGURA 7 8. T RANSPARENCIA NOS FACT CHECKERS ESPA ÑOIS : ACCESO A METODOL O XÍA , FONTES E REVISI ÓN .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 419
F IGURA 7 9. T IPO DE DESIN F ORMACI ÓN VERIFICADA POLOS F ACT CH EC K ERS ESPAÑOIS : X ERA L E POR ME DIOS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 421
F IGURA 8 0. T EM ÁTICAS TRATADAS NAS P UB LICACIÓNS DOS FACT CH ECKERS ESPAÑOIS . E LA BORA CI ÓN PROPIA . ..... 422
F IGURA 8 1. A FILIACIÓN DOS F ACT CHECKERS F RA N CESE S : IN DEPENDE NTES VS MEDIOS DE COMUNICACIÓN VS ONG .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 424
F IGURA 8 2. T IPOLOXÍA DE CONTIDO P UB LICADA PO L OS F ACT CHECK ER S FRANCESES : X ERA L E P OR AFILIACIÓN .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 425

31

F IGURA 1 77. U SO DE TÉCNICAS DE XORNALISM O DE D AT OS N OS FACT C H ECKERS AL EM ÁNS : VERIFIC ACIÓNS VS
CONTIDO CONTEX TUAL . E LAB ORACIÓN PROP IA . ............................................................................................... 519
F IGURA 1 78. U SO DE TÉCNICAS DE XORNALISM O DE D ATO S NO S F ACT C H ECKERS AL EM ÁNS : XERAL VS VERIFICACI ÓN S
VS CONT IDO CON TEXT UA L . E LABORACI ÓN PRO PIA . ................................................................ .......................... 520
F IGURA 1 79. T IPO DE TRABALLO CON DA TOS DO S F ACT CHECK ERS A L E MÁN S : INVESTIG ACIÓN CON X OR NAL ISMO DE
DATOS VS HISTORIAS E NRIQUECIDAS CON DATOS VS H ISTORIAS QUE EXPLICAN O S DAT OS . S EGMEN TACIÓN :
VERI F IC ACIÓNS . E LABORACIÓN PROPIA . ................................................................ ............................................ 521
F IGURA 1 80. T IPO DE TRABALLO CON DA TOS DO S F ACT CHECK ERS A L E MÁN S : INVESTIG ACIÓN CON X OR NAL ISMO DE
DATOS VS HISTORIAS E NRIQUECIDAS CON DAT OS VS H ISTORIAS QUE EX PLICAN OS DATOS . S EGMEN TACIÓN :
CONTIDO CONTEX TUAL . E LAB ORACIÓN PROP IA . ............................................................................................... 522
F IGURA 1 81. E TAPAS DA COMUNICACIÓN DE XOR N A LISMO DE DA TOS NOS MEDI OS ALEMÁN S DA MOSTRA . T RUE
( RESPOSTA AFIRMATIVA ) VS F A L SE ( RESPOST A NE GA TIVA ). E LABORACI ÓN PROPIA . ......................................... 523
F IGURA 1 82. P RESENZA DE VISUA L IZ ACIÓNS N AS PUBLIC ACIÓNS CON TÉCNIC AS DE XO RN AL ISM O DE D AT OS DOS FACT
CHECKERS A LEMÁ NS . T RUE ( RESPOSTA AFIRMATIVA ) VS F ALSE ( RESPOS TA NE G ATIVA ). E LABORACI ÓN PROPIA .
.......................................................................................................................................................................... 524
F IGURA 1 83. P RESENZA DE VISUALIZ ACIÓNS NAS PUBLICACI ÓNS CON T ÉCNICAS DE X ORN AL ISMO DE D AT OS DOS FACT
CHECKERS A LEMÁ NS . S E G MENTACIÓN : VERIFICACI ÓNS . T RUE ( RESPOST A AFIRMATIVA ) VS F ALSE ( RESPOSTA
NEG ATIVA ). E LABORACI ÓN PROPIA . ................................................................................................................... 524
F IGURA 1 84. P RESENZA DE VISUA L IZ ACIÓNS N AS PUBLIC ACIÓNS CON TÉCNIC AS DE XO RN AL ISM O DE D AT OS DOS FACT
CHECKERS A LEMÁ NS . S E G MENTACIÓN : CONT IDO CONTEXTUAL . T RUE ( R ESPOSTA AFIRM ATIVA ) VS F ALSE
( RESPOSTA N E GA TIVA ). E LABOR ACIÓN PROPIA . ................................................................................................ 525
F IGURA 1 85. E XEMPLOS DE VI SUAL IZ ACIÓNS PU BL ICADAS EN ZDF HEU TE C H ECK ( ESQUERDA , ARRIBA ), CORRECTIV
( DEREI TA , ARRIBA ), BR24 #F A KTENFUCHS ( ESQUERDA , ABAIXO ) E AFP F A K TENCHECK ( DEREITA , ABAIXO ).
F ONT ES : CAPT URAS DE P AN T ALLA E N ZDF . DE , BR . DE , CORRECTIV . ORG E FAK TE NCHECK . ................................ . 526
F IGURA 1 86. G R AO DE TRAN S PAREN CI A DE XORNAL ISM O DE DATOS NOS FACT CHECKERS ALEMÁNS : ACCESO A
METODOLOXÍA , ACC ESO A FONTES , ACCESO A DATOS BRUTOS E ACC ESO A DATOS TRATAD OS . E LABORACIÓN
PROPIA . .............................................................................................................................................................. 527
F IGURA 1 87. G R AO DE TRAN S PAREN CI A DE XORNAL ISM O DE DATOS NOS FACT CHECKERS ALEMÁNS : ACCESO A
METODOLOXÍA , ACC ESO A FONTES , ACCESO A DATOS BRUTOS E ACC ESO A DATOS TRATAD OS . S EGMENTACIÓN :
VERI F IC ACIÓN VS CONTIDO CON TEXTU A L . E LABORACI ÓN PROPIA . ................................ ................................... 528
F IGURA 1 88. T IPOLOXÍA DE FO NTES DE XOR N A LISMO DE DATOS UTI LIZADAS POLOS FACT CHECKERS ALEMÁNS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 529
F IGURA 1 89. T IPOLOXÍA DE FO NTES DE XOR N A LISMO DE DATOS UTI LIZADAS POLOS FACT CHECKERS ALEMÁNS .
E L ABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 529

32

F IGURA 1 90. T IPOLOXÍA DE VISUAL IZ ACIÓNS UTILIZADAS POLOS F ACT CHECKERS AL EMÁ NS . E LABORACIÓN P R OPIA .
.......................................................................................................................................................................... 530
F IGURA 1 91. T IPOLOXÍA DE VISUALIZACIÓNS UTIL IZ ADAS P OL OS F ACT C H ECKERS AL EMÁ N S : VERIFICACI ÓN VS
CONTIDO CONTEX TUAL . E LAB ORACIÓN PROP IA . ............................................................................................... 531
F IGURA 1 92. E XEMPLOS DE GRÁFIC AS DE SERIE TEMPORA L E N ZDF ( ESQUERDA , ARRIBA ), BR24 ( ESQUERDA , ABAI XO )
E C O RREC TIV ( DEREITA ). F O NT E : CAPTURAS DE PA NT A LLA EN ZDF . DE , BR . DE E CORRECTIV . ORG . .................... 532
F IGURA 1 93. E XEMPLOS DE GRÁFIC AS DE SERIE TEMPORA L E N ZDF ( D EREITA ), BR24 ( ESQUERDA , ARRIBA ) E
C ORRECTIV ( ESQUERDA , A BAIXO ). F ONTE : CAPTURAS DE PANTAL LA E N ZDF . DE , BR . DE E CORRECTI V . ORG . ..... 533
F IGURA 1 94. F ORMATOS DE VERIFIC ACIÓN NOS FACT C HECKERS ALEMÁNS , XER AL E PO R MEDIOS . E LA BOR ACIÓN
PROPIA . .............................................................................................................................................................. 534
F IGURA 1 95. E XEMPLOS DE FORMATOS DE VERIFIC ACIÓN E N C ORRECTI V ( ARRIBA , ESQUERDA ), DPA ( AB AIXO ,
ESQUERDA ), AFP ( ARRIBA , DEREITA ) E BR24 ( ABAIXO , DEREITA ). F ON T E : CORRECTIV . ORG , DPA -
FA CTCHECKIN G . COM , F AK TE NCH ECK . AFP . C OM E B R . DE . .................................................................................... 535
F IGURA 1 96. F ORMATOS PRINCIPAL DA S PUBLICACIÓNS DOS FACT CHE CKERS A LEMÁ NS , X ERA L E POR ME DIOS ..
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 536
F IGURA 1 97. T RANSPARENCIA N OS F ACT C HECK ERS A L EM ÁN S : ACCESO A METODOLOXÍA , F O NTES E REVISI ÓN .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 537
F IGURA 1 98. E XEMPLO DE T RA NSP ARENCIA NUNHA P UB LICACIÓN DE C ORRE CTIV . A C CESO A METODOLOX ÍA E A CCE SO
A FO N TES . E LA BOR ACIÓN PROPIA A PARTIR DE CAPTURA S DE PANTAL L A EN CORRECTIV . ORG ......................... 538
F IGURA 1 99. T IPO DE DESINFORMACI ÓN VERIFICADA POL OS FACT CHE CKERS AL EMÁ NS : XER AL E POR MEDIOS .
E LABORA CI ÓN PROPI A . ...................................................................................................................................... 539
F IGURA 2 00. T EMÁTIC AS TRATADAS NAS PUBLIC ACIÓNS DOS F ACT CHE CKERS AL EMÁ NS . E L ABORA CI ÓN PROPIA . ... 540
F IGURA 2 01. N ÚMERO DE PERSOAS POR PERFIL N OS FACT CHECKERS EUROPEOS : N EW TRAL , F ACTA , P AGE LL A
P OLITICA E AFP F A K TENCH EC K . E L AB ORACIÓN PROP IA . ................................................................................. 546

33

1. Introd ució n

1.1. Obxe cto de e studo

A pres ente te se de doutorament o, que leva por tít ulo “C oronavirus e d es información
en E uropa: análise de proxectos de fact checking para loitar contr a a manipulación
informativa en E spaña, R eino U nido, Francia , Italia e Alemaña” t en por o bxecto
analizar o dese n volveme n to dos prox ectos xornalísticos cuxa meta é a loita co nt ra
a desinf ormació n, co ñecidos c om o f act chec k er s ou ver ificado re s, e cal é a
importancia do xornalismo de datos dentr o dos s eus proces os de traballo.

O xo rn alismo de d atos é unha d isc iplina que af on da as súa raíces no xo rn alismo de
pre cisió n e no CAR ( Com puter-Assiste d Reporting ) e que explota no contexto da
sociedade da infor mac ión, impuls ada polo Big D at a e a cultura Op en Data . Con estes
piares co nst rúese unha espe cializac ión xo rnalística nova, ca racte rizada po la súa
compo ñe nte tecnolóxic a e innovado ra, dotada de metodoloxía e rutinas propias –
a pirámide de Bradshaw ( 201 1a ) é o se u pr i ncipa l paradigma – , impli cando sabere s
e competen cia s de dif er e nte s ramas – ciencias s oc iais, x ornalismo, pro gramac ión,
dese ño gráfico e visual – para a publicació n de produtos xornalísticos
caracteriz ado s polo uso de novas narrativas – as visualizació ns interactivas son o
seu e xemplo má is claro – e a cre ació n de novas f erramentas dix itais.

34

A crise do c oronavirus propi ciou un escen ario o n de os datos e as visua liza c ións se
convert eron en habituais d as informacións publicadas polos medios d e
comunic a ció n. Os fact che ckers non foron unha excepción e o traballo con datos
aparece de mane ira re co rr ente n as súas publi c ació ns, nun panoram a no q ue a
manipulació n das cifras ou do c ontexto das mesmas se c onver tía en base habitual
para a produc i ón de co nt ido s desinf ormativos.

Ne sta investigació n preténdese ir ao detalle d o nive l de implicac ión que o
ver ificad ore s europeos lle deron á s técnicas de xornalismo de datos para levar a
cabo a sú a misió n. Para tal fin analízase a produci ó n de contidos de 25 ver ificado re s
europe os sobre c oronavirus durant e o ano 202 1, poñe ndo o a mirada n a utilización
de té cnic as propias do data journalism , pero tamén na estr uturació n dos contidos, a
tipoloxía do s mesmos, os x én eros máis fre cue ntes, os formatos utilizados, o
cumpriment o dos est ándares d e tran sparen cia , o uso e tipoloxía de visualizacións
así co mo o tipo de desinf ormació n e temáticas m áis frecuen t es.

En def initiva, este tr aba llo de invest iga ción p ret e nde delimitar a s difere ntes
est ratexia s que o fa ct c hecki ng europe o fixo s er vir para c ombater a onda de
desinf ormació n causada p ola pandemia e se o xorn alismo d e datos foi un piar para
a co nst rución d as mes mas.

1.2. Obxe ctivos

A pr ese n te tese de do utoramen to per s egue un obxectivo princip al: delimitar e
describir a maneira en qu e o s ver i ficad ores europ eos se s ervir on d o xo rn alismo de
datos pa ra co mbater a desinf ormació n durante e sobre a pa nde mia d a COVID- 19 .
Procúrase estudar se exist en inicia tivas en E uropa para lo itar c ontra a

35

desinf ormació n, analizar o seu dese nvolv eme n to e valorar o seu g rao d e éxito. A
partir do re sultado, propoñer un mod elo es tándar .

A análise do s co ntidos public ados polos fact c h eckers de E spaña, Francia , R eino
Unido, Italia e Ale maña d urante un momen to cent ral no dese nvolvemento d a
pandemia, o a no 2021, complement ada c oas impresións d os propios xo rn alistas dos
medios, co l ócanse como co rpus c en tral a partir d o cal se realizará a invest igac ión.
Estas accións per mitirán coñecer como s e inte gra o xornalismo de datos nas t aref as
de verificació n, q ue produtos informativos x ord en desa integración e como lle
afecta ás es tratexias d iscursivas des tes me dio s.

A inve stigación circunscríbese nu n conte xto eu ro peo, per o que diferencia en t re
cinco países e que ac he ga medios con diferente s orixes e afiliacións, o que per mitir á
est ablecer co mparativas a ese nivel, toda ve z que o f act checking se define por
promover unha c ultura de se u ca racte rizada por unhas ideas e usos comúns.

Con es tas pr emis as c omo base, os o b xectivos dest a tese son os q ue se guen:

- Delimita r o p r oceso e técnicas q ue d efine n o xornalismo de datos dentro do fact
checking na actualida de.

- Definir o grao de prota go ni sm o d a s técnicas de xornal ism o d e dat o s na acción dos
fact c he ck er s durante a pandemia da COVID -1 9.

- Coñecer a ma neira en que o s novos medi os naci d os baixo a denominación de fact
checkers apl ica n as técnicas encadradas no xornalismo de da t os e q ue temáticas
dentro do c ontex to da pa n demia da COVID -19 t eñe n máis pes o nas súas
verificació ns.

36

- Identificar a s caracterí s ticas que definen as nova s iniciativas xornalísticas co ñecid as
com o fact check er s en c anto a estra texi a dis c urs i va, meto do l ox ía, xénero s e
forma tos m áis em pregados, transp a rencia e relación c oas audiencia s .

- Es table cer u nha comparativa entre as rutinas, eq uip o s e metodol ox ía s do s
denominados fact checkers i ndepende ntes e os e qu ip os de fact checking dos medios
tradi ci onai s d a mostra.

- Debuxar un panorama dos dife rentes tipo s d e des informació n c ontra o s que s e loita
desde os m edi os da m os tr a.

1.3. X ust ificación

Tanto o fact che ckin g co ma o xornalismo d e dato s son dúas disciplinas recent e s –
ámbalas d úas se ve ñen d es envolvendo d es de comez os do século XXI – que po den
pre sumir dun éxito impo rt ante no ámbito da profe sión.

A primeir a foi que n de fornecer un movem ent o c u ltural de seu que ag rupa máis dun
cento de iniciativas arredor d o mundo. A súa influe ncia e notoriedade
exemplif íc anse no s eu ca rácte r innovador – medi a nt e a ache ga de novas linguaxes,
formatos e pr odutos inf o rmativos – así como n os recoñeceme n tos acad ados dentr o
da profesión – c on traballos mere cedores d o pr emio P ulitzer – , a súa influencia
sobre o discurso po lític o – aparece o “medo a ser verificado” – e a súa c apacidade
de co laboración con altas institucións c omo a Unión Europea – actuando co m o
exper tos, e s ten d endo a inv estigación sobre d esinf ormació n e promoven do a
creación de novas entidades para a c olabo ración inter nacional – ou empresas T IC
como Facebook e Twitte r .

37

A se gunda te n na súa brev e his toria a lgúns do s fitos máis importantes do
xornalismo das últimas dúa s déca das: Wikileaks , os Pana má Pape rs , os Pand or a
Papers .. . e ntre o utros. Moitos dos traballos enmarca dos neste disciplina tamén
contan c on recoñeceme ntos profesionais co m a o citado Pulitzer . E x pert os e
inves tigado re s sitúano co mo unha modalidade de futur o (ou xa de prese nte) para o
xornalismo, ao xogar un rol capital nun conte xto d e prod ución ma siva de datos ou
big data . O data jou rnalism soste n se sobre un pa radigma propio, a pirámide de
Bradshaw (2011a), un pun to de pa rt ida desde o c al se produciron novas rutinas,
novos produtos informativos e novos perfís profesionais. A innovación é un factor
inhe rente a esta mod alidade.

Así, a elección do t ema ve u dete rminada po la n ecesidade de profundar n o
coñecemen to que existe sobre c omo se relacionan estas dúa s discip linas no eido
profe sional, poñendo ate nció n en dife ren t es aspectos: cult ura profe sional,
deontoloxía, met odoloxía, inno vación, tecnolo xías, perfís profesionais e produtos
informativos. To da vez que a re visión da bibli ograf ía po n sobre a me sa a e xistencia
dest a relació n, o invest iga dor considera que é o c oñeceme nto sobre a mesma é
aínda superf ic ial.

Por outra ba nda, a eme rxen cia da onda d es informativa aco nt ecida no co nte xto da
pandemia do c oronavirus proporciona un co nte xto ax eitado – pola súa actualidade,
pola súa gran escala en todos os eidos (político, ec onómic o , so cia l, c ient ífico,
sanitario, comu nicativo) e pola súa re levancia informativa e histórica – para coñecer
o mo d o d e proc ede r do s medi os encadrados no f act checking e como o xornalismo
de datos foi empre gad o.

38

Considé rase así que os resultados dest a inves tigación po de re sultar de utilidade
pola razóns que se de tallan a c ontinuación:

1. T rátas e dun estudo ampl o e moi com pleto (a fich a d e aná lis e c onta co n 33
parámetros), a escal a euro pea, que analiza en d etall e o traballo realizado por 25
medios referente s dentro do fact checking d urante un ano, a bordando a a náli s e de
diferentes eleme ntos : afi l iació n , estrate xi a discurs iva, produtos info r mativos,
temáticas e tra nspare ncia.

2. É novid o s a, po r si tuar o ob xect o d e estudo n o contexto do último g r an fito (xunto
coa inva sió n de Uc ra ína) do século XXI: a pandemia d a COVID -19.

3. S erve de b ase para f utu ra s i nve stigacións que permitan profundar no
desenvolvemento do fa ct checking e do xornalismo de dato s a nivel eur o peo.

1.4. Est rut ura da tese

A prese nte tese de do utorament o consta d e cinco partes difer enciadas, as cale s
actúan de maneira complement aria e interrelacionada. S on as que seguen :

1. Intr oduc ión e cu estións previa s . Neste ap artado realíza se a p resentación d a tese e a
súa idoneidade. Realíz a se tamén a s ú a co ntex tuali za ció n no ám bit o d a
investiga ci ón dos novos medios dixitais. Nes te epí graf e expóñense os obxect ivos e
as hip ótes es so bre a s que s e a poi a a i nve stigación.

2. Me todoloxía . Ex pons e a b a se teó rica sobre a que se co ns trúe a triangulaci ón
metodo l óx ic a a apl i car, descríbense o s m étod o s de investigac i ón – análise de
contido e cu estionario – explicando a d eli mitación da mos tra , o s items da ficha de
anális e e a s p regunt as que comp o ñen o cu est ionario.

39

3. Ma rco teórico . O terc eiro capítu l o é o máis amplo e s obre el descans an a m eirande
parte d os ele mentos cos q ue s e constrúe a investig ac ión. Nel presénta se a
prob lemáti ca da desinformación no contexto da soci edade da información, a
emerxencia do fact checking co m o p alad ín co ntr a a de sinform a ció n e o x ornalismo
de datos c omo ferra menta n esa l oita .

4. Análise e r esu l tad os . Neste a part ado e xpóñense a s tend encias re sultantes da an áli se
de contido – atendendo aos 11 ti p os de parámetro s d elimita dos n a m eto doloxía e
debullando os datos por países e p or medi os analizados – e do cuestionari o .

5. Conclusións. N o últi mo epígr afe recóllense as respostas aos ob xectivos e hipóteses
propostos. Tamén s e trazan no va s liñas de i nve s tigacións a partir d o s achádegos
realizad o s .

1.5. Est ado da cue st ión

Ne st e punt o farase u n per corrido pa ra situar o pun to no que se atopa a invest iga ción
arre dor do s tr es te mas q ue verte b ran esta tese: a desinformación, o fact checking e
o x ornalismo d e d atos. O que se per segue é c ontar c unha visión panorámica d o
contexto actual pa ra p oder f ormular futuras liñas de inv estigación.

1.5 .1. A in vestigación sobre a p roblemática da desin forma ción en liña

Os principais e máis r ecen t es e studos sobre d es información poñen a mirada nos
fe nómenos de d esinf ormativos en liña, ligado s á expansión do uso das re des sociais
e ao c ambi o de pa radigm a mediá tico que x a describiu Caste lls (2009): a sociedade
da información . C on todo, a contextualizaci ón histórica do fenómen o da

40

desinf ormació n debe pasar po la tese de R omero R odríguez (201 4 ), traballo que
per mite entender este fenómen o nas súas dife r entes manife s tacións.

Para profundar nos elementos que propician a pr oliferación da desinf ormació n no
espaz o d ixital non se pode eludir o traballo de Ag uad ed e R omero Rodríguez (201 5),
os cales descr iben un e scenario de mediamo rf ose caracter izado po la
sobres aturació n e infoxic ación informativa, froi to dunha descent ralización d os
nodos de prod ució n que favore ce a extracción ill ada de co ntido en detrime nto da
procura de significado s (C arr, 2011 , p. 203).

Un escen ario no que os medio s de comunic a ción, en desvantaxe na c ompete ncia
pola atención (Campos Freire , R úas Araújo, 2015) e afront ando unha c rise
económica e de mo delo, s e some rxe n en dinámicas de produc ión de co ntidos
baleiros o u “pseudo - c ontidos” (Agu a ded, R omer o Rodríguez, 2015, p. 50) e que
contribúen minar a c onfianz a d a audiencia nos me smos.

Este último ele me nto, o da confianza e tamén o da c re dibili dade, desen vólvese e n
difer entes traballos ( Díaz Nos ty, 20 17; I reton, Po sett i et a l, 20 18) pero sobr e todo
apóia se na análise dos E ur obarómet ros realiz ado s nos últimos 15 a nos e no s
re sultados expostos po los Di gita l News Re port publi cados pola Oxf ord Univ ersity
desde o 2020 ata a ac tual idade. Máis alá das ló x icas diverxen cia s entr e países, a
te ndencia á baixa é c onstant e, tod a ve z q ue a c rise do coronavirus r esituou os
medios de comunic ación com o re fe rente informat ivo (Case ro Rip ollés, 202 1 ) – co n
todo o autor sinala que a profe sión tamén se viu af ectada de mane ira negativa pola
pandemia: redució n de ingres os, empeoramento das c ondició ns de tr aballo , maio r
control político e o peso da desinformación – .

47

No primeiro t exto enfronta a t radició n d o fact ch ecking estadounidense –
caracteriz ada pola co nvive ncia d e verificadores in d epe ndentes, próximos ao mundo
acad émico e á f inancia c ión a t ravés de organiz ac ións sen á nimo de lucro co n
ver ificad ore s a filiados a co rr ent e s polític as – coa tradición en construción do fa ct
che cking a nive l inte rnacional, onde dest ac a as difere ntes orixes da s difere nte s
iniciativas de verificación que ag romaban naquel momento: fact che ckers q ue
xorden en medios d e c omunicación tradicio nais ou vinculad os ao s mesmos, fac t
che ckers q ue xo rden ligad os ao mu ndo ac adémico e fact c he ckers po lítico -cívicos,
enf oca dos na mellora da c alidade demo crátic a nos seus paíse s de orixe. A
inves tigació n complétase coa descrición do fa ct chec king co mo mo ve mento global
a partir d as propias apreciació ns das persoas q ue integran dife re n tes equipo s de
ver ificac ión.

No segundo d os estudos, G raves e C h er ubini (2016) pousan a ollada sobre o
ecosiste ma d e ve rificadores e uropeo. A súa investiga ción reve la a c onfront ació n de
dous mod elos : por un lad o est á un fact checking de tradición xornalística,
protagonizada por verificadores que nacen vi nculados a grandes medi os de
comunic a ció n, propia dos pa íse s da “Europa Atlántica” e por outr o, un fact checking
vinculado á ONG, cunha misión r efor mista e dem ocratizadora, co mún no lest e e sur
europe os. S obre e ste s do us modelos, os aut o re s d ebullan e comp aran a mane ira de
ent e nde r a súa misió n e ident ida de, a súa metodolox í a, o seu impa cto e a súa
financiació n, dand o c onta d a gran diversidade de mo delos existe ntes.

48

Noutra liña de tr aballo s, Gr aves analiza a capa c idade de influencia e impacto d o fac t
che cking na práctic a desde difer entes áreas: os formatos – “A Comparison of
Corr ection Formats: The Effectivene s s and Effects of R ating Scale ve rsus Contextual
Corr ections on Misinformation” (Amaze en, T hors on, Muddiman, Graves , 2015) – e
as tecnolox ías – “ Unde rsta nding the Promise and Limits of Automated F act -
Che cking (Graves, 2018) – .

Sen d úbida, a súa maior co nt ribució n no campo do fa ct checking é o seu libro
“D eciding What's True: the Rise o f Politic al Fact-Ch ecking in Ame rican Jo urnalism”
(G raves, 20 16b). Se cadra, a máis completa an ális e do fac t c hecking e s tadounidense.
Situando o protagonismo nos tre s ver ificad ores d en ominado s como os precursor es
– FactCh eck.org , P olitif act e The F act Ch ecker – o autor analiza como se conformou
o actual panorama d a ver ificac ión nos EUA, e xplica a me todoloxía que le van a c abo
os fact c heckers – selección, verificación e exposició n (co n especial atención aos
formatos) – e os efectos que producen na esfera pública – ben sexa na política, na
xornalística o u na so cia l – .

A última das achegas de Gr aves sitúase no debate episte molóx ico d o fact che cking :
“An atomy of a Fac t Check: Objective Practic e an d the Contes ted Epistemology o f
Fact Che cking” (Grave s, 201 7) . O autor confr onta con Us cinski e Butler (20 13 )
arre dor de c inco aspectos do ámbito met odo lóxic o do f act checking : ef ectos de
sele cció n, c onfusión de varios fe itos o u separación dun todo , a fir mac i óns ca suais,
pre dic ións de futur o e crite rio de selecció n non explícito.

49

Tanto Grave s (201 7 ) como Amazeen (2015) sost eñ en que a for talez a do fact c hec kin g
descansa s obre unh a m etodoloxía tr anspare n te , que facilita mecánicas de
corrección abertas e que expoñen unha vontade de proceder á maneir a x ornalística,
onde a ver ificac i ón se consolida c ando difer ent e s fac t che ckers chegan ás mesmas
conclusió ns, co nst ituíndo un re forz o para face r mellore s informació ns para a
cida danía.

Máis alá de Grave s, a liter atura científica sobr e fa ct checking c omplétase c on
contribucións rele vantes c omo a de Mant zarlis (2 018) e R edondo Escud er o (20 18),
os ca les co nst rúen o marco c ontextual que fac il ita a difer enciació n do novo fact
che cking – nado no século XXI, enfocado nunha primeira onda na verif ic ación do
discurso político e , nunha segunda onda, na lo ita co nt ra a des información e n liña –
co fact checking tradicional – propio do xornal ismo anglosaxón e centrado n a
corrección previa á publicación nos medi o s de comun ica ción – .

Non poden obviarse a s difer entes achegas r ealiz a da s desde o grupo Novos Medios
da Univer sidade de S antiago de Compostela. U nh a ser ie d e traballos que anali zaron
a verificación c omo nova disc iplina para a loita c ontra o sen sacionalismo (Álvar e z
Gr oma z, Ló pez García, 2015) e co mo ele ment o de ve rificación inte rna (Álvarez
Gr oma z, López García, 2016), sen esque cer a per spectiva tecnolóxica e dos perf ís
profe sionais (López Gar cía , R odrí guez Vázquez, Pere ira Fariña, 2017; Vizoso, López
García, Pere ira F ariña, 201 8; López García, Vizoso, Pére z S eijo, 2019) e a análise
metodolóxic a e de formatos de verificación ( Vizoso , Vázquez Her r er o, 2019).

Estes traballos d es criben o fa ct checking co mo unha mo dalidade ren ovado ra
caracteriz ada po r elaborar o seu propio est ánd ar metodolóxic o (Pavles ka et al,
2018) , enfocada na res ignifica ción da calidade c omo meta do traballo xor nalístico
e sustentada na tr anspar en cia ( i fcncodeo fp rincipl es.p oynter.org , 2022; p oynter.org ,

50

2021) – metodolóx ica, organizac ional, eco nómi c a – , coa inco rpora ción de novos
per fís profesionais con c oñecemen tos multidiscip linare s e que traballan en e quipo s
multidisciplinares, os cales, desde a innovación e apoiá ndose nas novas tecnoloxía s
(G allego, 2020; Chen, Conroy, Rub in, 2015; Flores Vivar, 2020; Hassan , Tremayn e ,
Yang, Yu, 2015; Hansen, Hansen, Als trup, S imonsen e Lio ma, 2019; Popat,
Mukher jee, Strötgen e Weikum, 2019; Shiralkar et al, 201 7; Ghe nai e Mejova, 2017;
Conr oy, Rubin e Ch en, 2015) e nas audien cia s (K haldarova, P antt i, 201 6; Rod rigues-
Pinto et a l, 2019; Hassan et a l, 2 019; Ló pez Bo rrull, S anz Ma rt os, 201 9) buscan
mellorar o discurso público e lo itar c ontr a a d es información en liña (Redondo
Escudero, 2018).

Mer ece tamén atención a construción dunha sor te de c orpus d e ma nuais de uso
para estan darizar p rocesos de traballo, eido no que se debe n dest aca r os Manuais
de Ver ificac ión: Ma nual de Veri fi c aci ón pa ra a de sinform aci ón e a m ani pulación
medi át ic a (2020), o Manual de Ver if icación para o xornalismo de inv estigación (2 01 4)
e o Manual de Verif icac ión: unha guía de fi nitiva par a ve rificar contido dixital ao cu brir
emerxenci as (2 014) , editados por Craig S ilver man c oas contribucións de múltiples
profe sionais de todo o mundo , proc ede ntes de diversos tipos de medios d e
comunic a ció n, q ue ac he gan maneiras de facer a travé s de casos de es tudo. Os
manuais te ñen un enf oq ue práctico e es tr uturan as tare fas de verificación arre dor
de tr es eixos: verificación d e fontes , v erificació n de c ontidos e dete cció n de axentes
desinf ormativos.

Na liña do s manuais de ver ificac ión, os propios fact checkers inviste n recursos na
xeración de material que co ntr ibúa a e standariz a r e expandir a p ráctica dent ro da
profe sión xornalística, per o tamén na so ciedade. E les mesmos const rúen
coñecemen to desde a práctica.

51

Sen ir máis lonxe, o s ver ifica dores españois M aldi t a e Newtral crear on ofertas
formativas de se u. Mald ita co nta c un a partad o we b en focad o totalme nte ne sta
tare fa: Ma ldita E duca . U nha sorte de suite f ormativ a co n fe rrame ntas e recursos para
a verificación. Ademais, no ano 2022 lanzar on o “Máste r en In ves tigació n
Periodística, Nuevas Narrativas, Datos, Fact-Check ing y Transparen cia ” ( m aldita.es ,
2022) . Pola súa pa rt e, Newtral lanzou, en co la bor ació n coa Univers idad e CEU Sa n
Pablo, o “Mást er en Verif ic ación D i g ital, Fact- che cking y Periodismo de D atos”
( newtra l.es , s.d.).

Para co ncluír es te apartado tamén se deb e facer r ef erencia á estrate xia desenvolta
contra a desinformación por parte d as institució ns europe as, q ue se explic ita na
pre se nt ac ión, por p arte da Comisión Europea, do Plan de Acción para a Democracia
Europea (2020) , d ando co ntinuidade a unha serie de inic iativas que c omez aron no
ano 2015 a raíz do co nf lito en Cr imea (U craína) no ano 2014 e que s e afianza ron
con f itos co mo as e leccións dos EUA e o ref erendo do Brex it no ano 201 6 (Magallón
Rosa, 2019a) .

Así, a co labora ció n das altas institucións europeas co s ver ifica dores e a proc ura
ent e nde men to c oas grandes plataformas – Facebook , Twitter , Goo gle – c oa
desinf ormació n prove nie nt e de Rusia e a crise da pandemia da COVID -19 no pun to
de mira explícase media nte a ampla lexislac ión e do cument ac ión publi cada po la
propia Comisión Europea, complement ada coas ac he gas de ver ificad ore s e
inves tigado re s (Magal lón Rosa, 2019a; P ammen t, 2020a; Pamment 2020b; Peign é,
2022) .

52

1.5 .3. Estado das inve stigac ión sobre xorn alis mo de d atos

O xo rn alismo d e d atos afonda as súas raíces na trad ición do xornalismo de precisión
– xurdido da relación d o xornalismo c oas metodo lox ías propi as d a s cienci as sociais
iniciad a a me diad os do sé culo XX – e constrúe se a partir da irrupción do big data –
propiciad a pola revolución te cnoló xica pr ot ago niz ada pol a expansión e
dese nvolvemento da Internet – e o mo ve mento Open Data . A lite ratura científica
sobre o xo rn alismo de datos é amplísima. E n calquera c aso, existen unha se rie de
re ferencias que son de obrigad a cita para calq uera inves tigació n que traballe sobre
est e tema.

Como se acaba de indicar, o x ornalismo de datos atopa a súa orixe no xo rn alismo
de precisión. O pai d esta disciplina xo rn alística é Philip Me yer. Na súa obr a
“Pre cision Jo urnalism: A R eport er's Introduction to Social Science Methods”,
publica da por primeir a vez no ano 1973 define a nova mo dalidade c omo “a
aplica ci ón de mé todos cient ífico s de invest iga ción social e comportamen tal á
práctica do xo rn alismo” (Mey er, 2002, p. 2). Así, o xornalismo de precisión aparece
nun contexto de crítica ao método xo rn alísti c o convencional, pero tamén c omo
re sposta ao acuñado como “Novo Xornalismo”, enf oc ado na creación lite raria e
pouc o pre ocup ado pol o rig or e a narr ac ión de datos e feitos contr astados e
re presentado po r autores d e amplo re co ñe cemento: T ruman Capote , Tom Wolfe e
Norman Mailer , entre outros .

Mey er revisou e amplio u o seu traballo en suc es ivas edicións (19 93, 2002)
incorporando novida des lig adas a evolució n tecnolóxic a, pero ma nte ndo as
característ ica s que ver tebr a n e definen a disciplina:

53

- A ap lic ació n de técnicas de investigación socia l c o mo bas e d o traballo.

- O rigor d o méto do científico, q ue sostén que c al quera per s oa c oa mesma
metodo l ox ía ac a daría os mesmos re s ultados.

- Actitu de pro a cti va e non react iva. P rocura d a verda de medi ante f orm ul ació n d e
prob lema s / hipó te s es.

- Po s ibi li dad e de a plica c ión en ca lquera ámbit o temát ico.

Para co mplet ar o c adro s obre o xo rnalismo de pre cisió n debe n sinalarse as a chegas
de Jose Luís Dader (1991, 1993, 19 97, 1998, 1999 , 200 1, 2 011 e 2014), outro autor
básico para c ompletar o coñeceme nto que temo s sobre est a mo dalidade e a súa
evolución c ara o xor nalismo d e d atos. As súas contr ibuc ións poñen o acento no
contexto español e sobre as necesidades e eiv as que arr astra a lexislació n e a
burocracia española a re specto da transparencia e os datos a ber tos. Ta mén é
fundamen tal o tr aballo de Fermín Galin do Arr an z, “Propuesta de periodizació n
histór ic a y evolución co ncept ual del P eriodismo de Pre cisió n” ( 2004), onde de scribe
a “xén ese, internacionalizació n e éxito xor nalístico, difusión no mundo hispano e
institucionalización ac a démica”.

O x ornalismo de pre cisió n evolucio na cara a o C AR ( Computer-Assiste d Re porti ng )
impulsado pola exp ansión do s orden ado re s e as bases de datos e follas de cálc ulo
nas re dac cións. Mey er e D ader continúan sen do o s autores de r efe rencia ne sta nova
modalid ade, definida p or Gray, Bounegru, Chamb er s et al (2012) co mo a “prime ira
abordaxe o rganiz ada e siste mática do uso de o rde nadores para r ecoller e anali zar
datos co mo m odo p ara mellorar as noticias” (p. 18).

54

Gé rtrudix Barr io, Álvarez García (201 2), L ópez López (2018) , Grassler (20 17 ),
Ferr e ras R odríguez (2 012, 2013, 2016) , Casal Cortizas (2005, 2007), Segnini (2008)
traz an as c aracter ísticas desta disc iplina e de fíne na como un prede cesor d o
xornalismo de d atos, un xornalismo de precisión impulsado po la infor mática e
vinculado ao xornalismo de investigación – c on traballos senlleiros mer ece do res
do pre mio P ulitzer , c oma o publicado p or Meyer sobre os d istur bios de Detroit no
ano Detroit F ree P ress no ano 1967.

Ase ntados os a ntecedentes d o xo rn alismo de dat os a investigación existente sitúa
a xéne se do xornalismo de d atos no cont exto da soc ieda de -rede (C as tells , 2009),
caracteriz ado pola c onver xencia (López García, Pere ira Fa riña, Toural Bran et al,
2006; Salaverría, García Avilés e Masip, 2010; López García, Pere ira e Limi a
Fern ánde z, 2010) , ecosiste ma no que x orde o big da ta e o mo veme nto Op en Data ,
ele mentos c lave na conformación da identidade do d ata journalism – o primeiro
como m ater ia prima, o s datos ma sivos , e o se gundo como filosofía e identidade, a
tran sparencia e os datos abertos – . Pa ra expli car est es elementos deben coñecer s e
as achegas de Schulze (2015), An tón Bravo (2 013) , López Ló pez ( 20 16, 2018 ),
Gr assler (2017), Bounegru et al (2015), La Rosa Bar ro lleta (201 9 ) e a Open K nowledge
Fu nda tion.

So bre a definición do xo rn alismo de datos existe unha ampla e co mplet a
bibliog raf ía. A enunciac i ón da materia abórdase d esde dife r en t es pe r spectivas:

- Xornalis m o de datos c omo co r rente d o xornalis mo de investi ga ció n (Lóp ez López,
2018; Casero Rip oll és, Ló pez Meri, 2015; B lanco Castilla, Teruel Rodríguez, Ma rtín
Moli na, 201 6).

- Xornalis m o d e datos c o mo evol ució n do xornali smo de p recisión e do CAR
impu l sad a polo big da ta (Flores Vivar, Salinas, 2013; R equejo Alemán, 2007; Da der,

55

2002; Chequea do , 2012; Meyer, 2002; Ferreras Rodríguez, 2016; Cr uci anelli, 2013;
Brad shaw, 2010; Bl anc o Castilla , Te ruel Ro dríguez, Martín Molina, 2016).

- Xornalis m o de datos c omo modalidade de s eu x urd i da no co ntext o d o big data e o
Open Da ta (Gray , B ounegr u, Cha mbers et a l, 2012; Rogers, 2013; H a mmo n d, 2015;
Codd ington, 2015).

A partir d es te pu nt o irans e enunciando as co ntr ibució ns máis important es no campo
do xorn alismo de datos en difere nte s á re as: transpar encia e datos a bert os,
principais caracter ísticas do xornalismo de da t o s, perfil profe sional e aspectos
ligado s á innova ci ón e vías de futuro na mod alidade.

A tese de doutoramento de Ma rjorie Grassle r, “El rol del periodista de d atos en el
proceso de los siste mas de gest ió n y decisión pública y en la re cuperación de la
confianza entre el ciuda dano y las instituciones pú blicas” (2017) é unha da s
inves tigació ns máis comple tas so bre o xornalismo d e datos ata hoxe. As súas
principais achegas residen na cont extualización histórica d a d isciplina – d es de o
xornalismo de precisión e o CAR – , a obser vació n a nivel internacional da c uest ión
da trans parencia – sostida na perspe ctiva legal, ét ica e te cnoló xi ca – así como a
construción dun perf il profe sional es tándar d o xornalist a dotado c unhas
competen cia s específicas. Grass le r (2017) co nclúe que o xo rn alista de da tos é un
actor c apaz d e re cup er ar o rol de “inter mediario en tre o público e as institucións
pública s” (p. 336) sinalando as e ivas destas a t ravés dunha metodoloxía
tran sparente e próxim a á c i dadanía.

Outros tr aballo s re centes inciden na construción do per fil do x ornalista de datos. A
te se d e doutoramento d e Pila r Jo sé Ló pez Lópe z (2019), ti tulada “La ens e ñ anza-
apren dizaje d el periodismo de datos en las facultades espa ñ ola s. Estudios y
pr o pu est as de v iabilida d” traballa sobre a of er ta formativa específica nesta

56

modalid ade no sistema universitario español, a topando que es ta se desenvolv e
principalment e a travé s de mestrados e posgraos. So bre est a c uest ión tamén
traballaron Llamas, de la Fuent e e Lozano (202 0) e López L ópez , Arias R obles e
Abellán Manche ño (2023).

Entre as ref e re ncias de co nsulta obrig ad a para de scribir o perfil do x ornalist a d e
datos están as d e López G arcía, T oural Br an, Ro dríguez Váz quez (2 016 ), Flores V ivar
e S alinas Aguil ar ( 2013) , Fer reras Rodríguez (2013) , Cr ucia nelli (2015), Schulze
(20 15 ), R ogers, Sc hwabish e Bower s (2018) , Brad shaw (2 010 ) e Gordon (2013). En
sínte s e, este s autores describe n un profesional que debe reunir o co ñe cemento
práctico e ético d o x ornalismo d e sempre e o ptimizalo a través de c ompetencias
te cnoló xica s: pro gramac i ón, manexo de base s de datos e follas de cálculo, creación
de visualizacións.

Unh a sort e de “xo rn alista unico rn io”, un ideal a o que só é po sible aproximarse a
travé s da c onformaci ón de equip os multid isciplinar es (Ferrer as R odríguez, 2013;
Munro, 2020; R ogers, Schwabish, Bow ers, 2018 ; Zanchelli, Crucianelli, 2012; Arias,
Sánc he z Gar c ía, Redondo, 201 8).

Ademais do perf il profes ional, a cuest ión metodolóxic a é clave pa ra ente nder o
xornalismo de da tos. É aquí onde emer xe o mode lo de Pa ul Bradshaw, a pirámide
inver tida do xornalismo de dat os (2011a) . Inspir a d a no mode lo d e xes tión de datos
de Mey er (2002), esta pi rámide é o paradigma m etodolóxic o d e c alquera proxecto
de da ta jour nali sm e conta co as seguint es fas es: co mpilar, limpar, conte xtualizar,
combi nar e co municar – ao se u tempo esta últim a fase engloba outr as seis, tamén
construídas c un mod elo de pirám ide: visualizar, narrar, soc ializar, humanizar,
per sonalizar e utiliz a r – .

63

Con todo, a abo rdaxe do obxecto de estudo tamén revela a necesidade d a
utilización de técnicas propias do paradigma po sit ivista – como a análise de contido
– sitúa este tr aballo nun pa radigma tr iangula do , o q ue permit e “inve s tigar dunha
maneira máis axust ada á re alidade, facendo sin xela a integración de d ife rent es
per spectivas de investigació n” (Gó me z-Diago, 2010, p. 19) .

A sele cc ión explicada comeza na revisión dos dist intos pa radigmas estable cid os no
ámbito da investigación, a sa ber: po sitivist a, crítico e o propio interpr etativo
(Wimmer , D ominic k, 2000, p. 103 ; del Río, 2011, p . 5). N a s eguinte táboa explícan se
de maneira re sumida o s ele mentos fundament ais d e cada un.

Paradigm a positivista

Paradigm a
interpretativo

Paradigm a critico

Característ icas
prin ci pa is

A realidade é obxect iva.
Estu do de variables
Formu l ación de leis
xenerali zables.

Estu do de signi fi cad o.
Estu do de regras.

Re f lexi ón crítica como
proces o científ ico. O s
dato s son
com p lementarios da
reflexi ón. An á li se do
poder .

Fi na l idade da
investigación

Explicar, p red icir,
contr olar os fenómenos ,
ver if icar as teorías.

Comprender , i nterpret ar
a reali dad e, os
signif icados, as
percepcións, as
intencións e accións.

Identif icar potencial
camb io, emancip ar
suxeito. Anal iza a
realidade.

Re l ación do suxeito
investigado r co o bxec to
de es tudo

In de p ende ncia,
Neu tralidade.
In ve stigador externo.

Dependencia e
impl icac ión do
investigado r/a.
In ter relación.

Re l ación i n fl uída p olo
com p ro miso co cam bio.
O/A i nvestigad or/a é un
suxeito máis.

Teor ías

Estr u tu ral- funcional ista

Esc ola de Palo Al to ,
interaccionismo
simbó l ico,
constr ucionismo,
etnom etodoloxí a,

Esc ola de Frankfurt,
eco nomía polí tica,
estu dos culturais.

64

fenomenoloxía ,
semiót ica.

Técnicas máis usuais

Apóiase en dato s
cuantitativo s: enquisas,
anál ises de contido ,
ob servación sistem ática,
experimentos.

Apóiase en dato s
cualitativos: entre vistas
en p rofundidad e,
historias de vida, gru pos
de disc usión, an áli se de
discu rso.

Apóiase n a reflexión
teó rico-críti ca:
Obser vación, hi stor ias
de vid a, entr evistas en
profundidade, análi se de
discu rso.

Táboa 1. Paradi gma s de investigación e n comunicación . Fo nte: de l Rí o ( 2011).

2.2. Tria n gul ación

Ne st e punto, cómpre explicar o d es envolve me n to da triangulac ión d e métodos
aplica da na prese nte inv est igac ión. Tal e co mo sinala Cea D’ Ancona, a tr iangula ción
de métodos consiste na “aplic ación de d istintas metodolo xías nunha mesma
re alid ade social” (1999, p. 47), be n se xa combi nando métodos cua litativos en tre si
ou métodos cualitativos co n métodos cuantitativos (Flick, 200 4, p. 280) ou, co mo
sinala est e autor r ecorre ndo a Denz i n, dúas ou máis te orías ou fontes de datos para
o es tudo dun f enómeno singular . Foi este último o que id ent ificou cinc o tipos de
triangulación, a saber (De nzin, 197 8, p. 30 1):

- Triangulac i ón d e d atos: p on en xogo varia s fontes par a o mes mo e studo.

- Triangulac i ón de invest ig adores: co nta coa participación de varias i nve stigadores
ou avali ado re s. Créanse equipos multidisciplinare s .

- Triangulac i ón teóri ca : reform ulación de teorías desde novas propo s ici óns ,
interpretacións e contraste. Achega varias per sp ectiva s.

65

- Triangulac i ón de métodos : combina di fere ntes proced ementos para a chegars e a un
prob lema de investigació n.

- Triangulac i ón m últiple: combinac ió n de dú a s o u m ái s alternativas de trian gu lac ió n.

Así, para le var a cabo esta tese de doutorament o e lix iuse a t riangulac ión d e
métodos. Esta implica a utiliza ción d e d úas ou m áis técnicas de inves tigac ión para
analizar e c oñecer a re alidad e dun mesmo o bx ecto de investigac ión (Be rganza
Conde, Ruiz S an Román, 2005, p. 34) .

Amais, a triangulación ofre ce a posibilidade de opt imizar a diag nose o rganiz ativa a
travé s d a síntese dos re sultados derivados d a utilizaci ó n de m ú ltiples m é todos
cient í ficos nunha interpretaci ó n v á lida e cohere n te ( Paul, 199 6, p. 136). Seguindo a
Ji ck (1979 , p. 603), a triangulació n opera sobre a idea d e q ue se unha hipótese
super a a confront ació n de diver xente s m étodos e st a ten maior grao d e validez .

A investigación e n Ciencias S oc iais difer encia e ntre métodos de in vest igac ión
cuantitativos e cua litativos (Be rger , 1998, p. 2 2) . Para o d es envolve me nto da
pre se nt e tese utiliza unha triangulac ión metodolóxic a inter métodos, sendo a m ellor
considerada polos principa is refe rentes n es t e campo (Cea d’A ncona, 1999, p. 5 2).
Así, co mbínanse métodos cuantitativos – ficha d e análise – e c ualitativos –
cuestionario – , procurando enfoques complemen tarios para a conse cuc ión de novo
coñecemen to sobre unha realidad e comp lexa.

66

2.3. Métodos de investigación

Nun prime iro mome nto co ncibiuse unha triangulac ión de métodos que implicase a
análise de contido, o cuestionario e a e nt re vis ta en pr ofundidad e, ad emais da
re visión biblio gráfica. O d iscorre r da invest i ga ción fixo que finalment e s e
pre scindise da e ntr evi sta en profundidade, mant endo a análise de co ntid o e o
cuestionario.

Nas seguinte s liñas explícase de mane ira detalla da as metodolo xí as utilizadas así
coma o dese nvolveme n to dado a c ada unha d elas. Des t e mo do, ofrécen se
explicac ións pre cisas sobre as motivacións da sele cc ión de mét odo s re alizada.

2.3 .1. An álise d e contido

A análise de contido presén tase c omo a metodol oxía máis axeitada p ara abordar o
problema de inves tigac ión. Krippen dorf (1990, p. 28) defíne a c omo unha “té cnica
de invest iga ción dest inada a formular, a partir de cert os datos, inferencia s
re produc ibles e vál idas q ue poidan aplicars e ao seu c onte xto”. Bere lson (1952, p.
18) des taca o s eu carácter obx ectivo, sistemático e c uantitativo – pe rmitindo
re sumir nun conxunto de c ifr as estatísticas o resultado dunha análise detallada
dunha mostra de c ontidos. Así, os d atos analizados c onvé rtense en núm er os a través
dos ca les extraer co nclusións (Riff e, Lac y e Fic o, 2005 , p. 30- 32 ).

67

Pola súa banda, P iñuel Raigada e Gaitán Moya achegan unha def inició n que baix a
ao c oncret o d unha mane ira máis c l ara:

Conxunto de proced ementos interpreta t iv os e de t écnic a s de comprobación e
ve rif ic ac ión de hipóteses a plicados a produtos comu nic ativ os (m ensa x es, textos
ou di scur sos), ou a inte racci óns comunicativa s que, previamente rexistradas,
consti tú en u n docum ento, co obxecto de extrae r e p rocesar da tos relevante s
sobre as condi cións m esmas nas qu e se produciron, ou sobr e as cond ici óns qu e
pod an da rse p ara o seu uso posterior (Piñuel Ra igada, Gai t án Moya, 1995 , p. 511).

Hoxe é un dos mé todos máis empre gado s na in ve stigació n sobre c omunicac ión.
Para co nst ruír a ficha d e a nálise tomáronse en c onsider ac ión as ac he gas d e Piñuel
Raig ad a e Gaitán Mo ya (19 95, p. 520), o nde defi ne n os pasos q ue debe incluír a
análise:

1. S elección d a comunicación q ue será anal i zad a.
2. S elección d as categorías que se em pregarán.
3. S elección d as unidades de an ális e.
4. S elección d o sistema de recont o o u de med ida .

A m ostra

Para a c omprobac i ón das hipóteses e o cumpri mento dos o bxectivos pártese da
delimitación do univer so de estudo, isto é, a mostr a. Para est ablece r ditas fr ont eir as,
utilizárons e os seguintes factores :

1. T emática. P or u nha cuestión d e novidade e u rxencia socia l, s ó s e tiveron en conta
inform aci óns enfocadas na temática do co ron av iru s. A pesar de que a
desinfo rma ció n é tran s ve rs al a todos os temas, a de si nformación asocia d a a u n

68

prob lema de s a úde púb l ica da s dimensións da pa nde m ia d a COVID -19 c onsidérase
relev ante abo ndo c oma para c ircunscribir a análise a e ste eido .

2. Ámbito xeog ráfi co . Os obxectivo s da investi g ació n co loc an ci nc o dos paí s es m ái s
impo rtante s d e Europa occidental no fo c o: España, Francia, Re ino Un ido , Italia e
Alemaña. E n primeiro lugar por s er país e s di ri xidos baixo réxi me s d emocrático s e
con si s tema s de medio s de c om uni cación de gr an tradi ción e relevancia s ocial e, en
segund o lugar, p or c ontar cun núm ero suficiente de prox ecto s enmarcados d entro
do fact c he c king .

3. Período . Escolleuse o ano 2021, por ser o perí odo máis lo ngo e co n maior cantidade
de contido s ob re c oro navir us e p or desenvolverse ne l un dos fito s máis impo r tantes
da p andem ia: a vacinación.

4. S op orte. Toda a análise s e envorcou s o bre publicaci óns realiz adas nos respectivos
siti os web dos medios analizados (versión de escrito rio) . Trátase de verificadores
ben nacidos ao ab eiro de m edio s de c om uni cac i ón mainstrea m , ben com o i niciativas
independentes. E n calquera caso, o s o po rte we b tív os e en c ont a p or ser o máis
accesib le e o de maior permanencia – o c ontid o en re des sociais é h abi tu alm ente
máis efémero e dificu l ta a acumulación de mate rial de análi se – .

5. Re levancia. P ara a s ele cció n d os m edi os analizados acu diuse á base d e datos do
Duke’s Reporter s Lab , iniciativa de investigaci ón e de senvolvemento enfocada n a
innovació n no xornalismo co n desta ca dos p r oxectos ligados ao fact checking . Para
dimensi on ar e esta nd ariz ar o ta maño da mos t ra en cada un dos pa ís es recorreuse a
dous i ndicadores d e relevancia: o Í ndice de Visibi lida de de S istri x – métrica u tiliza da
para a valiar a vi sibi l idad e e o rendemento dun s iti o web nos mo tores de bu sca.
Ofrece i nformac ión sobre o posi c ionam ento du n sitio w eb nas páxi na s de resultado s
dos bu s cadores – e o n º de visitas refe renciado en Si m ila r W eb . Toda esta
inform aci ón está di spoñib le en form ato f ol la d e cá l culo no Anexo II (accesible
mediante URL).

69

Existe un último elemento a te r en c onta: ter pu b licado cont ido suficient e durante
o período de anál ise. S e un medio cumpre con todos os criter io s sinalados pero no
per ío do marca do non o fr ece contido suficient e s obre COVID -19 pa ra analiza r, ben
por non tratar o tema ou ben por non est ar e n activo, descartábase e pasába se a o
seguint e de maior rele vancia. Unha vez analizada a ba se de da tos do D uk e Reporter’s
Lab obtivéronse un total de 41 medios (5 en E spa ña, 17 en F rancia, 7 no R eino
Unido, 5 en Italia e 6 en Alemaña) .

Aplicad os os criter ios, a mostra final se leccionada é a que segue:

España

Franc ia

Reino Un ido

Itali a

Alemañ a

Maldita

Les Décodeurs

BBC Reality C heck

Op en

ZDFheuteCheck

Newtra l

CheckNew s

Reut er s Fact C heck

Pagell a Politi ca

BR24 #Faktenfuchs

AFP F actual

20 Minu tes Fa ke Off

Cha nn el 4
Fa ctCheck

Bufale

CORR ECTIV

EFE Ve rifi ca

Les Vérificateurs

Fullfa ct

Fa cta

AFP F aktench eck

Ve rific a t

Vr ai ou Fa ke .
Fra nce TV

Logically

La V oce

dpa -Faktencheck

Táboa 2. List ado de f act che ckers da m ostra . Ela bor ación propia.

Nas seguinte s liñas realizarase unha breve in tro dució n de cada un dos medios da
mostra, poñendo o foco na o rixe, obxectivos, mane ira d e traballar e outros datos
dest ac ados.

Me dios españois

- Mald ita é un medio de com unica c ión en liña español que se dedica á v erificación de
feitos e desmentido de desinformación. Fundado no an o 2018, o obxectivo princi p al
deste fact checker é com bater a d esinf orma c ión e pro p orc ionar información precisa
e fiable á cidadaní a. E ste medio anali z a e verifica c onti dos public ados en redes
so ciais, medios de comunicación e outras fo ntes de i nformación para expoñer e

70

corri xir i nformación falsa ou enganosa. En Maldi ta é r esa ltable a s úa estruturaci ón
temática: Mald ita Hemeroteca , Ma ld ito Bulo , Mald ita Ciencia , Maldito Dato ... entre
outros. E s te medio é signatario do código de pr inci pi os da IFCN.

- New tral é un fact checker españo l centrado na verificación de feito s e na a nál is e do
dis curso político. F undado p ol a xorna li sta Ana Past or no ano 2018, ten c omo
obx ectivo a verificación do discurso público e de contido en liña . O tra b allo de
New tral s ostens e sob re a investigació n exha us tiva e análise críti c a d e afirmacións
polí tic as , n oti cias e contidos virais para determinar a s úa veraci dad e. Outro do s
eleme ntos a destacar ne s te medio é a pr omoció n d a educación en medios e a
alfabetiz ac ión dixital, trab all and o pa ra a p oderar á c idadanía para que sexa capaz
de dis cernir entre información precisa e de sinfo rm a ció n. Nos a no s que l ev a en
activo desenvolveu fe rramentas web baseadas en datos c o m o Transpa rentia e
Pa rl amentia . Es te medio é si gnat ari o d o c ód i go de prin cip ios da IFCN.

- AF P F act u al é a unid ade de ve rificac i ón de feito s da axencia de noti ci as AFP ( A ge nc e
France-Pr esse ) . A s úa f unci ón principal é a revisió n e anál ise de i nformación para
determinar a súa veracidade e ax u dar a comb ater a desinform a ció n. A través d unha
rede de xo rnali sta s p rofesionai s repartidos en d iferentes país es , este verifica dor
examina c ontido s vira i s, d eclar acións po l íticas, noticias e imaxes para i dentif icar
afirmac i óns falsas ou enganosas. Para ta l f in s érve nse du nha metodoloxía baseada
nunha investigación exhaustiva, análise d e fonte s fia bles e co nsulta de ex pertos .
Es te medi o é s ig natar io do c ódigo de principio s da IFC N.

- EFE Verifica é a uni dade de verificaci ón d e feitos da ax encia d e noticias EFE . E s ta
unida de foi creada c o o bxectiv o d e co m bater a desi nformación e p ro po rci onar
inform aci ón verificad a á cidadanía e a ou tr os m ed ios. O equ ipo d este verificador
realiza unha investig a ció n detallada e unha a nálise crí tica de noti c ias , imaxes e
contidos compartidos nas redes s ociais e me dios de c omunicación. No seu dí a a d ía
revisan a veracidade das afirmación s realizadas no ámbi to público, co nsultand o

71

fontes fi ables, contrastando informaci ón e pro porcion ando datos e e videncias para
apoi ar as súas conclusións. E ste m edi o é s ignatario d o có digo de pri nci pios d a IFCN.

- Veri f icat é un m edio d e ve rificación de información en liña fundad o en 2019 en
Cataluña e en cat alán (conta con opc ió n en ca stelán e pro ducen conti dos en ing lé s
e francés). O seu obx ectivo é pr op o rcio nar á c i dad aní a datos verificad os e fi abl es
para pro mo ver u n c ons u mo responsa ble de no ti cia s. Para isto realizan unha aná lise
exhaus tiva de contido viral, noticias e declaraci óns, empre ga ndo métodos
científico s e c riterios d e rigor. A demais, colabor a activam ente con ou tra s
org anización s, com o Newtra l , para loitar contra a desinformac i ón e p romove r a
alfabetiz ac ión med iátic a. Este m ed io é signatario do c ó digo d e pr incipios da IFCN.

Me dios franceses

- Les Décodeurs é u n med io d e verificaci ón de i nfor mación en liña pertencente ao
xorna l fran cés Le Monde e creado no ano 2014. E ste fact checke r bu sca c o mb ater a
desinfo rma ció n e pr op orcionar inf orm ac ió n verifica da e p recisa. A través dun eq uipo
de xo rnali s ta s especial iz ad os e n fact-che c king , xornalismo de da tos e i nve s tigación,
este verificad or analiza e verifica conti d os en liña, noti cia s e d eclaracións para
identificar afirmacións falsas o u engano s a s. As s úas verifica cións so n p resentad as
de form a clara e accesible, inco rp orando u nha ampla gam a de vis u alizació n s. Es te
medio é sig natar io do cód i go de principios da IFC N.

72

- CheckNews é unha plataf orma de ve rifica ci ón de fe ito s perte ncente ao x ornal
francés Libér ati on . Lanzado en 2017 tras o peche do s eu predecesor, Desintox , o seu
obx ectivo é proporcionar info r mación verificada e fia ble á súa audiencia, ba i xo un
enfoque moi pa r ticipativo e di al og a l. A partir d unha co ns ulta da audiencia, este
verificador reali za unha análise d e c ontidos en liña, no ticias e declara c ións para
determinar a súa veracidade. CheckNews pon á disp os ición dos lectores as s úas
verificació ns d e fo r ma trans pare nte e a cce sible, promovendo a sí a a lfa betización
mediáti ca e o pens amento críti c o. Este medio é signa tario do código de p rin cipios
da I FCN.

- 20 Minutes Fake Off é unha s ección d e verifica ción d e feitos pertence nte ao xornal
francés 20 Minutes enfoca do en desm entir not icias falsas e pro p orc i onar
inform aci ón verificad a aos lectores . A travé s d un equip o de xo rnal is ta s
especializ a dos en fact c hecking , es te medio examina e anali za contidos en liña,
notic ia s e declara ció n s p ara d ete rmi nar a s úa ve racida de. As súas verificac i óns son
presentadas e n forma to texto e ta mén en ve rs ión au dio . E ste medio é s i gnatario d o
cód igo de princi p ios da IFCN.

- Les Vér ifi cateurs é unha p l ataforma de v erificación de f eito s pertencente a L a Cha îne
Info ( LCI, "The News Channe l" ) e TF1, medios de comunic ació n com ercia is que f orm an
parte do Grupo TF1. Cread o n o an o 2019, b u sc a propor cio nar info rma ció n verificada
e fia ble aos lecto re s , axudán do lles a disti n guir entre feito s verídicos e
desinfo rma ció n : “co ntr ola r, alertar , c ontext uali z ar, corr ix ir, pero sob re t odo permitir
que di fere ntes públicos desenv ol van o seu pensa ment o crítico” ( tf1info.f r , s .d. ). Este
medio é sig natario do códi go de pri nci pios da IFCN.

79

extr aerse 100 enlaces – as excepcións son Ch annel 4 F actc hek (63), L a Voce (93) e
ZDFheuteche k (54) – . A extracción realizouse a tr a vés de dúas vías principais:

1. Mediante a ferramenta Si st ri x . Utiliz ando o explora do r desta ferramenta, atopáronse
as URL posicionadas no TOP 100 de Google d e entre as c ales se extraeron tod a s a s
que co nteñe n as palabras cl ave “coro navir us ”, “c ovid ”, “vacina” e “pandemia”. E s tas
palabras c l ave foron tra duc i das ao ca s telán, fr ancés, i nglés, i talia n o e ale mán p ara
a extra cc ión en funció n do país d e orix e de cada m ed io . Tras realiz ar a extracción
aleatoria , as URL envorcáronse nunha folla de cá l culo en Google Drive – cad a medio
ten a sú a p estana – , na que se p r ocedeu a u nha limpeza d o s da t os . Dita limp eza
cons i sti u en eliminar as URL d e anos d iferentes a 2021, ben utili z ando filtros – no
cas o de q ue a pro p ia U RL i nclu íra a d ata – ou ben extraendo a d a ta m ediante
com and os a vanza dos – utilizouse de maneira prefere nte o co m ando I M PORTXML
e / o u IM PORTFROMW EB – .

2. Extracción m anual desde o sitio web. Os si t ios que non facilitaban informaci ó n
sufi ciente vía Sistrix foro n abo r dados de maneira manual. A extracción das U RL
facías e buscand o a categoría / s ecc ión relacionada co coronavirus ou s ac ando t odos
os contidos publicados polo verific ador durante o ano 2021 para despois realizar a
limpeza de datos na folla de cá lc u lo, eli minando aquelas informaci óns qu e non
tivesen relación coa COVID - 19.

É importante sinalar que a análise se realiz ou sobre as vers ións de escritorio d os
sitios web d os ver i fica dores da mostra, por ser es ta a que fac ilita o ma ior acces o e
ef ic ien cia .

A continuació n explicaranse os paráme tros d e an álise que co nf orman a ficha. En
toda investigación destas característ icas é preci so que q uede c laro que da tos se
analizan, como se d ef in en e de que mostra s e extraen. Así a fic ha estrutúr as e e n 3 3
parámetr os, organizados en 11 c ate go rías.

80

1. P arám etros para identificar os c ontidos dos siti os web dos fact ch ecke rs . E stes son
os parámetr os que p ermiten iden tificar a pez a d e ma ne ira unívoc a co n re specto ao
re sto. Así, para a presente inv estigación tivér ons e en c onta os seguinte s:

- Nome do medi o . Id entificació n d o med io de co m unicación.

- Afilia ción . Para a afilia ción estable cérons e tres categorizacións difere ntes: Medios
de com unicación, Indepe ndentes e ONG. Determinou se este mo delo a part ir d as
achegas de Graves (2012, 2018), L ópez Ga r cía, Vizoso García e Pére z -Seijo (2019) e
Graves e Cherubini (20 16), q ue e s tudaron en pro f undid a de a orixe e víncul os
org anizativo s d estes medios e tam én a p artir d a p ro pia ba s e d e d atos do Duk e’ s
Rep orte rs Lab .

- Pa ís de orixe . N este c aso a s posibil i dad es s on, co m o xa se dixo, cinco: España,
Francia , Reino Uni d o, It alia e Alemaña.

- Da ta de publicación . A data s inalada na propia pe za. Cabe d estacar q ue o s
verificadores p ublican a s d atas das d iferente s a ctuali zació n s que vai su frin do u n
artig o, po l o q ue s empre se toma como referencia a últ ima dat a d i spoñible.

- URL da publicación . O hipervínculo qu e faci lita o ac ce so á inf orm aci ón.

- Au tor . Pod e at opa rse un a ut or, varios autores, u n auto r xenérico (R edacci ón, no me
do medi o) ou ning ún.

2. Parám etros para analiza r e strutu ración dos co ntidos do s sitios web dos fact
check ers . Este elementos fac ilitan a categorización dos contidos den tro d o se u
propio sitio w eb. F acilitan inf ormació n de como se abo rdou a t emática do
coronavirus desde o s dife re nt es m edios: ben creando seccións / categorías

81

espe cífica s o u ben tr atándoo como un tema mái s d en t ro das diferentes s eccións
fixas do medio. Os parámet ros utilizados son os que seguen:

- Sección / Categorí a . Id entifícase a s ecc ión do medio o u categoría ba ix o a q ue está
clas ificada a publicación.

- Subs ec ción / Eti queta . I dentifícas e a subs ecci ón do me di o o u etiqueta baixo a que
está cl a sifi ca da a pub l icación.

- Temáti ca . A elabora ción d a lista temá tic a fo is e elaborando so bre a m ar cha p ara
despo i s harmoniza r se e estandarizars e a o completar a análi se. A s í, a listaxe de
temáticas final é a qu e segue:
o Educación
o Ciencia
o Falsos remedios
o T rans porte
o Conspira c ión
o Igualdade
o T ratam ento COVID
o Corporati v o
o Máscaras
o Vacinació n
o COVID- 19
o P hishi ng
o Varios
o Criminalidade
o Política
o Xe sti ón COVID
o Datos COVID
o S oc iedade
o Xustiza
o Dete cció n COVID
o T rans misión COVID

3. Parámetros pa ra analiza r tipo de contido e xéne ros. O estudo exploratorio dos
difer entes medios da mo str a permitiu est ablecer unha du alid ade da tipo loxía d e
contidos que este s pu blican, e ix o s obre o que se s osteñe n o s parámetros: a s
ver ificac ións e contido c onte xtual. Dent ro de ca da un deles tamén se est abl ece ron
subcategorías.

82

- Tip o de contido . Os verificad ores p ro du cen ve rific ac ións e contido contextual.

o Ver ificación . Son to das a qu elas publicación s realizadas por un fact check er
que, bai x o un fo r mato e s pecífico – inclúe a identificació n d unha
desinfo rma ció n ou un co nti do pa ra verificar, un veredicto sobre o mesmo
(utiliz and o ou non unha escala de veracida de) e un d esenvolve mento
explicati vo do pro ce so coas fontes consult ada s – te ñe n po r fin identifi car e
desmentir d es inform a ció n s d e ca lquera tipo.

o Contid o contextual . T rátas e d e todo aq uel contido publicado p olos fact
checkers bai x o fo rm ato s diferentes aos da verificación e qu e teñen po r
obx ectivo dar inf o rmac ió n d e últi m a hora o u d otar de co ñece mento má is
profu nd o e ampl o s obre un tema á au d iencia. Son p ezas l ig able s, na súa
maio ría, ao s xéneros xornalísticos clásicos.

- Subtipo d e contido . Dentro de c ada u n d os ti pos anteriores reali zá ron se
sub categ ori z aci ón s par a d es cribi r as e s tratexias discur sivas dos verificadores.

De nt ro das ver ificac ións est ablecéronse tres subtipo s de contido:

- Pr oactivo . Aquelas verificac ió ns realiz a das de ma neira proa ctiva po l o verifica d or.

- Consu l ta comunida de . A quelas v erificacións que p arten dunha c ons ul ta d a
com uni dad e, c uestió n qu e s e indica no propio text o d a verifica ción.

- Recompilatori o . Aq uelas verificac i óns que son un compendio de varias.

A subc ate go riz ació n do co nt ido c onte xtual, moit o máis variado, foise c onstr uíndo
sobre a marcha para poster iorment e harmoniza r e es tandarizar. De s te xeito, os
subtipos son os que seguen :

83

o Análise
o Breve
o Crónica
o Definición
o Directo
o Especial
o Entrevista
o Mapa
o Notic i a
o Opinión
o Paso a corte
o Re porta xe
o S átira
o Visualización

4. Parámetros para a nalizar format os de verificación. Para a construción d os
formatos de v er ificac ión, tomouse en conside ración o traballo realizado por Vizoso
e Vázque z Her r er o ( 2019), o s cales distinguiron e ntre verific acións con texto,
ver ificac ións con elementos visuais e verificació ns con escalas de cor. Así, o mo delo
de clasificac i ón aplic a do é o que se gue:

- Formato de veri ficación

o E sc ala d e ve ra c idade textual . O veredicto realízas e medi ante unha breve frase
ou unha pal ab ra (Verdadeiro, Falso, Enganoso).

o E sc ala de v er acidade vis ual . O vere dic to realízase c on elementos como
imax es o u ilustracións. S irvan com o exempl o os Pinochos de The Fact
Checker .

o E sc ala de vera c idad e c romática . O veredicto realíz a se mediante un sistema
de oposi c ión d e c ores. Por exemplo, verdes para ver dade, amarelos par a
enganos o e vermellos para fa lso .

o D esc ri ción tex tu al . Son aquelas verific ació n s q ue non u tiliz an nin gú n ti po de
escala veracidade. Desenvolven o resu l tado media nte a redac ci ón dun
artig o, s en ning ún elemento d e de s taque para o vere dic to.

84

o E sc ala de v er aci da de textual + descrición tex tu al . Co mbinación da escala
textual cun artigo que desenvolve a s conclus ió ns.

o E sc ala de vera c idade visu al + de s crición textual . Combinación da escala vi sua l
cun artigo que desenvolve as conclus ió ns.

o E sc ala de ve ra c idade c romática + descrición t ex tu al . Co m binación da esca la
crom áti ca cun arti g o q ue d esenv ol ve as co ncl us i óns .

Na f ic ha engádese o ítem “ Non aplica” cando a publica ci ón se cla sifique co mo
contido context ual.

5. P arám etros para analizar formato s de contido. Para esta c lasificació n est ablécese
un formato principa l de c ada peza. Isto non exclúe a pre senz a doutros formatos,
cuestións que se explica nos re sultados, pero sinálase un principal que actúa como
soporte do contido.

- Formato pri nc ip al

o Te xto . Artig o en texto acompañado ou non d o utros elementos m ulti med ia.

o Audiovisual . Víd eo acompañado ou non doutro s eleme ntos como texto.

o Audio . Peza de audio ac om paña da ou non doutros elementos c omo texto .

o Visualiza c ión . Grá fica/s interactiva/ s o u non acompañada/s d ou tros f orm at os
com o texto .

6. Parám etros para analizar o tip o de desinform ación. Para deter minar o tipo d e
d e s inf ormació n tóma se como ba se a clasific ac ión estable cid a por Claire Wa rdle

85

Hosse in D er akhsha n (2017), á q ue se ll e engad en dous tipos máis: Non figura e
Varios re sultados. Os parámetr os result an tes e xpl íc anse a continuación :

- Tip o de de sinformación

o Sá tira ou pa rodi a . Co ntido c on v o ntade humo r ís ti ca, sen mala intenci ón, pero
que po de levar a engano .

o Contid o enganoso . Us o enganoso de informaci ón pa ra e nmarcar un problema
ou pers oa.

o Contid o impost or . Utiliz ac ió n / i mit aci ón de id entida des ou m ar cas reai s par a
a di fu si ón de co nt ido enganoso.

o Contid o f abricado . Contido des eñado p a ra enganar. Nesta definició n enca ixa
o c oncept o d e «fake new s».

o Falsa c onex ión . Cand o o s t itula re s ou outro s elementos so n inco n sis tente s
co cont id o.

o Falso c o ntexto . Contid o veraz d es contextualizado.

o Contido manipulado. U tilizaci ón de c ontidos ou i max e s veraces de maneira
manipu la da p ara enganar .

o Non figur a . O contid o id entifícase co m o verdadeiro ou no n exis te forma de
identificar u n tip o de desinfo r mación que encai xe c oa nomenclatura de
Wardle.
o Va rios re su ltados . Cand o o contido anali zad o é u nh a re co m pilac i ón que
verifica di fere ntes tipos de desinformación.

86

7. Parám etros para t ransparencia fact checki ng . Escolléronse tres parámet ros –
acc es o a metodol oxía, acces o a fonte s e acceso a revisións – a part ir da obser vació n
exploratoria d os d ife rentes m edios da mostra así co mo por ser tres elementos
pre se nt es no estándar de transparencia do c ódig o de principios da IFCN. A
cod ifica ció n das re spostas é a que segue:

- Ex plicación e acceso a metodoloxí a. E x is te un víncul o o u vari os víncu l os de stac ad o á
páxi na ond e se explica a metodoloxía de verificación do medio. Márcase resposta
Si ou N on .

- Ex plicación e acces o a fontes . Exis te un vínc ulo ou v arios víncu l os desta c ados ás
fontes u ti liz a das para real izar verific ació n. M ár case re sp o s ta Si o u No n .

- Ex plicación e a acces o a re vis ión. E xis te un vínculo o u varios vín culos d estacado s á
unha páxina on de o usuario coñez a co m o se so l icita unh a rev is ión e poida adema is
facelo. Márcase resposta Si ou Non .

8. Parámetros para definir fontes e n xornalismo de da tos e fontes en fac t checking .
Para ámbolos dous casos a c umprimen tació n do s d atos vai se facendo sobre a
marcha para re alizar unha harmoniz ación e estandariz ació n poste rior. Os ele ment os
re sultantes son os que seguen:

- Tipoloxía d e f o ntes fact checking

o Análise d e c ontido
o Expertos
o Fontes implicadas
o Fontes o f iciais
o Goog le Maps
o Hemeroteca
o Literatura científica
o Observación
o Outros fac tc he c ker s
o Proba empírica

87

o Procu r a en redes
so ciais
o Procu r a inversa
o Procu r a inversa de
imax e
o Procu r a inversa de
vídeo
o Procu r a inversa en
Goo gle
o S uperpo deres
o T estemuño s
o T rans parencia
o W eb
o Youtube

- Tipoloxía d e f o ntes de xornalism o de dato s

o Elabo r ación propia
o Expertos
o Fontes implicadas
o Fontes o f iciais
o Hemeroteca
o Lexislación
o Literatura científica
o Non figura
o Outros fac tc he c ker s
o Re des so ci ais
o T rans parencia
o W eb

9. Parámetros par a definir a ut ilización de técn ica s de xornalismo de dato s na s
publica cións. Par a est a ident ificac ión utilizouse como ref ere ncia a pirámide de
Bradshaw ( 2011a ), que define as seis fases que inclúe o proceso de cre ació n dunha
información con datos (compi lación, limpeza, conte xtualizació n, combinación e
comunic a ció n) . Para poder marcar unha re spos ta afirmativa, delimitouse a pr es e nz a
de polo menos dúas da s fase s: compilación e com unicac ión.

- Técnicas de xor nalismo de da tos . Márcase resp o sta Si ou No n .

10. Parámetros para transparencia xornalismo de da tos. Para definir o gra o de
tran sparencia en xornalismo de d atos xerouse un modelo inspirado nas a chegas de
Córdoba Cabús e Gar cía B orre go (20 21). O resulta do final é a definición de catro

88

parámetr os de t ranspar e ncia: acceso á met odo lo xía de xornalismo de datos, acceso
a fonte s, ac ceso a datos brutos e acces o a datos t ratados.

- Ex plicación e acces o a metodoloxía . Exis te un vínc ulo ou un e lemento des taca do qu e
expliqu e a metodoloxía de xornalismo de da t os levad a a cabo. Márc a se resposta Si
ou N on.

- Ex plicación e acceso a font es . Existe u n vínculo ou varios vínculos á s f ontes u tilizadas
para pro du cir a información c o n datos / v isualizacións. Márcas e resp os ta S i, Non o u
Irregular (cand o al gu nha s visualizacións ofrecen acceso a fo nte s e outras non).

- Acceso a d atos brutos . Ex i ste u n víncul o ou var io s víncul os ás bases de da t os orixinais
utili za da s para pr o ducir a informació n c on d at os / visualización s. Márc ase resposta
Si, No n ou Irreg ula r (cando a lgu nha s v is u ali za ció n s ofr ecen a cceso a datos brut os e
outra s non).

- Acceso a da tos t ra tados . Existe un víncu lo ou vari os vínculos ás b a ses de datos
xeradas polo verificador e utilizadas par a pro duc ir a info rma ció n c o n da tos /
visua li zac i óns . Márcase resposta Si, No n ou I rregula r (c ando algunhas vis u aliz a ció n s
ofrecen acceso a d at os tratados e outras n on).

11. Parámetros par a describir a m aneira de com unicar en xornalismo de dat os. A
definición deste s parámetr os parte de dous dos g rande s refere n te s do campo: Paul
Bradshaw (2011b ) e S imon Rogers e t al ( 2018). Do prime iro t omouse a pi rámide d a
fase de Comunic ación do seu modelo d e pirám ide do xor nalismo de d atos. Do
segundo tomouse a clasific a ción de tipos de trab allos co n datos.

Os pa ráme tros co mplét anse co s tipos de vi sualizació ns prese ntes e n c ada
publica ci ón, c onstr uído s a partir d a no menclatura de fe rramentas es pecializadas e n

95

20 Minu tes Fa ke Off

Math i lde Cousin, C lément Giul ia no, Anne
Kerloc’h.

Re sponsables

Les Vérificateurs

Samira El Gad ir, F elicia Side ris, Thomas
Deszpot, Caroli ne Q ue vrain

Equ ip o

CheckNew s

Cédric Mathi ot, Luc Pei ll on y Paul ine M oul lot

Xefe de de p artame nt o, Subxefes de
Depa rtam ento

BBC Reality C heck

Jack Goodm an

Xor nal ista seni or

Reut er s Fact C heck

Cha nn el 4 F a ctCheck

Geor gina Lee

Xor nal ista

Full F act

Ro ss Haig, L aura Dewis

Xefe d e co municacións, Xe fe de
operacións

Logically

Ernie Pip er

Fact Check in g Edito rial Lead (U.K. &
EU)

Op en

Alessandro D’Amato

Coord in ador

Pagell a Politi ca

Giovanni Za gni, Tommaso Ca netta

Di re ctor e Su b direc tor

Bufale

Cl aud io M ich elizza

Edito r

Fa cta

Giovanni Zagni , Ca mi ll a Vagnozzi

Di re ctor e Re sponsable Editorial

La voce.info

ZDFheuteCheck

BR24 #Faktenfuchs

Jan ina Lücko f f

Lí de r del equipo e xornalista

CORR ECTIV

AFP F aktench eck

Bronw en Roberts

Coord in ador

dpa -Faktencheck

Sve n Gosm an

Edito r en x efe

Táboa 3. List ado de perso as á s que se l l e e nviou o cuestionario e o seu ca rgo. Elaboración propia.

As co munic ac ións realizár onse polas ví as indicad as en d ous intent os nun período
que abrangueu 2 mese s:

- Prim eiro contact o. 9 e 10 de xaneiro de 2023.
- Se gu ndo cont acto . 14 e 15 d e febre iro de 2023.

96

A co nt inuac ión detállase o fluxo de re spostas:

Primeir o contacto. Tras realizar o p rimeiro conta cto, as re spostas obtidas foron as
que seguen :

- Logically . Un correo au tomátic o de resposta foi recibido aos poucos minu t os de
enviar e completar o f o rmulario. Nel indíca se que un me mbro do equipo de Logically
respond erá a s olicitude de co rreo. No n se produciu res po sta. Dat a de resposta : 9 d e
xaneiro de 2023.

- dp a-Faktencheck . Chris tina Gam bar ini, asesora de Xe s tión e Comunicación
Corpo rativa do medio , re sp ondeu d e maneira negati va á petici ón alegando qu e
respond en moi p oucas solici t udes d as m oi tas de igua l carác ter que reciben. Data d e
respos t a: 10 de x aneiro de 2023.

- BR24 #Faktenfu chs . Jana Heigl do eq uipo #Faktenfu chs respo n de solicitan do u n
prazo para responder, argume ntand o que o s eu medi o recibe un elevado núm ero de
so lic itu des sim i lares. O i nve s tigador respo n de o frecendo o mes de xa neiro como
prazo . Non vol ve u haber resposta. O me d io tamp ou c o res pondeu o cuestionario.
Data de res pos t a: 12 de x aneir o de 2023.

Segundo contacto. Tras realizar o segundo co nt acto, as respost as obtid as foron as
que seguen :

- AF P Faktencheck . Eva Wackenre uther, do equipo ed itorial d e verificació n de datos
respond e confirmando a cumprimentac ió n d o cuestion ario. Data de re sp o s ta: 15 de
febreiro.

- New tral . Irene L arraz, c oordinadora del área d e fa ct checking pol ítico responde
confirm and o a cu mpr imentación do cuestionario. Data de resp o s ta: 15 de febreiro.

97

- Pa gell a Politi ca . Gio vanni Zag ni, d irector do medio (e ta mén de F acta ) respo nde
explicando que c re q ue x a respondeu ao c uestio n ario para Fact a . O i nve stigador
explica q ue s e buscan respostas s epara das de cad a un dos medio s. Gio vanni volve
respond er confirmando que se c ubr iría o c uestio n ario tamén para ese medio . D ata
de respo s ta: 15 d e fe breiro .

En total, c onseguiuse que catro medios re spondese n o cuestionario, un 16% .
Ve laq uí a relación definitiva:

Medio

Nome

Maldita

Non

Newtra l

Si

AFP F actual

Non

EFE Ve rifi ca

Non

Ve rific a t

Non

Les Decodeurs

Non

Le Vra i Du F aux

Non

20 Minu tes Fa ke Off

Non

Les Vérificateurs

Non

CheckNew s

Non

BBC Reality C heck

Non

Reut er s Fact C heck

Non

Cha nn el 4 F a ctCheck

Non

Full F act

Non

Logically

Non

Op en

Non

Pagell a Politi ca

Si

Bufale

Non

Fa cta

Si

La voce.info

Non

98

ZDFheuteCheck

Non

BR24 #Faktenfuchs

Non

CORR ECTIV

Non

AFP F aktench eck

Si

dpa -Faktencheck

Non

Táboa 4. Relación de medi os e r esposta a o cuesti ona rio. Ela bo ra ción propia.

99

Marc o t eórico
3. Desinforma ción. P ercorr i d o hist órico e contexto actual

A desinformación é un problema de primeira or de nos estados d emocráticos do
mundo. A cuestión v én de ve llo, mais expe riment ou un crece mento expone ncial na
última década grazas ao impulso da s novas te cnoloxías da informació n – coas redes
sociais c omo ele ment o c have – e a perda de confianza da cid a danía nas institucións
política s e mediá ticas ( Be nne tt, Livingston, 2018, p. 127 ). Como c onsecuen cia
prodúcese unh a c esión d e espa zos re l evantes para discursos impulsado s por actores
político s, socia is e económ ico s que cuestionan os discursos hexemónicos vixente s,
principalment e de extrema dere i ta.

A campa ña d o Brexit e a c ampaña q ue lle deu a vit o ria a Donald Trump nas eleccións
á presidencia d os EUA – á mbalas dúas no ano 2 016 – foron dous fitos que d er on
conta da d imen sión da problemát ica, m ais non só. A vitoria de Ja ir Bolsonaro no
Brasil e o ascenso de difer entes mo veme ntos e partidos d e extre ma dere ita en
Europa – c omo é o caso d e Vox en E spaña – tam én son exemplos dos efectos q ue
as estr at exias de desinfor mac ión están p roduc indo nas esf eras pú blicas de mo itas
democracia s.

Resulta imposible ignorar o f enómen o da desinf ormació n no co nt exto da pandemia
causad a pola COVID-19. Un dos últimos Di gital News Rep ort (Newman, Fle tche r,
Sc hulz et al, 202 1, p. 21) sinala que as persoas aseg uran que viron má is información
enganosa sobre coronavirus (54%) que, por exe mplo, sobre po lítica (43%) . F ace book
e W ha tsapp son as plataformas sobre as que os usuarios se atopan máis preocupad os
pola súa c apac id ade para difusión d e de sinformac ión relativa á pandemia.

100

3.1. Un prob lema con raíces p ol íticas, soci ais e x orn alísticas

A palabra desinformación provén do ruso dezinf orm atsi a e aparece por vez primeira
no Dicio nario da Lingua Rusa (19 49). De fine es ta co mo “acc ión de indu cir a
confusión á o pinión públi ca medi ante o uso de informacións falsas” , poñe ndo co mo
exemplo “a d es información da pob oa ci ón que se exer cía nos países ca pital istas”,
nomeadament e os EUA (R odríguez Andrés, 2018, 233). Aínda que o c uño do te rmo
sexa relat ivamente recente, a práctic a que id en tifica é mo ito m áis a nt iga (Romero
Rod ríguez , 2014, p. 19) e na Historia da humanida de pó dens e atopar numer oso s
exemplos. Tal e como sinalou Ma rc Bloc h “as noticias falsas, e n toda a
multiplicida de das súas formas – chismes, enga nos, lendas – enche ron a vida da
humanidade (Bloch, 2013, p. 2) .

3.1 .1. Desinforma ción como arma política ó lo ngo da histor ia

A short guide to t he h istory of ’ fa ke news’ a nd di s inf o rm ati on (Posett i, Ma tthews, 2018 )
re aliza un p ercorrido histórico co n grande s fi tos d a propag anda e da desinformación
que se remonta ata o ano 44 a.C ., ca ndo Octavio Augusto despre gou unha campaña
de despre stixio contra Marco Antonio facendo gravados en moedas. N o se u A arte
da guerra , Sun Tzu rubricou a c éle bre cita “toda guerr a se basea no engano”.
Filosofía que Felipe IV de Francia “O Fermoso” aplic aría no ano 1307 c ontra os
Templarios, ao difundir rumores de sodomía e ido latría ent r e estes ca baleiros d es ta
orde para proceder ao seu arr esto e des man telamento (Mart ín González, 2021).

De sde aquí hai un salto ata Gute mbe rg e a inv e nción da imprenta no a no 1450,
momento en que “os feitos inventados despe garo n ao mesmo te mpo que a s noticias
comezaron a circular amplamen te en Europa” (Pose tti, Mat t hew s, 2018, p. 2) .
Carpio-Pér e z (2020, p. 276 ) ac hé gase aos escri tos d e De lumeau para o c al “é

101

inne gable a pre senza do s rumore s na historia de Europa, así c om o o s est ragos que
causan nas socieda des ”.

Romero Ro dríguez (2013, p. 324) pon de r ele vo algúns exemplos da co nciencia
sobre o fenómen o da d es información na Ida de M oderna. R ecorre a pasaxes de « O
Príncipe» de Maqui avelo (15 32) – no capítulo XVIII sinálaselle ao príncipe a
importancia da “manipulación e o e ngano co mo ra zón de Estado” – e a canción «Die
Forelle » (1775), cux o a utor, Chr istian Sc hubart , u tilizou para denunciar o recurso a
métodos de desor de informativa por parte das elit es alemás da é poc a. De st e período
histór ic o son destacables os líbelos – o nde o ru mo r se tran sfo rma en ca lumnia –
contra María Antoniet a, esposa do re i francés Luís XVI.

Con todo, o concepto de desinfor mac ión adquir e maio r se ntido nun co nte xto de
sociedade democrática e liber dad es individua is. Nos es tados absolutist as do Ant igo
Réxime non había c id adáns, senón súbditos – a meirande parte analfabetos – , e as
elite s valíans e da cens ura e a represión para o cont rol do s prime iros. Tod o ca mbia
cos ideais da Ilustración – onde d es taca a c re ació n da enciclo pedia d e Dider ot e
d’Ale mbert (1751 ) – e o est alido d as revoluci óns liber ais do século XVIII – a
Indepe nde ncia do s Estados Uni dos (1776) e a Revolució n Francesa (17 89 ) – ,
centr adas na liberdade do ser humano e a apela ción ás lu ces d o c oñeceme nto. A
sociedade posterior a Ilustración desen volveus e c o anelo da procur a da verdade e
do seu acceso p úblico, valéndose d e dúas fer rament as : o mét odo c ient ífico e o
xornalismo (Elías, 2018, p. 1).

A pren sa de masas medrou durante o s. X IX e come zos do s. XX no co nte xto do
dese nvolvemento do s estados democ ráticos libe rais e da re voluc ión indu st rial,
substituíndo, tal e c omo subliña Elías (201 8, p. 6), “ás igr exas c omo
subministr ado ras d a narrativa he xemónica”. Desde mo i cedo, os p oderes po líticos

102

e económic os entenderon a in flue ncia d a pre nsa nunha so ciedade c ada vez máis
alfabetiz ada. Deste xeito, “a titularidade d un medio de comunicación dáballe a un
partido ou per soa po der polític o e económico sufi ciente para co ntr olar a c er ta par te
da pobo a ción ” (Romero R odríguez, 2013, p. 326). A chegada da radio difusión no
ano 1920 aumentar ía o po der e influencia dos m edios de co muni cació n – salvab a
o factor do a nalfabe tismo – e en c onse cuencia, daq uele s que puid er on facer uso
dos mesmos para manipular a po b o ac i ón.

O s. XX pres enciou os maiores conflitos bélic os da historia da humanidade. A
propaganda e a desinformación x ogar on papeis c ruciais no d es envolve me nto das
dúas Guer ras Mundia is, singularme nte na exaltac ión naci onalista (“ Your country
nee ds Y OU” ) e na deshum aniz ac ión e demonizac ión do bando cont rario. Ex emplo
disto último foron os artigos publi cados por The Times e T he Da ily M ai l en 1917,
onde se afirmaba que o s a lemáns utilizaban os c adávere s dos seus c ompatriotas
para a elab oració n de graxas, fariña de ósos e co m ida para po rcos debido a es ca se za
que o blo queo m arítimo do s británic os lles causa ba.

Marc Bloc h (201 3, p. 9) narr a c omo en setembr o d e 1917, formando el parte do
exér cito francés na front e, interrogo u un prisio neiro alemán oriúndo de Bremen
(Br êm e e n francés). O prisione i ro foi levado á re tagarda. Tempo d es pois c he garíanlle
rumore s de que o soldado alemán era un espía que estive ra infilt rado en Francia
ante s da guerr a, na vila fr ancesa d e Braisne. Blo ch analiza os ele mentos que
provocaron a d ifusión dest e rumor: pon o foc o no f ácil de confundir que son as dúas
vilas (te ndo en c onta a súa pr onunciación en francés) , na falta de coñecemen tos
xeográficos da s pers oa s que difundiron a historia e por supo st o, na predisposici ón
que os soldados tiñan – nun co nt exto de guerra – a crer calq uer a historia negativa
sobre o inimigo, ne ste caso os alemáns.

103

A Segunda G uerra Mundia l a chéganos a u n dos principais “ca sos de éxito” da
propaganda na Historia da humanidade: a ma quinaria propa gandística nazi
dese ñada po r Jose ph Goebbels “ foi ese ncial para motivar aos que implement aron o
asasinato masivo dos x udeus e uropeos e doutras vítimas do réxime na zi” (Posett i,
Matthe ws, 2018, p. 3).

Mundialmente coñecido é o episodio de hist eria colectiva a contecido nos EUA
(19 38 ), cando Orson Welles lle fixo cre r aos radioo ínte s da CBS que o pl ane ta estaba
baixo unha invasión extr aterr estre graz as a unha dramatizació n dunha pasa xe de A
Guerr a d os Mundos , de H. G. Wells .

A Guerr a Fría foi o período onde se comeza a utilizar como tal o conce pto
desinf ormació n, coa x a citada inclusión no Dicionario da Lingu a Rusa (1 949). Os
ser vizos de intelixencia soviéticos e a KGB crearon d epar tament os especia is de
desinf ormació n no ano 1959 (Ro dríguez Andrés, 2018, p. 233), c on r éplicas nos
est ado s satélite da URSS en anos poste riores . A US IA ( U nite d Stat es Information
Agency ) foi a res posta do s EUA. O novo o rganismo tiña como misión “influír nos
países rivais sen ne cesidade de in tervenci óns a rmadas e sen l evant ar sospeitas
ent r e a poboac i ón” ( Ro dríguez Andr és, 2018, p. 234).

Ámbalas dúas superpote ncias e os se us ali ado s utilizar on estr a texias de
desinf ormació n como unha táctica de g uer ra m áis, sen do est as fundame ntais na
consecució n dos o b xectivos d e cada ba ndo. S e guindo os postulados de Cathala
(19 86 ), c ómpre ter en c onta que “o dese nvolv emento d os moder nos medios de
comunic a ció n, c uxo p oder de difusión foi utiliz ado por ambas potencias para inf luír
no pú blico sen os cales non pod er ía entenderse verdadeirame n te o nacemento e
implantación deste fenómen o ” ( R odríguez André s , 2018, p. 234) .

104

A Invasión de Iraq no ano 2003 c onstr uíuse so bre a ment ira – poster io rme nte
re co ñe cid a ( El P aí s , 2008) – de que o réxime de S adam Hus s ei n posuía armas de
dest rució n masiva. A administr ació n Bush e os seu s aliado s en España e R eino Un ido
despr egaron unha poten t e es tra te xia de desinf or mació n no que se e nmarcou como
a súa “Guer ra co nt ra o te rr orismo” de spois dos atentados do 11 -S en Nova York e o
Pent ágo no. “Ope ración Lib er dade para Iraq” foi o eufe mismo que os E UA utiliz aro n
daquela. Estas expres ións eufe míst ic as non foron máis que “ flexibilizaci óns lexicais
que inten tan obter o visto bo da opinión públic a domé stica e int er nacio nal sobre a s
acc ións dos Estados Unidos e dos seus aliados” ( Ro mer o Ro dríguez , 2014, p. 97).

Aínda co n tod o o es forzo e recursos dest inado s á lexitimació n do conflit o, os países
aliado s dos EUA na invasión – Reino Unido e España – só co nse guiron co nte stación
social e re xeitament o por parte da opinión pública, sobre todo nas esfer as máis
progres istas. As ma sivas manife stacións baix o o l ema de “N o a la guerra” en España
durante o 2003 son un bo exemplo disto ( E l P aí s, 2003 ).

Anos d es pois confirmouse a inexiste ncia das a rmas de destr ució n ma siva e os
principais actores políticos optaron por diferentes v ersións, tal e c omo re co lle
Peirano (20 19, p. 252 -253). Bush s eguiu insistindo no perigo que supoñía Hussein
para o po b o iraquí e para o res to do mundo, a p esar de non atopar nin unha so a
proba da existen cia da s armas coas que xustificaron a invasión. To ny Blair p ediu
per dó n na CNN e amparouse en e rros de informació n. O ministr o de Defensa español
daquela, Fede rico Trillo, aseguro u e n Onda Cero que “ España non estivo en guer ra”.
Para Peiran o, “os feitos alternativos d a segund a Administración Bush quedaron
ens ombrecido s pola exuberancia do seu sucesor republicano na Casa Branca
(Trump) , pero este non sería po sible s en o outro” (Pe irano, 2019, p. 252 -2 53) .

111

Ber ges, 2018) – , unha estrat exia baseada na axitación do s votantes republicanos
nas redes sociais – c on mensaxes abertame nte rac istas e xenóbofas – , no
despr estix io da candi data d emó c rata, Hillary Clinton e do pres idente saínte, Barack
Obama , e me dia nt e a minimizació n d a influen cia dos medios de c omuni cac i ón.

Díaz N ost y apunta que “os medios de referencia n on puideron se gui r o xogo cando
o debate pasou ao novo escen ario de influe ncia: as re des soc iais. A pren sa
convencional denunciou a s men tiras e foi acusada de mentir eira, miser able, po uco
ét ic a... ” (2017, p. 75) .

Cabe sinalar que toda est a marabunta mediática pro Br exi t tivo unha feble opo sición
por parte dos par tidarios da permanencia, con pouca s figuras destacadas facendo
campaña po lo Rema in – o propio lí der do partido laborist a, Jeremy Corbyn, tivo unha
posició n mo i dubitativa – e poñé ndose d e manifest o un evidente problema d e
mens axe: “os argument os para per man ecer na Unión Europea son complic ad os,
numér ico s, difíc iles de expl ic ar e mo itas ve ces aburridos, ment res que os
argument os para saír son sinxelos e emoti vos” ( G rant , 2016).

Máis aló dos re sultados, a campaña do Brexit e a campaña pola presiden cia de
Trump son exemplos pre oc upante s de como se poden ca usar disrupcións
significativas en procesos d emocráticos grazas ás estratexias de d es información
construídas sobre d iscursos nacio nalistas e x e nófobos altament e po lariz ante s,
apoia dos e n noticias fals as e informació ns descontextualizadas, difundidos
mediante c ampañas virais e n re d es socia is, co apoio de medios sensacionalistas e
outros axente s.

Tal foi a impo rt ancia deste s d ous a conteceme nto s que incitaron a o dicionario de
Oxford a decid ir que a palabra da quel ano – 2016 – ser ía pos verd a de ( Peirano, 2019,

112

p. 252) , cuxa de finición é “aquilo re lac ionado c on circunstancias nas que as pe rsoas
re sponden máis a sentime n tos e crenz as que a fe itos”. O concepto de posver dade
foi o bxecto d e a nálise nos últim os anos por parte d e divers os académico s. Nunh a
ent r evis ta no diario El P aí s ( Martínez Ahrens, 201 8) , Noam Chomsky sinalou que “o
dese ncanto co as estr uturas inst itucio nais levou a un punto no que a xente xa non
cre os fe itos. Se non co nf ías en ninguén , po r que te s que co nf iar nos feitos?”.

Nunh a liña simila r, Anthony C. Grayling (C oughlan, 2017) d es tacou dous
ingredie nt es chave na cultura da posve rdade: o dese ncanto d as c lases medias
xurdido da c rise económica do 2008 e o factor da s redes soc iais, que se res um e no
enunciado “a miña opinión vale máis que os feitos”. Niño G onzález, Barquer o
Cabre ro e García García po ñen sobre a mesa a “co mpoñent e emocional do fe nómeno
da po sve rdade: o s anunciantes c omerciais e polít ic os basean as súas propostas na
pre se nt ac ión de símbol os e valore s comú ns e univers ais, en luga r de en co ntidos e
propostas, sempr e discutibles” (2017, p. 89).

De fondo, per o de vital importancia par a compren der est a c uest ión a nive l polític o
e social, est á a a ctividade da maqui naria de desinfor mac ión rusa, “cun fluxo
constante d e notic ias falsas do s medios de comunicació n rusos, con histor ias moi
difundidas nas rede s soc iais por parte dos robo ts” (Bennett, Livingston, 2 018, p.
130) . Este sist ema desinf ormativo ar téllase co n ax encias de noticias, re des de trolls ,
bots e hackers . Algúns do s se us “éxitos” f oron rese ñados pola pre nsa occ idental nos
últimos anos. Interferiron nas eleccións do s EU A no ano 2016, ca ndo filtrar on a
Wikilea ks unha se rie de c orre os el ectr ónic os do Comit é Nacional Demócrata nos que
se suxería unha confabulac ión pa ra impe dir q ue Bern ie Sanders fos e o ca ndidato
demócrata en f avor de Hillary C linton (Peir ano, 2019, p. 269).

113

En 201 5 un grupo de hackers autod enominado c omo Fancy Bear realizou un
ciberataque ao Bu nd estag a lemán (Beu th, Bierman n, Klingst et al , 20 17) . Numer osa s
acc ións se suc eder on en diferentes países europeos: Países Baixo s, Ucraína, R eino
Unido, Francia... (Be nnett, Livingston, 2018, p . 133). Stev en Erlanger (2017)
manifes tou en The New Yor k Times a súa preocupació n sobre o s medios rusos RT e
Sputni k , no punto de mira das d emocra cias occide ntais.

Sex a c al se x a o seu imp acto, RT é d e fi nitivame nte un estudo de c aso na
complexi dade da propaganda moderna. É á v ez u nha estación de tele vi s ión
eleg ante con e xce lentes gráficos e controladores e legante s e u nha granxa de
contid o que proporciona comida á e xtr ema derei t a de E uropa (Erlanger, 2017).

Peirano (2 019, p. 267) explic a co mo a Ax en cia de Inve stigació n de Inte rne t (IRA) –
fundada po r un empres ario ruso próximo a Puti n – opera con miles de persoas
manexando centos de miles d e contas falsas en rede s sociais q ue produc en todo
tipo de contidos falsos, poste riorme nte l exitimados por RT . A IR A c re ou e/ou
aliment ou mediante co ntas falsas as dinámi cas de grupos de Facebook par ticipad os
por per soas da mesma ideoloxía, “re forzan d o as c oñecidas d inámic as d e
identif ica ción e favoritismo cos membros do g ru p o, e de deformación na perce pc ión
do rest o con historias falsas o u manipuladas” (Peiran o, 2019 , p. 275).

Estes grupos refór zanse polo re xeitament o ao contrario, aument ando a
polarización, favorecida p ola a ctivida de dos bots e das contas falsas. Para Benn ett
e Livingston (201 8, p. 135) “a intención é moitas veces crear f endas irreparables na s
esf e ras públic as d emocráticas q ue tradicio nalm en te s e base aron nos valo re s da
Ilustr ac ión e o debate r azoado ”.

114

As socied ades divididas p arece n conf ia r m enos nos medi os de comunicación, non
nece sariamente porqu e o xornali smo é peor, senón porqu e a xente x eralmente
non está sa tisfeita coas insti tucións dos s eus países e qu izai s porque os medi os
de comunica ción teñen mái s p untos d e vista cos que a xente non está de a cordo.
(Newman, Fletcher, R obertson et al, 2020, p. 14).

A mo do de peche debe c itarse a p roblemática da desinfor mac ión no c onte xto da
pandemia da COVID-19, momento no que se p opulariz a o co ncepto de infodemia,
aludindo a expansión de desinf ormació n re lacio nada co c oronavirus. Así, tal e como
apuntan León, Martínez Costa e Sa laver ría (2022, p. 11) nunha inve s tigació n sobre
a desinfor mac ión en E spaña nos primeiros mese s da pandemia, inc re ment ouse a
desinf ormació n sobre c ien cia e saúde nun 35,08 %.

Pola súa ba nda, C aser o Ripollés (20 21, p. 61) sitúa tr es causas polas q ue as
plataformas dixitais s e convert eron no principal ámbito de difusió n dest es c ontidos
desinf ormativos: 1) incremento no uso de aplicació ns móbiles, 2) redif usión de
contidos desinformativos entre familia re s e amig os a tr avés destas aplic acións e 3)
dificultade para identificar a s font es das q u e provén a información nestas
plataformas.

No caso do co vid-19, ha i que engadir un clim a social de medo, r isco e
inse gurid ad e. N un contex to marcad o por estados de ánimo emociona lmente
ine stables, a socie d ad e é máis vulnerable ás noti cia s fa ls as. A tentac ión d e
de scubr ir inf orm ac ións prohi bidas ou o cu ltas que ning uén se atreve a desv ela r e
que o poder q u ere silenc ia r, e o carácter esca nda los o ou polémico d as mensax es
actúa com o reclamo pa ra capta r a atenc ión do público e provoca que caia na
fa lsi da de. Con isto , a c irculaci ón d e ‘ bulos ’ aum enta en tem pos de cri se, com o é
o caso de sta pandemia (Case ro Ripollés, 2021, p.62).

115

3.1 .3. Perda de confianza nos medios de comunica ción

Ne st e context o cómpre botarlle unha o llada á cri se d os medios de co muni cación e
como lle afectou a unha c uest ión c en tral: a confianza. F ishe r (20 18, p. 22) dest ac a
a utiliz ació n do s c onceptos de conf ianza e cr edibilidade como sinón imos nas
divers as inves tigac ións re alizadas arr edor des ta cuestión ao l ongo d a historia e
aproxima unha cl asificación dest es es tudos:

- Credibilid a de dos med ios. Onde se refire á credi bil i dad e d a ma rca, o r ganiz a ció n
xorna lí sti ca.
- Credibilid a de das fo ntes. Onde s er refire ao provedor da informaci ón.
- Credibilid a de da mensaxe. Onde se refire á informa ción en si mes ma.

A e fectos da a nálise da per da da confianza nos medios utiliz aranse diferentes
fonte s, cada unha das cales adscrita a unha o u vari as das ca te gorías sinalada s. Aínda
que, tal e co m o sinala Fishe r, existe c er to solapamento entre as c ategorías, as
re ferencias q ue se ac he gan serán útiles pa ra cons truír unha visión c onte xtualizada
da c uest ión da c onfianza.

Díaz N osty (2017, p. 7-87) – c on datos do Eurobaró meto 68 (C omisió n Europea, 2007)
e do Speci al Eurobarometer 452 (C omisió n Europea, 2016) – achega un amplo estudo
da evolució n da c re dibilid ade d os medios de c o municac ión en E uropa e Estados
Unidos en tr e 20 07 e 2016 do cal se poden tirar varias c onclusións:

1. Existen diverxencias entre os difere ntes pa íse s europe os e os E UA , con t odo “parece
predomi nar a o pinió n q ue s upó n a decadencia d o xornalismo e a perda do
com promis o c os val ores étic os qu e deron argumento aos seus mitos fundacionais”.
Un d ebilit amento “e s t reitamente relaci onad o c oa c red ibilidade” (Díaz Nosty, 201 7 ,
p. 10).

116

2. A credibili da de dos m edio s no s EUA ca eu a mínimo s his tóricos (32%), sendo máis
acus a do este descenso entre vota ntes repub licanos (14%) e nas pers oas menores
de 50 a no s (26%) .

3. España co nst itú e unha so rte de excepci ón no contexto euro peo o nde, en x eral, a
credibil i dade d o s medios au mento u. Os seus m edi os de c omunicaci ón, sexan
prensa, radio, telev is i ón ou m edi os dixitais, su frir on u nha caída na credi bilidade n o
período a na lizado. D estaca es pecialm ente o de s censo na televisión (45 pu nto s ) e
preocupa se s e ten e n co nta q ue é o medio máis co n sumido . Álvarez Gromaz e L ópez
García (2015, p. 6) apunta – c on datos d o Dig ital News Repor t do Ins tit uto Reuters
(2015) – qu e Es p aña ten a m enor taxa de co nfi anza nos s eus medios dentro dos
país es participante s na e nquisa. Só un 34% das per so a s que responderon afir m aron
confia r nos medios d e c omunicación en x eral. O s infor mes de 2016 e 2017 a mosan
un au mento da confianza co n siderable (+16%), a ca l vo lve ca er en 2018 ata s ituars e
no 44%. Pa ra Díaz Nosty (201 7 , p. 17) esta di fere ncia radica na “de gra da ció n da
oferta x ornalíst ica , xa que o espe ctá cul o foi engulind o as expresións inf orm ativa s
na televisió n, c oi nci dindo co debilitamento da infl uencia d a prensa”.

4. Hai unha di fere ncia d esta cable entre o s países do no rte e do sur. F inla ndi a e
Alemaña d estacan p or c ontar cuns niveis de confia n za al tos e en aumento. Franci a
e Italia aparecen na zo na de b aixa confianza, me ntres q ue España ou Gre cia f igu ran
por deba ixo do limiar da c onfian za .

5. Os medios d i xita i s eme rx ente s s on, en xeral, os que m aiores niveis d e d esc onfia nz a
rexistra n.

O Sp ecial Eur obarometer 452 ( 2016) tam én fai finc apé na perce pció n q ue t en a
cida danía europea a rr edor da independencia dos seus m edios de comu nicació n,
factor de s uma importancia que afecta aos ni veis de cr edibilida de. A enquisa

117

concluí a que a maioría das pers oas (66 %) que participaron ente ndían que os seus
siste mas nacionais de medio s eran quen d e proporcionar información con
divers ida de de puntos de vis ta, mais moitos dixer on que non son q uen d e facelo
sen presió ns políticas ou económicas.

Outro dato a te r en conta é o seguint e: unha peque na maioría (5 3%) e stá de a co rdo
en que o s seus medios nacio nais proporcio nan inf ormació n fiable, mentre s q ue o
44% creo que non. Se se aten de aos medi os públicos de maneira espe cífica , só un
35% cre que os seu sistema nacional de medi os pú blicos est á libre de presións
política s e económi cas. En 19 Estados me mbros, a maioría dos e nquisado s es tán de
aco rdo c on que o s se us medios nacionais proporc ionan información fiable.

O Flash Eurobarometer 464 (2018 ) confirma nas súas conclusió ns a tende ncia
marcada pol os Euroba rómet ros citado s ante riorme nte.

- Só unha pequena mino ría dos entrev is tados confía “totalmente” en calq uera fonte
de medio s, a índa que a maioría da xente p olo menos “tende a confiar” nas fonte s
dos medios tradicionais co m o a radio, a televisión e os x ornais imp re s os e a s
revistas .

- A confianza é menor en rela ción ás fo ntes en liña, in cluí d os xo rna is e rev is ta s en
liña.

En calquera dos tre s E urobarómetr os revis ado s os niveis de confianza e de
per cepció n de indepe ndencia do s medios é m aior nos países do nort e de Europa –
Finlandia, S uecia , Dinamarca, Holanda ou Ale maña – que nos países d o su r
(e xc ept uando Portugal) – Gr ecia, Francia, España ou Chipre – .

118

Os últimos Digita l News Report (Ne wman, Fletcher, R o bert son et al, 2020; Newman ,
Fletche r, R oberts on et al, 2021; N ewman, Fl etc her , Robertson et al, 2022) d o
Inst ituto Reuter s da Unive rsidade d e Oxford per miten unha revisión da evolución
da cuestión da credibilida de nos último s 6 a nos. Evident eme nte, a crise do
coronavirus d ef iniu o c onte xto no que se r ealizaron os inf ormes. Segundo os
autores, a crise sanitaria puxo de r ele vo o valor d os medio s de comunic ación,
cuestión que se explic ita, por exemplo, nun a u ment o do c onsumo de tele visión,
rompen do cunha ten dencia á baixa en favor de m edios online.

O penúltimo dos inform es ( 2021) apunta a un c recement o de 6 puntos porce ntuais
das persoas que din c onfiar na maior ía das noticias a maioría do tempo, acadando
un 44%. Un bo indica d or deste ‘re encontro’ d a audien cia cos medios é o consumo,
moi ref orzado naq uele s países que contan c on medio s de c omunicac ión públi co s
fort es e independentes.

O informe do an o 2020 xa amo sab a un ref orzo da c onfianz a nos medios no c ontext o
da c rise sanitaria, xa que os situaba como segund a fonte de maio r confianz a só p or
detr ás de organizació ns sanitarias e c ient íficas e por diante dos gobernos e
institucións polític as.

Nos ú ltimos anos, al gúns polít ic os po pulistas, en pa rticular, lev aron a min ar os
medi os, pero esta pandemia de corona vi ru s foi un re cordatori o d e que incluso os
medi os debi l itados xogan un pap el funda mental na inf orm ac ión da s poboacións
e na f orm aci ón da o pini ón (Newm an, Fletcher, Schul z et a l, 2020, p. 12).

119

Con todo, o cambi o á alza é desigual en todo o mundo. S egundo amo sa o informe
de 2022, Finlandia mantens e como o pa ís cos maiores niveis de confianza (69 %) –
cun crece mento de c atr o puntos porcentuais co n res pecto a 2021 – , mentres que
os EUA se sitúan no lado o posto (26 %).

Figura 1 . Porcent axe de persoa s qu e confían na m a ioría d as noticias a maioría das veces. Fon te : Digit al New s Report
2022 .

O infor me 20 22 xa detecta nive is de co nf ian za máis ba ixos que nos cursos
ante riores: dos 4 2 mercados an alizados, 21 bai xan , 18 ma nt éñe n se e s ó se t e suben .
O nivel medio de c onfianz a sitúase no 42%, lixe iramente má is baix o que no ano
ante rior. Esta te nd enci a á baixa é enmarcada polo s expert os nun co nt exto
multifactual – eco nómic o e t ecnolóxico, prin cipa lmen te (Aguaded, Ro mer o
Rod ríguez , 2015, p. 49) – mais dest aca ndo qu e “a fráxil confianza nos medios
decre cía antes de que as plataformas de r ede s so cia is en trase n na ár ea de noticias,
ofre cendo espaz os e ferramentas para que c alquera c ompartise información”
(Ir eton, Posetti , 201 8, p. 19).

120

Nigro (201 8, p. 5 9) apóiase en BoczKows ki e Lewi n (2 018) pa ra atopar algunhas das
razóns que alimentan es ta progr esiva per da d e c o nfianz a. Alude a un “ egocentr ismo
mediático” po r parte dos x ornalistas, incapac es d e asumir os cambio s provoca dos
pola t ecnolo xía e e nte ndelos como oportunidade para a inn ovación e a expl oración
de novas relacións cos públicos nun contexto no que calquer a pers oa é capaz de
producir c ontidos e difundil os na rede .

A percepción de falta de indepen dencia dos me dios, tal e co m o am osan os datos
que se achegan, é a limen tada po r prácticas como a mera re pe tición das decla racións
das font es sen ningunha cla se de c uest ionamento (Nigro, 2018, p. 59), un
xornalismo de declarac ió ns que mimetiza o discur so do s medios co d iscurso dos
podere s económic o e polític o. O labor de wat chdog ( can gardián) ou, se se quere, “o
control socia l que lle corres ponde exercer a unha prensa libre en toda d emocracia
de calida de es tá se riamen t e condic ionado pola súa debilidade económic a que o
aboc a a unh a de penden cia política e financeira seve ra dos poder es” (Iglesias, 2017,
p. 109) .

Prolifer a o “xornalismo a utómata” (Aguaded, R omero Rod ríguez , 2015, p. 49), no
que artigos de opinión, notas de prensa de gabi n etes e contidos de entr etemento
ocupa n má is espazo, rele gando os xén eros inte rpretativos e de inves tigació n.
Tenden cia est a última en raizada na neces ida de de competir n o entorno di xital.

Doutra ba nda, a bu sc a da ate nción do públ ic o na r ede levou a moitos medios a caer
en práctic as que est án lonxe do que se e ntende p or bo xo rn alismo, coma o click bai t
(cebo de c lics en inglés). Broo ke Binko wski, directora do sitio de notic ias falsas
Snope s , aseguraba nunha entrevist a e n The Guardian que “o que manda é o click bait ,
así que a s salas de redacción publican calquera c ousa con tal de volvers e virais, o
cal remata por lexitimar o xo rn alismo l ixo” (Vine r, 2016) .

127

España 2021 . Des t e c onxunto, a m aio ría é propensa a acc ede r a c ontidos
informativos a tr avés das re de s socia is.

Como res ultado , miles de millóns de pe rsoas co n ectadas c onsumindo e prod ucindo
contidos. Unha o llada ao sitio web internetlivestats.com aproxima a dim en sión d e
toda a información que se produce na rede en to do o mu ndo. As cifras falan por si
mesmas. N un s egundo publíc anse 9 .249 c híos, 1.035 fotos e n Inst agram, re alí zanse
5.18 1 c hamadas vía Skype, Google r existr a 87.84 0 buscas, en YouTub e visiónanse
87.1 18 vídeos e case 3 millóns de corre os el ectrónic os son enviados.

Ante este panorama de produció n masiva, “fusión de contido e c omunicación,
ubicui da de e inmediatez d as conexións” (Aguad o Terrón, 2020 , p. 23) e lo ita pola
aten ció n dos usuarios dunha multipli cida de de a ctores -entre os que se encontr an
os medios de co municació n-, Ag uaded e R omero Rodríguez (2015, p. 44) d escriben
un “ecosiste ma dix ital endóxeno e desinf ormativ o, conver tido pa ulatinamen te nun
esce nario sobresatur ado r e in foxic ador”.

Sen dúbida, a t endencia á opulencia i nformativa é a u mentati va p or ca da
segundo que se manteña a produción e di fusión de contidos, que coincid e coa
socia lización da te cnoloxía, a interacti vidade e a ree stru turación do si stema
medi át ic o que pasou de ser centralizado ou semicentrali za do a u nha
di versif ic ac i ón, d esconcentración e descentralizaci ón dos nodos de produción,
di fusión e redifusión inform ati va (A guaded, Rom er o Rodrí guez , 2015, p. 48).

128

As re des sociais es tán gañando a batalla po la ate nción dos usua rios, tal e como se
sinalou liñas atrás. Unha situació n que ser ve c omo motiva dora pa ra a busca de
novas posibilida des en canto a innovac i ón xornalí stica c o obxectivo de re cuperar e
mante r a udiencias, per o que tamén alim enta un problema como son as desordes
informativas .

3.2 .2 Desinformación: misinformation e disinformation. A importancia dos
matices

O prese nte traballo de inves tigació n comezou utiliz ando no seu título a expresión
“f ake n ews” como co ncept o para a definición do problema a combater. A revisió n
bibliog ráf ic a pronto deu a entender q ue “n oticia s falsas” é un c oncepto que queda
curto para de scribir e a nalizar unha problemática moito máis a mpla e complexa. A
inmen sa maio ría dos autores consultados co inci den en que d es información engloba
de maneir a má is axeitada a cuest ió n.

A partir d es t e punto cómpre entender o e cosistema da de sinformación no mar co da
sociedade ac tual, atende ndo á súa o rixe, a manei ra en q ue chega ás pe rsoas e po r
suposto a aparencia c oa que se pre sent a. Con todo, d ebe terse en co nta q ue “de bido
á complexidade do nos o contorno en liña, ond e ca lquera pod e crear e difundir
contidos, o s límites entr e os tipos de contido son cada vez máis difusos” (Molina et
al, 2021, p. 206) .

3.2.2.1. Entende ndo o ecosistema da desinformación

Ante s de acomet er a análise das características que d ef inen a desinf ormació n
re sulta imperat ivo ac he garse – aínda q ue de maneir a breve – ao c oncepto d e
información real ou noticias reais, ent endidas como o pro duto d as d ife ren tes

129

prácticas que definen a profesión xornalística, sos tida nos principios de ve rificación,
indepe ndencia e ve racidade (Molina et al, 2 021, p. 187 -1 89) . E stes autor es po ñen
o foco sobre catro áreas – mensaxe e lingüística , fonte s e inte ncións, estr utura e
re de – dentro de cad a unh a das cales sinalan as difer e nt es c aracter ísticas qu e
define n a información co mo real. D e entre es tas debe n destacarse:

- Factu ali da de. A información bas ease en feitos reai s e verificad os m ediante as
ferramentas propias da p rofes ió n, c onstruída d e man eira imparcial e bus c ando a
obx ectivid ade.

- Fontes do c onti d o. Construción d a s informac ió n medi ante a consulta d e fo ntes
ofici ai s, cr ibl es e a tribu í bles.

- Independencia. O pr ofesio n al n on atende aos in tereses d e nin gu nha o r ganiz a ció n
ou pers oa p ara a creació n da n o tici a.

- Pedig ree . A no t icia procede du n medio de c om unicaci ón / xo rn alis t a de rec oñecid o
traxecto ria e credib i lidade.

- Calida de d a m ensa xe. Cuestió n s esti l ís ti cas propias da redacc ión xornalística.

De be sinalarse que e s ta caracteriz ació n asume o i deal xornalíst ico do que deber ían
ser as noticias. H an de t e rs e en c onta, po is, o s c ondicio nant es e dif ic ultades
ante riormente sinalados e que dificultan a c ons trució n do binomio xornalismo =
inf orm aci ón veraz , conver t én do o en non pouco s casos en axen te ac tivo na difu sión
de desinf ormació n.

130

En r es u mo: a ética deontolóxi ca domina nt e no xornali smo global implementouse
a trav és dun conxunto de técnica s d e recollid a de noticia s e in formes basea das
na obtenci ón de in formaci ón autor izada, o que ele vou as fontes ofi c iais a unha
posi ción pri vi lexiada pa ra esta ble cer a ax en da de noticias e enmarc ar os
problemas dentro dela. Isto sostívose para apoiar o p apel do xornalismo na
responsa bil i dade do poder, p ermitind o así a t ranspa renc ia política e a
pa rtic ip ación. Non obstante, este papel pri v ile x ia do foi e xplotad o como un medio
pa ra ex ercer u n control políti co, e as súas rela cións de produción e xpuxéronse
cunha clari da d e ca d a vez mai or, o que, á súa vez, o l evou ao desp rest ixio (Lynch,
2021, p. 489-490).

Wardle e De rakhshan (20 17, p. 1-107) co nst ruíro n o q ue ata o de agora é o mapa
máis preciso do ec osistema da desinf ormación. S egundo est es autore s a
comprensión do problema da d es información pa s a por tr es ele m ent os:

1. As motivacións de quen crea e c om pa rte eses contido s.
2. Os diferentes tipos de contido s que s e crean e se difunden.
3. A maneira en que o s contido s so n distribuí dos .

En canto a prime ira cuestión, d esenvolve ron un marco c onceptual a pa rt ir dos
parámetr os «int encionalidade» e «d ano», da ndo co mo resultado tre s tipos d e
desinf ormació n (e n inglés): misinf orm ati on , d isi n formation e m al- informati on , onde:

1. Mi sinformati on : info rmació n falsa difundida sen m ala i ntención.
2. D isinforma tion : info rmaci ón falsa d if undida d e m aneir a co ns ciente e con intención
de danar.
3. Ma l-infor mat ion : aquela inf ormación veraz que se di fu nde co a intenci ón de d anar.

131

É preciso sinalar q ue es ta diferenciac ión non é aplic able a nivel lingüístico nin en
galego nin en castelán, xa que non existen termos difere nciado s para os d ous
primeir os tipos, m isi nformation e disi nformation , e utilízase de maneira indistinta
desinf ormació n. Con todo , a efe ctos de co nt inuar de scribindo este marco conceptual
utilizarans e os termos en inglés.

Figura 2 . Tipoloxí a da desinformación. Elaborado a partir de Wa rdle (202 0 ).

Ante riormente , Karlova e F isher (20 13, p. 3) ac hegara n un marco conceptual para
describir as dife ren cia s e similitudes existen t es entr e información, misinf orm ati on e
di sinform ati on , utilizando as c aracter ísticas ver dadeira, co mplet a, ac tual,
informativa e enganosa. O res ultado é o que segue:

In formación

Mi sinform ation

Di sinfor mation

Ve rda de ira

Si

Si / Non

Si / Non

Compl eta

Si / Non

Si / Non

Si / Non

Actu al

Si

Si / Non

Si / Non

In formativa

Si

Si

Si

Enganosa

No

No

Si

Táboa 5. C a racterísti cas da información, m is information e di sinformation. F onte : K a rlov a e F isher (2 0 13 ) .

132

Resulta sinxelo debuxar unha situació n na que alguén public a un c ontido falso /
enganoso cunha inte ncio nalidade – véxase por exemplo o uso de bots en campa ñas
ele ctorais ( disinform ati on ) – e outra na q ue un ha per soa recibe e redifunde un
contido falso / enganoso e o co mparte po rque o ent e nde co mo ve rdadeiro,
segurame nt e impulsado polos seus propios nesgo s cognitivos ( m isi nformation ).

3.2.2.2. Ti pos de desinformación

O ent orno d ixital facilita, grazas á interactividade e a hipertextualidade, a rápida
difusión da des información. A multimedialidad e garant e que e sa desinf ormació n se
vista c on difere nt es t raxe s e s e p re s en te ao usuario con gr an dive rsidade de
formatos. Wa rdle (2 016 ) compón un mapa dos dife re n tes tipos de desin formación:

- Sátira o u pa r odia. Contido con vontade hu morística , se n m ala i ntención, pero que
pod e lev ar a engan o.
- Contid o engan os o. U s o enganoso de info r mació n par a enmarcar un pro blema ou
persoa .
- Contid o impostor. Utiliz aci ón / imitaci ón de i dentid ades ou marc a s reais pa ra a
difus ión de c onti d o engan oso .
- Contid o fabricad o. Contid o deseñado par a enganar. Nesta d efinición encaixa o
concepto de «fake news».
- Fals a conexión. Cando os t i tulares o u outros elem entos son i ncon s i stentes co
contido.
- Fals o context o. Conti d o ve raz desco ntex tualizado.
- Contid o manipulado. Util i zación de c onti d os ou imaxes veraces de m aneira
manipu la da p ara enganar .

133

López Borrull, Vives Gràcia e Badell (2 01 8) elabo rar on, a pa rt ir d e información d e
opens ou rce.co , a c lasifi cació n que segue e que en gran medida , co inci de co a
tipoloxía de W ardle.

- Fake news . Contid o f abri ca do ou deseñado a pa rt ir d a dis t ors ión de nova s reai s.
- Sátira. Contid o falso ou manipulado con obx ectiv os h umo rí sti c os .
- Se s go extremo. Informac ió n engan os a , m ani pulada ou pro p ag and ís ti ca elab orad a
desde u n p unto de vista ideolóxico polari za d o.
- Te orí a da c ons pi raci ón. F ontes que promoven teorías da con sp ira ció n.
- Rumor. Difu si ón de informacións s e confirmar e qu e poden s er ve rdad eiras o u non.
- State New s . Informació n creada e difun did a por ac tores aliñados co n e sta d os
opresi vo s.
- Ps eud oci encia. Información s que s im ula n carácter ci e ntí fico aínd a que c arentes de
fundam ento.
- Hate news . Promo ción de d is c urso do odio.
- Clickbait . Literalmente significa ceb o d e clic. Conti d os de escaso val or i nf ormati v o
que uti li za n o recurso á esaxeración para con s eguir o cons u mo do usuar io .
- Pro ceda con precaución. F onte s que poden s er c onf iables pero cuxos c ontidos
requiren verificació n posterior.
- Po lítica. Fo ntes que proporc io nan inf ormac i ón verificabl e en apoi o dun
determinado punto de vis ta po l ítico.

Como se sinalou liñas atrás, Molina et al (2021, p. 203) achegan a súa propia
caracteriz ació n de fake news na c ontorn a dixital, co obx ectivo último de ax udar á
súa dete cc ión medi ante t écnicas de m ach ine learning . A seguinte t ábo a res ume dita
caracteriz ació n:

134

Tipo s de
cont ido

Verif ica
do

Con car ga
emocional

Verif icac i
ón de
font e

Incoherenc ia
de rexist ro

Pedigree
do sit io

Escr i tura
nar rativa

Hu mo
r

Not ici as reais

Si

Non

Si

Non

Si

Non

Non

Not ici as
fal sas

Non

Si

Non

Si

Non

Si

Non

Contido
pol arizado

Nonª

Si

Non

Non

Non

Si

Non

Sátira

Non

Nonª

Nonª

Non

Non

Non

Si

Mal a
inf ormac ión

Non

Non

Non

Non

Si

Non

Non

Comentario

Si

Si

Si

Non

Si

Si

Non

In formación
persuasiva

Non

Nonª

Nonª

Non

Nonª

Si

Non

Xor nal ismo
cidadán

Non

Nonª

Nonª

Non

Nonª

Nonª

Non

Táboa 6. Exemplo de Indi cadores de F ake News con vertidos e n pre g untas de Si/Non par a o a lgo ritmo de decisión.
Fonte: Mo lina et a l (2021). ª C a r acterístic a non dis poñible, cualific a da c om o non para o exercici o

De terminando a pre senza ou non pre s en za das difere n tes caracte rís ticas que marca
a fila superior da táboa (ve rificació n, font es ver i ficada s, pre sencia do humor.. .) o
siste ma é quen de dete ctar a tipolox í a de contido. Os autores propoñen a utilización
da sú a clasificación “para des envolve r programas de alfabetiz ació n onde os usuarios
re cib an o s oito tipos de c ontido propostos na nosa taxo nomía fiscal e as súas
característ ica s delimitadoras” ( Molina et al, 2021, p. 205) .

De finidas a s tipolox ías de contido, Wa rdle (2017) céntrase nas mo tivacións
concretas: xornalismo pobre, par od ia, provocaci ón, paixón, part idismo, proveito,
influe ncia política e pr opag anda.

135

O seguinte ca dro asocia os difere ntes tipos de desi nformació n c oas motivacións que
poden te r detrás.

Sátira ou
parodia

Fal sa
conexión

Contido
enganoso

Fal so
conte x to

Contido
impostor

Contido
manip ulado

Contido
fabricado

Xor nal ismo
pobre

✓

✓

✓

Parod ia

✓

✓

✓

Prov o cación

✓

✓

✓

Paix ón

✓

Partidismo

✓

✓

Prov eito

✓

✓

✓

In flue ncia
pol ítica

✓

✓

✓

✓

Propaganda

✓

✓

✓

✓

✓

Táboa 7. Moti vacións dos diferentes tipos de desinforma ción. F onte : F irst Draft (2 01 7) .

Para completar o panorama, Romer o Ro drígu ez ( 2 014, p. 143-153 ) describe
difer entes estrate xia s de desinf ormación no dixit al, a principal delas o astrot ur fi ng .
Esta maneira de proceder , utiliz ada nas redes s oc iais, é a falsificac ión do social e as
súas interaccións. Isto conséguese mediante di ferentes prác ticas, en tre as qu e
dest ac an:

- Egg ing . Co nsis te na c o mpra d e seg uidores na s redes s o ciais.
- Sock-pu pe tting o u cat-fi sh . Uti lización de id entida des f alsas nas redes sociais.
- Trolli ng . Di sto rsión d a co nversa en redes s ociais me diante a inclusión de temas
polémic o s .
- Falsa revie w . Compra de op ini óns f als a s en redes socia is e bl og s.
- As trot urfing xornalístico . Cre aci ón o u d i sto r sió n de not icias nas redes s oc ia is , blog s
ou medi os .
- Flogs . Ou fake blogs . Consiste na creaci ón d e bl ogs c on co ntido fal so .
- Flow c rowd er . Compra d e tráfi co web par a unha páxina específica.

136

- Clean perception . Creación de contido a favor dunha marca, persoa ou enti dade par a
mellorar a s ú a reputa c ión n o s moto re s de busca.
- Edi ci ón tendencio sa de inform a ció n na Wikipedia.
- Crow Si gning . Co mpra d e ap oios e s inatu ra s por intern et.

3.2 .3. O impa cto das rede s soc iais. Como se difunde a desin formac ión?

A e ditora xefa d e Th e Guardi an , Kath e rine Viner, a fir mou o seguinte : “Facebook
convert euse no máis rico e no máis poderoso me dio de c omunicación mediant e a
substitución do s editores con algoritmos” (Posett i, 2018, p. 64) . A d eclaración é
elocuent e dabo ndo na definición da que se c onsidera unha das principais causas da
problemática da des información actual : o au xe da s plataf ormas – entendidas co mo
arquitecturas programables deseñ adas pa ra o rganiz ar interacc ións ent re usuario s
(van D ijc k et al, 2018, p.9) – en particular as redes soc iais e os buscadore s. Mazone
Vivas di que “estamos a experim en tar un ha tr an sició n e ntre o c ontr ol exe rcido polos
comunic ad ores a tr avés das estruturas de múltip les cabeceiras e unha c irculació n
que, estimulada polo m odelo operativo das plataf ormas, a dqu iriu pro g re sivament e
característ ica s torr enciais” (Ma z zone Vivas, 201 8, p. 123) .

Como xa se sinalou en liñas preceden tes as redes soc iais modificaron a maneira en
que a ccedemos, c onsumimos e difundimos contidos infor mativos. Coma nu nca
ante s na historia a cidada nía dispón de multiplic i dade de opc ións para xerar a súa
dieta informat iva, xa que co nt a c on acc es o rápid o e practicamente ilimi tado a todo
tipo de información, do tándose deste xeito da s ferr am entas para a formación de
opinión e a toma de d ecisi óns no contexto dunh a sociedade democrática. Se ben
isto é inne gable non se po de ignor ar o “r eve r so esc uro” des te ecosiste ma mediático ,
onde a desinformación non atopa couto á súa ex pansión. Como sucede isto e cal é
o peso real do factor tecnolóxico son cuestións a diluc idar.

143

Peirano subliña a po te ncia d as fe rramen tas pub lic itarias de Google e Facebook e
incide no c apacidade q ue ten a se gmentación para ofrecer “disti ntas ve rs ións da
re alid ade a difere ntes g rupos polític os, so cioe co nómicos, étn ico s, x eográfic os,
culturais ou re lixio sos, pero os usu arios non se decatan de que son d istintas” (2019 ,
p. 278) .

Seguramente o denominado “e scándalo de Ca m brid ge Analytic a ” sexa o maio r
expoñen te do poder da publi cidad e dixital. A empre sa acc edeu de mane i ra ilíc ita á
información pers oa l de cincuenta millóns de per fi les de Facebook para trazar pe r fís
de interese dos votant es estadounidenses e dirix irse a eles co n anuncios aliñad os
coa s súas pre ferencias polític as (Armunia Berges, 2018 ). O obx ectivo er a promo ve r
o voto pro Trump o u desmobilizar o votante pro Clint on na campaña presidencia l
dos EUA no a no 2016 .

Novament e s e ve a mecánica de f uncio namento da segment ació n a pa rt ir da
información pers oa l re co llida polo s algoritmos: “os votante s obx ectivos atopa rán
mens axes d e reforzo en mo itos sitios sen darse conta d e que son algunhas da s
pouc as persoas no mundo qu e reciben esas men saxes, nin reciben ningunh a
advert encia de que se tr ata de mensaxes de ca mp aña política s” (Isaak, Hanna, 2018,
p. 58). An te a cues tión de s e un ha c ampaña dest as carac te rísticas t en su ficiente
poten cia l como para modificar o res ultado dun has eleccións Laterza (2021, p. 119 -
147) colóc ase no “si” co mo re sposta e argumenta que se unha compañía c om o
Cambrid ge Analyt ica é quen de realiz ar unha campaña de persuasión do alca nce e
profundidade amosado s e xisten raz óns para a preocupac i ón.

En ter ceiro lugar e stá a exposició n sele ctiva, o factor humano. R esult a e vidente qu e
as pers oa s es co llen o u ignoran o c ontido segund o o seu propio c rite rio nun medi o.
Aguaded e R omero Rodríguez ( 2015, p. 48) s inalan que os usuarios es tán sometidos

144

a tal sobrecarga de es tímulos informativos que se ven obrigad os a x es tionalos
“dedicándolle me nos te mpo a cad a un, realizan do un mecanismo de bloqueo e
escotomización inco nscien te ou instalando filtr os cog nitivos” , centr ándose “en
unidades simples d e proc esament o de sinais, pa storeando rapidament e os datos
cara á conc ien cia para aba ndonalos coa mesma celer idade” (Carr, 2011, p . 148),
aplica ndo así unha curación d e cont ido s (Guall ar e Leiva Aguiler a, 2018), unha
“e xtracció n illada de ‘ contido rele vante ’ q ue substitúe a exca vación lenta en bu sca
de significado” (Car r, 2011, p. 203).

Guallar e Leiva - Aguilera (2013) re co rr e n a Ro senbaum (2013) para sinalar q ue “a
xent e non quere máis contido, quere menos” . A pa rt ir d e aquí co nst ruíron un
esquema da metodoloxía que aplican os usuarios para a c urac ión de co nt ido s na er a
da infoxic a ció n, as 4S’s, onde cada S s ería:

- Sea rch (proc ura): o usuar io reali za a ac cede ao co ntido qu e l le interesa a tra vés de
múlti ples ferramentas de busca e monitorización da r ede.

- Sele ct (selecció n): o u s ua rio selecci ona o qu e c onsidera realmente rele vante.

- Sense making (cara cterización): o u suari o reelab ora o contido e dálle o s eu p ropio
selo.

- Sha re (difusión): o usuario lan za o co nti do ás súas audi encias na s canles d i xita i s nas
que o pera.

145

A seguinte figura res um e a metodolo xía da s 4 S ’s.

Figura 3 . Es quema das 4S’s da curación de contid os. Font e: Gua ll a r ( 2014).

A e xpo sición se lectiva t en, segundo Bradshaw e H oward (2 018, p. 13 -15), tres
explicac ións:

1. A explic a ción “ parti d is ta” sostén que os usuarios p restan a tención a aqueles
contidos que encaixan coa súa pro pia ideoloxía. Esta teorí a s uxe rirí a que os
usu arios n on c on su men info rm ació n qu e cuestione o s eu s iste ma de prefere ncias
polí tic as .

2. A explica c ión do “es qu ema” post ula que “a información en si ten unha es pecie de
funció n de s ele cció n e di t orial ( gatekee ping ), de ta l xeito que dependemos d as
cou s as que x a sabem os e cremos en lug ar de aprende r a ciencia e os fe itos que son
relev antes para cad a no va cu esti ó n po lít ica” (Bradsh aw, Howard, 2018, p. 14). Os
esquemas cog n itivos previo s d e cada un actúan co m o ba rreir a de entrada para a
nova info rm aci ón, facendo qu e a s persoa s selecci o ne n s ó aquela q ue se axeita ben
a eses esq uemas .

146

3. A terceira explicación – a que conta con menor i nve s tigación – po n o foco no
rexeitamento d a s pers oas a a fr ontar a información no va e desafia nte.

Elías (2018, p. 1 -6) sinala varios factores sociais e biolóx i cos dos ser es humanos q ue
son poten cia dos pola burbulla de filtr os:

- O nesg o de confirma c ión. As persoas tenden a bu scar e seleccionar aquela
inform aci ón qu e confirma a s s úas crenza s previas . “A xente adoita difu n dir
inform aci ón que atende aos seus intereses e / ou ao seu sistema de c renza s” (W u,
Liu, 2018 p. 1).

- O paradoxo do conspiranoico. “Aqueles qu e es tán máis atentos á m anipulación d os
medios tenden a i ntera ccionar máis con f ontes de inf orma ci ón intenci onada mente
falsa e, po r tanto, so n á súa vez máis pro c lives a s er manipu la dos” (Quattro chi en
Elía s , 2018, p . 3) .

- O nesgo partidi s ta. A tendencia a ver de maneira fa vo rable o pr op i o partido o u
grup o co que u nha persoa s e identifi ca, min imi z ando as cuestións neg ativas aínda
recoñecéndoas c om o ta les.

- Razoa mento motivado . A consi deració n dos argume nto s propios como os mellore s.

- Efecto co ntraproduce nte ou efecto d e retroceso. O r eforzo d unha crenza o u idea
ante argu mento s que desmontan e sas cre nzas/ideas, “ p roducindo colectivamente a
radic ali za ci ón e polarización das crenzas” ( Gutiérrez, 2 018a ).

Martíne z Cost a, L ópez Pan, Busló n e S alaverría ( 2022 , p. 1 -19) en gaden o nesgo
“ningué n pode e nganarme”. A través da súa inve stig ación atop a ron que a mocidade
t e n d e a sobrestimar a súa inmunidade fronte a desinfor mac ión – percepción que

147

aument a c anto maior é o nivel educativo – e a des confiar da c apacidade das pers oas
maiores para facer o propio.

Estes nesgos cog nitivos so n catalizados no ento rn o das redes soc iais grazas aos
procesos re alizados polos alg oritmos mais non s ó. As persoas t en de n a establ ece r
re lac ións e formar co munidades co n outras persoa s que teñe n pu ntos de vista ou
per fís ideolóxic o s seme llante s .

Estu dos rece ntes id entificaron qu e os vota ntes (e a xente en xeral) tend en a crer
e r ep roducir nova s qu e confirman a sú a convi vencia e vi s ións do m undo,
reaf irmando o seu pensa mento como certo e r eforz and o os seus argumentos a
fa vor do seu partido e os seus can dida tos. As í, os feitos obxectivos terían menos
inf lu enc i a na form aci ón da opi n ión pública que as emoci óns e crenz as persoai s
(Parr ei ra do Pr ad o, 2019, p. 99)

Os usuarios forman “ re des d e co nf ianza ” , que se poden d ef inir c omo relaci óns
baseadas na proximida de per soal, non mediad as e horizontais (Posetti, 2018, p. 63 ).
Ne st es g rupos é habi tual o intercambio de c ontid os e notici as, “ actividade humana
inhe rente e , ao igua l que para a produción d e notic ias, a t ecnoloxía dixital a celer ou
os procesos re lac ionados c o inter cambi o” ( K al sne s , Larsson, 2018, p. 1) . Tal é a forza
dest as redes de c onfianz a q ue para mo itas persoas o individuo que comparte a
información ten má is relevancia que a fonte orixinal á hora de deter minar o grao
de credibilidade desa información.

Rosenst iel, So nder man et al (2017 ) atopa ron, a t ravé s dun experimen to re alizado
con usuarios d e r edes sociais nos EUA, que un 49 % dest es confiaban nunha noticia
ficticia compartida po r unha per soa d e confianz a, men tre s que só un 32% confiaba
nunha noticia de AP ( Associa ted- P ress ) co mpartida po r unha per soa na que non

148

confiaban: “ a conf ianza na pers oa que compa rt e o co ntido tamén f ai má is probable
que a xente c re a que o artigo proporcionou d ivers os puntos de vista e foi en t re tido ” .

Para Peiran o “os grupos x er an un a m bient e de consens o permane nte, illado do
mundo real, onde a credulidade dentr o d o círculo é máxima e fóra do c írculo é nula”
(Pe irano, 2019, p. 277). Así, as re des de co nf ianz a “ provoc an ref orzo e favorece n o
nes go d e confirmación, a segre gac ión e a polari zación. Isto prodúc ese a c osta da
calid ade d a información e leva á prolifer ac ión de narrativas tend en cio sas
promovidas po r rumores sen fundamento, desconfianz a e paranoia ” ( Vicar io, Bess i,
Zollo et al 2016, p. 558 ).

A x ornalista do Th e N ew Y or k Times , Sa pna M aheshw ari, publico u un a rt igo sobre
como se difunde a d es información a p artir dun c a so de estudo ( Maheshw a ri, 2016 ) .
O protagonista da historia é Eric T ucker, un cida d á n est ado uniden se que creou unha
te oría da co nspir ac ión a través d un chío q ue se c onve rte u nun viral desin formador
con tan só 40 seguido re s na plataforma Twitter . No seu chío falaba da prese nza en
Austin (EUA) de manife stant e s anti-Trump remune rados c he gando en numerosos
buses. O c hío incorporaba fotog raf ías dest es ve hículo s .

A public ación foi rechouchiada 16 mil veces no p ropio Twi tter e compartiuse máis
de 350 mil v eces en Facebook . Esta i nformación falsa tivo maior a lcance en foros
na plataforma R edd it e en páx inas de per fil conservador en Facebook . Como s e pode
comproba r, est a potencia de difusión propia das redes soc iais “f ai que a mensax e
desinf ormativa non só chegue ao contorn o comunicativo directo do emisor, sen ón
que tamén é transmitida e incluso viralizada por outros prosumidores fóra da súa
esf e ra de influencia dix it al directa” (Aguaded, Romero Rod ríguez, 2015, p. 47). O
chío foi des mentido días despois e Eric T ucker borrouno. P ublicou no seu lu gar unha

149

imaxe na que recoñecía a f alsidad e da súa primei ra publicación. Ao cont rario que a
súa prede cesora, esta non recibiu demasiada atención.

Este estudo de caso é ilustrativo de c omo o per an os mecanismos de difusión d e
desinf ormació n a travé s de “re des de confianza”, ba seadas no nes go partidista e
poten cia das por pá xinas e perf ís esp ecializados na public ación de contidos falsos.
Responde tamén ao marco conceptual elaborad o por War dle e Derakhs han (2017,
22 -48) , que n defin en t re s ax entes e t res fase s im plicadas no proceso
desinf ormativo. Seguindo a súa teorización, os el eme ntos da desinformación son:

1. Axente. Quen crea a m ensaxe cunha m oti vaci ón ou ou tra.
2. Mensaxe. Contido, formato e caracterí stic a s.
3. Intérpre te. A perso a que recibe a inf orm ac ió n e a s ac cións que realiza cand o o fai .

Estes elementos desenvolveríanse en tres fases:

1. Cre ació n. A mensaxe é creada.
2. Produción. A mensa xe co nvé rtese nun produto i nfor mativo, nun co nt ido para o seu
cons u mo .
3. Distribución. A mensaxe difún dese e fais e p ública.

150

Como se axusta o caso de es tudo a nt erior a est e marco conceptual? O seguint e
esquema é revelado r:

Figura 4 . Es quema das fases de desinfor ma ción. Ela bo ra ción propia a partir de Wardle e Dera khshan ( 2 01 7 ).

É import ante destacar a e scala masiva que aca da o proceso desinf ormativo a t ravés
dest as t res f ases, onde “un ha vez distribuída unha men saxe, pode ser re producid a e
re distribuída inte rminablemente por mo itos axent es diferentes, todos con
motivació ns divers as” (Wardle , De rakhshan, 2017 , p. 23). Para co mpre nder mellor
as carac te rísticas dos tres elementos da des información e como actúan, os autores
describe n unha serie de cuestións a re spond er sobre cad a un deles .

So bre os axen tes suxírens e se te pregunt as para c ara cter izalos , aínda que es ta
calific ac ión po de c ambiar en función da fase:

1. Que tipo de a ctor é? Pod e s er o ficial (gob erno s, partidos pol í ticos, medios de
com unic aci ón) ou n on o fic ial (ci dadáns ou grupo s de c id adán s ).

151

2. Como se organiz an? Os axentes poden actu ar de m an eira indi vidual, en grupos de
escas a org an iza ci ón o u en g ru pos de i ntere se improvisados.

3. Cales son as súas moti vac ións ? Va rían desde a económica ata as p s ic oló xicas ,
pas and o p olas po l íticas e as sociais.

4. Que au dienci a quere n alcanzar? H ai g ran variedade ne ste pu nto : grup os
demog ráfi co s d efinid os ou incluso a sociedade enteira .

5. Utiliza o axente tecnoloxía automatizada? Distíngu ese entre a ca pacidade d e
actua ci ón dunha perso a de maneira individual, o tra b a llo aut om atizad o d os bot s ou
os da quela s contas coñeci das c o m o c ybor gs , q ue son operada s p or persoas e
software .

6. T eñen intenció n de enganar? A topámon os ante un ca dro de re sposta binaria: si ou
non.

7. T eñen intención d e danar ? A topámon os novamente ante un cadro de re s posta
binaria : s i o u n on.

Se se re gresa a o exemplo de Eric T ucker, pode def inirse como un a xent e non oficial,
sen ningún nivel de organi zación, cuxas motivacións poden calificar se co mo
política s e sociais, sen unha audiencia definida, se n a utiliz ac ión de tecnoloxía
automatizada e sen inte nció n de enganar nin de facer da no. No que se ref ire á
mens axe as preguntas suxeridas son:

1. Como de d urad eira é a mensaxe? Algunhas mensaxes son deseñada s para perdurar
no tempo e outra s a p untan a un cic l o d e vida cu rt o, i nc lus o no n máis aló dun evento
puntua l.

152

2. Como de ve raz/preci sa é a mensaxe? Establece un ha gra dación que pasa p o r
enganos a, manip ulad a ata información 100% falsa fab ricad a.

3. É a m ensaxe legal? P ódes e fa lar de m ensaxe ilegal n os ca s o s de discurso d e odio,
violación d e p r opiedade intelectual.. . (esta cu esti ón v a ría en función d a legalidade
vixente en cada estado).

4. É a m ensaxe co nti do i mpostor? En moita s ocasión s estas men saxes util iz an a
aparencia de f ontes o f iciais pa r a favorecer o seu gra o de credibilidade.

5. Cal é a aud ienci a o b xectivo d a m ensa xe? A au d iencia obxectivo – aq ueles qu e s on
impac ta do s coa m ensa xe – debe d istinguirse dos ob xectiv os d a m ensaxe –
daq ueles que son d a mnificados coa mensaxe – .

Recuperando unh a vez máis o e xemplo de Er ic Tucker , a súa me nsaxe foi
re lativamente curta (3 días), a me nsaxe orixinal é en ganosa, é legal e non adoptou
ningunha for ma “impost ora”. A audiencia o bxecti vo é a sociedad e e n xeral. Sobr e a
figura do int érprete debe de stacarse a súa capa cidad e pa ra actuar sobre a m ens ax e
que recibe, podendo ignorala ou inte ractuar con e la de maneira positiva (apoiándoa
con c omentarios ou redifusión) ou negativa (discutíndoa co n co men tarios o u
re difusión).

Cada intér prete re cibe a mensaxe de tr e s mane iras : hexemónica – acepta a men saxe
tal e como foi cod ifi cada – , negociada – a cepta cert os aspectos d a mensaxe – e
oposta – rexeita a mensaxe tal e co mo foi co dificada – . Des te xeito, o intérprete
pode ser un po te ncial d ifusor de c ontid o, incluso re inicia r o ciclo co mo axente . Isto
é visible na inf o rmac ión sobre o chío de Eric T ucke r, onde aparecen c en tenares d e
novos axente s que xeran novas infor mac ións falsas a partir d o chío inic ial.

255

da tos rela cionais e e sta tí sti ca s c onv enci on ai s ou p aquetes de visualizaci ón ,
de ntro do tempo ne cesar io p ara facelos útiles (power da ta.e s , s. d.).

Gr assler (2017, p. 28) reuniu nun cadro toda s as d imensións q ue def inen o big data
a partir das a chegas de Laney (2001) , Ta scón (201 4) e Lejeune (20 14) , o que permit e
ent e nde r a súa natureza e tamén importan cia en relación a o xornalismo de da tos.

Conceptos do Big Data

Defi nicións

Vo l um e

Os macrod atos imp lican tod o aquilo q ue ten q ue v er con grandes volumes
de in formación. O volume en constante evo l uc ión de bid o á baix ada dos
cos tes de almacenamento.

Variabilidade

A variabili dade estud a a pertinencia e cohere ncia do s datos precis os.

Ve l oc idade

Os datos mod ernos son o f roito de ch íos, de sma rtphones , de trans accións,
etc . I mponse a cue stión da velocidade de ad quisición e tratam ento en
tem p o real.

Varied ade

Os datos dixi tais estru tur ados en bases d e datos.

Visualización

É a nova man eira de ver os dato s na que se ap ro veitan as p osi bilidades
tec nol óxicas e as ló xi cas n arrativas de interacc ión.

Ve racidade

A verac idade busca dar un í ndice de conf ianza a un dato .

Compl exidade

Busc a anal izar o nivel de información p ara saber como almacenar un dato
ou atopar a l igazón de conexión ou x erar quía de diferentes dat os e darll es
sentido .

Táboa 12 . C o nceptos do Big Data. Fonte: Grass le r (2017) .

Á luz dest a descrición é paten te a existencia dun creceme nto exponencial da
cantidade de datos q ue se producen e manexan ca da día no ámbito d i xital, c on
implicac i óns de peso no seu a lm acenamen to, x er arquizació n, re cuperación, x es tión,
procesamen to e uso. Desde o punto de vista do x ornalismo, o reto, pero tamén a
oportunidade, es tá na x est ión desa inm ensa c antidade d e datos para conseguir
información.

256

O dese n volv emento cara ao xornalism o de da tos e s tá intimamente relaciona do
co impulso da inf ormación e a tecnolox ía nos últimos anos, xa qu e se r exi stra a
di x ita lización de case todos os procesos da vi da cot iá e esta enorm e canti da de
de da tos e información dixitais ofrece novas po sibi li dade s, qu e deben ser
exp lorad as (Sc hulz e, 2015, p. 23).

Para tal fin, a accesibilidade aos datos é fundame ntal: ent ra en xogo o concept o de
Ope n Data o u d atos aber tos. No O pen D ata Han dbook (s. d.) d efí ne se o O pen D ata
como “ os datos q ue calquera persoa pode usar, r eutilizar e r edistr ibuír lib remente,
suxeitos só, co mo máx imo , ao requisito de atribuír e co mpartir ig ual ” .

O movement o Ope n Data expándese polo mundo , tal e como narr a Houston (2016 ),
provocando m aior atención por part e dos g o bern os en canto a apert ura dos datos.
O autor cita o encontr o Hack / H ackers , c ele brado no a no 2009 e impulsado por Aron
Pilhoper e Rich Gordon. A cita s erviu para o int ercambio cultural entre xo rn alistas e
programadores, c on r esultados moi positivos e n c anto ao de senvolve ment o d e
novas fer ram en tas para o tr aba llo xo rn alístico con datos: “ prodúcese unha estreita
cola borac ión, unha comu nid ad e dixital de per soas q ue buscan inspirar e c ontaxi ar
ao o utro, co mpartir información e código e participar no futuro dos medios e do
xornalismo ” (Antón Br avo, 2013, p. 11 2).

Pódese dicir que este encontro e os sucesivos qu e se celebr arían s eguiron a este la
da cre ació n de Adrian Holovaty, Ch ica gocrime.org . López López ( 2016, p. 12) e xplica
a evolució n des te ma shup , o c al permitía visualizar nun mapa os crimes que o corrían
en Chicag o. A plataforma escalaría e inc luiría información en aberto de Nova York
e S an Francisco par a a libre c onsulta personaliz ada d e calquer a usuario. A través
dunha doazón dun milló n de d ólare s da Kn ight Founda tion, o proxecto evolucio nou
e pasou a c hamars e E veryblock .

257

Foi o prop io Holovaty o que asinaría o que se coñ ece como o primeir o manife sto do
xornalismo de datos, un artigo titulado A fundamenta l way newspa per sites nee d to
cha nge (Grassler, 2017, p. 108), o nde argumenta que “ os xorn alistas de bería n
publica r d atos est ruturados e lexibles po r máqu inas, x unto coa tradicional ‘gran
mancha de texto’” (Boune gru e t al, 2012, p. 18) .

Os principios do s datos abert os foron asent ado s polos precurs ores de Internet e do
software li bre e ent roncan c os principios e d e manda de transpare ncia q ue xa
aparecen no x ornalismo de pre cisió n:

O que resulta politi camente sospei toso , civica mente contraproducente e
inx enuo xornali sticamente é a a li anza tendenciosa do E stad o con moitos
líd eres de op inión e coa ma ioría d os profesionais dos medi os (polo m enos
os espa ñois) á hora de apoi ar o peche de particular es – os xornalista s
inc lu íd os – , das ba ses de datos ou base s d e da tos d e inte rese soc ia l que
poi d an exi stir (...). Desde tales vi s ións apoca l í pti cas do r astrex o
inf orm áti co, enxálzanse os v alores de prese r vaci ón e cu stod i a
insti tucion al, e as potenc ia l idades qu e o m enc ionad o instru mento
proporci ona para lograr exa ctamente o contrario do que se o acusa: a
de fensa dos pa rti culares contra o Estado (Dad er, 199 7, Los condic ionantes
jur íd icos y de ment alidad p opular en el u so de las nuevas fuentes y
tecnologí as, parágrafo 5).

Como x a se mencionou, os EUA son un país re f erente ne ste á mbito e ad emais da
lexislación citada, no ano 2009, a ad ministr ación O bama lanza data .gov (Hansell,
2009) . Tal e co mo de scribe es te re dactor e n The N ew York Ti mes “ a idea é ofre cer os
datos nun dos varios formatos est andarizados, qu e van desde un simple f icheiro de
te xto que pod e ler un program a de follas de cálc ulo a ta o for mato XML ” . Os datos

258

son de todo tipo e conteñe n informació n sobre diversos temas r ef e re n tes á
cida danía ou a administración pública (Tuñas Ló pez, 2015, p. 25). A inic i ativa foi
copia da noutros est ado s nos se guintes anos.

Xusto un ano des pois, a finais de 2010, prod úcese un do s fitos máis importante s do
xornalismo mo der no e do xornalismo d e datos en concret o: a filtr ació n masiva d e
doc umen tos secre tos do s EUA refer ido s á gue rra de Afganistán, a g uerra de Irak e
máis de 200 mil cables diplomátic os de todo o mundo, organización liderada po lo
activista Julian As sange (Miran da, 2019 ). Este falaba da n ecesidade dun novo
est ándar para o x ornalismo: o “ xornalismo cient ífico ” , refe ríndose a que o xo rn alista
debe pre sentar ao público os da tos sobre o s cales elabora a información ( Schulze,
2015, p. 7) , un c laro ele mento de transparencia propi o da cultura Open Data .

Foron c inco cabeceiras de ref erencia en todo o mundo as que tive ron acc es o a
aquela ba se de datos: Th e New York Ti mes , D er Spi egel , L e Monde , The Gu ardi an e E l
País (Macker y, 2010 ). O diario e spañol falaba ent ón “ da maio r filtración d e
doc umen tos secret os á que x amais se tivera acc eso en toda a historia ” ( El País ,
2010) . Simo n Rogers, xornalista de The Guardian implic ado naquel t raballo, narr a o
complexo traballo de filtrado e análise da q uel inmens o volume de da tos,
describindo “ a e xperiencia como unha comb inaci ón das compete ncias xorn alística s
tradicionais e do poder das novas tecnoloxías ” (Gr assler, 2017 , p. 77 ). Ese mesmo
ano, Ámste rdam acoller ía a primeira co nf ere n cia sobre x ornalismo d e datos,
organizada po lo Cen tro Europeo de Xo rn alism o. Un ano despois co mez aría a
re dac ción d o primeiro Manual d e Xornalismo de Datos (Ávila, 2013, El per iodismo
de datos hoy, parágrafo 3).

Outros exe mplos d e f ilt racións masivas recen t es son o s P ana má Papers , os Parad is e
Papers e os Pandora P ap ers . Entr e o s tres suman un total de 810 mil en tidades

259

offsh ore ( entidades en paraísos fiscais) q ue en lazan con pe rsoas e empr esas de má is
de 200 paíse s e territorios ( o ffsh orele aks.i c ij.org , s. d.).

Así o explica o Consorcio Inter nacio nal de X orna listas d e Inve s tigació n (e n inglé s
Interna tion al Consorti u m of Inve stiga t ve Jour nali sts - ICIJ), organización encargada da
xestión e tratamento deste s d atos e que r equire o traballo co la borativo de
xornalistas de todo o mundo “ para investigar, a nalizar e public ar toda a
información ” (Blanco Castilla, Ter uel Rodríguez, Martín Molina, 2016, p. 20). En
España, L a Sexta e E l Confi dencial foron dous dos medios pa rt íc ipes do co nsorcio ,
publica ndo as máis sonada s exc lusivas e tiver on re co ñe ceme nt os int er nacio nais
( la sext a.c om , 2018).

Estes ca sos de filt ración ma sivas conseguiron grande eco en to do o mundo e incluso
tive ron co nse cuencias a nivel po lítico – a dimisión d o entón minist ro de industria
español, José Manuel Soria foi un dos c asos – (Ló pez Ló pez , 2018, p. 8) e r eve lan o
papel c have do bi g da ta e do Open D ata no d es envolvemento da disc iplina do
xornalismo de datos.

Para pechar est e punto, cómpre sinalar cert o grao de inst itucio nalización da
disciplina. S irva co mo exemplo a c onvocatoria , no ano 2012, do s Data Journalism
Awards (Flore s Vivar, Salinas Ag uilar, 2013, p. 1 6), tamén co ñe cid os co mo SIGMA
Awards , iniciativa que c onta c o re spaldo de Google e que c ada ano pre mia o s
mellore s traballos no campo a nivel mundial.

260

5.2. C ara a u nh a definición do xorna li smo de d at os

A presente investigació n xa describiu a evolución e carac te rísticas que tr azaron o
xornalismo de precisión e o CAR co mo precursores do x ornalismo de datos e sitiou
o c onte xto t ecnolóxico n o q ue se p o de c omezar a falar d e x ornalismo de d atos. Con
todo, r esultaría simplista facer unha t radució n de xornalismo de precisión ou C AR a
xornalismo de da tos. Cómpre analizar a disc usió n sobre es ta c uestión para chegar
á definición de xo rn alismo d e datos.

En Requejo Alemán (2007, p. 4) atópase un tratamento como sinónimos en tre o CAR
e o x ornalismo de dat os, utilizan do a mbas para definir unha nova fer rament a d e
soporte para o t raballo do xornalista de inves tigación. Flores Vivar e Sa linas Aguilar
(20 13 ) coincid en neste punto de vista e destacan que “ o factor máis imp ortant e do
xornalismo de datos é, sen dúb ida, a po sibil idade técnica ” (p. 18) e apu nt an tres
ele mentos nos q ue se b ase o x ornalismo de d atos: “ inve stigación xornalística,
coñecemen to te cnolóx ico e unha boa lei de ac ceso á información ” (p. 19). Ta mén
López López (2018, p. 9) que n comenta que o x or nalismo de datos “ non difir e mo ito
do x ornalismo de invest igac ión de toda a vid a , pois como se comprobou ao lo ng o
da comu ni c ació n, recompilouse a informaci ón, comprobá rons e o s da tos,
contrast áronse as fonte s e conte xtualizáron se en dif erente s sopo rt es d e
comunic a ció n ” . C asero Ripollés e López Meri ( 2015) apoian esta idea ao c onsider ar
que o xo rnalismo de d atos, c oma o de investiga ción, “ aspira a descubrir c ousas a
travé s dos datos ” (p. 98 ).

261

Pola súa parte , Blanco Castilla, Terue l Rodríguez e Martín Molina (2016, p. 25)
re co llen as visións de profes ionais d e E l Confi d encial , Vocento e E l Mundo, que tamén
ven no xornalismo de datos un re curso do xor nalismo de inve stigación. T an só
desde El País se po n foco no traballo coas bases d e d atos, as visualizació ns e a
achega de información de valor ao público. No modo de ver d e d el Campo Cañ izares
(20 14, p. 4 9) o xornalismo de datos non só deb e te r baix o vixila ncia os po der es
político e e conómico, senón que debe desen v olver un xorn alismo de int ere se
público .

De be r ef e re nciarse tamén a a chega de Crucianelli (2 013, p. 106 -108), q uen utiliza
unha fórmula pola cal define o xornalismo de dat os co mo unha suma de discipl inas
xornalísticas co mpleme ntarias. A fórmula é a q ue se gue:

XI + XP + X Pr + XA + CAR + volumen de datos + visualización inte ractiva +
programació n = X ornalismo de datos
Figura 14 . Mapa c ontextual p ara o d esen vo lvemento d o x ornalismo de datos. Fo nte: Flores Vivar e Salin as ( 201 3 ).

262

Os ele men tos que compoñen a fórmula descríben se a continuació n:

- Xornalis m o de investig ac ión. E n canto toca temas de relevancia so cial q ue alg uén
quere ocu lt ar co n traba l lo a dicional do xornal is ta m ái s alá das rutina s diari a s.

- Xornalis m o en p rofundida de. Coas m esma s caracterí s ticas q ue o xornalismo de
investiga ci ón, s alvo a vontad e de ocultación.

- Xornalis m o de preci si ón. En ca n to que se apo i a no s m étodos de investi g ació n s oc ial ,
tal e co m o expl ico u Meyer (1973) .

- Xornalis m o analítico. Análise de realida des co mplexas bus cando a compre nsi ón d o
públi c o. Os mapas interactiv os ad oi tan ser un re cu rso propio d e s te ti p o de
xorna li sm o.

- CAR (xornalismo as i stido por ordenador). Tal e c om o se definiu en liñas pretéritas.

Á suma destas cinco d isciplinas xornalísticas eng ade os elementos necesarios para
poder crear unha información c on datos:

- Volu me de datos. Entra en xogo o big da ta .

- Visu al iz aci ón interactiva. Cre ació n d e formatos m ul tim edia e interactivo s pa ra
facilita r a c o mprens i ón do público .

- Pro gramaci ón. Sinala a neces idad e de c ontar cun pro g ram ador, tant o n as ta refas de
xestió n e pr oc esado de datos como na c reaci ón de fo rmatos e sopo rtes para o
cons u mo do p úb lic o.

263

Existe unha liña de o pinión que pon o foco en si tuar o xo rn alismo de datos c omo
unha evolució n do CAR apoiada na evolució n tecnolóxic a e no volume de d atos a
disposició n. É o c aso de Alexander B. Howard (2014, p. 14), quen argumen ta que “ a
adopc ión d o software de c ód igo aberto e as prácticas de dese nvolvemento áx iles ,
xunto cun mo veme nto crecente de datos abe rt o s, deron nova vida a os informe s
tradicionais asistidos po r orde nador ” .

Dader ( 199 7 , “ Comparación y cruce de datos, est adístic as, a nuarios, etc., y su
desarr ollo en el Database Journalism ”, parágrafo 3) describe co mo d es de o s EUA
chega unha nova denominación d o xornalismo d e precisión que se apoia nas
mellore s capac idades de procesame n to informátic o: o data base jou rnalism ,
dest ac ando que o c ambio de nome se s ostén no pote nte desenvolve m ento
informático que estaba te ndo lug ar.

De sde Chequeado (2012) defenden a seguinte visión do x ornalismo d e d atos: “ en
tant o evolución do x ornalismo de precisión, e en tanto é unha rama pa rt icular do
xornalismo en xeral, é u n exercic io no que o x ornalist a ext rae as súas his torias de
bases documentais cux a linguax e son os da tos ” (p. 8) . Sitúa n a expansión e
dese nvolvemento de I nternet como punto de corte a pa rt ir do cal se pode comeza r
a falar de xornalismo de datos.

Para Mey er (2002, p. 79) carece de sentido falar de xornalismo a sistido po r
ordenador “ nun mundo no q ue case todo está asistido po r orden ado r ” , ref eríndose
a es tandarización do t raballo con est e s disp o sitivos, aínda que recoñecía a
existe ncia dunha fen da dix ital ent re os profesio nais má is novos e o s máis vellos.
Para Meye r, o que d ef ine o xornalismo de datos é o big da ta :

264

Cand o a inf orm aci ón er a escasa, a mai or p arte dos n osos esf orz os ded icábanse á
caza e á recolecci ón. A gora que a informaci ón é abundante, o procesa mento é
máis importante. Pr ocesa mos a dous ni ve is: 1) análise pa ra s acar sent id o e
estrutu ra do f lu xo inte rm inable d e da tos e 2) prese n taci ón p ara i ntroducir o qu e
é importante e relev ante na ca beza d o consumidor. Do m esmo xe ito que a
cie ncia, o xornalismo de datos re vela os seu s m étod os e presenta os seus
resultados dun xeito que se poid a veri ficar medi a nte a re pli caci ón ( Meye r en
Bou negru et al, 2012, p. 6).

O autor explica esta c uest ión comparando a súa report axe sobre os d isturbios en
De troit c oa máis rece nte repor taxe de The Gu ard ian , titulada Re ading the Riots ,
encadrada plenamen te no xornalismo de datos (A ntón Bravo, 2013, p. 102 ) Enfatiz a
a importancia vital do método no proc es amento e tr atament o d os datos, o que, máis
alá d as tecnoloxías e técnicas a disposición – m oito máis avanzadas na re portaxe
de Th e Gu ardian – , leva ao x ornalismo d e prec isión. Ferreras R odríguez (2016)
explica unha re lac ión de co nt i nuida de en tre CAR e xornalismo de datos, mais non
deixa de lado a existencia d e debate a o respe cto. Conclúe, co m o Meyer , no papel
do big data e a evolució n te cnolóx ica pa ra p oder falar de xo rnalismo de datos:

É d ici r, a novidade ag ora resi de no inx ente volu me de datos (big data), en moitas
ocasi óns p ú blicos, a lmac ena do s e dispoñibles na inte rnet que a súa vez se
conve rten en material, ond e buscar, sele cci onar , pr ocesar, an alizar, com pa r ar e
fi nalmente public ar por p arte do xornalista. E tamén nas tecnoloxías e programas
que hoxe permiten de sen volv er d ito proce so desde o comez o ao fi n (ibid em, 2016,
p. 4).

Pola súa parte, Bradshaw ( 2010) defe nd e que o x ornalismo de da tos “ re pre s ent a a
converxe ncia dunha ser ie d e c ampos que son significativos por dere ito propio,

271

5. Procesables por ord enador. Os datos deben estar estru turados pa r a o seu
proces amento au t oma ti zado.

6. Non d iscriminatori os . O acce so aos dat os debe e sta r dis p oñi ble para calquera, s en
requirim ento de rexis tr o.

7. S en p ropiedad e. Os d atos d eben estar b a ixo un for mato univers al sobre o cal
ningunha entida de teña o control exclusivo.

8. Licencia li bre. Os d atos non deben esta r baixo nin gún dereito de pr opiedad e,
patente o u marca , sen pre xuízo d e po der apli carlle ele mentos de segurida de,
privacid a de ou certos privilexios de acceso.

A est es oito principio s e ngadíronlle 7 principios ad icionais:

9. En liña e de balde. Acce sib les a tra vés da rede s en ningún c u sto .

10. Permanente s. Sempre estarán l ocaliza bles e ac cesibl e s no mesmo formato.

11. Confiables. Con certificado dixita l.

12. Con presunción de ape rtura . Re ferencia á Fre edom of Information Act .

13. Documentados. A d oc umentac ió n sobre o format o e o significado d os da to s fa i que
os dato s sex an ú tile s.

14. S eguro s ao abrir. Fala d e e vitar o s c onti d os execu tab l es.

15. Deseñados coa participaci ón d o pú bli c o. A i m porta nc i a d o criterio do públ ico .

272

En relación con e ste s principios e co mo co mplem ento aos mesmos debe re fe ri rse a
cuestión dos graos de apertura dos datos, o que obrig a a c itar a ac he ga do creador
da World Wide W eb e de L inked D ata , Tim Ber ner s-Lee, as c inco est relas dos d atos
abert os (Be rn e rs Le e, s.d ).

- Unha estrela. Os dat o s es tán disp o ñibles na we b, e n calqu era fo rma to e bai x o
licenza a berta.

- Dúas estrelas. Os datos están p ublicados como datos es truturados . Exemplo: unh a
tábo a n unha fo l la d e c álculo en Excel.

- Tre s estrelas. Os datos es tán publicados c omo datos estruturados en f orma t os non
propi etari os . I sto é, a f olla de cálcul o est ará en forma to .csv (de código aberto) en
luga r de en Ex cel (for mato propietario de Micr osoft E xcel) .

- Catro estrelas . Os dat os e stá n d ispoñibles baix o es tánd ares we b como RDF e
permite a d enotar info rm ació n mediante URL.

- Cinco estrelas . C on to do o anterio r, os datos pod en s er vincu lados a o utr os da to s
para d ar co ntext o.

273

Figura 15 . As 5 estrelas do Op en Data. Fonte: 5s tar data .info/es.

A importancia de sta gradac ión radica na cap ac ida de de atención a dif e re n tes niveis
de capac itación te cnolóx ica e a un apoder amento da cidadanía, q ue pode adquirir
coñecemen to a tr avés dos datos. Continuando con esta c uest ión, o Ope n Data
Handbook ( opendatahandbook.org, s.d ) enumera ár eas nas que os Datos de Goberno
Aber to est án a chegando valo r á sociedade: transpare ncia e c ontr ol demo crático ,
participació n, autoapo der amento, mellora ou crea ció n de novos produtos e se rviz os,
innovación, me llora n a e ficiencia e na eficacia dos s ervizos ofr ecidos polo goberno,
medición d o impacto das p olític as e novos coñe cemen tos a pa rt ir das font es d e
datos co mbinad as e patróns e grandes volumes d e datos ( big d ata ).

Moitos dest es puntos en troncan d ire ctame nte con procesos lig ad os ao Gobern o
Aber to, un c oncepto que debe distinguirse dos Datos de Gober no Aberto (Taub er er,
2014) . Ex plica este a utor que o p rimeir o podería ser a expr esión polític o -
administrat iva dos segundos, toda vez que “ as a plica cións máis intere sante s dos
Datos d e Goberno Abert o s e poden atopar no G oberno Aber to ” – moitas delas f oron
citadas no parágrafo anterior – . Ramíre z Aluj a s (2013) refi re a emerxe ncia do
modelo do Gobern o Abert o para o fortale ceme nto democ rático e sinte tiza unh a
d e f inic ión do c on cepto a partir dos principios que o conforman:

274

Cand o fal amos de goberno abe rto referímonos á expresi ón de certos pri nc ip ios
que se manif estan en: a) mellora dos niv eis de transpa rencia e acce so á
inf orm aci ón mediante a apertura d e da tos públicos (para e xercer o control soci al
e a rendici ón de contas) e a reutilización d a i n formación d o s ector público (p ara
promover a innova ción e o dese nvolve mento económico); b) fa cili tar a
pa rtic ip ación c id a dá no de seño e implementación d e p olít ica s pública s (e in fluír
na toma de decisións); e c) favorece r a xeración d e espazos de cola bor ación entre
os di stintos ac tores , en pa rticular entre as administr ac ións públicas, a soci ed a de
civ il e o sector priva d o, para co dese ñ ar e/ou copro ducir valor público (ib id em,
2013, p. 202).

Varios dos eleme n tos citados nest a d ef inició n es t án tamén na de S andoval Almazán
(20 13, p. 40), o cal achega o concepto de “ plataforma tecnolóxic a institucional ” , que
facilita o acceso aos datos abert os para o seu us o por parte da cidadanía en aras
dunha mellora dos procesos democráticos.

En síntese , o modelo de Gober no Abert o expres aríase na liberalización d os da tos
público s – transpar encia – c om o mo tor dunha maior e me llor participación cidadá,
forn ecedora dunha democracia máis sólida. Pa ra localizar a c ues tión do Goberno
Aber to no marco histórico, Grass ler (2017, p. 33) traza unha liña d e continuidade
ent r e o os concept os “ gobern o electrónico ” ou “ g o bern o virt ual ” , utilizados nos anos
60 e o Gober no Abe rt o ac tual, q ue co mez a a co ñe cerse e expandirse d e maneira
xeral, segundo a autora, a p artir dun disc urso do pr esiden t e dos EUA, Barack Obama ,
no ano 2009 sobre este tema e a poster ior posta e n marcha do po rt al da ta.gov , en tre
outras medidas, moitas delas centradas no ámbit o dix ital e de corte part icip ativo –
o lanzament o d e Ope n Gov ernment Ini ti ative (Coglia ne se, 2009, p. 535) – .

275

As iniciativas estadounidense s tiveron eco no mundo, co lanzame nto de sucesivos
portais gober namentais de datos: Reino Unido ( data.gov.uk , 2010), Francia
( d at a.g ou v.f r , 20 1 1), Al emaña ( govda t a.de , 201 3 ), España ( datos.gob.es , 20 13) – o nd e
moitas Comunida des Autónoma s e admi nist ració ns re xio nais tomaron a dia nt eira,
Euskadi foi a primeira (Tuñas Ló pez , 2015, p. 46) – e a Unión Europea
( d at a.e ur opa .eu , 2011)... e ntre outros.

De staca tamén a c re ac ión da Ope n Go vernment Partnership (S ociedade do Gobern o
Aber to) no ano 2011, unha sociedade na que están implica da os propios EUA c on
outros “ 75 países do mu ndo, 106 go ber nos locais e mi les de o rganiz ac ións da
sociedade c ivil ” ( openg ovpartnership.org , s.d.a). Na súa decla ración conxunta,
afirman adoptar “ os principio s de tran spa rencia e go ber no aberto para que teñ a
máis prosper idad e, bene star e dig nidade human a nos nosos propios países e nun
mundo c ada vez máis inte rconectado ” ( ope n govpa rtnershi p.org , s.d.b ).

Na óptic a d e S andoval Almazán (201 3, p. 19 -20) o s principais motivad ores dest as
acc ións en focad as á transpar encia atópa nse na c rise de lexitimidade do s gobernos
liberais de Oc cidente e no efe cto arrast re da propia evolució n tecnolóxic a. Ne sta
liña, Gr assle r ( 2017, p. 38) sinala que a ape rtur a de d atos actúa co mo ferr amen ta
para a r endición de contas , un pa so neces ario para a construción de lexitimidade, o
que Case ro R ipollés e Ló pez Meri (2 015) def iniría n como democracia monitoriz ada ,
“ que consiste na fiscalizació n dos centros d e po der po lítico e económi co po r parte
da socieda de civil g raz as ás fer ramen tas tecnoló xicas e á abundan cia de
información derivadas da contorn a dix ital ” (p. 99) .

Na súa invest iga ción, os autore s analizaron a tr ax ector ia de catro entidades
enf oca das na loita por lo grar un maior nivel de t r anspare ncia por parte dos e stados

276

e d as a dministr ació ns públi cas: m ySoci ety ( Re ino Un ido ), Sunlig ht Foundation
(Est ado s Unidos) , Ciudadano I ntel ige nte (Chile) e Civi o (España ).

De nt ro do s seus respe ctivos ámbitos e a te ndendo a c ad anseu c onte xto legal e
político , as c atro organizacións desen volven liña s de traballo similares, todas elas
coa vista posta na esixencia dunha maior tran sparencia das administr ac ións
pública s para a cons ecución dun mai or apoderamen to cida dán e a mellora do s
procesos democrático s. A má is destacada é sen dúbida a creación de difere nte s
fe rram en tas d ixitais par a facilitar o acceso a datos abe rtos da a dministr ació n
pública , mellorando o coñecemen to da cidada n ía sobre o funci onamento da s
organizacións públic as e foment ando a cultura da trans parencia e a c onciencia d e
nece sidad e da mesma. Cítanse a continuación alg úns e xemplos:

- What Do The y Know ( wha tdotheyknow.com ), de m ySocie ty . Un fo rmulario web a tra vés
do cal ca nali za n s olicit ud es de i nf ormación pública. A persoa realiz a a petición e
eles levan a cabo todo o proceso. Actú an como inter mediari o s con coñecementos
sufi cientes para elu dir p os i bles trabas burocráticas.

- Web Integri ty Pr oject , de Sunligh t Foundation . Monito ri zan os c amb i os n os si ti os web
gob ernamentai s, para asegurar que m anteñen os estándares d e apertura e
transp arencia.

- Qu ié n Manda ( quienman da .es ), de Civio . É un s iti o we b no cal se buscar as re lació n s
das persoas que detentan o poder en diferentes adm i nistra ci óns en España. Outras
achegas de Ci vio so n D ónde va n mis impuestos ( donde vanmisimpuest os.es ) –
monito r iz aci ón do gasto e i nve s timento públic o – e Tu der echo a sabe r
( tuder echosasaber.es ), creada en co la bo rac ió n con Acce s s Info Eu rop e , x a no n activa
e qu e c anali z aba solicitudes de info rmación p ú blica , a o estilo d e Wha t Do The y
Know. Estes sitios we b ev idencia n o fo rt e pr ota g onismo do xornalismo de da t os n o
labo r de lo it a pola tra n s parencia.

277

Calquer a des tes prox ectos, en t re o utros mo itos de corte similar arr edor do mundo,
te ñe n no se u marco de acción a correcta aplicació n do mar co legal para a
tran sparencia , isto é , o corre cto des envolve mento das Leis de Acceso á Informació n
(LAI) dos seus respectivos c ont ext os, ou a presi ón para a creación das mesmas.
Gr assler (2017, p. 33 ) def i ne a Lei de Acc es o á In fo rmación co m o “ unha ferramen ta
ese ncial para os principios de Gobe rn o Abe r to ” e bebe dos postulados de Ackerma n
e S andoval (2 005) e Cannavagio (2013) para dest aca r as súas c aracter ís ticas
principais: garantía de acceso á inf ormació n se n de mostrar int ere s e le gal, principio
de máxima publi cida de e indic ació n explícita de que informac ión non é divulgable.

Respecto d a presenz a e grao d e a plicació n de L eis de Acc es o á I nformación nos
difer entes país es d o mundo, a situac ión é, como era de agardar, desigual. En 196 0
só habí a 2 países cunh a lei d es tas caracter ísticas: S uecia e Finlandia. EUA
aprobouna no 1966, a x a mencionada Fr ee dom of Information Act . Francia c onta
cunha lei destas c aracter ísticas desde o ano 1978 (Fe rnández García, 2000, p. 435) .
Moitos países d emocrátic os seguiron a este la de aprobación deste tipo de
lexislación nos últimos 20 anos ( Tedx Ta lks, 2012, 2m20s) . Reino Unido aprobo u a
súa Fr eed om of Information A ct no ano 2000 ( legislati on.go v.uk , s.d.) e Alemaña no
ano 2005 (C ampos, Mayorga, 2012) . Ta mén a Unión E uropea promoveu lexislación
nes t e ámbito desde o ano 2003, c omez ando pola Directiva 2003/98/C E do
Parlament o e do Conse llo. O texto reza:

Os E stad os membr os gara ntirán que, cand o autor ic en o reutilizaci ón de
documentos conse rvad os p olas orga nizacións d a se ctor público, este s
documentos pode n s er reu tili zados pa ra fins comer ciais ou non comerciai s de
acordo coa s cond ic ións esta ble cidas nos ca pítulos III e IV . Ata o punto de cando

278

sexa pos ible , os documentos e starán a disp os ici ón d o pública por vía el ectrónica
(Directi va 2003/98/CE, 2003).

No ámbi to iberoamericano a situa ció n tamén é dispar . A maioría dos países foron
aprobando lexislac i ón pa ra a transpar encia e o acceso á informació n nos último s
vinte anos, incluso moitos deles fo rman parte da O pe n Government Soc ie ty . Con todo,
o g rao de aplicaci ón e desen volvemen to é moi di fer e nte , c on eivas important es en
canto a recursos e dilixencia por parte do funcionarado. A seguinte t ábo a res ume a
situación.

País

Ano de
aprobación
da LAI

Re sumo

Perú

20 0 3

Hai problemas de acceso na p ráctica derivad os de f actores t ec nol óxicos:
formato s c on gr aos de apertura re d uc ido s, motores de busca pouco amigables,
etc . (Pacheco , 2 015 , Fa lta de transparencia Gub ernamental en e l Pe rú).

Brasil

20 1 2

Hai problemas cos f ormat os e coas admin istracións locais, máis retice ntes a
dar os dato s. Ade mais, se e stas non reuniron dato s sobre unha mate ria a l ei
permite non facelo aí nda que hax a reclamación (Träsel, 2015, Acc eso a dat os
públicos en Brasil ).

Guate mala

20 0 8

Lei bas tante garantista aí nda que na p ráctica existen zonas grises que p ermite n
ás adm in istracións ocultar i n formación. Posta en marcha de portais de datos
aber tos: a ctividade congreso, p or ex em p lo. Tem as i mportantes co mo catastro,
rexistro me rcantil aínda non están en abert o. (Naveda, 2 01 5, Leye s de prensa,
inf ormac ión y transp arencia en Guat emala)

Urugu ai

20 0 8

Creación dun órgano p ara velar p olo cumprimento da LAI : « Un ida d de Acceso
a l a I nf orm ación Púb li ca». En 2 013 aprob ouse unh a reforma que f oi re gres iva
nal gú ns aspecto s a í nda que mellorou ou tros . Quesabe s.org é o portal de datos
aber tos do p aís. (Ferná ndez, 2015, Acc eso a la in formación pública en Urugu ay).

Ecu ador

20 0 4

A l ei é garantista pero o grao de cumprimento é moi mell orab l e. Hai
administracións que non l le entr egan o inf orm e de cump rimento a o Defensor
do Pob o. En 20 1 3 ap rób ase unha lei de com unicación rest ritiva e reg uladora,
con conceptos como a p rohibición do «l inchamento med iá tico» ( Mena Erazo,
20 1 5, Per iodismo de dat os en Ecua do r: un camin o por i nic iar).

279

Ch i le

20 1 3

En 2 0 11 entran na Op en Governm en t Society e l a nzan o p or tal de d atos aber to s
sen moita p ub l icidade aín da qu e cos an os foi medr ando en tama ño. En 2 0 13
publícase a n orm a técnica p ara a publicación de datos vers i ón 2 .1 p ara
estandar izar proceso s e f ormat os na admini str ación. Tamén se p ub l ica a Guía
Rápida de Publicación de Da to s. (Sot o, 2015, Gob ierno abierto en Ch i l e)

Ve nezuela

Sen LAI

Ve nezuela non ten l ei de datos a bertos. Con tod o, existen algúns artigo s na
constitu ción q u e poden ser utilizados pa ra a so li citud e de inf ormac ión pública.
O a cce so a i nformación f a ise p rinc ip a lmente a través de bas es de d atos doutros
paí ses. (Díaz-Stru ck, 20 15, Acc eso a l a información púb li ca en Venezu ela)

Méxi co

20 0 2

Hai re gulacións f ed erais c uns estándare s d e cali dad e m oi b aix os. (I bar ra, 2015 ,
Cal idad de las leyes de tr an sparenci a en Méxi co)

Colombia

20 1 4

Prob lemas: f alta de solicitu des dos xornal istas e p rob lemas que pon a
administración (F or ero e Parra, 2 015, Acceso a la i nfor mación en C olomb ia:
entre l a n ue va l ey y la cu l tu ra del secret o).

Costa Rica

Sen LAI

A C onstitu ción é gar an tista no ac ceso a información e hai x ur isp ru dencia s obre
o asunto. Costa Rica form a p arte da Op en Gov ernmen t Society desde o 2011. En
xeral o acces o á inform ación f unc i ona be n (Rojas, 2015, Acce so a la
inf ormac ión en Cost a Rica).

Arxentina

Sen LAI

En Arxentin a n on hai LAI e os x orna listas teñen que facer grande s esforzos para
conse guir inf ormac ión pública. A p esar de todo, hai mo ita inform ación pública
dispoñibl e qu e se p ode util izar (Sohr e Z omm er, 20 15, Ve rif icand o el disc urso
en un p aís sin ley de a cce so a l a información: e l caso de C hequ eado).

Pue rt o
Rico

Sen LAI

Non hai Lei de tr ansp arencia e desde a soc iedade civil creouse ABRE Puerto Rico
para p resionar, unha organización na liñ a de Civio . (Ríos, 2 015, Abriendo el
Gob ierno de Puerto Rico: el p ro yecto Ab re PR)

Paragu ai

20 1 1

Hai estrat exi as de Gober no Aber to desde 2 01 1 p ero o desenvo lvemento é
lento. Hai al gúns ex em plos de stacado s na sociedad e civil (Sequ era, 2 01 5,
Paragu ay, un paí s de «p ap el man te ca»).

Port u gal

Sen LAI

Non hai lei de transparencia pero si ac cións d e ap ert ura. Dado s.gov . Hai mo itos
máis avances na socied ade civil. PORD ATA e demo. cr atica son e x em p los de
ini ciativas (Sa ntos Sil va, 20 1 5, O p en D ata y transparencia en Port ugal).

Táboa 13 . C o ntexto en Iberoamérica sobr e as leis de transpar enci a . Fonte: Manual de Periodis mo de Datos
Iber oamericano (20 1 3).

No co nt exto español foi Euskad i o primeiro ter r itorio en dese nvolver lexislació n
sobre transpa re ncia e ac ceso á información públi c a, c oa aprobación da Lei 11/20 07,
o q ue supux o un impulso pa ra a dixitali zación de datos públic os – coa c re ac i ón dun

280

portal de datos abertos – e o seguiment o doutras comunidad es autóno mas (Tuñas
López, 2015, p. 45). No po rt al da Inic iativa de Datos Abert os do Goberno Vasco
aparecen os obxectivos do mesmo, exten sibles ao rest o: xer ar valor e riquez a,
fomen tar a transparencia , inter ope rabilidad e entre administracións e a ord enación
inte rna dos datos públi cos ( Ant ón Bravo, 2013, p. 108).

Para co nt ar cunha Le i de transparencia e de acceso á información a nive l estat al en
España tívose que aga rdar ata o a no 2013. S e se c ompara con outras democracias
do mu ndo, co m o a ref er encia do s EUA, España arrastr a un d éf icit im portan te en
canto a tran spa re ncia desde fai máis de medio século. Dader x a d en uncio u en
sucesivos escritos (1 998, 1999, 2001) a necesid ade dun ca mbio en canto a a cc eso
aos datos pú blicos nun est ado c uxa lexislación, argumentando a necesidade d e
prote cc ión do mes mos, o s limitab a de m a ne ira abusiva.

A fa lacia e o ve r dadeiro r isc o antide mocr ático r esi de en l egal izar (adema i s
cubríndoo cunha aur a de superioridad e mor al), u n réxime de opacidade e s ilencio
sobre todos os datos almacenados pol as inst i tu ci óns públicas – baixo o
argumento de que o a cce so l ibr e pe rm itiría a cert as persoas inte rf erir, extorsionar
e comercia r cos datos persoais dou tras p ersoas – . Froito disto é qu e se lles con fire
o p oder a bsolu to a os resp onsables políti cos d a admini strac i ón, p ara u tili zar
secta riamente o que, a través d as denom in ad a s bases de datos 'públicas', estes
ad ministr ad ores coñecen de todos nós. (Dader, 1999, p. 2)

O autor explicitaba daquela a necesidade d e construír lexislació n sólida pa ra
adaptarse ao cambi o socia l e te cnolóx ico:

287

- Consi deraci ón sob re procedencia d os datos. Como foi creada a bas e de datos, q uen
está d etrás d a s úa creació n, cal era a finalidade da sú a creació n, etc.

- O xo rnalista debe bus c ar o s d atos e valores que falta n dura nte o pro ce s o. Es ta tarefa
afectará o re sultado fi na l e o xornalista debe ter en co nta a maneira en qu e o fai.

- O xo rnali s ta debe evitar centrar se no anecd óti c o ou na diferenza respecto da no r ma
que s emelle n revelar os datos. O x ornalista debe tr aballar de maneira p r ofund a
cunha vari edade de fontes para obter diferentes pr is m as .

- O x ornalista d e dato s d ebe a bordar problema s so c iais relac io na dos c o s datos e
explora r so l uci ón s.

- É moi i mpo rt ante c ontext uali z ar o s datos, pa ra q ue o lect or p oi d a c om prender
mellor o s i gnific a do dos mesmos.

Sinala MCBride que todos estes est ándar es d eben s er v es tidos co manto da
tran sparencia , de maneira q ue c alquera que se ac he gue á unha hi storia de da to s
poida f acer o me smo per co rr ido metodolóx ic o que o/s a utore /s da mesma.
Engádanse ad emais outro ele ment o esencial: o acceso aos dat os brutos. O
xornalismo de da tos debe por tanto, ser trans pa rente – tanto en fontes c omo en
método – para exerce r a súa prop ia rendición de c ontas (Blan co Cast illa, Teruel
Rod ríguez , Mar tín Molina, 2016 , p. 28 ). O poder d a t ranspa re ncia é t al que, se gundo
Rosenst iel e MCBride (2014) subst itú e a independencia:

Ond e antes defendemos a ind ependencia, agora def ende mos a transp arencia. A
ind e pe ndencia forma pa rte de se principio e seguimos crendo no seu va lor
esenc i al. P ero recoñece mos que o xornalismo no futu ro adop tará m oita s máis

288

formas e entrelazaras e coa proliferación da o pi n ión no ámbito d i x ita l; as dúas
xa non son tan fáci le s de d isti nguir. O xor nalismo cun pu nto de vi sta pode ser
tan pod eroso como o traballo que parte dunha posici ón de neutralid ad e . Ambos
os dou s poden e mov en á x ente á acción democrát ica . A mbos poden buscar a
ve rda de . A proba es tá en como se prod u ce o xor nali smo, non necesariamente
quen o produce (ibid em, p. 4).

Recente mente, Chapar ro Domínguez e Díaz del Campo publi caron un decálogo
ét ic o para o x ornalismo de datos (2022 ), o c al rez a así:

1. Rigo r e contr aste: procura contr astar o s datos co n varias fonte s (non t e
quedes só coas ofic i ais) e sé rigoroso no proceso de sele cc ión, limpeza e
análise dos datos.

2. Cont extualización: os datos non son neutr ais . Po r iso, non poñas o foco só
en relacións o u d atos c hamativos pero residuais e conte xtualiza be n a
información.

3. Met odo loxía : expli ca como foi o proc es o de elab oració n do report axe: que
fonte (s) utilizaches, co mo sele ccio naches e limp ac he s todo s os datos e o
re sto de decisións que tomares.

4. Data set : co mparte a base d e d atos utilizada lim pa e en for mato CSV. Así
per mitirás que xornalis tas, colectivos e cid adáns poidan utilizar ou c onsultar
os datos.

5. Marcas temporais: inclúe as d atas de public ación e actualización d o
re portaxe para que os lectores e s te an informados .

289

6. De reito de ré plic a: inc orpora de maneira visible u n formulario ou un corre o
para que o s suxeitos afectados poidan contactar co nt igo se det ectan algún
er ro ou contido lesivo.

7. Fe de erratas: no c aso de que descubras algún er ro no report ax e publi cado ,
corríxeo e indíc ao ao final. Recoñecer que che te equivoc ado falará ben de
ti.

8. Fontes : cando o s datos che sexan facilitad os po r unh a fonte que non queira
que se coñez a a súa iden tidade, oc ulta os metadat os po rque este s pod er ían
identif ica la.

9. Privacidade: utiliza se mpre datos agregados para pr otexer a privacidade dos
suxeitos implic ados e non aportes i nf ormació n de carácter persoal se n
consent imento previo.

10. Consentiment o infor mado : q ue os d atos sexan pú blico s non signif ica que os
suxeitos afectados autorizaran ca lquera tipo de uso . Ten e mpatía ca ndo
traballe s con grande s volumes de datos q ue te impid an solic itar
consent imento inf o rmado a todo s os afectados.

De st e mo do, o xornalismo, a índa que subx ectivo, ampárase na tran sparen cia co m o
ele mento lexitimador e fortal ece do r da relación entre xo rn alista e aud iencia. Esta
idea non est á e xenta de d iscusión. Ward (2015) arg ument a que a tr an sparen cia é u n
valor importante, per o é un valo r má is dent ro da ét ica xornalística ( p. 45) , que pode
ent rar en c onflito con o utr os. Apunta dous supo stos o nde se produc en t ensións :
me d id as pouc o transpar ente s para buscar a verda de e medidas pouco tran sparen tes

290

para minimizar o dano (p. 53). A protecció n d e f onte s ou a d iscreción aso cia da á
viabilida de dunha inve stigación po der ían formar p arte destes supostos. Mo rini, Dörk
e Appelgren (20 22) refor z an dalgún xeito este razoamen to ao sinalar que “os
xornalistas depende n agora d e t erceir os e non pode n ser plenamente re spon sables
porque depen den de figuras non xornalíst ic as ou mesmo de máqui nas” (p. 14) .

En ca lquera caso, a invocación á tran sparencia é recorre nte tanto no á mbito
acad émico c omo no profe sional, así como a esixencia da mesma por parte das
institucións. Camaj et al, (2022, p. 1 -20 ) atoparon, a travé s dunha enquisa a
xornalistas de 71 países, q ue o nive l de transparencia e a infr aestrutura pa ra
dese nvolvela inf lú e de maneira d ecisiva n o grao de des envolve mento do
xornalismo de datos en ca da p aís. De stacan ad emais q ue nos pa íses co n maior
tran sparencia o s xorn alistas utilizan máis base s de datos públ ic as pretr atadas,
ment r es que nos países con menos dese nvolvemento en transparencia a fe rramen t a
máis utilizada é a pe tición de a cceso a informac ión (limitada po las c ondicións
lexislativas de cada pa ís) .

A partir de aq uí, c ómpre analiz ar co mo os xornali st as de datos poñe n en pr ác tica a
tran sparencia no seu tr aba llo, cuestión que foi obxecto de inve stigació n e n diversos
traballos, os ca les permitir án co nst ruír unha visión global d o asunto.

No ámbito español, Blanco Castilla, Teruel Rodr íguez e Martín Molina (2016)
analizaron o traballo de x ornalismo de datos reali zado en E l Confid enci al , Medi aLab
Vocento , E l P aí s , E l Mundo e Europa P ress . Det ectaron unha dilix encia x en eraliz ada
na pres e nt ac ión e explica ción da met od ol oxía , no n así co acces o ás bases de da tos
coa s q ue se tr aballaron. Segundo as autora s, os medio s españois esixen
tran sparencia pero non a practican en toda a súa exte nsión (p. 3 2).

291

No co nt exto do xornalismo brasileiro exist en tam én algunh as ache gas de stacables.
Tal é o caso de Gehr ke (2020. p. 1 -5 ), quen at opo u, a travé s dunha enquisa a
xornalistas d e datos d o Brasil, que unha porcentaxe impo rt ante do s profe sionais
dest a e specialida de atopa a transpar encia c omo un elemen to c apaz de a ument ar a
credibilidade dia nte do públic o e que esta debe ser practica da de ma ne ira visible .
Esta conciencia e disposic ión previa, c on tod o, n o n ten, segundo Reis Vinciprova
(20 19, p. 1-76), sost én na p rác tica. A autora analiz ou 93 pezas d e medio s brasileiros
e atopou varias tende ncias: existe un excesivo pro tagonismo da s font es declarativas
oficiais nas pez as de d atos, hai marxe pa ra a me llora na inclusió n de lig azóns ás
fonte s e, finalmente, a mo str a a nalizada de nota u nh a falta de apert ura e
est andarización en canto á metodolox ía utilizada.

Outra liña de inve stigacións po n o foco no ámbito glo bal, re visando o nivel de
tran sparencia naqueles traballos r ecoñecidos a nivel inte rn ac ional. Córdoba Cabús
e García Borre go (2021 , p. 364 -387) a nalizar on o grao de transpar encia dos
proxectos nominados nos D ata Jour nali sm Awards 2019 e nos Si gma Awards 2020 e
dete ctaron unha ampla marxe de mellora en c anto a trans parencia, non tanto ligada
a publicación d as font es – pre sente na inmensa maioría do s traballos – se nón
ligada s á fac ilitar o acceso a detalles metodolóxic os e aos datos en bruto.

Pola súa banda, Chaparro Domínguez e Díaz Campo (2021 , p. 1 -19) c he garon a
conclusió ns similares analizando os prox ectos gañado re s d os D ata Journalism
Awards , Si gma Awards , e o s Online Jour nali sm A war ds desde o ano 2012 ata o 2020.
Os medios analizados c itan as fonte s, pero na maio ría dos casos non facilitan o
acc es o aos set s de d atos, apenas se inclúe n “ marcas d e tempo ” sinalando a s
difer entes actualizac ións do traballo nin se marc a n as correccións e revisións dos
traballos. Como nota positiva, a maioría d os pr o xectos inclúen unha descrición
exhaustiva da metodolo xía utilizada. Un ha investigació n po st erior sobre El Paí s

292

(España) e Der sta n dar (Austria) arroxou resultad os similares neste eido (Córdoba
Cabús, Huber , Fa rias Batlle , 2023, p. 11) .

En ba se a est a revis ión cabe sinalar a existe ncia dunha c onciencia ció n xeral en
canto a importan cia da t ranspare ncia e nt re os profesionais do xornalismo de datos,
cuestión esixid a e d emandada para as institución s públic as a índa que practicada
con algunhas eivas impo rt antes , sobre todo na pre se nt ac ión e a c cesibilidade das
bases d e d atos utilizadas para a e laborac ión das i nformacións, as ma rcas te mporais
do proceso e a presentación d e corrección de erros. A descrición da metodolox ía
utilizada é o ámbi to no qu e os xo rn alistas exhiben menos ret ice ncias.

5.3 .3. Xornal ismo de datos e recuper ac ión d a c onfianza da opinión pública

En non poucas o casións o xornalismo de dato s é er ixid o como unha corren te
re vitalizadora da profe sión, que utiliz a a tr anspare ncia , o r igo r do método científico
e a obx ectividade c uantificable dos d a tos como cr ede nciais diante da cidadanía. No
seu moment o, Requejo Ale mán (2007 , p. 91- 110 ), incluíu o x ornalismo de precisión
e o xo rn alismo participativo, elementos chave n a o rixe do xo rn alismo de datos,
como unha das co rr ente s de revit alización x ornal ística no novo m ilenio. Cor tes d el
Álamo, Luengo Cruz e E lía s sin tet i zan, a pa rt ir d as premisas de P arasi e e Dagiral
(20 13 ), o papel do x ornalismo de datos nest e sentido:

fortalec e a democraci a princip almente de tres xei tos: estrei ta o concepto de
obxecti vidade xornalí st ica (permite contrastar d ife re ntes versións), ofrec e novas
ferramenta s para controlar o traballo dos gob erno e axudar os cida d áns a
pa rtic ip ar en pol íti c a coa súa propia aná l ise de da to s (2018, p. 72).

Dándolle c ontinuidade a e sta cuestión, De l Camp o C añizare s ( 2014 , p. 43) cita dous
o bx e c t ivos fundament ais do xornalismo de datos: o labo r de watch dog (can gardián),

293

vixilante do po d er ; e un se gundo , máis propio: a chegar informació n abundante e de
calid ade q ue facili te a t oma de decisi óns da cidada nía s obre asunt os que lles
afectan directamente. Xorde a cuestión de como acada r ditos obxectivos.

Borges Rey (2016, p. 843), logo de inve stigar o desen volvem en to do xornalismo de
datos no R eino Unido, sinala a instaurac ión dunh a “ gama t otalmente n ova d e
normas e convencións pa ra lexitimar a s úa pr áctica e s uperar a des conf ianza
xene ralizada do público no xo rn alismo ” , e ntre elas: “ infalibilidad e numérica, o ri gor
científ ic o, a n eutralidade co mputaci onal, a co lab oració n c rowdsour ci ng , a
coo per ació n intra e e xtra -r edacc ión e a e mpatía hipe rlocal, para x er ar
exclusividades que, en xeral, se perciben como má is precisas e tr ansparentes ” .

Outras ac he gas, co ma as de Blanco Castilla, Teruel Ro dríguez e Ma rt ín Molina
(20 16, p. 16) e Grassler (20 17, p. 317) tamé n d es tacan a tr ansparen cia e a
participació n d o público como eleme ntos básicos para a re cup er ació n da co nfianz a
e da credibilidade. Grassle r, co mo engado, pon o foc o noutro eleme nto: o inter ese
público , o c al, s egundo a súa inves tigac ión, se ap oia en dúas te máticas maioritarias
nos traballos d e x ornalismo de datos má is pre mi ados: o benest ar e a ig ual dade
social e a ren dic ión d e c ontas (p . 285). O inter ese pú blico fa cili ta a cone xió n coa
cida danía rece ptora dos traballos d e xornalis mo de datos, unha relaci ón de
proximida de que re forz aría a confianza xornalismo -audiencia .

294

No seguinte esquema, Gras sl er (2017, p. 299-300) describe os sist emas de conexión
co públi co a travé s do uso dos datos:

Sistemas de
conexión

Consecu encias sob r e o público

1. Fonte p rincipa l

Fonte non man ip ulable
Coñecer a orixe dos datos

2. Descrición dos
proced ementos

Amos a unha coherencia do xornal ista que traball a cos principios de transp arencia e
qu e detalla as técnicas usadas para ob ter re spostas dos datos. I nclu so o p úb li co
sabe como se obtiveron os datos e ata p ode consultar a versión mani pulad a da
base de datos o u a ver sión do s datos en bruto.

3. Ver if icación
sistem ática

Elemento compl eme ntario que aseg ura ao público l ect or o valor d a f onte pr incipal
e o bo re sultado da anál ise

4. A imp li cación do
público
(humanización,
enqu isas,
cro w ds ourcin g)

Enrique cemento da hi sto ria ao achegar o público aos datos (ide nti ficación),
impl icac ión dire cta do lector n a h istor ia e tamén no traball o de a n ál ise.

5. A visualización

Axuda a comprender os datos e proporciona un aspecto enriquecedor á h istor ia.
Seg undo o tipo de visuali zación, o p úb li co pode i nteract uar e identifi carse mell or
co proxecto .

Táboa 15 . Sistema s de conexión co pú blico a través do uso dos datos. Fonte: Grassler (2017).

Estes elementos de valor da d isc iplina apúnt anse como ese nciais nun contexto de
uniformidade da ax en da informativa e a proliferac ión de contidos ba nais e f alta de
credibilidade (Blanco Castilla, Teruel Ro dríguez , Ma rt ín Molina, 2016, p. 14 ) pero
tamén de mediamo rf ose e inf ox icació n ( Aguaded e Ro mer o Rodríguez, 2015).

Con todo isto, falta un eleme nto para pechar o círculo: o imp acto. Nada do exposto
te n pr opósito algún s e o x ornalismo d e dat os non acada un impa cto re al n a
sociedade. P ara del Campo Cañiz ares, (2014, p. 49) é unha cuestión de
per severancia: “ des de as inic iativas de x ornalismo cida dán e de invest igac ión
a po ia d a en da tos, son co nscien tes d e que o impacto e a transce ndencia d o seu

295

traballo é limitado; pero ao mesmo t empo neces a rio ” . O pre s en t e traballo per mitiu
visualizar exe mplos de éxito nest e s en so. O suc eso vén d ado, sobre todo, c ando o
xornalismo de datos é protagonista en te mas de inte r ese públi co ou de g ran
impacto, tal e como se puxo de manifes to duran te a crise da COVID - 19 ( He b, 202 2 ).

5.4. Como se fai xornal i smo de dat os: metodoloxía e produtos
informat i vos

5.4 .1. A c re ac ión dun proxe cto de xornalismo de datos: a pirámide de
Bradshaw

Para a c onstr ució n dunha informaci ón, o u se se q uer , d un proxecto, baseado no
xornalismo de da tos é fundamen tal re correr a Pa ul Bradshaw, xornalista, prof es or
de xo rn alismo dixital e un d os pi oneir os do xorn alismo d e datos. Seu é o m odelo
que detalla o pro ceso a tr avés d o ca l se c onstr úe unha informació n c on dat os: a
pirámide inver tida do xo rn alismo de datos (201 1 a). Este mo delo ten u nh a estre ita
re lac ión coa s fase s de traballo c on datos enumer adas e descritas por Meye r (2002,
p. 7): recollid a, a lma cenamen t o, recuper ació n, an álise, redució n e comunica ció n.
De staca po is, a fortalez a d o método c omo herdanz a d o xornalismo de precisión.
Bradshaw ilust rou o se u esquema co mo segue:

296

Figura 16 . Pirámide invertida do xorn a lismo de datos. Tr a du ción a o g al ego. Fonte: Br a ds haw ( 20 11 a).

O mo delo de Bradshaw é o máis universal, con todo, en medio s de c omunicación
como The Guard ian fixer on o es forzo de es quematizar o seu propi o f luxo de tr aba ll o
cando fan xornalismo de d atos.

303

Na seguinte táboa descr íbense as fases q ue debe co nt emplar un pla n de ca l idade
de datos:

Fase

Obxectivo

Tarefas

Perfila do de datos

Perm ite a de tección do s
problemas de cal idade de
dato s

Perfila do de estru t ur a: anál ise de dat os sen ter en
conta o seu si gnifi cado (columnas, dependencias
e red undancias.
Perfila do de contido: presta atención aos contidos
de cad a ce l a da táboa de dat os.

Li mpeza de dato s

Busc a a ord e n a base de
dato s

Estandar izaci ón de formato s
Enrique cemento de datos
Separación de elementos dun campo.

Corre cción de datos

Elimin ación de datos
err óneos

Rast rexo e su bs an ación de dato s i ncorr ectos.

Enrique cemento de
dato s

Mel lora a calidade da
inf ormac ión achegando
inf ormac ión nova

Achega de datos comp lementarios aos xa
existentes a p artir do utras bas es de datos.

Matching de dat os

Detecc ión de dupl icados .

Dous tipos:
Determ in ístico: por i de ntificación do mesmo
cód igo ou por relación entre códigos.
Prob abilí stico : por seme ll anza entre datos.

Consoli dación de
dato s

Elimin ación de dupli cado s

Re x istro sob re vivinte: utili zarase o dato mái s
rec ente o u máis completo.
Mel lor rexistro: selec ción do mell or dato p ara un
crite rio determinado.

Táboa 17 . F ases dun plan de calidade de da tos . Fonte: Dat a Ass et M ana gement: la gestión de l os datos co mo activos
en l as organiz aciones. Íñigu ez e t al (2 017a ).

Pola súa banda, López López (2 016, p. 16) describe un modelo de limpeza de datos
que recolle varios dos ele mentos vistos na táboa ant erior.

- Atop ar e eliminar d atos non des exad os nas fo l las de cálculo. Nas bases de d atos
existi rán datos que non serán precisos ou n on a che g an info r mación de valor. O
da taset debe conter as c olu mn as c os datos esenci ais.

304

- Dar formato axeitado a os datos co nf o rme ás ferram entas de tra tamento que se
utili zar án p o s teriormente. P or exemplo, marcar o f or mato axeitado para aquele s
dato s que repr oduzan unha data.

- Tratamento d o s d atos d u pli ca dos e da t os inconsistent es.

- Es trut ura r os datos par a u n f ácil manexo.

De sde o pu nto de vis ta d e Caelainn Ba r r ( 201 5 ) “ a estrutu ra e a re pe tición son
ese nciais pa ra construír un c onxunto de datos limpo e listo para a análise ” (p. 51) ,
apelando á máxima simplificación po sible d e c ar a a c onse gui r a base de datos que
se precisa pa ra narr ar a historia que se quere. T o da ve z que é unha das fases máis
re levan te s do procedemento, x a que grazas a ela conséguese a mater ia prima co a
que co nst ruír a informació n, a limpeza dos datos é “ en oc asións, a pa rt e que máis
te mpo co nsome d e tod o o proceso ” , tal e como explica Stray (apud Howard, 2014,
p. 58) .

5.4.1.3 Contextuali zar os datos (context)

Unh as liñas atrás falába se da disonancia ent re os obxectivos d as persoas q ue
constrúe n a ba se de da tos e o s do xo rnalist a que a utiliza p ara facer unha
información. Bradshaw (2011a) en tende a fase de contextualización coma o test de
traz abilida de dos mesmos.

Despoi s com ezamos a ver o qu e podemos facer cos da tos: necesitamos
combinalos con ou tro conxunto de datos? Como p odemos m ostrar cambios ao
longo do tempo? ( R ogers, 2013 , “C hapter 10 . How we do it”, parágrafo 11 )

305

É nesta fase onde em er xe a h erdanz a do xo rn alis mo de pre cisió n de maneira má is
eviden t e, na medid a e n que se presta at ención á metodoloxía d e recolecció n do s
datos: “ quen os re colleu? ” , “ cando? ” , “ con que propósito? ” e sobre t odo “ como ? ” son
algunhas das preguntas que Bradshaw c onsider a impres cindi bles , algo q ue non
dista demasiado do traballo habitual d o xo rn alista ao inte rrogar as súas fonte s: “ os
xornalistas necesitan co mprobar o s d atos como se c omproban as súa s fonte s e
comprender a s me todoloxía s cientí ficas ” (Sc hulze , 2015, p. 18 ). Sinala este a utor
tre s preguntas que, segundo o xornalista He nk v an Es, deben facér selle ao s datos:
1) c ales son as regr as dos datos?, 2) que d atos faltan e por que? e 3) esa falta
modifica as regr as dos datos? Bradshaw tamén ap unta á n ecesidade de comprender
a xerga, c ate go rías e termin olo xía específicas liga das aos datos.

Sirva o exemplo que narra Aaron Williams (2015, p. 32) , o cal descubriu, durante a
pre paració n dunha información sobre a seg rega ció n racia l nos EUA, que existían
difer entes man eiras de medir a m es ma , c uestión que lle esix iu un labo r de
doc umen tació n e aprendiz axe sobre a m etodolo xía utilizada pa ra a conformaci ón
das difere ntes base s de datos e así pod er escoller cal se adaptaba mellor á súa
inves tigació n.

A importancia da traz abilid ade do método q ueda patent e xunto co a necesidade de
“ re dactar unh a metodolox ía e un dic i onario do s d atos para fa cer un seguimen to das
túas fonte s, co mo se procesaron os datos e o que co nté n cada columna ” (C aelainn
Bar, 2015. p. 52), o que Doig ( apud Gray, Bouneg ru, Chamber s et al, 2012, p. 155)
denomina como A Pedra Rose ta da base de da tos.

Para Fer rer as Rodríguez (2016, p. 261) o e lem en to chave da co nt extualización
re side “ na co mbinación c on outros datos q ue per mita co mplet alos e c ompren der a
súa rele vancia ” . Bradshaw (2011a) sinala, por exemplo, o pouco q ue co nta unha

306

base de datos co núme ro de crimes dunha c idade se non se pod e c ontextualizar coa
poboa ci ón total da mesma, c os recursos polic ia is , a súa evolu ción no tempo ou
mesmo ligalo con outras variables como o nive l de desemprego ou pobrez a.

Adoita des tacarse o poten cia l d as visualizac ió ns na fase de c omunicac ión, n o
sen tido en que pod en axilizar a comprensión da informació n e favore cer a
exploración po r parte do usuario; pero tam én é de gran utilidade en fases p revia s
(limpe za, c onte xtualizac ión, combinac ión), xa que a través delas o x ornalist a po de
atopar eleme ntos des tacad os, novos t emas que tr atar, t ende ncias n on consider adas
pre viamente; identif ica r e rros nos datos, atopar ex emplos típicos ou evide nciar falla
de datos ou eivas na inv est iga c ión (C oh en e n Gray, Bounegru, Chambers et al, 2012,
p. 186) . Esta x ornalista ofre ce unha serie de co ns ellos práctico s p ara a explorac i ón
das bases de datos:

1. Usar múltiplo s pequeno s par a orientar se ráp i do n unha ba se de da to s m oi grand e.

2. Observar os datos des de múltiples pe rs pectiva s, c on difere ntes c omparativas e con
diferentes métricas. E s a observ aci ón mul ti perspe ctivis ta p od e s a car a luz
inform aci ón rele vante.

3. Non dar por bos á pri meira dat os atípicos ou que seme llen e rróneos . A máx ima que
debe prevalecer é que a inf orm ación qu e se lle prese nte á a u diencia s erá o máis
exacta p o s ib le.

4. A precisión é importante pero é máis im p ortante extr aer a informac ió n relevante.
Certos ni ve is de redo ndeo ou de falla de datos son a c eptables.

5. Cre ar cro noloxías de casos e eventos. Documentar o p roceso a xu da a d ete cta r e
corri xir e ivas .

307

6. Re correr ao tra ballo en equipo cos especialistas en visu ali zac i óns p ara a fase de
com unic aci ón.

En res umo , a c have d unha axeitada conte xtualizació n descansa sobre a fort aleza e
traz abilida de do método – tanto das fonte s orixinais d a b ase de datos co mo do
traballo d o propi o x ornalista – así c omo na formulación de preguntas ao d ata se t
para estable cer que co ntan o s datos e se pre cisan doutros datos compleme ntarios
para debuxar o cadro complet o. Isto leva á seguinte fase: co mbinar os datos.

5.4.1.4 Combinar os da tos (Com bi ne)

Na práctic a xornalística a var iedade de fonte s é re co ñe cid a como un sinal de
calid ade das informaci óns. Para Bradshaw (20 11 a ), o corre a lgo similar no caso das
bases d e d atos e sinala que a boa información p ode saír da combi na c ión de dúas o u
máis bases de datos. Podería dic irse que a combin ac ión de datos é unha subfa se da
contextualización, se se atende Fer re ras R odríguezz (2016), tal e como se de scribiu
unhas liñas atr ás.

Bradshaw explic a que unha ma ne ira d e p roc ede r co mún é a c ombinación de dous
da tas ets cun dato e n comú n: unha lo ca lizaci ón por e xemplo. No seu manual Findi n g
stories in spreadsh e ets describe o proc eso para c ombinar dunhas bases d e datos a
partir dun e lemento c omún (20 21, p. 67):

1. Contar co n d úas táboa s con d atos. É p refe rible q ue as táboas estean en dú as follas
de cálcu l o s epa radas, sobre todo se o volu me de d at os é grand e.

2. T al e co mo se com ento u, en cad a táboa d ebe exis tir u n ha co lumna (un tip o de dato )
com ún. Exemplos: nome s de insti t ució n s, área, c ódigo d e identificación,

308

loca li zación... A función VLOOKUP é útil para a procura da coincide ncia nas dúas
tábo a s.

3. A columna “nexo” debe estar s empre á esq uerd a.

O manexo básico das funcionalidades das follas de cálc ul o, fort alecido c o uso de
fórmulas avanz ada s confíre ll e ao xo rnalist a a pos ibilidad e de x er ar info rmación de
valor a pa rt ir da c ombinac i ón de dous data sets . U nha das ma ne iras de combi nar o s
datos má is utilizadas e q ue se popula riz aron fai unha década son os m ash up co n
mapas grazas á API de Google Maps , que pe rmit ía x er ar visualizació ns d e d atos sobre
o propio mapa, o que facilita a co mpre nsión d e maneira g ráfica algunh as
te ndencias. Bradshaw destaca a eficac ia deste s formatos.

5.4.1.5. Comunicar os da tos (Com municate)

A der radeira fase do proceso do x ornalismo d e datos é a comunicación da
información, aqui lo que c he ga á audie ncia. É a fas e máis important e, tanto é así qu e
no mo delo de Bradshaw ( 2011b) implic a, de seu, o desen volvem en to dunha nova
pirámide.

309

Figura 18 . Pirámide da Com unic a ción n o xornalismo de datos. Tradu ción a o g al ego. Fonte: Brads haw ( 20 11 b ).

A figura amosa as se is maneiras nas que se pod e comunicar o xornalismo de datos:
visualizar, narrar , socializar, humaniz ar, personalizar e utiliza r. F errer as R odrígue z
(20 16, p. 261) d ef ine a fase d e comunicación como a exposi ció n dos re sultados
conseguido s, fin p ara o c al existe n difere ntes fer ra men tas: visualizacións, mash ups ,
te xtos, etc. F lores Vivar (20 12, p. 25) e o Manual de Xornalismo de Datos (Gr ay,
Bounegru, Ch ambers et al, 2012, p. 178 ) sinalan tamén a variedade de ferramenta s
e for matos a disposición d o xornalist a pa ra c omun ic ar no xornalismo de datos. P ola
súa banda, Simo n R ogers te n unha visión moi a mpla da d isc iplina nese ámbito:

O xor nali smo de da tos non é gráf icos e vi sualizaci óns. T rátase de conta r a
hi storia da mellor manei ra posi ble. Ás veces iso ser á unha vi sualiza ci ón ou un
mapa . Pero ás veces é u nha noticia. Ás veces, basta con pu blicar o número
(Rogers, 201 4 ).

En ca lquera c aso e, c om o se ve rá, as c ompoñente s visual e inter activa teñ en unha
importancia ca pital ne sta fase .

310

Visualización

Bradshaw (2011b) d efine a visualizació n c omo a maneira máis rápida e efectiva de
pre se nt ar os da tos, sinalando o pod er deste for mato en c anto a súa difusión. No
Manual de Xornalismo de Da tos (G ray, Bounegru, Chambers et al, 201 2) poñen o foco
na súa ef ic acia: “ unha visualizac ión de datos ben deseñada pode da r a os
espe ctadores unha impresión inmediata e pr of unda e co rt ar o desorde dunha
histor ia complexa pa ra chegar a o gran ” (p. 191). M áis a lá das súas vantaxes, compre
sinalar a que se es tá a facer re fer enci a a o falar de visualizacións. Un do s re fer entes
no campo , o profe sor Alber to Cairo, defíne as do s eguint e xeito:

A v isuali z ac ión é esa tecnoloxí a plural (é di cir, di sc ip lina) que consiste en
transformar os da tos en in formaci ón semánt ica — ou na creaci ón das ferramentas
pa ra que calquera persoa poi da com ple tar por si me sma o de vandito proceso —
medi ante unha s intaxe de fronte iras impreci s as e en constante evolución
base a da sobre a conxunción d e si gnos de carácter i cóni co (figurado) con outr os
de cará cter arbi trario e abstr acto (non figurados: textos, estatísticas, etc.) (Ca iro,
2011, “ Por q ué visuali zar: de la inf orm ación a la sab id ur ía ” , parágrafo 67).

Cairo dest ac a a visualizació n como unha te cnoloxía, un medio, unha utilidade para
chegar a un fin. Des de a óptica de Íñiguez et al ( 2017b, p. 21), unha visualización
debe t er tres caracter ís ticas:

1. Debe permiti r interpretar os datos.

2. Debe ser relevante, centránd os e en dar resposta de maneira gráfica ao problema
que s e q uere visua li zar.

3. Debe s er novidosa, isto é, pr opo rc io nar actu al idade, in form aci ó n non coñecida.

311

Para c ompletar est as característ ic as, o s autores define n (p. 30) as condic ións q ue
debe ter tod a visua lización: 1) co mpre nsibilidade e l exibilid ade, 2) c laridade e 3 )
est ar exentas de ambigüi dade.

Ne st e sentido, Bradshaw (2011b ) ad virt e da l gunhas problemáticas, como a
prolifer ació n de visualizaci óns sen valor informati vo ( churnalism ) ou a tenden cia a o
consumo e féme ro deste tipo de formatos, isto é, segundo o a utor as visualizacións
te ñe n dificultad es para a rete nción das audie ncias. Pilhop er ( Gr ay, Bounegru,
Chambe rs et al, 2012, p. 178), xo rn alista do T he N ew Yor k T imes , pr efire non utiliza r
ningunha visualización a utiliz ar unha mala visualización. McGhe e ( Gr ay, Boune gru,
Chambe rs et a l, 2012, 2012, p. 200) é máis conc r eto e formula cinc o supostos nos
que non debe utiliz arse unh a visua lización:

- Cando unha historia p od e ser contada mellor con texto ou con for matos m ultimedia.

- Cando se co nta co n p ou c os puntos d e datos. Dificulta a contextualización.

- Cando s e ten pou ca var iedade de datos ou s e c are c e de tendencias cl aras o u
conclusió n s.

- Cando un mapa n on é un ma pa. Refírese á n on utilida de (nalgúns caso s ) da lgu nha s
dimensi ón s d o s d at os como a l oca l izac i ón x eo gráfica ou a evol uci ón no temp o.

- Cando se po dería reso lver c unha táboa.

Na conc epción de Cairo (2011 , “ In troducc ión: inf ografía y visualizac ión ” , par ágrafo
67) a infograf ía (e n te ndida como sinón imo de visua lización) debe s e r lida, poñe ndo
o foco na co mpre nsión e na explo ración po r enr iba da función esté tica, toda vez
que est a d ebe facilitar ao má ximo a función princ ipal. No caso dunha visualizació n

312

dunha peza xornalística : infor mar co n rig or. A est e re specto, Giner e o propi o Cairo
(20 11 ) sint et iza ron en seis pu nt os os ele m entos que unha vis ualizació n deb e
cumprir:

1. T od a infografía / vi s ualizaci ón debe reali zars e a parti r de inform a ció n f iable.

2. As infografías / vi su al iza c ións deben evitar a incl u sión de elementos non baseados
en feitos c oñeci dos ou evidencias dispoñibles.

3. A cond i ción de fic tic ia debe ser referida en to da infog rafía / visuali zac ión qu e a
tiver.

4. T od a infografía / vi s ualizaci ón debe acred itar a s súas f ontes.

5. A inf og rafía / vi su al iza c ión d ebe evitar a inclusió n de elemento s f icti ci os co
obx ectivo estético ou da espectaculariz aci ón propia. Técnicos en vis ualización e
editores deben p oñer atenció n ne s ta cu e s tión.

6. As infografías / vi su ali za ci óns so n xornali s mo visual e d eben someterse aos m esm os
estándares étic os qu e ca lqu era p roduto informativo.

Un moi important e c omplemen to a estes puntos é a recomendación de Bradshaw
(20 11b): a inclusión da fonte, da base d e datos orixinal a pa rt ir d a q ue se xera a
visualización. O autor defen de a súa utilida de na estr at exia de produto informativo
ao fomen tar a ret ención e interacción d o usuario . Máis alá d iso, é un exercicio de
tran sparenci a – chave no xor nalismo de datos – e a punt a a outra das fase s d o
proceso de comunic a ció n que se verá máis adiant e: a personalización.

319

3. Historias que explican os d atos. Cada vez hai máis datos dispoñibles e ac cesible s
para to do o mundo . O pa pel do xornali sta é actuar como po nte entre a audiencia e
os dato s expli cánd o os e contextualiz án doos.

Ne st e último punto, os autores re collen unha declaración elocuente:

O traballo xornalí st ico seg ue sen do o m esmo: os xornali stas a índa deben saír a
inte ractuar coa x ente, a de te ctar a hi storia que ha i detrás da h istoria . O s da tos
só non se pod en utilizar para c ontar historias s obre i ndividuos; a h istoria
emociona l só se p ode atop ar c and o os xor nalistas sa en á com unidade ( xornalista
enquisa do en Rogers et al, 2018, p . 15).

O po der d a narración enr iquecid a co n d atos (t ipo 1) e sobre o s datos (t ipo 3) é
eviden t e dentr o da práctica profes io nal. Coinciden neste punto de vista Vázquez
Sande e Fernánde z L ombao (2016, p. 140) , os cales ven preciso “ tomar en
consideración técnicas narrativas que nos pe rmitan sobrepoñernos a formatos d e
pre se nt ac ión de re sultados exclusivamente visuais, sen que iso supoña eliminar
est a posibilidad e ” . Enumeran ad emais as vanta xes que achegan o e mprego de
té cnic as narr ativas ao xornalismo de datos (p. 140 -146).

- Po tencial p ara emocionar o público. De staca o rol d a h umanizació n e da
personal i zac i ón p ara co n segui r emp atía no l ect o r. Os s eres humanos achégan se
máis e mellor a os feitos na medida en que po den mirarse no es pell o dos outros.

- Capacid a de mnemotécnica dos relat os . E lementos co ntextualizad ores coma o
tempo e o esp azo , pr opi o s do relato, axudan a a s i milac i ón e mem orización do
relato.

320

- Relación entre o relat o e a neur o ciencia. O cereb ro organi za o coñecemento
adq uir ido en termos e estrutu r as de relato.

- Carácter narrati vo do ser h uma no. As persoas s on grand es produtoras e
cons u mid oras de his t ori a s. É un formato c ase inherente á cond i ción h umana.

- Amplí an o público o bxectiv o ao q ue se d iri xe o xorna lis m o de datos ao facer má i s
accesib les as info rm ació n s con datos.

- O relato estim ula a reflexión perso al e o debate, máis alá da as i milac i ón e
com prensi ón dos datos.

Tendo todo isto e n conta, a re portaxe revélase para o s autores c omo o xéner o
axeitado para o dese nvolvemento de té cnic as narrat ivas dentro do x ornalismo de
datos. Mais, c omo se puido ver en liñas anter ior e s cos exemplos de The P uddi ng , o
xornalismo de datos é un campo aberto a creativid ade e a porosidade das f ronte ira s
ent r e x éne ros e formatos. N elly L una Amancio ( 2015, p. 206-211 ) explic a c o mo
construíron un c ómic inte ractivo – La Gue rra por el agua – para cont ar os a chad os
dunha invest igac ión xo rn alístic a sobre a g uerra da aug a en Perú contra unha gran
empre sa mine ira. Apare cen a quí algunhas das vant axes da narr ativa explicadas
ante riormente, co mo a inclusión de dous protag onistas como recurso á empatía e
identif ica ción.

Coma noutras d isciplinas xornalísticas, o xornali smo de datos atopa na narr ativa
unha fe rramenta útil e poderosa para c he gar ás a udiencias – véxase o exemplo
ante rior, pero tamén os exemplos de scroll ytelli n g citados – , sempre e c ando es ta
non distorsione – ben sexa por darlle excesivo peso ao formato ou po r re sultar
te ndencioso – o rigor do método , a trans parencia e a ver acid ade dos d atos. Como
peche , Bradshaw (201 1 b) re co menda para a na rr ació n do s da tos a fórmula d e

321

“ men os é máis ” , nunha clara apo sta po la sinxele za, a c al non debe se ent e ndida
como simplifica c ión, se non como a redución da narración dos datos a escalas
manexables e identificables pola aud iencia : cantidade por persoa, p or día... e sen
esquece rs e, por suposto, da deb ida contextualización dos da tos.

Comu nicación social

Esta fase presta aten ció n ao pa pel das re de s socia is. Bradshaw re fíres e á
comunic a ció n c omo “ un a cto soci al ” (2011 b) e dest ac a o éxito das infografías
(visualiz ac ións) nas plataformas socia is, plasmado nos res ultados q ue ofre cen as
informacións publi cadas no data blog de T he Gu ardia n f ronte a outras secció ns do
xornal, co nse guid os grazas a o forne cement o d unha comunidad e viva.

O rol activo das a udiencias é un eleme nto definitorio do xornalismo de datos e as
re des soc iais son unha das súas p rincipais vías para o seu de sen volv emento
práctico, de dúas maneiras: como consumidora e r edifusora da información e co mo
provedora da mesma.

En opinión de Gr assler (2017 , p. 89) a pr imeira das ver ten tes sosten s e
principalment e na transparencia dos da tos e no acc eso aos datase ts o rixinai s para
que os usuarios po id an explorar a información e i ncluso c onstr uír historias propias.
Sc hulz e (201 5, p. 1 7) explica que a democratiz ac i ón do acceso á inf ormación ofre ce
numer osas posibili dades. Can do o xornalista lle dá acc es o aos da tos a os usuarios,
est es poden cer tificar a metodolo xía e a non te ndenciosidade dos mesmos. Este
inp ut de interactividade fort al ece a relación co a s audiencias e a súa fidelización.
Esta inte racció n cos da tos pre súmese como o pri meiro paso c ara á socia lización do s
mesmos.

322

Duncan Gee r e (Gray, Bounegru, Ch ambers e t al, 20 12, p. 219) apunta algunh as
est ratexia s útile s para f omentar a participación das audiencias. D esde o
coñecemen to dos difer ent es públic os o bxectiv os débense buscar ma ne iras de
chegar a eles a tr avés da rede social – grup o s de F ac ebook , uso de cancelos
espe cífico s en Twitter , xeración d e sinerxias con in fluence rs ... – para co nse guir darll e
a máxima difusió n á información. A mo nitoriz a ció n da c onver sació n serve pa ra
coñecer os temas que in teresan e produc ir histo rias arre dor del es (Onigbinde en
Gr ay, Bounegru, Chambers et al, 2012, p. 21 8 ).

Unh a vez c aptada a a te nción d ébe se facilitar a i nte racció n. Apúntans e varias vías:
1) o acc es o aos datos ( est a opción é omnipres ente), 2) posibilitar espazos nos que o
usuario poida co men tar e 3) obse rva r o co mportame nto da audiencia para ver se se
lle pode facilitar algún outro mecanismo de inte racc ión. A propia inter ac ción do
medio c oas audiencia s a través de espazos nas redes tamén se apunta c omo unha
solució n a xeitada ( Onigbinde en Gray, Bounegr u, Chambers et al , 2012, p. 218) . Con
todo, cabe observar a complexidade de levar á práctic a esta estrat exia nun
esce nario de desinfor mac ión e crecente polariz ac ión na convers a soc ial.

Varona Aramburu e t al (2016, p. 293 ) propoñen un modelo en cinco fases par a
facilitar a participación das audien cia s no x ornalismo de datos.

1. Ofre cer os da to s p o r adia nt ado. O a cces o aos datos b r utos xusto antes d e c omezar
o tra ba llo so b re eles.

2. Involucrar o púb l ico na análise de dato s . T rátas e de dotar ao p úbl i co dun rol acti vo
no deseño da i nve stigación, construíndo u nha s orte de i ntelixencia c ol ectiva qu e
so brepa se intereses persoais e empres ariais dentro do m edi o de comunicación e
facilite u n enfoque máis eq uili br ado da información final.

323

3. Involucrar a comunid ad e na p ubli c ació n e d ifusión d o s d atos. Co mo partícipes na
fase anterio r, os usuarios quererán difundir os resulta dos do « seu» tra ballo.

4. Formación. Debe exi st ir unha aposta d ecidida d os me dio s d e co m unica c ión pa ra
forma r a s sú as au diencias no m anexo de datos.

5. Dispoñibilidade de ferramenta s útile s. A formación te n qu e co mplementar se co a
dis p oñib il id ade técnica construída desde o coñeceme nto co mún das necesidades
de xo rnali s ta s e pú blicos.

Os autores recoñecen as d ificultades de po ñer en marcha o m odelo se se c onsideran
cuestións como a co mpet encia entr e medios. Por outra ba nda , as redes so ciais e a
actividad e dos usuarios nas me smas son grand es prod utoras de datos c os que
traballar para c onstruír informacións, ben sexa coa participación c onscient e da s
audiencias ( crowdsourcing ) ou media nt e a anális e da información pú bl ica que se
difunde ne stas plataformas. A apo st a polo crowdsour cing en xornalismo de datos x a
foi c omentada e sinaláronse algú ns exemplos in te resantes. O seu éxito radic a en
facer que a audiencia form e part e desde as primeiras fases do proc es o de
xornalismo de datos.

Esa pa rt icip ación actúa tamén como c atalizad or dun pa pel activo na fase de
comunic a ció n. O usua rio compart e a información de cux a co nst rució n formou parte .
Tal e co m o se viu, as dinámi c as de gamificación s on de gran utilidad e neste sent ido .
Un exemplo destacable é o traballo que realiz ou La Nación facen do que a súa
comunid ade os ax udara na c onstr ució n de bases de d atos a partir d e información
pública d es estr uturada (pdfs, a udios, etc) utilizan do o softwar e Data Voz (Coelh o,
2015, p. 91- 95 ).

324

Lam Thuy Vo (2015, p. 231) ve dúas maneiras de usar a s redes socia is para o
xornalista de datos. A prime ira é o seu uso pa ra comprende r mellor os individuos e
as súas acc ións, ben se xa m edia nt e a anális e de co munic acións públicas ou privadas
– útil sobre todo no ca so de p olític os ou pers oas re levantes da soc iedade – . T oda
acc ión en redes so ciais deixa unha pegada e es ta pode ser rastr exada mediante
divers as té cnic as. A se gunda, ente ndendo a rede socia l c omo un eco sist ema
autónomo que funciona a t ravés da co nxunc ión de acc ións humanas e a lgoritmos e
que produc e fe nómenos co mo ca mpañas de desinfor mac ión, c ámaras de eco,
burbullas de filtro, etc. A autora a chega a lgú ns est udos de caso, c omo unha
información na que trazar on o per fil ideolóxico de Donald Trump a t ravés da análise
dos seus contidos e da súa comunida de en Twitter .

Humanizar, pe rsonalizar e utilizar

Unh a d as principais vantaxes das té cnica s nar rati vas descritas n a fase d e narr ació n
é a ca pacida de de xerar empatía e impa cto a través da inclusión d e protago nistas
da h istoria. Bradshaw (2011b) entende que en ocasió ns unha vis ualizació n de datos
non é quen de funcionar por si soa para xerar ese impacto na aud iencia e pre císase
“ saír e gravar u nha entrevista cunha per soa cux a vida se viu afectada por es es datos ”
para marcar a d ife rencia, o q ue en palabras d e Jer Thorp ( Gray , Boune gru, C hambers
et al, 2012, p. 180) s er ía evide nciar “ a humanidade inherente aos datos ”.

[O Xornalismo de datos] re presenta u n no vo pape l para os xornal ista s como
ponte e gu ía entre os qu e está n no poder que teñen os datos – e son u n lix o ao
exp licalos – e o público que quere de sesp er ad ame nte com prend er os datos e
acc eder a eles pero qu e necesita axuda . Podemos ser esa ponte (Rogers et al,
2018, p. 15)

325

Vinculados a humanización están os d ous últ imos eleme ntos da pirámide:
per sonalizació n e utilizac ión, ámbolos dous ven c ellados d e maneira estr eita a o
factor da interactividade. Bradshaw (2011 b ) cita alg úns mecanismos, algúns xa
mencionados, como a per sonalizació n de datos p or zona x eográfica o u po r id ade,
algunhas dinámi c as d e toma de d ecisións – apa r ecen aquí calc ul adoras de custos
per sonalizadas – e dinámica s de g amificación. T odos este s ele m entos co inciden
coa descrición de Coddington (20 15, p. 343) dun ha aud ien cia mo ito má is
participativa e implicada.

No Manual de Xornalismo de Datos (Gray, Bouneg ru, Chambe rs et al, 2012 , p. 29 )
contan como a BBC aproveitou a base de datos de acc ident es no Reino Unido para,
máis alá de o fr ecer o s datos para expl oración, com ezar a buscar e constr uír historias
cunha faciana máis humana. O re sultado foi o traballo E very death on every r oad ,
unha pez a d e da tos o nde o s usuarios poden v er os ac cidente s de tráf ic o dunha zon a
utilizando o c ódigo po st al. A ist o engadiron a c olab oració n c o a Aso ciac i ón d e
Ambulancias d e Londre s e c oa BBC L ondon para rastre xar o s acciden tes en vivo.
Tamén e ste nde ron o seu traballo a Twitter , o nde os usuarios podían se guir os
acc ident es case en vivo a tr avés do c ancelo #cras h24.

Bradshaw e ngade máis exemplos. O p rimeiro del es é unha proposta, unha ve z má is,
creada po la BBC : Bu dg et: W ha t wo uld you cut . Trátase d unha f er ramenta q ue ll e
per mitía a o públic o reducir o déficit recortan do g as to nos difere n te s depar tame nto s
do go ber no británico. Tamén aparece un b usca dor creado po r Channe l 4 .
Intr oduc indo o seu código postal, o usua rio podía atopar nun mapa os t ratament o s
de saúde dispoñibles na súa zona con in formación útil do s mes mos: dispoñibilida de,
te mpo de es pera, etc.

326

En ese ncia, o poten cia l máis intere sante do x ornalismo de datos son as
posibilida des q ue lle ofre c e á a udiencia para ir máis alá da historia que c onta o
xornalista. En non p ouc as o casi óns, este só facilita unha ferr amenta para q ue o
usuario co nst rúa a súa propia historia.

Nou tras pa labras, o xornali smo de d atos non só se ap oia nos da tos para conta r
unha historia, se nón que tamén é consciente d e que esta h istor ia pode
proporci onar lecturas diferentes ás que o xornalista querí a tr ansmi t ir nun
princ i pi o ( Antón Br av o, 2013, p. 114).

O dese nvolvemento d a pi rámide de Bradshaw (201 1 a , 2011b), así como outros
modelos que se axustan máis ou men os á e sta, r esponden a un esquema d e tr aba llo
que lle c oncede importancia capital, tal co mo fa c ía o x ornalismo de pre cisió n, ao
rigor do método. É na fase de co munica ció n onde a creatividade e a toma de riscos
se fan pres en t es, impulsada s pola vont ade da i mplica ción das audiencias como
re curso pa ra conseguir alcance, impacto e re levancia socia l.

5.4 .2. Produtos informativos do xor nalismo de d atos

O per co rr ido po la pirámide do xornalismo de datos permit e o bser var a riquez a
existe nte na mo dalidade en c anto a produtos inf ormativos. É precisament e esta
riquez a a que dificulta unha categoriz ac ión pecha da, x a que a constant e evolución
te cnoló xica e o propio dese nvolveme n to do xor nalismo de datos permite n c re ar
máis e mellores produtos infor mativos cos que chegar ás audiencia s. Con todo ,
algúns autores foron quen de fac er a lgunha aproximación. Mediante unha análise
dos medios de R eino Un ido , Borges Rey, (2 0 16, p. 842) d ef iniu t res g ran des formas
de facer x ornalismo de datos nese país, extr apolable s á práctica da modalidade en
todo o mundo :

327

- unha fo rma d e x ornalismo de da t os diaria, rápida e de vis ual iz ación xeral.
- unha fo rma d e x ornalismo de da t os extensa e investig ada a f ondo .
- unha forma de xornalismo de dat os li xeira, editorializada, e ntretida, a miú do
humo rí sti ca e ga mif icad a.

Pola súa parte, Crucianelli ( 2021) vai m áis a o d etalle e establece seis produtos
informativos pr opio s do x ornalismo de d atos.

1. Ar tigos ba se ado s en datos. Trátas e de art igo s p olo xeral curtos que se constr úen
a partir d a información dunha ou máis b ases d e datos. Neste g rupo encaixa, po r
exemplo, o a rt igo O 53% da s 509 m ortes en res idencias nos pr imei ros 9 meses da
COVI D foron en centros d e DomusVi ou Fu nda ción San R osendo (Reinero, 202 2 )
publica do en P raza P ública . O titular foi extraído a partir da análise do s datos de
falece mentos positivos por COV ID -19 nas re sidenc ias galegas facili tados pola Xunta
de Galicia . A peza desenvól vese principalmente a partir de text o, co mbinado co n
táboas e gráficas que ax u dan a compre nder me llo r a infor mac ión.

328

Figura 23 . V is ualización coa s m ortes de persoas co a COVID en Galicia por á m bito ata o 2 / 12/2020. Font e: pra za .gal
(20 2 2) .

2. Visualizacións interactivas. As visualizacións po den ser , tal e co mo se a caba de
ver , un c omplemento para a mellor co mprensió n de pezas e n texto máis d en sas
per o tamé n poden ser o ele ment o principal da info rmación. Outra opc ión é constr uír
unha informac ión a tr avés da inte racció n cun c on xunto delas. S irvan os exe mplos
citado s de Th e Pu dd ing como exe mplo. En calquera, cas o, é habitual q ue haxa c er tos
ele mentos textuais: titular , e n tr adiña, lendas, exp licació n de como ler e interactuar
cos da tos, et c.

335

fundamen tais ” (López Gar cía , T oural Bran, Rod ríg uez Váz que z, 2016, p. 290). Para
Flores Vivar e Sa linas Aguilar (201 3) “ o máis importante é que o xornalist a debe ser
capaz de atopar información, enten dela e facela i ntelixible para o público . Sen ese
factor, a programac ión, o dese ño e outros c oñecementos non servirán de nada ” .
Sc hulz e (20 15) re forza esta idea desde a análise d os postulados de Simon Roger s:

pa ra unha boa n arraci ón d e datos segu en sendo necesa ri as e relevantes as
conve ncións tradi c ionai s do xornalismo porque o x ornalista é u n narrador que
preci sa p roporcionar suficiente contexto p ara qu e o l ector e ntenda a hi stori a sen
esquece rse de transportar a mensax e principal (ibíd em, 2015, p. 26).

Nunh a investigación s obre o e s tado do xornalismo de datos r ealizada no ano 2017,
Rog er s, Schwabish e Bowers (2018, p. 9) recollero n teste muños que apuntaban a
que “xornalista de datos é ‘ese ncialmente o mesmo que ca lquera o utro xornalista,
excepto que a fonte principal son os datos. En lugar de ent revistar a unha persoa,
ent r evís tase un conxunto de da tos’” . Para Bradsh aw (201 0 ) existen dúas ma ne ira s
de comezar un proxecto de xornalismo d e d atos: inter rogando unha base de dato s
ou formulando unha pre gunta e atopar a base de da tos que po ida re spondela. En
calquera caso, o traballo xornalístico está presente en todo o proceso. Así, po r
eviden t e que poida resulta r, profesio nais e académico s d es tacan que o core d o
xornalismo de datos está no propio xornalismo.

Os diferentes perfís profe sionais que p erci ben os x or nali stas n a actual idad e , á
marxe da s ferramenta s concret as, conta con dous vec tores centrais: os elementos
bási cos ou fundamentos do xor nalismo, o conxu nto de precep tos que se
sed imentaron ao longo do tempo e forx ad o nos proc esos comu nica tivos o longo
da hi s toria, sempre ba ixo u n m anto humanista e social, máis ou m enos
ace ntuado segundo os contextos; e a di mensión tecnolóxica , non se tr ata tanto

336

de coñecer esta ou aquela ferr amenta com o de entend er os fundamentos,
ad entrarse en diferentes territorios e di spoñ er de coñec ementos para o traballo
ind ivi dual ou para o diálogo nos equipos interdi sciplina res que acometen boa
pa rte das pe za s máis complexas qu e difu nd en os cibermedi os actuai s e qu e
circulan polos fluxos do ecos iste ma comu nica t iv o a ctual ( López García,
Rodrí guez Vázquez, Pereira Fariña , 201 7, p. 87).

Aparece nesta última re flexión un elem en to fun damental: o diá l ogo nos equi p os
multidisciplinares, o que en co nse cuencia po n sobre a mesa a pregunta de se é
viable co ncent rar nunha soa per soa todas a s competencias e habilida des pre cisas
para o d es envolve men to do xornalismo de datos.

A est e re specto, Gordon ( 2013) def e nde q ue para f acer un bo xornalismo de datos é
nece sario un equipo co n tres habilidad es bás ica s: un reporte iro asistido p or
ordenador – c on enfoque ao s datos e habilidade s para “ e ntrevist ar unha base d e
datos ” – , un programador de aplicacións de not icia s – pa ra pensar e deseñ ar o
mellor formato para fac er lle ch egar o s datos ao s usuarios – e un esp ecialista en
visualización de datos – par a presen tar e comunicar os da tos – .

Trátase d un modelo básic o. A r ealidade é máis di versa e complexa. A análise máis
completa n est e á mbito achégaa G rassler (2 017, p. 96), a sociando as fases da
pirámide de Bradshaw (2011 a) á s compet encias e pe rfís p rofesionais n ecesar ios
para levalas a cabo:

337

Eta pas

Acc ión

Té cn ic as

Comp etenc ias

Pr ofesional
necesari o

Atopar

Atopar os datos

Avaliar as
variables
impl icadas

Busc a a vanzada

Xor nal ista

Extraer

Extracc ión de
dato s

OCR ,
program ación,
scraping

Detect ar o tip o de formato de
dato s p ara utili zar unha bo a
téc ni ca.
Técnicas de extracc ión.
Coñeceme ntos básicos en
program ación.

Prog rama do r

Fi ltrar /
Li mpar

Detect ar os erros
e variables.
Atopar os datos
mal formate ados

Uso de filtros
ou táb oas
dinámicas

Prog rama de anál ise de dato s
(ex: f ol l a de cálculo t ip o
Excel)

Prog rama do r

Contextualizar

Comparación
Anál ise

Entre vistar os
dato s

Estat ísticas
Busc a de datos
Obser vación

Xor nal ista

Comunicar

Comunicar os
dato s

Visualización
Narrat iva
Xor nal ismo

Competencias na rr ativas
Coñecer as ferramentas de
cre ación e visualización

Prog rama do r
Desenvolve dor
Deseñador
Xor nal ista

Táboa 18 . C o mpeten cias e h ab ilid ades do x orn a lista de datos. Fon te: Grassler (2017).

Gr assler (2016, p. 116) sostén q ue, segundo as etapas que co nfor man un prox ecto
de xornalismo de datos – tal e como as definiu B radshaw (2011 a ) – é evidente qu e
un só xo rn alista non pode realizar tod o o tr aballo de forma autónoma. A autora
describe , a partir da visión de numerosos e xpert os e profesionais, o perfil
“ unicornio ” do xornalismo de datos. Un xornalista que te n coñecementos d e
programació n ou un programad or que ten coñecementos de xo rnalismo. U n
profe sional, e n calq uer a caso, de mandado nas re dac ció ns pola súa ver satilidade (p.
127) . O propio Bradshaw (2010) sinala q ue todo o proceso do xornalismo de datos
pode res ultar “ intimidant e ” para unha soa per soa, situando como re medio o tr aba llo
en e quipo .

Ce rtam en te, a topar unha persoa que r eúna competencias avanzadas en ámbitos ta n
divers os c omo a programación, a estatíst ic a, as base s de datos, o d es eño gráfico e

338

audio visual e o xornalismo re sultaría case imposible, de aí a de finició n de
“ unicornio ” . A pes ar da cre cente oferta formativa n a especialidade de xo rn alismo d e
datos e visualizaci ón no mundo (López López, Arias, R obles, Abe ll á n Mancheño,
2022, p. 75) – especialmente no nivel de posgra o (Saavedra Llamas, He rre ro de la
Fuente , Cast illo Lo zan o, 2020, p. 107), na realidade, os medios de co munic ació n
re co rr en á creación de equ ipos ou cola bora cións máis o u men os est ables que
implic an algúns dos perf ís c oas co mpetencias cit adas.

A comez os da pasada déca da, Ferr eras R odrígue z (2 013, p. 130) certificaba a
existe ncia de departamen tos e specíficos de xornalismo de datos en medios como
Th e Gu ardia n , Th e New Y ork Ti mes  Th e Washintong Post , Los Angeles T imes , O Esta do
de São Paulo , Zeit Online ou L a N ac ión , entre outros. Arias, S ánchez García e Redondo,
daban conta de equipos específicos de d atos e n El Confid encial , eldiario.e s e El
Mundo (2018 , p . 287 ). El País cons tr uiu un equipo d e d atos en 2019 co liderado de
Danie le Grasso e Kiko Lla ne ras (Munro, 2020).

A pres e nz a de e quipo s def inidos é máis h abitual en grandes medios m en tres que en
medios pequenos o xo rn alista te n que desenvolv er se de man eira autónoma , tal e
como explican Fink e Anderson ( apud Gr as sler , 2 016, p. 11 6). Rogers, Sc hw abish e
Bower s (2018, p. 22) atoparon unha realidade diversa en c anto á c omposic i ón dos
equipos de datos: o rganiz ac ións grandes co n eq uipos estable cid os, organizacións
grandes c on equipos pequenos ou dispersos, org a nizació ns c o foc o no xornalismo
de datos, pequenos equipos de dat a en tele visións, pequenos equipos d e data en
organizacións ag ile , f reelance ( long rangers ).

Máis alá da neces ida de que marca a c re ació n d o pr od uto informativo, o traballo en
equipo be be tamén das raíces na c ultura hacker , a pr opia Fer reras Ro dríguez ( 2013)
dest ac a o encontro Hack / Ha ckers co mo “ un punt o de encontro entre o s escritor e s

339

de código ( H ac kers ) e a actualidade ( Hacks ), par a inter cambia r infor mac ión sobre
fe rram en tas dixitai s e analizar a c ontr ibuc ión dos programad ore s en ámbitos como
o de grandes volumes de da tos, visualización, etc ” (p. 129).

Para a c re ación deste s equipos d e xornalismo de datos precísase , segundo a s
conclusió ns e xtraídas por Zanchelli e Crucia ne lli ( 2012) a pa rt ir dunha investigac ión
con varios medios, unha se rie de f ac tore s clave que se e nume ran a continuación:

- Loc ali zar o e qu i po de xornalismo de dat os preto d a redacc ión. A pr oximidade fí s ica
actúa c om o catal i zador d e no va s ideas e de novas f erramentas. É unha cue s ti ón
reforzad a d esde o á mb ito p rofes io nal (Carlisle en Gray Bounegru, Cham bers et al ,
2012, p. 27).

- Fom entar o trab allo conxunto e ntre xornali s ta s e d ese nvolvedores de s oftwar e para
xerar idea s para informes ba s eado s en da to s . Esta im pli cación perm ite a creació n
de traba ll os máis complexos, máis ricos e de mái s lon go perco rrido.

- Contratac i ón d e xornalistas e desenvolvedore s q ue pe chen a brecha de hab ilidades.
Refíre s e á necesidad e de perfís híb ri dos qu e actúe n de po nte entre di sciplinas,
tamén comentada por López Garc ía, Rodrígue z Vá zquez e Pereira Fariña:
“ Pro gramad ores, técnicos de s i stema s, p rog r amadores de s oftware.. . fo rman parte
dos no v o s equi pos e todos teñen que falar. Se o x ornali sta non entende o q ue din
os seus ou tr os interl ocu t ores, o s eu papel nos equipos será res i dua l ” (2017, p. 88).

- Pro ducir h istorias que a m os en o que significan o s d atos e por que o público d ebería
preocupa r se. O que s e coñe ce c omo un ga me-c ha nger qu e faga qu e os edito re s
ente ndan a imp or tanci a dos p r odutos informativos co n d atos.

O Manual d e Xornalism o de Datos (Gray, Bounegr u, Chamber s et a l, 2 012) recoll e
algunhas exper iencias dos equipo s de datos de v arios medios arre dor do mundo.

340

Carlisle (Gray, Bounegru, Chambe rs et al , 2012, p. 26) co nta como na ABC australiana
dispoñían d un equipo de da tos inte grado p or un dese ñador e dese nvolvedor we b,
un x ornalista principal, un investigad or a te mpo parcial co n experien cia en
extr ac ción de datos, follas de cálc ulo e limpeza de datos; un x ornalista junior a
te mpo parcial, un produtor executivo, un co nsult or académico co n exper iencia en
miner ía de datos, visual izacións e hab ilidades e n procura avanzada; un xefe de
proxecto e unha grupo de xornali stas para cons ultas.

Pola súa ba nda, Hurre l e Leimdorfer ( G ray , Bo unegr u, Chambe rs et a l, 2012, p. 31)
aseguraban q ue o equipo d e datos da BBC es t aba compo sto po r arredor de 2 0
per soas ent r e xornalistas, d es eñadores e desenvolvedores . Ambo s destacan a
nece sidad e d a “ int e rcompren sión disc iplinar ” par a o bo funcionament o do equipo.
No caso d o Chi cag o Tribune , Bo ye r (Gray, Boune gru, Chamber s et al, 2012, p. 32)
explica que na re dac ción es tán prese n te s d ous h ackers que co laboran man a ma n
cos xo rn alistas dos difere ntes depart amen to s do medio, achegando o seu
coñecemen to es pecífico – scrapi ng , limpeza de d atos – e aplicando metodoloxías
áxiles de traballo. O Zeit Onl ine destac a por desenvolver un modelo de t raballo no
que unha parte do proceso, a ligada á pro gramac ión, se d es envolve mediante á
cola borac ión cunha ent idade exte rna: a Open Data Networ k xermana (Ven ohr en
Gr ay, Bounegru, Chambers et al, 2012, p. 38 ) .

O traballo de Zanchelli e C rucia ne lli (2012, p. 7 -10) re co lle tamén unha descrición
da c omp osició n d os equipos de da tos e n medios de stacados a nive l mundia l.

341

De tállans e n a seguinte táboa:

Medio

Equ ip o de dat os

BBC

O eq uipo qu e produ ce xornal ismo de dat os p ara o sitio web da BBC News está f or mado
por 1 8 x ornalistas , deseñado res e desenvolvedores: 8 xornalistas, 5 des envolved o re s e 5
des eñadores, os cales sentan xuntos.

The Ne w Yor k
Times

Catro equ ip os qu e reali zan traball os re la cionados cos datos co n entre 5 e 10
des envolvedores, deseñadores gráfi cos ou x or nal istas p or cada eq uipo.

The Guar di a n

Equ ip o de tr es p er soas: un x ornalista senior , un x or nalista junior e u n i nvest igador.
Ocasional mente te ñen o a p oio de desenvo lvedores externos.

USA Today

5 xorna li stas e 1 ed itor trab al lan do n o equ ip o de xorna li smo de datos; 5 x ornal istas n o
equ ip o de invest igación (un edito r, 4 report eiros a tempo complet o).

The Wa shi ngton
Post

12 -13 dese nvolved o res .
2 p er soas pa ra elaborac ión e report ax es asistidas por orde nador
Todas est as p erso as están n a redac ción.
Non hai xor nalistas n o eq uip o pero n a re dacción hai x or nalistas c on certo s
coñec ementos de datos.

O Es tado de S.
Paulo

2 xorna li stas e 1 de senvolve dor. Hai 1 x or na l ista máis da sección de Nacional qu e
trab al la co eq uipo todos os días de xeito inf ormal .

Táboa 19 . Equip os de datos de gr andes medios de co municación a niv el m und ial en 201 2 . Fonte: Elaboración propia
a partir de Z a nchel li e Crucianelli (2012).

Queda cla ro que a composición dos equipos de xor nalismo de da tos nos dife rentes
medios de co m unicac i ón é moi diversa. Con todo , é viable est ablecer unha
taxonomía má is ou menos est ándar g raz as ao tr aballo de Gr assler (2017, p . 171 -
218) , quen ache gou un mod elo a par tir da an álise dos t raballos gañadores dos Data
Journalism Awards desde o ano 2012 ao 2015. A autora estable ceu a categoriz ac ión
en base a 5 pre guntas:

1. Can tas persoas forman un equipo de x ornalis mo de datos? Existe n tre s perfí s
difer entes no dese nvolv emen to do s proxectos de xornalismo de d atos: xornalístico,
té cnic o e acad émico. O primeiro es tá enf oc ado na realización de taref as propias da

342

profe sión de xornalista: análise de d atos, realización de visualizació ns e
dese nvolvemento narrativo. Pola súa parte , o perfil técnico oc úp ase da recolecció n
dos datos, o dese nvolveme n to de aplicacións e visualizacións e a cre ació n de
fe rram en tas avanzadas para o trat amento dos datos. Finalmente , o per fil aca démico
te n máis a ver co dese n volveme n to metodolóxic o n o que se apo iará o traballo c on
datos e na análise dos propios datos.

2. Cale s son os pe rfís que conforman un e quipo de xornalismo de datos? En función
da implicación dos perfís profes ionais ant es ci tados, os equipos poden ter un
carácter xo rn alístico, técnico ou mix to (unha c ombinación dos anter iores). O
primeir o tipo de eq uipos é común en proxectos sinxelos, o nde o apartado m áis
té cnic o a nivel de tratamento de ba se d e dat os e creación d e aplicac ións e
visualizacións se pode r ealiz ar co n coñecementos básicos e o apoio de ferramentas
exte rnas.

Os equi pos técnicos son aqueles encargados d o deseñ o e d es envolve m ento de
fe rram en tas e aplicac ións e visualizaci óns que pode n servir co mo fer ramenta – be n
sexa inter na pa ra un medio de c omuni cac i ón o u cara ao públi co – . Por último, os
equipos mixtos incorporan as potencialidad es do s equipos xornalísticos e técnicos.
So n habituais en pr oxectos de cer ta compl exidade dent ro de medio s de
comunic a ció n, axencias e tamén proxectos co laborativos a escala mundia l (é o c aso
dos P ana má P ap ers ).

3. Cale s son a s habili dades empre ga das? Grass ler re lacio na as habilidades ás
difer entes fases da pirámide de Bradshaw (2 011 a): extracció n de d atos, a nálise de
datos, limpeza de ba ses de datos e creaci ón de visualizació ns . As habilidades de
programació n son tr ansver sais a t oda a pirá mide, toda ve z q ue permite n a
extr ac ción de información estr uturada e non est ruturada de maneira máis ef ic ien te

343

e son tamén, fundame ntais, para c ompletar as h abilid ades de deseñ o na c re ació n
de visualizacións, aplicacións e sitios web.

4. Que fe rramentas utilizas pa ra levar a cabo un proxecto de xo rn alismo de datos?
Loxic amente as ferrament as acompa ñan as ha bi lidades e os proc es os. Cítanse
algunhas a co ntinuaci ón:

- Scrap ing . N a extra cci ó n de inform ac ió n de s i tios web s on útiles ferrame ntas com o
Open Web Scrape r , qu e permite extr aer datos estr utu r ados . Tamén se pode extr aer
inform aci ón en form at os m enos amiga bles, coma o P DF con s i s temas OCR ( Optic
Car acter Recognition ) ou, c omo en La Nación , media nte Omnipag e 17 batc h pr oces sing
(Grass ler, 2017, p. 186). Markun ( Gray , Bo unegru, Chambers et al, 2012, p. 9) relata
a s úa capaci da de e eficiencia como ha ck er para li berar i nformación non estr uturada,
com a a do s pdf, e converte la en estru turada, unha van ta xe d o xo rna lismo d e datos.

- Sistema d e xestión de b a ses de d atos. Existen di fer entes s oluci óns no m ercad o,
com o Mi c rosoft Ac c ess , MyS QL , Oracle Da tabase , etc.

- Anális e. As follas d e cálc ulo permiten reali zar o trab a llo de lim peza e anál i se d os
dato s: Excel , Goog le Shee ts , OpenOffi c e Sp r ea dsh ee t so n as opcións máis comúns.

- Visu al iz aci ón. Neste ám bito e xisten o pci ón s q ue lle fa ci litan o trab a llo a un u suario
medio como G oogle Look er St u di o ou Flouri sh . E n pr oxectos de maior com p lexidade
onde hai perfís esp eciali za d os implica dos cítanse D3.js (unha li braría JavaS c ri pt para
prod uc ir info gra fía s a parti r de datos) ou Batc hGeo (en foc ado na creac ió n de map a s
a parti r de d at os ).

- Deseño e desenvolvemento. Existen múltiples po si bi lidades en función do f orm at o
e do sopo rte a tra vé s d o cal s e van presentar os datos. Gras sl er (2017, p. 193) c ha ma
a a tención s obre o proxecto Data Gu eule . Un f ormato de vídeo curto no que

344

respond en a unha pregu nt a utilizan do vi sual i zación s anim a das . A s ferramenta s
usa da s i m plicadas s on a lgunhas cl á sic a s da su i te d e Adobe ( After E ffect s para
animac i óns , Illust ra tor para deseño g r áfico ), ou Avid P ro tools para m onta xe e edici ón
audi ovi su a l.

5. Que datos se utiliza n? Finalmente a autora desc ribe a orixe dos datos utilizados.
As fontes principais son a s o ficiais (datos públic os acc esible s, datos escrapeados e
datos de estudos), as empre sariais ( datos das r edes, datos rouba dos e datos de
organizacións non co mer cia is) e fonte s propias (datos de en qui sas e da tos per soais) .

Á vista do exposto, é innegable que o desenvolv ement o do x ornalismo de datos,
espe cia lmen t e en proxectos de gra n complexidad e, está liga do a unha forte
compo ñe nte tecnolóxic a, sobre todo naquele s proxectos nos que fan part e perf ís d e
programació n, ciencia de datos e visualización. Así, as “organizacións de noti cias
fomen tan un ha c ultura de datos dirixid a a atopar solucións innovadoras pa ra
produtos xornalísticos q ue c he guen de forma e ficiente ao público informativo”
(Schaetz , La ugwitz , L ischka, 202 3, p. 12) .

Existen algunhas áre as que m ere ce n mención, como as aplica c ións relacionadas co a
automatización e a intelixen cia artificial. L ópez García (2018) v e ne sta cuestió n
unha oportunidade e un ret o. Unha op ortunidade na medida en que este s siste mas
contribúen a a xilizar procesos, o q ue per mite gañ ar tempo e re cursos pa ra a xerar
valor engadido; o ret o está “ nas mans d os profe sionais da infomediación conve rter
a hiperabundancia de mensaxes, datos e ruídos e n co municación útil, informació n
e co ñe cemento de c alidade ” (p. 729 ). Borges Rey (20 1 6, p. 83 9) xa sinalou a
utilización de siste mas a utom atizados c re ados polos equipo s técnicos nos medios
británicos co ob xectivo de “ asignar mellor o seu te mpo e es forz os en máis.
proxectos de inve stigació n de alto nivel ” .

351

6. Punto s de conexión: fact checkin g e x ornalis mo de d atos

A aprox imación ao fa ct checking e ao xo rn alismo de datos c om o armas d e lo ita
contra a desinf ormac ión en liña durante o dese nvolvemento do marco teórico
per mite, c ando menos desde e se plano, bosquexa r unha serie de nexos de unión
ent r e á mbalas d úas disc iplinas, c olocando as b ases sobre a s que se const ruirán
moitos d os elemen tos de a nálise durante a fase d e investigación. Así, é posible
enume rar cinco eidos nos q ue fact checking e x ornalismo de datos ent roncan de
forma máis ou men os estr eita, véxase:

- A no ci ón e renovación da obx ect i vidade.
- A voc aci ón de tr ansp arencia.
- O apo deramento das audiencias mediante a interactivi dad e e a partic ipa ció n activa.
- A voc aci ón de recu perar a c onfianz a do público nos m edios de co m unica c ión.
- O traba ll o en equi p os multidisciplinare s c on forte bas e tecnolóx ic a.

1. A noción e ren ovac ión da obx ectividade. Tanto o fa ct c hecki ng co ma o xornalismo
de datos apostan por r enovar o concepto da obxe ctividade xornalíst ica ao des botar
e inte ntar sup erar o modelo A dixo / B dix o e pr ocurando un novo ideal de verdade
máis próxima a tradición positivist a da ciencia (Coddingto n e t al , 2014, p. 393-394;
Lawre nce, S chafer , 2011, p . 769; Meyer , 1993, p . 9) . N est a proc ura, os prac ticante s
de ámba las d úas disciplinas exhiben como vehículos o rigor metodolóxico e a
tran sparencia . Deste xeito, calquera persoa que c onsulte unha ve ri ficació n ou
profunde nunha visualizació n d e datos ten ao seu dispo r os eleme ntos que lle
per mitirían facer o mesmo percorrido que os xo rn alistas fixeron pre viame nte para
chegar a ese punto final.

352

Amais disto, en non po ucas oca si ó ns, o s da tos, enten dido s c omo unha ve rdade
cuantificable, son a mater ia prima a travé s da ca l se constr úe n as ve rif ic acións no
fa ct checking . S on clá sic os o s fa ct checks re aliza do s a p olític os que cons isten en
ver ificar algún d ato incluído nas súas palabras. Tamé n debe dest aca rs e a inclusió n
de ma te riais sobre p rocura e análise de datos en formació n sobre verificació n
(Fonse ca et al, 2018, p. 77) . A partir disto, po d e pr esumirse q ue os métodos do
xornalismo de datos apa re ce n dunha forma máis ou men os f recuen te nas tar efas d e
ver ificac ión dos fac t checkers .

2. A tran sparencia. Esta voca ci ón actúa como sin al de id en tidade en ámb alas d úas
disciplinas. O mundo do fac t checking ref orza dita obx ectividade a travé s dun Código
de Principios co mpartido ( ifcnc odeo fp rinc ip les.poyn ter.org , 2022) , un selo de calidade
que ac túa c omo g arante de indepe ndencia po líti ca e económ ica , d e transpare ncia
coa s fonte s e co a metodoloxía e de c ompro miso de c orre cc ión de err os. A
tran sparencia no traballo actúa como re forz o para a esixen cia do propio por pa rt e
de a dministr ació ns e empr esas, ese ncial no dese nvolvemento do x ornalismo de
datos – lig ad o á cultura Ope n Data – e moi eviden te tamén nos ver i ficad ores , c uxo
discurso s e enf oca , en moitos casos, á reclamació n de rendición de contas por part e
dos polític os.

De be engadirse tamé n o dese nvolvemento de fe rra men tas dixitai s que actúan nest a
dirección. Cítan se a co ntinuación d ous exe mplos dunha e do utra disc ipl ina que
traz an o parale lismo: Civio , prox ecto encadrado no x ornalismo d e datos e n o
activismo pola trans parencia des en volveu dondevanmisimpuestos. es – que facilita o
acc es o ao distribución d os orzame ntos da administ ració n pública – e Newtral cre ou
Transp arentia – un buscad or dos salarios de todos os ca rgos públic os de todas as
administracións do estado español – .

353

3. O apo der amen to da s aud iencias. A te rceira c apa de valo r engadido pa ra
fort alecerse diante das audien cia s e o ap o derame nto das mesmas, mediant e o
aproveitame nto das f errament as dix itais para fornecer ferramentas in teractivas qu e
faciliten a pa rt ic ipación a ctiva d as audiencias. O crowdsour cing foi des crito neste
traballo como táctica útil p ara as d úas mo d alidade s (Rodrigues Pinto et al, 2019, p.
494 -499; Hassan et al, 2019, p. 1 -5; G he nai e M ej ova, 2017 , p. 518 -52 9 ; Bradshaw ,
2011 a). Moitos fact c hec kers c ompoñen a súa axenda de traballo a través das
consultas q ue lle fai chegar a co munidade – este ser ía un nivel básico de
participació n – e inc luso existen exper iencias na s que se aprovei ta a intelixen cia
colectiva pa ra a d et ección e atallament o de desinfor mac ión en liña. Nalgúns
proxectos de xornalismo de datos a const rución das base s de datos s ostívose s obr e
a participac i ón do públ ico medi ante enquisas masivas (D aniels, 2020).

Pers onalizació n e utilización s on c onceptos ch a ve na f ase d a com unicac i ón da
pirámide de Bradsh aw (2011b). Moitas das publ icacións enmarcadas no xorn alismo
de datos son visualizació ns que per miten a inte ra cc ión das a udiencias, facili tando
que un usuario po ida c oñece r o ga sto en sanidade do seu país en comparación c on
outros, ou q ue po ida aproxim ar o dato ao barrio no que re side. A gami fic ació n
(Quinton, 2022) tamén apa re ce como un elemento recorr ente en ambas
modalid ades. O o bxectivo último e o fortalec em ent o da relació n continua co
público que sen te que for ma pa rt e do proc es o e vincúlase de maneira máis poderosa
ao medio de c omunic a ción.

4. Recuperar a confianz a do públic o no me dio de comunicación. No actual c ontexto
de infox icación e de c re cente des crédito dos l egac y media ; transparencia, rigor
metodolóxic o e apo der amento do públi c o son est rate xia s para a recuper ació n da
confianza e d a credibilidad e, fundame n tais para a supe rviv en cia de calquera medio
como cuarto poder e ac tor protagonista no bo fu ncio nament o democrático. Ne ste

354

sen tido existe n contribucións que a mosan r esultados int eresante s sobre o
xornalismo de datos com o r eforz o ao desme ntido de de sinformacións ( Guan, Wang,
2022, p.

5. O traballo en equipos multid isciplinares con forte ba se tecnolóxic a. Quizais o
ele mento máis visible no á mbito práctico destas dúas disciplinas é a súa forte
compo ñe nte te cnoló xica . A g ran maioría dos exemplos expostos tanto no fact
che cking como no xorn alismo d e d atos ao longo d est as páx inas te ñen a súa xénes e
ben nas secció ns dixitais de medios de co municació n de longa traxectoria o u ben
naceron como medios dixitais indepen dentes. Os verificadores de má is
tras cendencia a nivel mundial – FactChec k.or g , Politifact , Les Décode ur s , ent r e outros
– te ñen como principal sopo rte o se u sitio we b, máis alá de que po idan ve rse
exemplos noutr os sopo rt es – E l Objeti vo na televi sión, po r citar algún – .

No caso do xorn alismo de d atos a base tecnolóxica é aínda máis evide n te , t od a vez
que todo o proceso es tá guiad o polo manexo da tecnoloxía informática e q ue
ademais, os seus principais produtos infor ma tivos teñe n soporte dix ital:
visualizacións, apps interactivas, etc.

Para a prod u ción destes c ontidos precísase reunir profesionais de difer entes áreas:
programació n, visualizac ión, estatíst ic a, etc. F act checking e x ornalismo de datos
caracteríz anse por desenvolver o seu trab allo a partir destes equipo s
multidisciplinares moi liga dos ao ámbi to tecnol óxic o. Un exemplo é o proxecto
cola borativo #CoronavirusFacts Alliance, lanzada polo Institut o Po yn ter. T rátase
dunh a inicia tiva que “proporc iona unha base de dat os, actual izada diariamen te, con
contribucións de máis d e 100 verificado re s de dat os de t odo o mund o que publi can,
compa rt en e traducen feitos” (Br oo kes , W aller , 20 22, p. 9).

355

Esta c uest ión é menos evidente nos pionerios de fac t che cking polític o dos E UA –
Politif act , F actchek.org e Th e WP F actch e cker – onde abu ndan x ornalist as e
acad émicos, pe ro é máis palpa ble nos ve rificadores da s egunda onda, máis
enf oca dos na loita co ntr a a desinformación en liña e que inco rporan enxeñe iros,
programadores, d es eñadores... (Ufarte Ruí z et al, 2018, p. 7 37; Álva rez Gr omaz ,
López García, Rodríguez Vázquez , 2015, p. 6; Vizoso, López García , Pere ira Fariña,
2018, p. 112-119). A vincula ción nes te á mbit o é tan forte q ue a lgúns do s
ver ificad ore s citad os contan con equi pos de datos dedicad os, seccións co n c ontidos
baseados en datos e p rodutos informativos en liñ a baseados en d atos. M aldi t a , Les
Décode ur s , Newtral , Pagella , F ullFact son alg úns dos verificadores que c ontan co n
est es equipos.

356

7. Análise e re su ltad os

A present e investigació n soste nse sobre dous estud os paralelos e levados a cabo d e
maneira simultánea. Dun lado sitúase a análise d e co nt ido d as informació ns
publica das por 25 fa ct checkers europeos sobre c oronavirus durante o ano 2021 e
do o utro as re spostas que achegaron per soas deses mesmos medios no cuestionario.
Ne st e punto, e pr evio a debullar o s re sultado s, é conveniente resituarse nos
obxectivos, arredor dos cales xira este traballo.

1. Delimitar o proceso e técnic as que definen o xornalismo de datos dentro do fact
checking na actualida de.

2. Definir o g r ao de p rotagonismo das técnicas de xornal is mo de datos na acción dos
fact c he ck er s durante a pandemia da COVID -1 9.

3. Coñece r a maneira en q ue os n ovo s m edi os nacidos b aix o a denominaci ón de fa ct
checkers apl ica n as técnicas encadradas no xornalismo de da t os e q ue temáticas
dentro do c ontex to da pa n demia da COVID -19 t eñe n máis pes o nas súas
verificació ns.

4. Identificar as carac terí stic a s q ue definen as no va s i nici ati vas xornalísticas coñecidas
com o fact check er s en c anto a estra texi a dis c urs i va, meto do l ox ía, xénero s e
forma tos m áis em pregados, transp a rencia e relación c oas audiencia s.

5. Establecer unha comparativa entre os denominad os f act checkers independente s e
os equipo s de fact checking dos medios tra di ci onai s da mo stra.

6. Debuxar u n pan ora ma dos diferente s tipos de desinfor mac ión contra os q ue se loi ta
desde os m edi os da m os tr a.

[Document text truncated for crawler view.]