Beneficios do adestramento musical nas habilidades cognitivas do alumnado de Educación Primaria: unha revisión sistemática

Bene icios do ades amen o
musical nas habilidades
cogni i as do alumnado de
Educación P ima ia: unha
e isión sis emá ica
Facul ade de Ciencias da Educación
G ao en Mes e de Educación P ima ia
Ano 2022
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias da Educación (Campus No e) da
Uni e sidade de San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Mes e/a de Educación P ima ia.
T aballo de
in de g ao
Modalidade 1
“T aballos de e isión bibliog á ica”
Xu xo Va ela O e o
2
Bene icios do ades amen o musical nas
habilidades cogni i as do alumnado de
Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Bene icios del en enamien o musical en
las habilidades cogni i as del alumnado de
Educación P ima ia: una e isión sis emá ica
Bene i s o musical aining in cogni i e
abili ies o P ima y Educa ion s uden s: a
sys ema ic e iew
3
A ódalas pe soas que ixe on posible o aballo.
4
Índice
Resumo .......................................................................................................................... 5
Resumen ........................................................................................................................ 6
Abs ac .......................................................................................................................... 7
1. In odución e xus i icación .......................................................................................... 8
2. Mé odo ...................................................................................................................... 11
3. Resul ados ................................................................................................................ 14
3.1. Ca ac e ís icas xe ais dos es udos seleccionados ........................................... 14
3.2. O ades amen o musical e os p ocesos cogni i os básicos ............................. 21
3.2.1. A a ención ............................................................................................... 21
3.2.2. A memo ia ............................................................................................... 22
3.2.3. A pe cepción ........................................................................................... 24
3.3. O ades amen o musical e os p ocesos cogni i os supe io es ......................... 25
3.3.1. As uncións execu i as ........................................................................... 25
3.3.2. A in elixencia ........................................................................................... 31
3.3.3. A linguaxe ............................................................................................... 33
4. Discusión .................................................................................................................. 34
5. Conclusións .............................................................................................................. 38
Re e encias bibliog á icas ............................................................................................ 38
Anexos ......................................................................................................................... 48
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
5
Resumo
Exis e li e a u a que in es iga sob e a posible in luencia do ades amen o musical (AM) no
desen ol emen o cogni i o do alumnado. Non obs an e, apenas con amos con aballos
cien í icos que condensen es a in o mación e o ezan un es udo especí ico exclusi o pa a a
e apa de Educación P ima ia, dende os 6 aos 12 anos. Así, o obxec i o des e aballo oi
ealiza unha e isión bibliog á ica que nos pe mi ise coñece en que medida o exe cicio
musical pode po encia as habilidades cogni i as. Polo an o, le ouse a cabo unha busca en
cinco bases de da os, elacionando as palab as cha e in elixencia musical, habilidade musical
e ades amen o musical con e mos como cognición, p og amas, bene icios ou nenos. O
núme o o al de a igos ob idos supe ou os oi o mil, p ocedendo así a un p oceso de il ado
no que inalmen e pe manece on once es udos que cump ían cos c i e ios de inclusión e
exclusión. Os esul ados inais e idencian unha ela i a co elación en e a p ác ica musical e
o desen ol emen o das habilidades cogni i as dos nenos, ei o que nos debe alen a á ho a
de de ende a inclusión do ades amen o musical nas aulas do país, ou o gándolle maio
p io idade cu icula .
Palab as cha e: ades amen o musical, bene icios, habilidades cogni i as, e isión,
Educación P ima ia.

Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
6
Resumen
Exis e li e a u a que in es iga sob e la posible in luencia del en enamien o musical (EM) en
el desa ollo cogni i o del alumnado. No obs an e, apenas con amos con abajos cien í icos
que condensen es a in o mación y o ezcan un es udio especí ico exclusi o pa a la e apa de
Educación P ima ia, desde los 6 has a los 12 años. Así, el obje i o de es e abajo ha sido
ealiza una e isión bibliog á ica que nos pe mi iese conoce en qué medida el eje cicio
musical puede po encia las habilidades cogni i as. Po lo an o, se lle ó a cabo una búsqueda
en cinco bases de da os, elacionando las palab as cla e in eligencia musical, habilidad
musical y en enamien o musical con é minos como cognición, p og amas, bene icios o niños.
El núme o o al de a ículos ob enidos supe ó los ocho mil, p ocediendo así a un p oceso de
il ado en el que inalmen e pe manecie on once es udios que cumplían con los c i e ios de
inclusión y exclusión. Los esul ados inales e idencian una co elación en e la p ác ica
musical y el desa ollo de las habilidades cogni i as de los niños, hecho que nos debe alen a
a la ho a de de ende la inclusión del EM en las aulas del país, o o gándole mayo p io idad
cu icula .
Palab as cla e: en enamien o musical, bene icios, habilidades cogni i as, e isión,
Educación P ima ia.
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
7
Abs ac
The e is li e a u e ha in es iga es he possible in luence o music aining (MT) on he
cogni i e de elopmen o s uden s. Howe e , we ha dly ha e scien i ic wo ks ha condense
his in o ma ion and o e a speci ic s udy exclusi ely o he P ima y Educa ion s age, om 6
o 12 yea s old. The eby, he objec i e o his wo k has been o ca y ou a bibliog aphic e iew
ha would allow us o know o wha ex en musical exe cise can enhance cogni i e abili ies.
The e o e, a sea ch was ca ied ou in i e da abases, ela ing he keywo ds musical
in elligence, musical abili y and musical aining wi h e ms such as cogni ion, p og ams,
bene i s o child en. The o al numbe o a icles ob ained exceeded eigh housand, hus
p oceeding o a il e ing p ocess in which ele en s udies ha me he inclusion and exclusion
c i e ia inally emained. The inal esul s show a co ela ion be ween musical p ac ice and he
de elopmen o child en’s cogni i e abili ies, a ac ha should encou age us o ad oca e o
he inclusion o MT in he coun y’s class ooms, gi ing i g ea e cu icula p io i y.
Keywo ds: musical aining, bene i s, cogni i e abili ies, e ision, P ima y Educa ion.
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
8
1. In odución e xus i icación
De aco do coa O ganización Mundial da Saúde, a música ( an o na súa pa e de in e p e ación
como de escoi a) apo a expe iencias posi i as e benes a emocional ao se humano,
independen emen e da súa idade ou cul u a (Fancou e Finn, ci ado en Tanja e al., 2021).
Fisioloxicamen e, o humano é un se musical, an o a ni el de i mo co po al (andamos,
mas igamos, alamos...) como no que a angue ao p opio i mo isiolóxico ( espi ación, la exos
do co azón...) (Ma ins Said e Ma ques Ab amides, 2020). Non po is o exis e un ondo deba e
sob e a p esencia que debe e a Educación Musical nas aulas endo en con a os bene icios
que pode epo a .
His o icamen e, Pla ón (no século IV a.C.) xa conside aba que a música e a unha pa e
p imo dial da educación, idea de endida amén pola iloso ía a is o élica (Jause -Be ocal,
2018). No Quad i ium da An iga G ecia, conside ado o cu ículo educa i o da escola de
Pi ágo as, a música e a colocada ao mesmo ni el da a i mé ica, da xeome ía e da
as onomía; cons i uíndo es as ca o disciplinas as denominadas “a es ma emá icas” (Bee ,
2005).
A é o día de hoxe, a ele ancia pedagóxica que os cu ículos lle ou o ga on á Educación
Musical oi, xe almen e, al a. Non obs an e, apenas con amos con in es igacións que
cons a en as con ibucións do ades amen o musical (AM) a ni el cogni i o. O AM á ase así
dun dos obxec os de es udo undamen ais no p esen e aballo, conside ado como “unha
expe iencia mul isenso ial que in oluc a múl iples uncións cogni i as e edes neu ais
subxacen es” (Mün e e al., ci ado en C iscuolo e al., 2019); e que es á o mado po cinco
p ocesos básicos (Bonilla, 2015; Buela Co ales, 2019; Hemsy de Gainza, 2002):
- Lec o-esc i u a musical, consis en e na in e p e ación ou na ec eación da mensaxe
musical p e iamen e codi icada median e calque a dos sis emas de no ación
dispoñibles (Me chán Sánchez-Ja a, 2016).
- Audición ac i a, que implica unha escoi a in encionada e ocalizada, na cal o ou in e se
in oluc a ísica e men almen e (Wuy ack e Boal-Palhei os, 2009).
- Educación ocal, encamiñada á ap endizaxe de ob as e á ealización de xogos ou
imp o isacións ocais de i al impo ancia pa a o desen ol emen o da musicalidade
(Buela Co ales, 2019).
- In e p e ación ins umen al, baseada na descodi icación dun ex o musical pa a acelo
audible a a és dun ou a ios ins umen os musicais (O landini Robe , 2012). T á ase
do p oceso ao que, no malmen e, se lle ou o ga maio ele ancia nos p og amas de AM.
- Danza, consis en e no mo emen o í mico do co po dominando e ga dando unha
elación conscien e co espazo (Dallal, 2020).
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
9
Po én, non debemos esquece que o AM non é o compoñen e exclusi o do cu ículo
educa i o da á ea de Educación Musical. Nes a ma e ia apa ecen ou os con idos,
undamen almen e encellados á eo ía e his o ia da música, que non es án pa a nada
elacionados co ades amen o musical e, en consecuencia, co oco de análise do p esen e
aballo. Polo an o, é impo an e ecalca que os esul ados do aballo non se poden
ex apola á á ea de Educación Musical en conxun o, xa que nes a abállanse ou os con idos
máis alá dos elacionados co que en endemos como ades amen o musical.
Así, a p e ensión inal do TFG é analiza a con ibución do AM ao desen ol emen o das
habilidades cogni i as, conside ándoas como un conxun o de ans o macións que se
p oducen nas ca ac e ís icas e capacidades do pensamen o ao longo da ida, especialmen e
du an e o pe íodo de desen ol emen o, e polo cal aumen an os coñecemen os e habilidades
pa a pe cibi , pensa , comp ende e manexa se na ealidade (Ra ael Lina es, 2008).
Des e xei o, an es de comeza , conside o impo an e poñe nos en con ex o e menciona
as bases cien í icas das que pa imos. Cómp e e en con a que o in e ese polo es udo dos
bene icios de i ados do ades amen o musical (máis alá dos es i amen e musicais) non
enaceu a é a década dos 90 do pasado século, alo es udo do in es igado ancés Toma is,
que deu o ixe ao e ec o Moza (Aze edo e al., 2020). Es e au o , cuxo achado segue a se
obxec o de in es igación, a i maba que escoi a música compos a po Moza podía cu a
casos de dep esión. Is o cons i uíu un alice ce undamen al pa a á cons ución de no as
c enzas sob e a elación en e o AM e as habilidades cogni i as (Aze edo e al., 2020).
Falamos así dun i o his ó ico no e e en e ao es udo dos bene icios do AM máis alá dos
pu amen e musicais.
Xa na p imei a década do século XXI, o in e ese polo es udo dos bene icios do exe cicio
musical oi med ando; especialmen e no que espec a á in luencia do AM no desen ol emen o
do ce eb o a ni el neu oana ómico e amén nas po encialidades da música, po exemplo, á
ho a de ap ende ma emá icas (Bee , 2005; K a anja, 2008; W igh , 2009).
Hoxe en día, a li e a u a cien í ica con a con ducias de análises e e isións sis emá icas
que cons a an, a maio ía delas, a in luencia posi i a do ades amen o musical nas habilidades
cogni i as, lingüís icas, mo o as, sociais, emocionais ou mesmo no endemen o académico
(p. ex., Ál a o-Mo a e Se ano-Rosa, 2019; Aze edo e al., 2020; Bení ez e al., 2017; Ca illo
Aguile a e al., 2017; Dumon e al., 2017; Ila i, 2020; Jaschke e al., 2013; Sala e Gobe , 2020;
Tanja e al., 2021). Po es e mo i o, a Educación Musical gozou nos úl imos empos dunha
maio ele ancia pedagóxica nos dis in os cu ículos educa i os do mundo (Wineski, ci ado en
Bení ez e al., 2017). Is o non que e dici que os esul ados das in es igacións sexan
ca egó icos ou concluín es. A ciencia a anza de aga , e é di ícil sabe como o ades amen o
musical nos modula cogni i amen e, é dici , cal é a causa dos cambios ou a que ni el se
p oducen (Miendla zewska e T os , 2014).
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
16
Obsé ase amén que a maio ía de es udos le an a cabo di e en es ipos de
ades amen o musical namen es ealizan as p obas es anda izadas pe iódicas que an
medindo a e olución dos pa icipan es nas dis in as habilidades cogni i as. Despois, es as
a aliacións son compa adas coas dos g upos de con ol, nos que o ades amen o musical é
subs i uído po ou as á eas de aballo ou di ec amen e non se ealiza ningún ipo de
in e ención. Na áboa 4 pódese e os con idos encellados co AM que aballa on cada un
dos es udos lonxi udinais.
Táboa 4.
Compoñen es do ades amen o musical aballados en cada un dos es udos lonxi udinais.
Des e xei o, os es udos ca ac e ízanse pola súa ampla di e sidade. Non só en can o á
idade e p ocedencia das mos as, senón amén á dis ibución dos g upos da in es igación,
das habilidades cogni i as analizadas e da me odoloxía emp egada. Di a in o mación
sin e ízase na áboa 5 da indei a páxina, na que se sinala, pa a cada es udo:
- O núme o do a igo xun o cos au o es e o ano de publicación;
- O país no que se ealizou a in es igación;
- O núme o de pa icipan es no es udo (mos a);
- A idade en anos ao comezo da in es igación, an o a media como o anxa de idade
en e o pa icipan e máis e menos mozo;
- Os di e en es p ocesos cogni i os analizados, an o de o de básica como de o de
supe io ;
- Os g upos de es udo que se emp ega on e o núme o de pa icipan es en cada un deles;
- A du ación da in e ención (en meses) nos es udos lonxi udinais;
- E o plan de ades amen o musical ou a me odoloxía u ilizada nos es udos lonxi udinais
pa a pode a alia o p og eso do alumnado.
D`Souza e
Wisehea
(2018)
F ischen e al.
(2013)
Guo e al.
(2018)
Hennessy e al.
(2019)
James e al.
(2020)
Jaschke e al.
(2018)
Jo e e al.
(2017)
P ice-
Moh e
P ice (2021)
Roden e al.
(2012)
Roden e al.
(2014)
Rose e al.
(201
9)
Danza
•
Escoi a / Audición
•
•
•
•
In e p e ación ins umen al
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
In e p e ación ocal
•
•
•
•
•
Lec u a e esc i u a musical
•
•
•
•
Es udo
ans e sal

Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
17
Táboa 5.
P incipais ca ac e ís icas dos es udos incluídos.
Núme o
do a igo,
au o ía
e ano de
publicación
País
Mos a
Idade en anos
(ao comezo do es udo)
P ocesos cogni i os
analizados
Asignación de
g upos de es udo
Du ación da
in e ención
(en meses)
Plan de ades amen o musical
u ilizado
Media
Rango
[1]
D’Souza e
Wisehea
(2018)
Canadá
75
7.6
(g upo 1)
8.1
(g upo 2)
7.6
(g upo 3)
7.77
(xe al)
6.0 – 9.0
(xe al)
- Memo ia
(a cu o p azo)
- Pe cepción
( elocidade pe cep i a)
- Funcións execu i as
(cambio de a e a,
con ol inhibi o io e
memo ia de aballo)
In elixencia
(non e bal)
- Linguaxe
( ocabula io ecep i o)
G upo I.
In e ención
musical
(n = 24)
G upo II.
In e ención
con danza
(n = 26)
G upo III.
Con ol
(n = 25)
0.66
(3 semanas)
O g upo I iníciase na
in e p e ación ocal e/ou
ins umen al, ensinándolles a
oca o ukelele, a ba e ía ou o
xiló ono. O segundo g upo
ades a musicalmen e a a és
dunha ampla di e sidade de
exe cicios que aballan a
danza e o mo emen o. Fano,
ámbolos dous, no con ex o
dun campamen o de e án,
ecibindo dúas ho as de AM
dia ias du an e cinco días á
semana (dez ho as semanais).
[2]
F ischen e
al.
(2021)
Alemaña
94
6.53
(g upo 1)
6.49
(g upo 2)
6.64
(g upo 3)
6.59
(xe al)
6.0 – 7.0
(xe al)
- A ención
(selec i a)
- Funcións execu i as
(cambio de a e a,
con ol inhibi o io,
luidez, memo ia de
aballo e plani icación
e/ou o ganización)
G upo I.
In e ención
musical
(n = 27)
G upo II.
In e ención
con a es isuais
(n = 31)
G upo III.
Aga da
(n = 36)
8.0
Os pa icipan es do p imei o
g upo ecibi on 45 minu os
semanais de aulas nas que se
lles ensinou a oca un
ins umen o (p incipalmen e
piano, au a, gui a a,
ompe a ou saxo ón) e a le
unha pa i u a, co obxec i o de
pode in e p e a unha canción
ao ema e da in es igación
nun eci al. O ni el inicial e a
semellan e en e os
pa icipan es.
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
18
[3]
Guo e al.
(2018)
Xapón
40
7.5
(g upo 1)
7.48
(g upo 2)
7.49
(xe al)
6.0 – 8.0
(xe al)
- Memo ia
(a cu o p azo)
- Pe cepción
( elocidade de
p ocesamen o)
- Funcións execu i as
(con ol inhibi o io e
memo ia de aballo)
- Linguaxe
(habilidade e bal).
G upo I.
In e ención
musical
(n = 20)
G upo II.
Con ol
(n = 21)
1.5
(6 semanas)
O g upo expe imen al ecibiu
doce sesións de 25 minu os
cada unha nas que se lle
ensinou ao alumnado a
in e p e a dúas cancións
(An aga a Dokosa e Jingle
Bells) dende ce o, ocal e
ins umen almen e,
emp egando a melódica, un
ins umen o musical moi
popula nas escolas nipoas.
[4]
Hennessy
e al.
(2019)
Es ados
Unidos
62
6.81
(xe al)
Sen da os
- Funcións execu i as
(con ol inhibi o io)
- In elixencia
(desen ol emen o
cogni i o xe al)
G upo I.
In e ención
musical
(n = 18)
G upo II.
In e ención
depo i a
(n = 21)
G upo III.
Con ol
(n = 23)
48.0
(4 anos)
O p imei o g upo pa icipou
du an e dous anos coa You h
O ches a o Los Angeles, nun
p og ama de ades amen o
musical baseado no sis ema
enezolano de educación.
Recibi on de 6 a 7 ho as
semanais de aulas du an e
eses dous anos, nos que se
aballou a p ác ica
ins umen al ( iolín ou iola), o
can o e a escoi a.
[5]
James e
al.
(2020)
Suíza
69
10.22
(g upo 1)
10.12
(g upo 2)
10.17
(xe al)
9.76 - 11.19
(g upo 1)
9.7 – 10.55
(g upo 2)
9.7 – 11.19
(xe al)
- A ención
(selec i a)
- Memo ia
(a cu o p azo)
- Funcións execu i as
( lexibilidade cogni i a,
memo ia de aballo e
azoamen o abs ac o)
- Linguaxe
(ap endizaxe e bal)
G upo I.
In e ención
musical
a a és de
ins umen os
de co da
(n = 34)
G upo II.
In e ención
a és do
can o,
escoi a ou
eo ía
(n = 35)
24.0
(2 anos)
Dúas sesións semanais de 45
minu os cada unha, nas que o
g upo I aballou coa
me odoloxía da O ches a in
Class, que en a cons uí na
aula unha o ques a e
ensina lle ao alumando a
in e p e a un ins umen o.
O ou o g upo (con ol)
ealizou ac i idades de
in e p e ación ocal, de
escoi a, e de lec u a ou
esc i u a musical.
Táboa 5 (con inuación).
Táboa 5 (con inuación).
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
19
[6]
Jaschke
e al.
(2018)
Países
Baixos
146
6.3
(g upo 1)
6.4
(g upo 2)
6.6
(g upo 3)
6.2
(g upo 4)
6.36
(xe al)
6.0 – 7.0
(xe al)
- Memo ia
(a cu o p azo)
- Funcións execu i as
(con ol inhibi o io,
memo ia de aballo e
plani icación e/ou
o ganización)
- In elixencia
(ap endizaxe e bal)
G upo I.
In e ención
musical sen
coñecemen os
p e ios
(n = 42)
G upo II.
In e ención
musical con
coñecemen os
p e ios
(n = 38)
G upo III.
In e ención en
a es isuais
(n = 29)
G upo IV.
Aga da
(n = 37)
30.0
(2 anos e
medio)
A in e ención musical
baseouse no cu ículo
educa i o da Educación
P ima ia dos Países Baixos. O
p imei o e o segundo g upo
ecibi on en e 1 e 2 ho as
semanais de AM na escola.
T aballa on a escoi a, o can o
e a in e p e ación de
ins umen os (non se de alla o
mé odo emp egado pa a is o
nin os ins umen os musicais
emp egados).
[7]
Jo e e
al.
(2017)
Bélxica
61
10.44
(g upo 1)
10.44
(g upo 2)
10.44
(xe al)
9.75 – 11.5
(g upo 1)
9.5 – 11.42
(g upo 2)
9.5 – 11.5
(xe al)
- Funcións execu i as
(con ol inhibi o io)
G upo I.
G upo con AM
(n = 30)
G upo II.
G upo sen AM
(n = 31)
Nes e caso á ase dun es udo ans e sal,
no que se compa a, a a és de p obas
es anda izadas, as di e enzas en e o
alumnado que ecibe (ou non)
ades amen o musical.
[8]
P ice-
Moh
e P ice
(2021)
Reino
Unido
32
7.66
(xe al)
7.0 – 7.99
(xe al)
- Memo ia
(a cu o p azo)
- Funcións execu i as
(memo ia de aballo)
- Linguaxe
( ocabula io e
comp ensión lec o a)
G upo I.
In e ención
musical
(n = 15)
G upo II.
Con ol
(n = 17)
3.0
O obxec i o e a p epa a ao
alumnado pa a que ose capaz
de oca unha canción sinxela
no piano coas dúas mans.
Pa a iso, emp egá onse
quince sesións semanais de
en e dez e quince minu os
cada unha delas (ap ox. ca o
ho as).
Táboa 5 (con inuación).
Táboa 5 (con inuación).
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
20
No a. Emp égase como on e pa a a elabo ación da áboa os a igos [1], [2], [3], [4], [5], [6], [7], [8], [9], [10] e [11].
[9]
Roden e
al.
(2012)
Alemaña
73
7.32
(g upo 1)
7.68
(g upo 2)
8.22
(g upo 3)
7.73
(xe al)
Sen da os
- Funcións execu i as
(memo ia de aballo)
G upo I.
In e ención
musical
(n = 25)
G upo II.
In e ención
a a és das
ciencias da
na u eza
(n = 25)
G upo III.
Aga da
(n = 23)
18.0
(1 ano e
medio)
Os apaces do g upo
expe imen al o on di ididos
en dous g upos. Os que iñan
en e 6 e 7 anos de idade
ades á onse a a és do
can o, o i mo, e a escoi a.
Non obs an e, en e os 7 e os
10 anos, os pa icipan es
ades á onse dou o xei o,
ap endendo a in e p e a o
ins umen o que p e iamen e
elixi an: a gui a a, o iolín, o
ioloncello, a au a, a
ompe a, o eclado ou a
ba e ía.
[10]
Roden e
al.
(2014)
Alemaña
50
7.36
(g upo I)
7.72
(g upo II)
7.54
(xe al)
7.0 – 8.0
(xe al)
- Funcións execu i as
(memo ia de aballo)
G upo I.
In e ención
musical
(n = 25)
G upo II.
In e ención
coas ciencias
da na u eza
(n = 25)
18.0
(1 ano e
medio)
Emp egouse o mesmo
p og ama que no es udo de
Roden e al.[9]
[11]
Rose e
al.
(2019)
Reino
Unido
38
Sen
da os
7.0 – 9.0
(xe al)
- Memo ia
(cu o e longo p azo)
- Pe cepción
( isual)
- Funcións execu i as
(memo ia de aballo)
- In elixencia
(CI e bal,
manipula i o e global
ou o al)
G upo I.
EM só na escola
(n = 19)
G upo II.
EM amén
en ho a io
ex aescola
(n = 19)
12.0
(1 ano)
O p imei o g upo ecibiu p e o
dunha ho a semanal de
ades amen o musical. Pola
ou a banda, o segundo,
ademais dis o, ecibiu
ades amen o ex aescola
du an e máis dunha ho a
semanal, baseado na p ác ica
ins umen al.
Táboa 5 (con inuación).
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
21
3.2. O ades amen o musical e os p ocesos cogni i os básicos
No p esen e apa ado ealízase a análise de esul ados dos es udos que a alia on os posibles
bene icios do ades amen o musical nos p ocesos cogni i os da a ención, da memo ia e da
pe cepción (na espec i a o de). Así, na úl ima década, endo en con a os c i e ios de il ado
es ablecidos, con amos coas achegas cien í icas de D’Souza e Wisehea (2012)[1], F ischen
e al. (2018)[2], Guo e al. (2018)[3], James e al. (2020)[5], Jaschke e al. (2018)[6], P ice-Moh
e P ice (2021)[8]; e Roden e al. (2014)[10].
A con inuación, ecóllense os es udos que analiza on a in luencia do AM en cada un
dos p ocesos cogni i os, comen ando sucin amen e:
- O p og ama de ades amen o musical emp egado nos es udos;
- Os ins umen os de a aliación u ilizados pa a a alia o p og eso dos di e en es g upos
e nas dis in as habilidades cogni i as;
- Os esul ados xe ais dos es udos con espec o a cada un dos p ocesos cogni i os.
3.2.1. A a ención
Dous dos es udos seleccionados, un ealizado en Alemaña[2] e ou o en Suíza[5],
in es iga on as posibilidades do ades amen o musical pa a a mello a da a ención. Nes e
caso, ámbolos dous aballos a alia on a a ención selec i a, de inida como a habilidade pa a
des aca o impo an e do i ele an e an e unha a e a dada (Gluck e al., 2009).
F ischen e al. (2018) le a on a cabo unha in es igación con no en a e ca o
pa icipan es de en e 6.0 e 7.0 anos de idade. Pa a compa a a a ención selec i a dos g upos
p e ia e pos e io men e, emp ega on o sub es de a ención audi i a da ba e ía NEPSY-II
(Ko kman e al., 2007). An es do es udo, o alumnado do g upo de in e ención musical o a o
que peo esul ado ob i e a nos es . En oques, despois da in es igación, es e g upo oi o
único que mello ou signi ica i amen e os esul ados. O p og eso oi moi supe io con espec o
aos ou os dous g upos, que apenas mello a on ou ixé ono de xei o insigni ican e. Po is o,
alos oi o meses de es udo, os in es igado es eu óns concluí on que o ades amen o musical
pode po encia a a ención selec i a dos apaces des a anxa de idade.
James e al. (2020) amén quixe on comp oba o impac o que supo ían dous anos de
ades amen o musical na a ención selec i a dos sesen a e no e pa icipan es de o ixe
hel é ica. Pa a a alia a a ención dos suxei os an es e despois do es udo emp ega on o es
de a ención d2 (B ickenkamp, 2012) en es ocasións (cando comeza on as aulas, un ano, e
dous anos despois). Os esul ados amosa on unha cla a endencia á alza nos dous g upos,
cun e ec o posi i o máis signi ica i o no g upo que aballou coa xa comen ada me odoloxía
da O ches a in Class, baseada no ades amen o ins umen al. Ademais, cómp e salien a

Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
22
que, p e iamen e, es e g upo iña unha meno pun uación media na p oba. Dous anos
despois, oi capaz de supe a con c eces ao g upo de con ol.
Alén dis o, con amos con ou o es udo que, a pesa es de non a alia de xei o especí ico
a a ención, emp ega p obas es anda izadas nas que a a ención amén se e implicada, e nos
que se cons a a unha mello ía an o do p oceso a encional como da concen ación dos
pa icipan es as unha in e ención musical p olongada (Guo e al., 2018).
Polo an o, podemos concluí que a longa exposición ao ades amen o musical supón
un impac o posi i o na a ención selec i a. Po én, é impo an e subliña que non con amos con
es udos que comp oben a elación en e o AM e ou os ipos de a ención; como a di idida, a
sos ida ou a ocalizada; endo en con a os mecanismos implicados nas mesmas (Balles e os,
2000).
3.2.2. A memo ia
Seis dos once es udos([1][3][5][6][8][11]) in es igan as implicacións do ades amen o musical
na memo ia, an o a cu o como a longo p azo. A maio ía deles ano a a és das múl iples
e sións do DSF (Digi Span Fo wa d), un es que equi e de memo ia audi i a po pa e do
neno, pa a lemb a o maio núme o de ci as posibles na mesma o de que o examinado as
le. Polo an o, a can idade de díxi os memo izada an es e despois das in e encións en cada
un dos es udos se e pa a cons a a a impo ancia do ades amen o musical na nosa
memo ia.
D’Souza e Wisehea (2018), in es igado es da Uni e sidade de Yo k, ealiza on un
es udo no Canadá con 75 pa icipan es. Os esul ados do DSF (Williams e al., 2003) non
o on concluín es. Aínda así, o g upo musical oi capaz de memo iza 0.9 díxi os máis de
media; men es que o g upo de con ol só inc emen ou o seu esul ado en 0.3 díxi os. Po én,
os esponsables da análise non conside an que a di e enza sexa o su icien emen e
signi ica i a como pa a ala mos dun desen ol emen o da memo ia as unha in e ención
musical a cu o p azo.
Guo e al. (2018) desen ol e on ou o es udo no Xapón, no que amén emp ega on a
p oba do DSF (Ueno e al., 2010) pa a a alia a e olución dos dous g upos. Ao igual que
D’Souza e Wisehea (2018), os in es igado es nipóns demos a on, aínda cun esul ado non
concluín e, que o p og eso oi supe io no g upo que asis iu ás aulas de música,
inc emen ando a súa capacidade de memo ización en case un díxi o. Cómp e dici que o
g upo de con ol amén inc emen ou en 0.6 díxi os o seu esul ado, polo que a i ma on non
pode co obo a cien i icamen e a con ibución a cu o p azo do ades amen o musical na
memo ia dos mozos e mozas.
James e al. (2020), que xa a alia an a a ención ( éxase apa ado 3.2.1.), amén
obse a on a e olución do alumnado con espec o á súa memo ia. Nes e caso medi on a
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
23
memo ia de díxi os a cu o p azo a a és do DSF (Wechsle , 2005). Ámbolos dous g upos
(expe imen al e con ol) o on capaces de inc emen a a súa memo ia de díxi os nunha
po cen axe a edo do 10 %. Non obs an e, cómp e subliña que o aumen o oi supe io no
g upo que aballou a in e p e ación ins umen al con espec o ao g upo que se ades ou
musicalmen e a a és do can o ou a escoi a.
A a és do Rey Audi o y Ve bal Lea ning Tes (Schmid , 1996), James e al. (2020)
amén a alia on a capacidade de memo ia e bal a cu o e a longo p azo. Nes e caso, os
esul ados non o on concluín es, xa que a mello ía oi pouco signi ica i a.
Jaschke e al. (2018) desen ol e on un es udo nos Países Baixos con 146
pa icipan es, a máis nume osa das in es igacións seleccionadas pa a a e isión. A du ación
da in e ención oi de in a meses (dous anos e medio). As a aliacións es anda izadas
ealizá onse con pe iodicidade bianual, aplicando así os es en cinco ocasións (T0 a T4).
Nes e aballo mediuse a memo ia a cu o p azo a a és do Klingbe g Sho Te m and
Wo king Memo y Task (Dumon heil e Klingbe g, 2012). U ilizando unha ma iz de pun os, a
a e a consis ía en lemb a a posición dos mesmos, aumen ando a di icul ade
p og esi amen e a a acelo con se e pun os. Ámbolos ca o g upos inc emen a on o seu
esul ado dous anos e medio despois. Non obs an e, o g upo musical sen coñecemen os
musicais p e ios oi capaz de memo iza 6,29 pun os máis; e o g upo musical con
coñecemen os p e ios amén inc emen ou a súa capacidade de lemb a as posicións en 4,33
pun os. O inc emen o oi moi in e io no g upo de con ol, que só inc emen ou a ci a en 3,3
(un 47,5 % menos que o g upo musical sen coñecemen os p e ios).
P ice-Moh e P ice (2021) amén in es iga on a memo ia a cu o p azo despois dun
es udo de es meses de du ación. Du an e o p oceso, ensinóuselle aos apaces a in e p e a
unha canción sinxela no piano, acéndoo coas dúas mans sinc onizadas e namen es lían a
pa i u a. A memo ia a cu o p azo a aliouse de no o coa p oba de memo ia de díxi os ca a
adian e (DSF; New on e Thompson, 1982), e os esul ados o on ele an es pa a a cues ión
que nos a angue. An es do es udo, es e g upo memo izaba un o al de 7,33 díxi os de media;
e o g upo de con ol 7,76. Despois dos es meses, o g upo que ap endeu a oca unha ob a
coas dúas mans oi capaz de memo iza 8,53 díxi os (+1.2), men es que o g upo de aga da
memo izou 8,0 (+0,24).
No g á ico 1, na seguin e páxina, p esén ase a e olución dos g upos en cada un dos
es udos que aplica on a p oba Digi Span Fo wa d nas súas di e en es e sións.
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
24
G á ico 1.
E olución da memo ia de díxi os (a cu o p azo) nos es udos que emp ega on a p oba DSF.
No a. As ci as indican o da o medio de díxi os que os pa icipan es o on capaces de memo iza (en núme os
na u ais).
Po ou a banda, Rose e al. (2019) le a on a cabo un es udo en di e en es escolas do
Reino Unido, nas que compa a on as habilidades cogni i as do alumnado que só ecibía
ades amen o musical na escola co que amén se ades aba en ho a io ex aescola . O
p imei o g upo, polo an o, ecibía menos dunha ho a semanal de música. Po én, o segundo,
alén des a o mación, iña máis dunha ho a de AM a maio es en ho a io ex aescola . Cómp e
subliña que es a ho a oi dedicada exclusi amen e á in e p e ación ins umen al; namen es
que o g upo que só ades aba na aula seguiu o cu ículo da ma e ia, que amén incluía ou os
compoñen es, ben es i esen encellados ou non co ades amen o musical (non se especi ica
na publicación).
Os di ec o es des a in es igación emp ega on como ins umen o a alia i o a Child en’s
Memo y Scale (Cohen, 2010). Medi on a memo ia de díxi os a cu o p azo e a memo ia e bal
a cu o e a longo p azo, ao igual que o es udo de James e al. (2020). Con espec o á memo ia
e bal, ol émonos a opa con da os non concluín es. Ámbolos dous g upos de aballo
aumen a on a súa pun uación nos es de memo ia despois do ano de aballo, aínda que o
g upo que só p ac icou música na escola incluso iu diminuída a súa pun uación na memo ia
a longo p azo. Po én, o aumen o po cen ual na memo ia a cu o p azo é de pouco máis do 7
% pa a o alumnado que só ecibiu ins ución musical na escola (+7,07 %); namen es que os
pa icipan es que aballa on a música amén ó a das aulas inc emen á ona case un 17 %
(+16,68 %).
3.2.3. A pe cepción
Os es udos de D’Souza e Wisehea (2018)[1], Rose e al. (2019)[11] e mais Guo e al.
(2018)[3] analizan as consecuencias do ades amen o musical na pe cepción dos apaces e
apazas, nes e caso con mos as que eñen en e 6,0 e 9,0 anos de idade.
7,05 7,53 7,33
7,95 8,41 8,53
6,6
7,46 7,76
7,2
8,12 8
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Guo e al. (2018) James e al. (2020) P ice-Moh e P ice (2021)
Pun uación inicial do g upo expe imen al Pun uación inal do g upo expe imen al
Pun uación inicial do g upo con ol Pun uación inal do g upo con ol
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
25
No es udo de D’Souza e Wisehea (2018), cuxa me odoloxía oi comen ada con
an e io idade, a aliouse a elocidade pe cep i a dos apaces an es e despois da in e ención.
Emp egá onse pa a iso ba e ías nas que se examinaba a pe cepción do alumnado con a ias
p obas de copia e subs i ución de núme os e díxi os (Conway e al., 2002; Sal house, 1994;
Sal house e Meinz, 1995; Williams e al., 2003). Despois das seis semanas de in e ención,
an o o g upo de con ol como os g upos de in e ención en música e danza amosa on un
inc emen o da súa pe cepción. O g upo de música íxoo nun 11.09 % e o de danza nun 7.84
%. Non obs an e, o g upo de con ol amén inc emen ou o seu esul ado en máis dun 10 %
(+10.10 %). Des e xei o, loxicamen e, non se puido cons a a empi icamen e unha mello a
pe cep i a alo ades amen o musical.
O es udo de Guo e al. (2018) amén analizou a elocidade de p ocesamen o, é dici , a
apidez coa que se pe cibe a in o mación. Fixé ono a a és do Random Au oma ized Naming
(No on e Wol , 2012) Non se des acou ningún e ec o signi ica i o posi i o pa a ningún dos
g upos. Pola ou a banda, no es udo de Rose e al. (2019) aplicóuselle á mos a o es Bee y
VP, no que se a alía a pe cepción isual (Bee y, 2004). Con espec o a es a habilidade,
ampouco se ob i o ningún da o que cons a a a a op imización da pe cepción alo AM.
3.3. O ades amen o musical e os p ocesos cogni i os supe io es
Tódolos es udos seleccionados in es iga on sob e o impac o do ades amen o musical en
p ocesos cogni i os de o de supe io , como son as uncións execu i as, a in elixencia ou a
linguaxe. Con amos así coas achegas de D’Souza e Wisehea (2012)[1], F ischen e al.
(2018)[2], Guo e al. (2018)[3], Hennessy e al. (2019)[4], James e al. (2020)[5], Jaschke e al.
(2018)[6], Jo e e al. (2017)[7], P ice-Moh e P ice (2021)[8], Roden e al. (2012[9], 2014[10]); e
Rose e al. (2019)[11]. A con inuación menciono os esul ados ob idos nas di e en es
in es igacións pa a cada un dos p ocesos implicados, seguindo a mesma es u u a que no
apa ado 3.2.
3.3.1. As uncións execu i as
Ou o dos p ocesos cogni i os supe io es son as uncións execu i as, de inidas po
Bausela He e as (2014) como “ac i idades men ais complexas necesa ias pa a plani ica ,
o ganiza , guia , e isa , egula iza e a alia o compo amen o necesa io pa a adap a se
e icazmen e á con o na e a inxi me as”. Des e xei o, amén se a a dun compoñen e
p imo dial que es á in oluc ado en cen os de ac i idades da nosa ida co iá.
Den o das uncións execu i as (FFEE) a opamos múl iples p ocesos: a memo ia de
aballo, a plani icación, o azoamen o, a lexibilidade cogni i a, a inhibición, a oma de
decisións, o cambio de a e a, o b anching (mul i a e a) ou mesmo a es imación empo al;
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
32
Namen es a pun uación do g upo de aga da (liña ama ela) en e o T0 e o T4 se man i o
p ac icamen e es able (+0,6 pun os de media); os pa icipan es ades ados musicalmen e
aumen a on o seu cocien e in elec ual e bal en +11,2 (g upo sen coñecemen os p e ios; liña
e de) e +9,6 pun os (g upo con coñecemen os p e ios; liña la anxa). Nes e es udo, os
au o es alan así dun impac o salien able do ades amen o musical p olongado na in elixencia
e bal dos apaces in oluc ados no p oxec o.
O es udo lonxi udinal de Rose e al. (2019), desen ol ido no Reino Unido, amén
coincidiu co que le a on a cabo os an e io es in es igado es nos Países Baixos. Aplicóuselle
de no o unha das p obas de in elixencia elabo adas polo psicólogo omanés Da id Wechsle .
Nes e caso oi a p imei a e sión da escala ab e iada pa a nenos (WASI: Wechsle , 1999).
A alia on así as es pun uacións básicas da escala de Wechsle : o cocien e de in elixencia
e bal (CIV), o cocien e de in elixencia manipula i o (CIM) e mailo cocien e in elec ual ou
global (CIT) (Amado , 2013). Os esul ados ob idos ecóllense no g á ico 3.
G á ico 3.
E olución do CIV, do CIM e do CIT (en pun os) nos dous g upos.
Des e xei o, Rose e al. (2019) obse a on unha di e enza no able en e o alumnado
que só asis iu ás clases de música na escola (< 1 ho a semanal) on e ao que amén ecibiu
ades amen o musical ex aescola (> 2 ho as semanais). O p og eso no alumnado que só
asis iu á ma e ia de Educación Musical no colexio non oi capaz de aumen a o seu CI un ano
despois, man endo un ango de pun uacións que oscilou dende os 100,17 a é os 109,39
pun os. Polo an o, a súa in elixencia, segundo os c i e ios de in e p e ación clínica das
escalas de Wechsle (B enlla, 2013), é clasi icada como “in elixencia p omedio”. Non
obs an e, o g upo que ecibiu ades amen o musical ex aescola ob i o un cocien e
in elec ual (nas es p obas) clasi icado como “supe io ao p omedio”.
107,22
101,11
103,83
109,39
100,17
104
95
100
105
110
115
120
125
CIV CIM CIT
114,89
103,42
108,84
122,37
109,16
115,79
95
100
105
110
115
120
125
CIV CIM CIT
Pa icipan es que só ecibi on
ades amen o musical na escola
Pa icipan es que amén ecibi on
ades amen o musical ex aescola

Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
33
3.3.3. A linguaxe
A pa icipación dos ca i os en p og amas educa i os musicais semella e amén
consecuencias na linguaxe. Pa a co obo alo de xei o cien í ico, ca o dos es udos aplica on
p obas que pe mi i on a alia a e olución des e p oceso cogni i o alas in e encións.
D’Souza e Wisehea (2018) aplicá onlle á mos a a ba e ía Peabody Pic u e Vocabula y
Tes (PPVT; Dunn e al., 2015) pa a obse a a súa habilidade e bal a a és do ocabula io
ecep i o, aquel que o alan e é capaz de in e p e a en di e en es si uacións de ecepción de
mensaxes (Palapanidi, 2013). Segundo os au o es, cun in e alo de con ianza do 95 %, os
esul ados indica on que o ango de alo es medios i o un aumen o conside ablemen e maio
no g upo musical en compa ación cos de danza e mailo de con ol.
Na in es igación de James e al. (2020) emp egouse o Rey Audi o y Ve bal Lea ning 2
pa a a alia a ap endizaxe e bal (Rey, 1964). O alumnado que aballou a in e p e ación
musical ao longo dos dous anos mos ou unha endencia á alza supe io á do g upo de con ol.
Polo an o, conclúen que o p oceso de ap endizaxe e bal pode e se posi i amen e
in luenciado polo ades amen o musical.
A a és do sub es de ocabula io da WISC-IV (na e sión en xaponés), Guo e al.
(2018)[3] amén a alia on a habilidade e bal dos pa icipan es. Non ob i e on esul ados
ele an es. Po én, cómp e salien a que a in e ención desen ol ida no país nipón oi de moi
cu a du ación (apenas seis semanas).
Po úl imo, P ice-Moh e P ice (2021) obse a on o desen ol emen o do ocabula io e
a comp ensión lec o a dos pa icipan es no seu es udo an es e despois da in e ención
musical. Fixé ono a a és da Schonell G aded Wo d Reading es (Schonell, 1971). A
epe cusión da in e ención supuxo un inc emen o moi o maio no g upo que ecibiu ins ución
en piano on e ao de con ol, a pesa es de se nun cu o pe íodo empo al.
En conclusión, nes e apa ado a opámonos cunha ampla di e sidade de esul ados,
dependendo, p incipalmen e, do p oceso cogni i o e do es udo que conside emos. Non
obs an e, as p obas amosa on bene icios supe io es nos g upos cos que se ades ou
musicalmen e con espec o aos g upos de con ol, ben osen di e enzas signi ica i as ou non.
Non po is o debemos p escindi da discusión, onde se esumen os p incipais achados
ob idos e a súa ele ancia e i meza.
Pa a concluí es e apa ado, cómp e menciona que na áboa 5 ( e anexo I do aballo)
sin e ízanse os esul ados dun xei o máis simple e isual, indicando pa a cada es udo e
habilidade cogni i a, e a a és dun código de co es, as conclusións das in es igacións. Cada
unha das ca o co es da áboa sin e iza os esul ados ob idos en cada es udo pa a cada un
dos p ocesos cogni i os, clasi icándoos do seguin e xei o:
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
34
- Co b anca: o es udo non a aliou o p oceso cogni i o, é dici , non se aballou
especi icamen e co p oceso ou non se emp ega on ins umen os de a aliación p opios.
- Co la anxa: os esul ados das a aliacións non indican unha in luencia do ades amen o
musical nas habilidades cogni i as.
- Co e de cla a: ob i é onse esul ados posi i os sob e a in luencia do AM nas
habilidades cogni i as, aínda que non o on concluín es pa a os au o es.
- Co e de escu a: os esul ados o on posi i os e concluín es, e os au o es puide on
cons a a , po medio de dis in as p obas, que o ades amen o musical in lúe no
desen ol emen o de di o p oceso cogni i o.
4. Discusión
Os esul ados ex aídos na p esen e pescuda p oban que o ades amen o musical, an o a
cu o como a longo p azo, cons i úe un bene icio pa a as habilidades cogni i as do alumnado.
Os da os e lic en que os apaces inme sos na p ác ica musical (ben sexa a longo ou a cu o
p azo) amosan cambios na es u u a ce eb al que son concomi an es ao desen ol emen o
das habilidades cogni i as.
Así, o p esen e es udo, que p e endeu ecolle os de adei os achados cien í icos sob e
a cues ión o mulada, cons a ou como o ades amen o musical, especialmen e aquel baseado
na in e p e ación dun ins umen o, incide nas habilidades cogni i as. A p ác ica ins umen al
oi o compoñen e do ades amen o musical que maio bene icios epo ou. Non po iso
debemos pensa , endo en con a os esul ados ob idos, que a danza ou a educación ocal
( e bi g a ia) non con ibúen ao desen ol emen o das nosas des ezas cogni i as.
Alén dis o, as me odoloxías aplicadas o on moi di e sas. A p ác ica o alidade de
es udos le a on a cabo unha in e ención na cal se aballou a in e p e ación ins umen al.
Polo an o, os da os suxi en que es e é un dos compoñen es do AM cun maio po encial á
ho a de desen ol e as habilidades cogni i as. Nos es udos nos cales se compa a on g upos
que ap ende on a oca ins umen os con g upos que ades a on a a és do can o ou a
escoi a; os p imei os i e on maio es bene icios a ni el cogni i o (p. ex. James e al., 2020).
O mesmo oco eu cos es udos que compa a on os esul ados dos g upos con in e ención
ins umen al cos dos g upos que p ac ica on danza (D’Souza e Wisehea , 2018).
Po ou a banda, con amos con es udos que a i ica on que alomenos cinco dos seis
p ocesos cogni i os some idos á análise ense posi i amen e in luenciados polo
ades amen o musical: dous básicos (a a ención e a memo ia); e es de o de supe io
(algunhas uncións execu i as, a in elixencia e mais a linguaxe). A con inuación, comén ase
a posible in luencia do AM en cada unha deles, comezando p imei amen e polos de o de
básica e con inuando polos de o de supe io .
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
35
Con espec o á a ención, na úl ima década só con amos con dous es udos cien í icos
que analiza on o impac o da o mación musical nes e p oceso: o de F ischen e al. (2021) e
o de James e al. (2020). A pesa de que as in es igacións son escasas, ámbolos dous
es udos a opa on un impac o posi i o na a ención selec i a do alumnado do g upo
expe imen al. Coinciden en que a a ención es á o emen e in oluc ada na música, e, polo
an o, ese e o zada polo ades amen o musical. O mesmo oco e coa memo ia: amén
podemos ala dunha mello a des a no alumnado some ido a ades amen o musical. Nes e
caso, pa a a memo ia, con amos cunha bagaxe máis ampla de es udos que co obo en a
in luencia do AM.
A longo p azo, ódolos es udos que analiza on o impac o do AM na memo ia ea i ma on
a hipó ese da música como elemen o omen ado da mesma (James e al., 2020; Jaschke e
al., 2018; P ice-Moh e P ice, 2021; Rose e al., 2019). Así, o ece on esul ados moi posi i os
e concluín es á ho a de a i ma que o AM a o ece o desen ol emen o da memo ia dos nenos
de en e seis e doce anos.
Non obs an e, dous dos es udos amosa on e ec os posi i os pe o que non pe mi i on
ala dunha elación causal en e o AM e o desen ol emen o das habilidades cogni i as
(D’Souza e Wisehea , 2018; Guo e al., 2018). Cómp e dici que is o p obablemen e se deba
á cu a in e ención desen ol ida nes es es udos. Os esul ados non nos pe mi en así ala
dunha elación causal en e o ades amen o musical e mailo desen ol emen o das des ezas
cogni i as, alomenos a cu o p azo.
Des e xei o, no que espec a aos p ocesos cogni i os de o de básica, o único dos
p ocesos analizados no que non se epo ou ningún bene icio oi na pe cepción. Ben é ce o
que, do mesmo xei o que a a ención, non con amos apenas con li e a u a cien í ica que a alíe
es a capacidade nas ci cuns ancias que equi e a p esen e e isión. A e olución da
pe cepción en e o g upo expe imen al e o de con ol oi moi semellan e no es udo de Guo e
al (2018). D’Souza e Wisehea (2018) ampouco obse a on mello as in e g upais.
Con espec o ás uncións execu i as é onde se a opou un maio impac o do AM.
Tódolos es udos ob eñen esul ados posi i os que sinalan a ele ancia do AM nas FFEE. Só
con amos con es es udos nos cales os au o es non son de e minan es á ho a de a i ma di a
elación. Un deles, o de D’Souza e Wisehea (2018), posiblemen e se xus i ique na b e e
in e ención que se aplicou (ao igual que oco eu cos p ocesos cogni i os de o de básica).
Nou os es udos ob i é onse esul ados máis a o ables pa a os g upos musicais, aínda que
os au o es non ousa on concluí sob e o impac o do ades amen o musical nas uncións
execu i as (Hennessy e al., 2019; Rose e al., 2019).
O es o dos au o es, como xa se mencionou, si que a i ma on que o exe cicio musical
dos apaces pode ca exa consecuencias moi posi i as a ni el das uncións execu i as,
especialmen e en habilidades como o con ol inhibi o io ou a memo ia de aballo. Non se
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
36
xus i ica o mo i o dis o, aínda que os es udos conside an que o maio impac o do AM nes as
sub uncións débese a que es án especialmen e in oluc adas na ap endizaxe musical
(F ischen e al., 2021; Guo e al., 2018; James e al., 2020; Jaschke e al., 2018; Jo e e al.,
2017; P ice-Moh e P ice, 2021; Roden e al., 2012; Roden e al., 2014).
O mesmo oco eu coa in elixencia e a linguaxe. Os es udos a cu o p azo non ob i e on
esul ados que poidan apoia empi icamen e a hipó ese de que o ades amen o musical in lúe
na linguaxe (D’Souza e Wisehea , 2018; Guo e al., 2018). Non obs an e, os es udos a longo
p azo alan dun al o impac o do AM na in elixencia (á ho a de medi o cocien e in elec ual) e
na linguaxe (na adquisición e dominio de ocabula io, undamen almen e). Só nun dos
es udos os in es igado es non puide on comp obalo empi icamen e (Hennessy e al., 2019).
En esumo, con amos con da os que amosan que o ades amen o musical en
bene icios no desen ol emen o do alumnado máis alá dos pu amen e musicais. Os nenos
que se exe ci an musicalmen e p esen an, polo xe al, al as habilidades cogni i as, unha maio
mo i ación, mello endemen o académico e capacidade de concen ación; así como un
aumen o do cocien e in elec ual (Jaschke e al., 2018). Is o amén oi co obo ado po ou os
es udos máis an igos ou in es igacións que non se inclúen nes a e isión po non cump i cos
c i e ios de inclusión e exclusión ( éxase Bugos e Jacobs, 2012; Cos a-Giomi, 2016; Degé e
al., 2011; Johnson e Memmo , 2006; Po owi z e al., 2014; Ricka d e al., 2010; Schellenbe g,
2004; Schellenbe g, 2011; Yang e al., 2014; Zuk e al., 2014).
As in es igacións amén a i man que a in luencia do AM no desen ol emen o cogni i o
depende, en al o g ao, do empo ao que os apaces se some an ao mesmo. A opamos que
aqueles apaces cos que se in e eu du an e máis dun ano ob iñan mello es esul ados on e
aos que i e on unha in e ención a cu o p azo, especialmen e en p ocesos cogni i os como
as uncións execu i as ou a memo ia.
No que espec a ás limi acións do aballo, cómp e menciona a ias. P imei amen e,
os amaños das mos as dos es udos seleccionados oi ela i amen e pequeno. Así, oi máis
complicado pa a os au o es pode xene aliza a pa i dos da os, xa que as p obas es a ís icas
equi en dun amaño mos al g ande pa a asegu a unha dis ibución ep esen a i a da
poboación e unha baixa ma xe de e o. Alén dis o, algúns da os p obablemen e es ean
nesgados pola inhibición da capacidade de análise obxec i a po pa e dalgúns au o es.
Obse ouse que nalgúns es udos nos cales os esul ados e an menos a o ables que
nou os, os au o es, non obs an e, e an máis op imis as á ho a de ealiza as discusións.
Ademais, amén a opamos un nesgo á ho a de analiza o p og eso do alumnado. Moi os
dos es udos non son pe en o ios xa que a mello a puido e se a ec ada pola madu ación
cogni i a do alumnado, que é moi supe io alo ema e das in es igacións (algunhas delas
a é ca o anos despois).
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
37
Po ou a banda, a al a de es udios sólidos p e ios que comen en as implicacións
cogni i as do ades amen o musical en apaces de 6 a 12 anos é moi g ande. Namen es
exis en mo eas de es udos sob e os bene icios emocionais e/ou sociais da música, non
a opamos an as in es igacións ecen es que analicen a implicación do AM a ni el
exclusi amen e cogni i o. Ademais, ampouco con amos con g andes manuais básicos que
si an de consul a ou e e encia, senón que debemos con o ma con pequenos es udos,
e isións, me aanálises ou a igos elabo ados ao la go e ancho da xeog a ía mundial.
Loxicamen e, is o non que e dici que de andi as indagacións, le adas a cabo po expe os
de cen os de uni e sidades, deixen de e eno me igo e alidez. Po én, as exixencias
ampouco deben se al as cando nin seque a hai un consenso en e a comunidade cien í ica
sob e cales son os p ocesos cogni i os ou como se po encian os mesmos.
Ou a limi ación o écenola unha pequena po cen axe de es udos que conside an que
a pa icipación en ac i idades musicais es á elacionada coa cognición, pe o só de manei a
indi ec a. Pa a es es au o es o AM é bene icioso a ni el social e emocional; e is o é o mo o
que ai que, a a és dunha maio disposición e mo i ación, o alumnado e mine mello ando
as súas capacidades cogni i as (Sala e Gobe , 2020).
Con odo, unha das in e encias máis ele an es é que o cen po cen dos in es igado es
conco dan na idea de que pa indo dun g upo de con ol e dou o no que se in e én
musicalmen e, é máis p obable que aquel que se ealiza AM acade un maio inc emen o
po cen ual nas múl iples p obas es anda izadas que miden as habilidades cogni i as.
Polo an o, se que emos ou o ga lle maio ele ancia cu icula á Educación Musical
nas escolas, as u u as liñas de in es igación deben aballa pa a is o. Xa con amos con
ducias de es udos que cons a an os bene icios da música a ni el social ou emocional.
Ademais, p obablemen e sexa unha nimiedade e que co obo a cien i icamen e que a
música es á elacionada coas emocións. Non obs an e, e po desg aza, o sis ema educa i o
aínda non lle ou o ga demasiada ele ancia ás compe encias emocionais. Hoxe en día, o
cu ículo segue a p io iza os p ocesos cogni i os, especialmen e a memo ia. Po iso a música
queda elegada a un segundo plano no cu ículo, xa que a pedagoxía non con a con
xus i icacións empí icas e undamen adas que de endan que a inme sión do alumnado no
ades amen o musical amén op imiza as súas habilidades cogni i as.
En de ini i a, o es udo en como in úl imo po un g an de a ea a p ol da po enciación
do ades amen o musical na aula, non só como ma e ia illada do cu ículo senón como
e amen a de ap endizaxe nou as á eas académicas. Tamén a a de da lle azos á
comunidade cien í ica ou aos u u os es udan es a le a a cabo no as in es igacións e
es udos expe imen ais cun maio núme o e di e sidade de mos as, pa a así segui
cons uíndo li e a u a que cons a e que o AM e o desen ol emen o das habilidades cogni i as
es án in imamen e elacionados.

Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
38
5. Conclusións
A e isión sis emá ica le ada a cabo pe mi iunos a opa once es udos que, en conxun o, nos
conducen ca a á de e minación de a ias conclusións:
- A música é unha e amen a ele an e á ho a de po encia as habilidades cogni i as
dos apaces de en e 6,0 e 12,0 anos.
- O cen po cen dos es udos conco dan en que, polo xe al, p ocesos cogni i os como a
memo ia ou as uncións execu i as ense po enciados ala inme sión do alumnado en
p og amas de ades amen o musical.
- O ades amen o musical in lúe an o nos p ocesos cogni i os básicos como supe io es.
- Non se a opa ningún es udo que epo e bene icios a ni el da pe cepción.
- O ades amen o musical non epo ou g andes bene icios en pe íodos empo ais cu os.
Co obo á onse dun xei o máis cla o can o máis longa oi a in e ención, especialmen e
naqueles que du a on máis dun ano.
- O aballo da in e p e ación ins umen al é o que maio es bene icios epo a a ni el
cogni i o. Non po is o a danza ou a educación ocal deixan de e po encial á ho a de
po encia as habilidades cogni i as.
- Aqueles apaces e apazas que ealizan ac i idades ex aescola es de música
(especialmen e de ins umen os como o piano ou ins umen os de co da) eñen, polo
xe al, unha maio habilidade cogni i a.
- O bene icio cogni i o do AM amén semella a ec a , segundo algúns es udos, ao
endemen o académico dos apaces.
- Algúns in es igado es non puide on de e mina de xei o conclusi o a implicación do AM
nas habilidades cogni i as. Non obs an e, po pequena que ose a di e enza, a p ác ica
unanimidade dos esul ados indica on que os g upos cos que se in e eu musicalmen e
í onse máis bene iciados que os g upos con ol.
- A pesa de e mos unha g ande bagaxe li e a ia de es udos que co obo en os
bene icios da música a ni el social e/ou emocional, non con amos con moi os
expe imen os ecen es que obse en as po encialidades do ades amen o musical pa a
a op imización das habilidades cogni i as.
- As liñas de in es igación u u as eñen o e o de segui mos ando, a a és de es udos
con mos as de maio amaño e no as me odoloxías de in e ención, o po encial que o
AM pode e nas aulas de Educación P ima ia, an o na p opia á ea de Educación
Musical como no es o de ma e ias do cu ículo.
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
39
Re e encias bibliog á icas
Ál a o-Mo a, C. e Se ano-Rosa, M. A. (2019). In luencia de la o mación musical en el
endimien o académico: una e isión bibliog á ica. Anua io de Psicología, 49(1), 18-31.
h ps://doi.o g/10.1344/anpsic2019.49.3
Amado , J. A. (2013). Escala de in eligencia de Wechsle pa a adul os-IV (WAIS-IV).
Recupe ado de h ps://docplaye .es/14872295-Escala-de-in eligencia-de-wechsle -
pa a-adul os-i -wais-i .h ml
Aze edo, S., Ra o, J. e Caldas, A. (2020). Con ibu o da o mação musical no desempenho
académico e cogni i o de c ianças e adolescen es: uma e isão sis emá ica. Re is a
Po uguesa de Educação, 33(2), 116-135. h p://doi.o g/10.21814/ pe.18506
Baddeley, A., Della Salla, S. e Robbins, T. W. (1996). Wo king Memo y and Execu i e Con ol
[and Discussion]. Philosophical T ansac ions: Biological Sciences, 351(1346), 1397-
1404. h p://www.js o .o g/s able/3069185
Balles e os, S. (2014). La a ención selec i a modula el p ocesamien o de la in o mación y la
memo ia implíci a. Acción Psicológica, 11(1), 7-20.
h ps://dx.doi.o g/10.5944/ap.1.1.13788
Banya d, P., Cassell, A., G een, P., Ha land, J., Hayes, N. e Reddy, P. (1995). In oducción
a los p ocesos cogni i os. A iel Psicología.
Bausela He e as, E. (2014). Funciones ejecu i as: nociones del desa ollo desde una
pe spec i a neu opsicológica. Acción Psicológica, 11(1), 21-34.
h ps://scielo.isciii.es/pd /acp/ 11n1/03_o iginal3.pd
Bee , M. (2005). Ma hema ics and music: Rela ing science o a s. Eas Coas College o
English.
Bee y, K. E. (2004). The Bee y-Buk enica de elopmen al es o isual-mo o in eg a ion. NCS
Pea son.
Bení ez, M. A., Díaz Ab ahan, V. M. e Romina Jus el, N. (2017). Bene icios del en enamien o
musical en el desa ollo in an il: una e isión sis emá ica. Re is a In e nacional de
Educación Musical, (5), 61-68. h ps://doi.o g/10.12967/RIEM-2017-5-p061-069
Bhide, A., Powe , A. e Goswami, U. (2013). A Rhy mic Musical In e en ion o Poo Reade s:
A Compa ison o E icacy Wi h a Le e -Based In e en ion. Mind, B ain, and Educa ion,
7(2), 113-123. h ps://doi.o g/10.1111/mbe.12016
Bisque a Alzina, R. e Pé ez Escoda, N. (2007). Las compe encias emocionales. Educación
XX1, (10), 61-82. h ps://dialne .uni ioja.es/se le /a iculo?codigo=2490555
Bonilla, J. (2015). Los bene icios del en enamien o musical sob e el desa ollo in an il. IV
Cong eso In e nacional de Psicología y Educación, Ibagué, Colombia.
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
40
h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/327777516_Los_bene icios_del_en enamie
n o_musical_sob e_el_desa ollo_in an il
B enlla, M. E. (2013). In e p e ación del WISC-IV. Pun uaciones compues as y modelos CHC.
Ciencias Psicológicas, 7(2), 183-197.
h p://www.scielo.edu.uy/scielo.php?sc ip =sci_a ex &pid=S1688-
42212013000200007
B ickenkamp, R. (2012). d2: Tes de A ención. TEA Ediciones.
Buela Co ales, L. A. (2019). Los componen es de la Educación Musical. Va ona, (69).
h p://scielo.sld.cu/scielo.php?sc ip =sci_abs ac &pid=S1992-82382019000200022
Bugos, J. e Jacobs, E. (2012). Composi ion ins uc ion and cogni i e pe o mance: esul s o
a pilo s udy. Resea ch & Issues in Music Educa ion, 10(1).
h ps://commons.lib.jmu.edu/ ime/ ol10/iss1/2/
Ca illo Aguile a, C., Vilado Vall e dú, L. e Pé ez-Mo eno, J. (2017). Impac o de la educación
musical: una e isión de la li e a u a cien í ica. Re is a Elec ónica Complu ense de
In es igación en Educación Musical – RECIEM, 14, 61-74.
h ps://doi.o g/10.5209/RECIEM.54828
Chobe , J., Clémen , F., Velay, J.-L. e Besson, M. (2014). Twel e Mon hs o Ac i e Musical
T aining in 8- o 10-Yea -Old Child en Enhances he P ea en i e P ocessing o Syllabic
Du a ion and Voice Onse Time. Ce eb al Co ex, 24(4), 956-967.
h ps://doi.o g/10.1093/ce co /bhs377
Cohen, M. (1997). Child en’s memo y scale (CMS). Psychological Co po a ion.
Conway, A. R., Cowan, N., Bun ing, M. F., The iaul , D. J. e Minko , S. R. B. (2002). A la en
a iable analysis o wo king memo y capaci y, sho - e m memo y capaci y, p cessing
speed, and gene al luid in elligence. In elligence, 30(2), 163-183.
h ps://doi.o g/10.1016/S0160-2896(01)00096-4
Cos a-Giomi, E. (2016). E ec s o Th ee Yea s o Piano Ins uc ion on Child en’s Academic
Achie emen , School Pe o mance and Sel -Es eem. Psychology o Music, 32(2), 139-
152. h ps://doi.o g/10.1177/0305735604041491
C iscuolo, A., Bone i, L., Sä kämö, T., Kliuchko, M. e B a ico, E. (2019). On he Associa ion
Be ween Musical T aining, In elligence and Execu i e Func ions in Adul hood. F on ie s
in Psychology, 10(1704). h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2019.01704
Dallal, A. (2020). Los elemen os de la danza. UNAM Mad id.
Da idson, M. C., Amso, D., Ande son, L. C. e Diamond, A. (2006). De elopmen o cogni i e
con ol and execu i e unc ions om 4 o 13 yea s: e idence om manipula ions o
memo y, inhibi ion and ask swi ching. Neu opsychologia, 44, 2037-2078.
h ps://doi.o g/10.1016/j.neu opsychologia.2006.02.006
Bene icios do ades amen o musical nas habilidades cogni i as
do alumnado de Educación P ima ia: unha e isión sis emá ica
Xu xo Va ela O e o
41
Degé, F. e Schwa ze , G. (2018). The in luence o an ex ended music cu iculum a school on
academic sel -concep in 9- o 11-yea -old child en. Musicae Scien iae, 22(3), 305-321.
h ps://doi.o g/10.1177/1029864916688508
Degé, F., Kubicek, C. e Schwa ze , G. (2011). Music lessons and in elligence: a ela ion
media ed by execu i e unc ions. Music Pe cep ion, 29(2), 195-201.
h ps://doi.o g/10.1525/mp.2011.29.2.195
Diamond, A., Ba ne , W. S., Thomas, J. e Mun o, S. (2007). P eschool p og am imp o es
cogni i e con ol. Science, 318, 1387-1388. h ps://doi.o g/10.1126/science.1151148
Dibbe s, P. e Jolles, J. (2006). The Swi ch Task o Child en: Measu ing men al lexibili y in
young child en, 21(1), 60-71. h ps://doi.o g/10.1016/j.cogde .2005.09.004
Di inge , E., Chobe , J., Ziegle , J. C. e Besson, M. (2017). Fas B ain Plas ici y du ing Wo d
Lea ning in Musically-T ained Child en. F on ie s in Human Neu oscience, 11(233).
h ps://doi.o g/10.3389/ nhum.2017.00233
[1]D’Souza, A. A. e Wisehea , M. (2018). Cogni i e E ec s o Music and Dance T aining in
Child en. A chi es o Scien i ic Psychology, 6(1), 178-192.
h p://dx.doi.o g/10.1037/a c0000048
Dumon , E., Syu ina, E. V., Fe on, F. J. M. e an Hoo en, S. (2017). Music In e en ions and
Child De elopmen : A C i ical Re iew and Fu he Di ec ions. F on ie s in Psychology,
8(1694). h ps://doi.o g/10.3389/ psyg.2017.01694
Dumon heil, I. e Klingbe g, T. (2012). B ain ac i i y du ing a isuospa ial wo king memo y ask
p edic s a i hme ical pe o mance 2 yea s la e . Ce eb al Co ex, (22), 1078-1085.
h ps://doi.o g/10.1093/ce co /bh 175
Dunn, L. M., Dunn, D. M. e Lenha d, A. (2015). Peabody pic u e ocabula y es : PPVT 4.
Pea son Assessmen s.
Flaugnacco, E., López, L., Te ibili, C., Mon ico, M., Zoia, S. e Schön, D. (2015). Music
T aining Inc eases Phonological Awa eness and Reading Skills in De elopmen al
Dyslexia: A Randomized Con ol T ial. PLoS ONE, 10(9), 1-17.
h ps://doi.o g/10.1371/jou nal.pone.0138715
F iedman, N. P., Miyake, A., Co ley, R. P., Young, S. E., DeF ies, J. C. e Hewi , J. K. (2006).
No all execu i e unc ions a e ela ed o in elligence. Psychological Science, 17, 172-
179. h p://dx.doi.o g/10.1111/j.1467-9280.2006.01681.x
[2]F ischen, U., Schwa ze , G. e Degé, F. (2021). Music lessons enhance execu i e unc ions
in 6- o 7-yea -old child en. Lea ning and Ins uc ion, 74.
h ps://doi.o g/10.1016/j.lea nins uc.2021.101442
Ga cía-Peñal o, F. J. (2021). Re isiones sis emá icas y me a-análisis en Ciencias Sociales y
Humanidades. Recupe ado de h ps://zenodo.o g/ eco d/4777633#.Yo_IlpPP3Pg
Anexos
Anexo I. Resul ados clasi icados polo ipo de es udo ( ans e sal/lonxi udinal) e alo ando as
a aliacións en cada un dos p ocesos.

Anexo I.
Resul ados clasi icados polo ipo de es udo ( ans e sal/lonxi udinal) e alo ando as a aliacións en cada un dos p ocesos ( e lenda).
5
Pa a a alia as uncións execu i as conside ouse como posi i o mos a esul ados concluín es en alomenos unha das uncións.
ESTUDOS
TRANSVERSAIS
PROCESOS COGNITIVOS DE ORDE BÁSICA
PROCESOS COGNITIVOS DE ORDE SUPERIOR
ATENCIÓN
MEMORIA
PERCEPCIÓN
FUNCIÓNS
EXECUTIVAS5
INTELIXENCIA
LINGUAXE
[7] Jo e e al. (2017)
ESTUDOS
A CURTO PRAZO
[1] D’Souza e Wisehea (2018)
[3] Guo e al. (2018)
ESTUDOS
A LONGO PRAZO
[2] F ischen e al. (2021)
[4] Hennessy e al. (2019)
[5] James e al. (2020)
[6] Jaschke e al. (2018)
[8] P ice-Moh e P ice (2021)
[9] Roden e al. (2012)
[10] Roden e al. (2014)
[11] Rose e al. (2017)
O es udo non a aliou o p oceso
cogni i o.
Os esul ados das a aliacións
non indica on unha in luencia
do ades amen o musical nas
habilidades cogni i as
Os esul ados das a aliacións
son posi i os pe o pouco
signi ica i os e non concluín es.
Os esul ados das a aliacións
son posi i os e concluín es pa a
os au o es dos es udos.
LENDA
LENDA