Enfoque de proxectos e achegas das áreas de expresión plástica, musical e corporal

Facul ade de Ciencias da Educación
T aballo Fin de G ado
Modalidade 2
“T aballo de iniciación á
in es igación de campo”
En oque de p oxec os e
achegas das á eas de
exp esión plás ica, musical
e co po al.
Au o a: Vi ginia San abaya Ca ei a
Ti o : D . D. Edua do José Fuen es Abeledo.
G ao en Mes e ou Mes a de Educación In an il
Cu so 2013-2014
Con oca o ia de Xullo
T aballo Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias da Educación da Uni e sidade de
San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Mes e ou Mes a de Educación In an il.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a
Ag adecemen os.
Non quixe a deixa pasa a ocasión de ag adece a odas as pe soas que ixe on posible
es e T aballo Fin de G ado (TFG) que aquí p esen amos.
En p imei o luga , que o exp esa a miña p o unda e since a g a i ude ao meu i o , o
p o eso D . D. Edua do José Fuen es Abeledo, pola súa maxis al di ección, dedicación e
apoio pe soal na ealización des a in es igación. Es e TFG non se ía posible sen a súa guía,
axuda e co ección du an e ho as; odas esas ho as que non son ecoñecidas pola
Uni e sidade e que aquí ago cons a . E como non, po ensina me un pequeno amo do
longo eco ido que supón unha in es igación.
Non podo esquece me ampouco de Ángeles Rey Pé ez, g an mes a de Educación
In an il e mello pe soa, po ouba ho as do seu empo lib e pa a colabo a nes a
in es igación. Ela p es ouse olun a ia e desin e esadamen e pa a a ealización da
en e is a, in i oume a p esencia e g a a algunhas ac i idades que ealizou cos nenos no
colexio e ensinoume ma e ial que ealizou du an e algúns dos seus p oxec os.
Debo menciona amén ás p o eso as Ma ía Jesús Ag a Pa diñas e Ca ol Jean Gillande s
(ambas pe encen es ao Depa amen o de Didác ica da Exp esión Musical, Plás ica e
Co po al da USC), po p es a me a súa axuda desin e esada na pa e des e TFG e e ida á
exp esión a ís ica.
Que o exp esa o meu ag adecemen o aos meus compañei os, pola súa axuda e achega
de ideas e amén aos meus amigos e a miña amilia, polo seu apoio du an e oda a
elabo ación do TFG.
Pa a inaliza , debo ag adece lle a odos os meus p o eso es e p o eso as do G ado de
Mes e ou Mes a de Educación In an il e a odas as mes as, nenos e nenas de Educación
In an il cos que es i en nas p ác icas que ealicei. Todos eles ensiná onme odo o que hoxe
sei sob e a Educación In an il. Debo ace incapé nes es úl imos, nos nenos e nenas que
inspi a on a emá ica des e aballo e que espe o, si a pa a alo a a exp esión plás ica,
musical e co po al no p oceso educa i o e pa a mello a a calidade da educación que se
o ece nas aulas de Educación In an il.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a
ÍNDICE.
INTRODUCIÓN………………………………………………………………………………………..1
CAPÍTULO 1.- O ENFOQUE DE PROXECTOS………………………………………….……….3
1.1.- In odución…………………………………………………….…………………………………3
1.2.- Concep o de p oxec o.……………………………………………………………………….…3
1.3.- B e e e e encia his ó ica.……………………………………………………………..………3
1.4.- P incipios me odolóxicos.………………………………………………………………………4
1.5.- Di e enzas coas p og amacións con encionais.……………………………….……………4
1.6.- O p oceso didác ico nos p oxec os.……………………………………………………..……4
1.7.- Funcións do alumnado e do mes e.……………………………………………………….…7
1.7.1.- Papel do alumno.……………………………………………………………………..7
1.7.2.- Papel do mes e.………………………………………………………….………….7
1.8.- Bene icios do aballo po p oxec os en E.I. …………………………………………………7
CAPÍTULO 2.- EXPRESIÓN ARTÍSTICA………………………………………………...………..8
2.1.- In odución.………………………………………………………………………………………8
2.2.- Concep o de exp esión a ís ica.………………………………………………………………8
2.3.- Exp esión plás ica.……………………………………………………………………….……..8
2.3.1.- Concep o de exp esión plás ica……………………………………………….……9
2.3.2.- Achegas da exp esión plás ica ao desen ol emen o in eg al do neno de
E.I.……………………………………………………………………………………………………....9
2.4.- Exp esión musical.…………………………………………………………………………..….9
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a
2.4.1.- Concep o de exp esión musical. …………………………………………………10
2.4.2.- Achegas da exp esión musical ao desen ol emen o in eg al do neno de
E.I…………………………………………………………………………………………………..….10
2.5.- Exp esión co po al.…………………………………………………………………………....11
2.5.1.- Concep o de exp esión co po al. …………………………………………………11
2.5.2.- Achegas da exp esión co po al ao desen ol emen o in eg al do neno de
E.I.……………………………………………………………………………………………………..11
CAPÍTULO 3.- ACHEGAS DAS ÁREAS DE EXPRESIÓN ARTÍSTICA AO ENFOQUE DE
PROXECTOS………………………………………………………………………………..……….12
3.1.- In odución. ………………………………………………………………………………….…12
3.2.- Achegas dos p oxec os á exp esión a ís ica.………………………...……………………12
3.3.- Achegas da exp esión a ís ica ao en oque de p oxec os.………………………………..13
CAPÍTULO 4.- DESEÑO DA INVESTIGACIÓN………………………………………..………..16
4.1.- Rele ancia da in es igación: mo i os da elección emá ica……………….……………..16
4.2.- Fo mulación de obxec i os.…………………………………………………………………..17
4.3.- En oque me odolóxico.……………………………………………………………..…………17
4.3.1.- En e is a como écnica de ecollida de da os……………………….………….18
4.4.- T aballo de campo.……………………………………………………………………………18
4.4.1.- Aplicación da en e is a.……………………………………………...……………18
4.4.2.- Análise de da os: es ablecemen o de ca ego ías e as súas dimensións…….19
4.5.- Rigo , alidez e iabilidade do es udo……………………………………………………….19
CAPÍTULO 5.- INFORME DA INVESTIGACIÓN………………………………………………. 19
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a
5.1.- In odución.…………………………………………………………………………….……….19
5.2.- Suxei os pa icipan es.……………………………………………………………..…………19
5.3.- Análise ca ego ial.………………………………………………………………………..……20
5.3.1.- Análise in a ópicos. ……………………………………………………………..…20
5.3.2.- Análise in e ópicos.……………………………………………………………...…31
CAPÍTULO 6.- CONCLUSIÓNS……………………………………………………………..…….32
6.1.- In odución.…………………………………………………………………………………..…32
6.2.- Re lexións sob e o p oceso de in es igación…………………………………………...….32
6.3.- Re lexións sob e os esul ados.…………………………………………………………...…33
6.4.- Pe spec i as de u u o. …………………………………………………………………….…35
CAPÍTULO 7.- REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS……………………………………………35
ANEXOS…………………………………………………………………………………………..….41
A1.- Guión da en e is a.........................................................................................................41
A2.- T ansc ición da en e is a...............................................................................................46
A3.- Au o ización pa a a ealización da en e is a.................................................................69
A4.- P oxec os e ou as ac i idades.......................................................................................71
A5.- Bibliog a ía complemen a ia consul ada…………………................................................76

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a
Resumo:
Con es a in es igación explo a o ia de ca ác e cuali a i o, p opoñémonos como p incipal
obxec i o ap oxima nos á pe spec i a que man én o p o eso ado de E.I. en exe cicio sob e
as achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al desen ol endo nas aulas un
en oque de p oxec os. Realiza emos pois, unha in es igación cuali a i a na que como
écnica de ecollida de da os, u iliza emos unha en e is a.
Palab as cha e: en oque de p oxec os, concepcións e p ác icas do p o eso ado, exp esión
plás ica, exp esión musical e exp esión co po al.
Resumen:
Con es a in es igación explo a o ia de ca ác e cuali a i o, nos p oponemos como p incipal
obje i o ap oxima nos a la pe spec i a que man iene el p o eso ado de E.I. en eje cicio
sob e las apo aciones de las á eas de exp esión plás ica, musical y co po al desa ollando
en las aulas un en oque de p oyec os. Realiza emos pues, una in es igación cuali a i a en la
que como écnica de ecogida de da os, u iliza emos una en e is a.
Palab as cla e: en oque de p oyec os, concepciones y p ác icas del p o eso ado, exp esión
plás ica, exp esión musical, exp esión co po al.
Abs ac :
Wi h his explo a o y quali a i e in es iga ion, we p opose as p incipal aim o b ing nea he
pe spec i e ha suppo s p o esso ship o ea ly Childhood Educa ion in exe cise on he
con ibu ions o plas ic, musical and bodily exp ession a eas de eloping in he class ooms a
p ojec app oach. The e o e, we will do a quali a i e esea ch in which we use an in e iew
wi h a eache in Childhood Educa ion as a echnique o da a collec ion.
Keywo ds: p ojec app oach, concep ions and p ac ices o he p o esso ship, plas ic
exp ession, musical exp ession, bodily exp ession.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 1
INTRODUCIÓN.
Como exp esa o ecoñecido especialis a en Educación In an il Lo iz Malaguzzi:
O neno es á ei o de cen. O neno en cen linguaxes, cen mans, cen pensamen os, cen
o mas de pensa , de xoga e de ala , cen, semp e cen o mas de escoi a , de
so p ende se, de ama , cen aleg ías pa a can a e en ende , cen mundos que descub i ,
cen mundos que in en a , cen mundos que soña . O neno en cen linguaxes (e ademais
de cen, cen, cen), pe o óubanlle no en a e no e. A escola e a cul u a sepá anlle a
cabeza do co po. Dinlle: que pense sen mans, que ac úe sen cabeza, que escoi e e non
ale, que en enda sen aleg ía (Malaguzzi, 2005, ci . en Gi áldez, 2009, p. 103).
Na nosa opinión, na escola as á eas de exp esión plás ica, musical e co po al es án
elegadas a un segundo plano men es a exp esión e bal cob a oda a impo ancia.
Conside amos necesa io o ece lle máis linguaxes aos nenos pa a log a unha ensinanza de
calidade que con ibúa ao seu desen ol emen o in eg al. Es e TFG a a á pois, sob e o
en oque de p oxec os e apo a á unha e lexión sob e as achegas da exp esión plás ica,
musical e co po al, explo ando a pe spec i a do p opio p o eso ado que apos a po di o
en oque. A modalidade de TFG escollida se á a do aballo de iniciación á in es igación coa
que p e ende emos undamen almen e o ece algunhas espos as á p egun a “que achegan
as ac i idades de exp esión plás ica, musical e co po al ao en oque de p oxec os?”.
Es e aballo pe mi i anos coñece o que supón o en oque de p oxec os pa a que os
nenos de Educación In an il ap endan p es ando especial a ención ás exp esións a ís icas.
Ademais, coñece emos a concep ualización da exp esión plás ica, musical e co po al, a súa
impo ancia pa a o desen ol emen o do neno de Educación In an il e as posibles achegas
ao en oque de p oxec os.
Nos es p imei os capí ulos achegamos un ma co eó ico aco de co p oblema e o
obxec i o da in es igación. No p imei o capí ulo abó dase o en oque de p oxec os. O
segundo capí ulo a a sob e a exp esión a ís ica nas súas es e en es, é dici , a
exp esión plás ica, musical e co po al, e as achegas des as ao desen ol emen o dun neno
de Educación In an il. Po úl imo, no e cei o capí ulo o ecemos unha e lexión sob e as
achegas da exp esión plás ica, musical e co po al ao en oque de p oxec os e amén unha
pequena e e encia ao p incipio do capí ulo sob e as achegas de di o en oque á exp esión
a ís ica. No capí ulo cua o p esen amos o es udo empí ico, abo dando o deseño da
in es igación cuali a i a e baseada nunha en e is a ealizada a unha mes a de Educación
In an il (E.I. de ago a en dian e). No capí ulo quin o p esen amos o in o me de in es igación
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 2
coas análises ealizadas sob e os da os ecollidos a a és da en e is a, así como as
conclusións sob e a in es igación ealizada, no capí ulo sex o. Finaliza emos es e TFG coas
e e encias documen ais e os anexos.
Os obxec i os que se pe seguen con es e TFG son os seguin es:
-Iden i ica as achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al ao en oque de
p oxec os, a pa i dunha ap oximación ás concepcións e p ác icas do p o eso ado de
Educación In an il e da análise de on es documen ais ele an es.
-P o unda no coñecemen o do en oque de p oxec os e as á eas de exp esión a ís ica.
-Valo a a impo ancia das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al na E.I.
-Inicia se na in es igación, máis conc e amen e nes e caso, na de o ien ación cuali a i a
se índonos da en e is a como écnica de ecollida de da os.
Con es e TFG p e endemos a onda no desen ol emen o das compe encias e obxec i os
especi icados na “Guía do TFG” da nosa Facul ade e as ecollidas no p og ama da ma e ia
pe o p e endemos p es a a ención p io i a ia as seguin es compe encias xe ais e
especí icas:
En e ou as, as compe encias xe ais son: G1 - Comp ende os p ocesos educa i os e de
ap endizaxe no pe íodo de 0-6, no con ex o amilia , social e escola ; G2 - P omo e e
acili a as ap endizaxes na p imei a in ancia, dende unha pe spec i a globalizado a e
in eg ado a das di e en es dimensións cogni i a, emocional, psicomo o a e oli i a; G6 –
onde se e i e a domina o uso de di e en es écnicas de exp esión e G11 - Re lexiona
sob e as p ác icas de aula pa a inno a e mello a o labo docen e. Adqui i hábi os e
des ezas pa a a ap endizaxe au ónoma e coope a i a e p omo ela nos es udan es.
As compe encias especí icas son, en e ou as: E.26 - Sabe analiza os da os ob idos,
comp ende c i icamen e a ealidade e elabo a un in o me de conclusións; E.49. - onde se
e i e a ecoñece e alo a o uso adecuado da linguaxe non e bal; E.53 - Coñece os
undamen os musicais, plás icos e de exp esión co po al do cu ículo des a e apa así como
as eo ías sob e a adquisición e desen ol emen o das ap endizaxes co esponden es;
E.56. - Elabo a p opos as didác icas que omen en a pe cepción e exp esión musicais, as
habilidades mo ices, o debuxo e a c ea i idade; E.58. - P omo e a sensibilidade ela i a á
exp esión plás ica e á c eación a ís ica e E.60. - Coñece e aplica os p ocesos de
in e acción e comunicación na aula, así como domina as des ezas e habilidades sociais
necesa ias pa a omen a un clima que acili e a ap endizaxe e a con i encia.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 3
CAPÍTULO 1.- O ENFOQUE DE PROXECTOS.
1.1.- In odución.
Iniciamos o Ma co Teó ico o ecendo unha ap oximación á isión que de endemos sob e
o en oque de p oxec os e, máis especi icamen e, a súa abo daxe na Educación In an il.
1.2.- Concep o de p oxec o.
O e mo “en oque de p oxec os” ou “ aballo po p oxec os” oi de inido po un ex enso
núme o de au o es, en e os que des acamos Al imi , 2012; A ias Co ea e Rial Fe nández,
1996; He nández e Ven u a, 1992 e T ueba, 1998. A pa i das achegas de au o es como os
ci ados, elabo amos a nosa p opia p opos a. Así, de ini emos o en oque de p oxec os como
un mé odo globalizado, abe o e c eado de ap endizaxes signi ica i as. A emá ica a ada
pa e dos in e eses e coñecemen os p e ios dos nenos, sendo es es os enca gados de
cons uí a súa p opia ap endizaxe baixo a guía do mes e.
A du ación dos p oxec os é bas an e a iable: dende uns días a a un cu so en ei o. O
en oque de p oxec os pe mi e “ espec a di e en es i mos e es ilos de ap endizaxe, acep a
a di e sidade e a he e oxeneidade pa a xun os i cons uíndo coñecemen o colec i o” (Valle,
2012, p. 25).
1.3.- B e e e e encia his ó ica.
Segundo a i ma T ueba (1996), o aballo po p oxec os oi concibido nun p imei o
momen o como unha écnica que oi e olucionando no seu desen ol emen o. Sabemos que
o aballo po p oxec os oi c eado a p incipios do pasado século XX po W. Kilpa ick,
ep esen an e ame icano da Escola No a. Es e en oque baséase en que o neno ap ende
dun xei o global, non agmen ado e a pa i de si uacións da ida co iá, xu dindo os emas a
pa i do in e ese e as expe iencias p opias do alumnado.
Pa aske a (2006) e lic e o pensamen o de Kilpa ick ao ala da necesidade de p epa a
ás no as xe acións pa a pensa po si mesmos e cambia as p opias ideas, loi ando así po
unha educación que po encie ás men es c í icas. Co aballo po p oxec os, Kilpa ick (2006)
buscaba que a educación ose pa e da ida e non unha me a p epa ación pa a a ida. Pa a
iso, os nenos iñan que e a opo unidade de plani ica e ap endían a ace acendo, an o
indi idualmen e como de o ma g upal a pa i dos seus in e eses.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 10
2.4.1.- Concep o de exp esión musical.
A música é de inida po Espejo (2006) como un ins umen o de ep esen ación e
comunicación en e as pe soas, que se basea na o denación empo al de di e en es sons e
coa que é posible a exp esión c ea i a. Pa a exp esa se, a música emp ega as calidades do
son, mani es ando des e xei o sen imen os, ideas e emocións.
Ruiz (2011) a i ma que a música p oduce nos indi iduos e ec os isiolóxicos, os cales
dependen de di e en es elemen os iden i icados po Willems como son “o i mo, a melodía e
a ha monía” (Willems, 1981, p. 75 ) e a súa in e elación. Así mesmo, es e au o , eco da
que a ac i idade musical, p o oca sensacións e emocións e é unha o ma de exp esa se po
si mesmo e libe a as p opias emocións. Es a ac i idade musical debe se en endida como
un xogo e os nenos debe án obse a , descub i e expe imen a .
2.4.2.- Achegas da exp esión musical ao desen ol emen o in eg al do neno de E.I.
“Todos os au o es ecoñecen a sensibilidade dos bebés a sons no os que se p oducen
no en o no, e incluso como poden chega a cons i uí un inicio da conciencia musical”
(Be nal e Cal o, 2000, p. 21). Akoschky, Alsina, Díaz e Gi áldez (2011) e Lo en e (1981)
coinciden amén na impo ancia da educación musical empe á pa a o desen ol emen o do
neno. A música pe mí elle ao neno descub i se a si mesmo e ao mundo que o odea,
comunica se e socializa cos demais, desen ol e a pe cepción audi i a, e desen ol e a
imaxinación e a c ea i idade, ao mesmo empo que goza con ela. Algúns bene icios da
educación musical empe á son o desen ol emen o da in elixencia e de di e sas habilidades
como a sensibilidade, a coo dinación, o aballo en equipo, a memo ia e a concen ación, a
paciencia e a au odisciplina. Recalcan a impo ancia da música como unha lingua coa que
se pode ala e exp esa a comp ensión.
Ruiz (2011) iden i ica dous momen os impo an es na música: a exp esión e a pe cepción
musical. Pa a Espejo (2006) a exp esión pode le a se a cabo a a és de medios di e en es
como son a exp esión ocal e o can o (é a maio o ma de exp esión e comunicación), a
exp esión ins umen al (que a o ece a mello a das capacidades mo ices e posibilidades de
exp esión e mo emen o, a cu iosidade in elec ual e a necesidade de escoi a) e o
mo emen o e a danza ( elacionando así a exp esión musical e a co po al). En e e encia a
es e úl imo medio, o mo emen o musical pe mi e exp esa sensacións, omen a a acción ou
a calma e es a en con ac o co en o no, cos demais e cun mesmo.

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 11
Po ou a banda, a pe cepción musical sensibiliza ao neno no mundo sono o e na
música. Cob a un papel undamen al o oído, que pe mi e as elacións cos demais e
p opo ciona ao neno no os pensamen os e i encias. A educación audi i a é moi impo an e
po que pe mi e dis ingui sons de calidade do uído ou do silencio e comp ende a linguaxe
musical. Ao mesmo empo, o neno i á comp endendo a linguaxe musical e desen ol endo a
capacidade de escoi a ac i a. (Espejo, 2006).
2.5.- Exp esión co po al.
2.5.1.- Concep o de exp esión co po al.
Bolaños (1991) de ine a exp esión co po al como unha o ma de comunica se e ansmi i
ac i udes e sen imen os po medio do co po e o mo emen o. Resal amos así, a impo ancia
do mo emen o e dos xes os pa a a exp esión e a comunicación, pos o que p opo cionan
aos demais moi a in o mación da que non somos conscien es que ansmi imos. Cas añe
(2000) iden i ica dous ac o es undamen ais nos xes os: a espi ación e a elaxación. A
exp esión co po al pe mí elle ao neno coñece e con ola o seu p opio co po e as súas
posibilidades de acción, exp esión e comunicación, ao empo que expe imen a sensacións e
sen imen os (Vaca, 2003).
Pa indo da base de que os pun os máis exp esi os do noso co po son o os o, as mans
e os pés (Enguidanos, 2004), debemos ealiza ac i idades de exp esión co po al cos nenos
nas que se aballen especialmen e es as pa es. Non podemos esquece nos ampouco do
on co po al, base da exp esión ci ada e ac o cla e no coñecemen o de si mesmo e das
elacións que se es ablezan cos demais (Se ano, 2006).
Pa a Se ano (2006), o xogo é unha das mello es ac i idades pa a aballa a exp esión
co po al en Educación In an il po que nel o neno a ópase en con inuo mo emen o. Cabe
in eg a pois, o xogo simbólico e o xogo d amá ico no ámbi o da exp esión co po al. Non
debemos esquece nos ampouco da danza, do mimo, do ea o de somb as…
2.5.2.- Achegas da exp esión co po al ao desen ol emen o in eg al do neno de E.I.
Ja i onsky (2003), Mon esinos (2004) e Se ano (2006) iden i ican en e as múl iples
achegas as seguin es: maio con ol do p opio co po e coñecemen o de si mesmo ao
es ablece elacións co con o no e cos demais; mello a da psicomo icidade e da
coo dinación e da au oes ima, comunicación na linguaxe do mo emen o, inicio na
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 12
imp o isación, in e p e ación do mo emen o e expe imen ación de di e sas sensacións e
sen imen os.
Ademais, Se ano (2006) e Schinca (2010) coinciden en que a exp esión co po al
a o ece a imaxinación e a c ea i idade do neno e Cas añe (2000) ecolle que a exp esión
do co po acili a o coñecemen o, es u u ación e a o ganización do espazo e o empo.
Con odo o ci ado an e io men e, pode emos a i ma que o coñecemen o dun mesmo e a
oma de conciencia do espazo e do empo da án luga á elabo ación do esquema co po al,
an impo an e pa a o desen ol emen o dun neno. Realiza emos unha mención especial á
danza pos o que a o ece as elacións do neno co espazo (o ien ación no espazo, a
adquisición de nocións opolóxicas...) e consigo mesmo, omando conciencia do p opio
co po (Hugas i Ba lle, 1996)
“A exp esión co po al ep esen a, polo an o, un dos medios máis idóneos pa a que os
nenos poidan alcanza un desen ol emen o óp imo do seu po encial exp esi o” (Bolaños,
1991, p. 237).
CAPÍTULO 3.- ACHEGAS DAS ÁREAS DE EXPRESIÓN ARTÍSTICA AO
ENFOQUE DE PROXECTOS.
3.1.- In odución.
Nes e apa ado comeza emos xus i icando como o en oque de p oxec os é a mello
me odoloxía pa a aballa a exp esión a ís ica nas aulas de Educación In an il. Finalmen e,
abo da emos a emá ica das achegas máis signi ica i as da exp esión a ís ica aos
p oxec os.
3.2.- Achegas dos p oxec os á exp esión a ís ica.
Domínguez (2006) no ámbi o da exp esión plás ica, Be nal e Cabo (2000) na exp esión
musical e Jiménez (2005) na exp esión co po al coinciden que en que as ac i idades
exp esi as deben basea se nos p incipios me odolóxicos de globalización, ap endizaxe
signi ica i o, xogo, ac i idade, indi idualización e socialización. An e is o, podemos a i ma
que a mello me odoloxía pa a aballa es as á eas de exp esión cos nenos é o en oque de
p oxec os, pos o que como comen amos ao p incipio des e ma co eó ico , baséase nes es
p incipios me odolóxicos.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 13
Ma ínez (2002) a i ma a necesidade de globalización na Educación In an il e as múl iples
opo unidades que o ece a educación a ís ica pa a o p oceso do ensino globalizado.
Conside a que a ap endizaxe das linguaxes exp esi as se debe apoia sob e es pia es
básicos como son a globalidade, a in e disciplina idade e o cu ículo in eg ado. Des e xei o,
a globalidade é impo an e po que é o modo no que os nenos cap an a ealidade, a
in e disciplina idade e í ese á in e acción en e disciplinas, p esen e na ida eal e, o
cu ículo in eg ado se ía a unión dos dous e mos an e io es.
C emos pois, na necesidade de aballa median e p oxec os in e disciplina ios, que
segundo Majó (2010) cons an das mesmas ases que desc ibimos no p imei o capí ulo
alando do en oque de p oxec os e omen an as compe encias ans e sais. Ba lle e
Capde ila (2013) e í ense aos p oxec os a ís icos mul idisciplina es e a i man que a a e
p opo ciona a mes es e alumnos unha isión máis ampla do en o no, es imula a
c ea i idade e p opo ciona i encias es imulan es e múl iples manei as de pensa e ac ua .
A maio es, desen ol e a sensibilidade, a in uición e a in elixencia.
Cons a amos así, como o en oque de p oxec os e as á eas de exp esión a ís ica se
complemen an pe ec amen e.
3.3.- Achegas da exp esión a ís ica ao en oque de p oxec os.
A onda emos ago a un pouco máis nas achegas da exp esión a ís ica ao en oque de
p oxec os. Eisne (2004) ala do que as a es poden achega á educación en xe al e c emos
que se pode conc e a no en oque de p oxec os como e emos a con inuación.
Pa a as a es, hai a ias espos as a unha p egun a e a ias solucións a un p oblema.
Es e aspec o é con a io á concepción da ensinanza adicional que só acep a unha única
espos a ou solución como álida. C emos que nos p oxec os é impo an e que cada neno
apo e a súa espos a ou solución á p egun a ou solución que se lle p opón e que is o
achega iqueza ao p oxec o pos o que cada neno p opo ciona o seu selo pe soal.
Cando dicimos algo non podemos sepa a o con ido da o ma, in e p é anse mu uamen e.
Podemos dici algo co mesmo con ido pe o de di e en e o ma. Conside amos que nos
p oxec os os nenos poden exp esa a mesma idea de di e en es o mas, é dici , median e a
exp esión e bal, plás ica, musical ou co po al. Te emos en con a así, as di e en es o mas
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 14
de exp esa se dos nenos. As a es espec an a di e sidade e a indi idualización dos nenos,
p opias do en oque de p oxec os, men es ou os campos non o con emplan.
Xe almen e, a imaxinación, ca ac e ís ica da ida cogni i a dos nenos de Educación
In an il non se en en con a no p oceso de ensino-ap endizaxe. Pola con a, as a es si que
alo an a imaxinación e a sensibilidade, que se poden concibi dunha manei a es é ica. Es a
es é ica é undamen al pos o que non se pode sepa a da expe iencia in elec ual. A
imaxinación pe mí elle aos nenos e as cousas dunha manei a di e en e a como ealmen e
son, al e como o an os a is as e cien í icos.
“A expe iencia nas a es desen ol e a inicia i a e a c ea i idade, es imula a imaxinación
omen a o o gullo pola des eza, desen ol e a capacidade de plani icación e, nalgúns
campos a ís icos, axuda aos nenos a ap ende a coope a ” ( Eisne , 2004, p.55). Como xa
dixemos nos apa ados de achegas de cada exp esión ao desen ol emen o do neno, a
c ea i idade e a imaxinación son es imuladas. Conside amos es e aspec o undamen al pa a
que os nenos acheguen ideas ao p oxec o que ealizan e sexan quen de da espos a ás
p egun as e p oblemas que se lle p opoñen.
Non podemos esquece nos da lexibilidade de p opósi o p opia das a es e amén do
en oque de p oxec os. En ambos casos os obxec i os, con idos, ac i idades, c i e ios de
a aliación, e c. son abe os e es án suxei os a modi icacións.
Po medio das a es, os nenos poden exp esa , ep esen a e compa i as ideas e os
sen imen os. Re e índonos máis conc e amen e ao en oque de p oxec os, as a es pe mi en
exp esa os coñecemen os p e ios sob e un de e minado ema e amén ep esen a os
coñecemen os que o on adqui indo.
Ou a ca ac e ís ica das a es é que ensinan a pensa den o do ma co de posibilidades e
limi acións que impón calque a ma e ial ou p oceso. Is o non é exclusi o das a es, pos o
que odos os ma e iais e p ocesos impoñen posibilidades e limi acións.
A a e p es a g an impo ancia ás elacións, é dici , a cada pa e ou elemen o do ma e ial
p oducido e a elación en e eles. Así pois, os mes es e os nenos deben e p esen e a
impo ancia das elacións, non só nas súas p oducións, senón amén na plani icación das
ac i idades dos p oxec os que ealizan.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 15
Cabe des aca a sa is acción in ínseca p opia das ac i idades a ís icas on e ás
ecompensas ex ínsecas, o ecidas polos mes es. Is o é, os nenos ealizan ac i idades
polo simple p ace de ealizalas e non po condicionan es ex e nos. Opinamos que as
ac i idades a ís icas den o dun p oxec o poden acen ua esa sa is acción in ínseca do
alumnado o que a á que emp endan ac i idades po eles mesmos e que es ean máis
mo i ados a ap ende .
As ac i idades a ís icas poden exp esa e ep esen a a comp ensión dalgunha
ap endizaxe. De xei o al que non semp e é necesa ia a linguaxe e bal ou esc i a, ou es a
non semp e pe mi e ep esen a odo. En Educación In an il, onde a maio ía dos nenos non
saben esc ibi , pe mí enos coñece o que ap endeu o alumno nun p oxec o de e minado. E
é que as a es, poden exp esa o que as palab as non. Ademais, o aballo median e as
a es o ece múl iples on es de ap endizaxe e opo unidades pa a segui ap endendo,
ademais de que os seus esul ados son múl iples e a iados.
A a aliación nas a es é o ma i a. A alíase odo o p oceso, non só os esul ados pa a
así axuda a mello a a ap endizaxe do neno. Es e ipo de a aliación é p opia do en oque de
p oxec os, polo que as a es amén apo an moi o nes e sen ido, xa que pe mi en a alia o
p oceso e non só o p odu o. Nas ac i idades a ís icas é máis impo an e o p oceso que o
p odu o, aspec o impo an e de ca a ao en oque de p oxec os.
Finalmen e, as a es pe mi en de e se, p es a a ención ao que se en dian e, dedica
empo a ealiza unha ac i idade… Is o pode aplica se ao exame de ideas, ao manipulalas e
usalas; debemos busca o seu alo es é ico.
Pola súa pa e, A iaga, Mada iaga e Mo en in (2012) conside an que a exp esión
a ís ica cohesiona, colabo a e conduce os p oxec os, á pa que con ibúe, posibili a e
e o za ou as o mas de coñecemen o e exp esión ás que poden accede os nenos de E.I.
A exp esión a ís ica nos p oxec os o ece posibilidades exp esi as e comunica i as e
desen ol e es as capacidades. Ademais, posibili a o mas de coñecemen o máis accesibles
pa a os nenos e con ibúe ao desen ol emen o da memo ia e a a ención, a sinc onización, a
pa icipación e a coope ación. Es es au o es ecollen amén que cada ipo de exp esión
a ís ica con ibúe a in eg a os ou os ipos de exp esións. En p oxec os in e disciplina es e
coope a i os, a exp esión a ís ica é un elemen o aglu inado , que posibili a e e o za as
di e sas o mas de coñecemen o e exp esión.

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 16
Bazzanini (2013) ecolle que o aballo c ea i o implica nume osas capacidades
cogni i as pos o que un neno que es á ealizando ac i idades a ís icas es á con inuamen e
pensando cos seus sen idos. A a e o alece as habilidades cogni i as, sociais, emocionais
e mul isenso iais. Nos nenos, in lúe no desen ol emen o do ce eb o, na c ea i idade e na
au oes ima, ao empo que a o ece a in e acción co en o no, a exp esión e a comunicación.
Ma ínez Vidal e al. (s. .) xus i ican o in e ese da educación a ís ica pa a a educación
in eg al en base a es uncións: ins umen al, exp esi a e como es a exia de ap endizaxe.
A unción ins umen al e í ese a ealiza accións nas que se emp eguen as di e en es
linguaxes exp esi as, pos o que es as in e ac úan en e si. O mo emen o acili a a
coo dinación na linguaxe plás ica e incúlase á exp esión e bal. Un medio ico en es ímulos
p o oca a necesidade de comunicación e a o ece o desen ol emen o da linguaxe e bal. A
unción exp esi a e í ese a sen i e a exp esa se e acili a a globalización, a p oxección do
mundo in e io , a in eg ación das ías cogni i a, a ec i a e psicomo o a e o
desen ol emen o de alo es (emocionais, in elec uais, c ea i os, imaxina i os, es é icos,
pe cep i os e sociais). Finalmen e, como es a exia de ap endizaxe o ece ao alumno
opo unidades de in es iga pa a a esolución de p oblemas. As ac i idades exp esi as
p ecisan das habilidades especí icas de cada linguaxe pe o amén de habilidades cogni i as,
asociacións, p edicións, decisións… que son cla e pa a o aballo po p oxec os.
CAPÍTULO 4.- DESEÑO DA INVESTIGACIÓN.
4.1.- Rele ancia da in es igación: mo i os da elección emá ica.
A elección do p oblema des a in es igación débese undamen almen e á expe iencia da
in es igado a du an e os pe íodos de p ác icas en aulas de E.I., an o en colexios públicos
como conce ados, nos que se seguían me odoloxías adicionais. A p ác ica educa i a
baseábase undamen almen e no aballo nos lib os de ex os (de “ ichas” exp esión habi ual
en e o p o eso ado de E.I.) que edi an di e en es edi o iais e a p esenza das ac i idades de
exp esión a ís ica e a escasa e, en ocasións, nula.
Ademais, debido a que a in es igado a ealiza a mención en Linguaxes a ís icos, ás
ma e ias a ís icas ob iga o ias cu sadas e á expe iencia na ealización de ac i idades des e
ipo cos nenos de Educación In an il, ixe on que nos deca ásemos de cómo se pode
p oduce unha impo an e mello a no p oceso de ensino-ap endizaxe e na ac i ude dos nenos
cando se aballa median e p oxec os nos que se in eg en a exp esión a ís ica, e da
impo ancia des as pa a o desen ol emen o in eg al do neno.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 17
Coincidimos con nume osos au o es na impo ancia do en oque de p oxec os e da
exp esión a ís ica na educación en xe al e na Educación In an il en pa icula . En base a
is o, conside amos impo a e p egun a nos que achegan as ac i idades de exp esión
plás ica, musical e co po al ao en oque de p oxec os e explo a o que pensa e ai o
p o eso ado en exe cicio sob e es a cues ión. C emos que o en oque de p oxec os é a
me odoloxía máis adecuada pa a u iliza na Educación In an il e que can o máis p esen es
es ean as ac i idades de exp esión a ís icas máis iqueza achega án. Ademais, pa écenos
in e esan e coñece cal é a exp esión a ís ica que máis p edomina no p oceso de ensino-
ap endizaxe.
4.2.- Fo mulación de obxec i os.
O p incipal obxec i o des a in es igación é explo a a pe spec i a do p o eso ado de E.I.
a edo das posibles achegas das á eas de exp esión a ís ica á me odoloxía do aballo po
p oxec os. Con es e p opósi o seleccionamos e en e is amos a unha mes a de E.I. que en
expe iencia no aballo po p oxec os e que ealiza ac i idades de exp esión a ís ica co seu
alumnado. Pa a is o, es ablecemos os obxec i os que apa ecen na in odución e máis en
de alle, iden i icamos os seguin es:
-Iden i ica as achegas da exp esión plás ica, musical e co po al ao en oque de p oxec os.
-Compa a as ideas da mes a en e is ada coas de di e en es au o es sob e o ema a ado.
-Coñece e alo a as achegas da exp esión a ís ica en xe al ao en oque de p oxec os.
-Explo a a en e is a como ía de análise cuali a i o.
4.3.- En oque me odolóxico.
A me odoloxía elixida pa a es e es udo é cuali a i a. Pa a Flick (2011), “a in es igación
cuali a i a p e ende achega se ao mundo de “aí ó a” (non en ámbi os de in es igación
especializada como os labo a o ios) e en ende , desc ibi e algunhas eces explica
enómenos sociais “dende o in e io ” de a ias manei as di e en es” (Flick, 2011, p. 12).
Segundo es e au o , á ase de comp ende o mundo que an cons uíndo as pe soas,
o ecendo unha comp ensión ica.
Os azos esenciais da in es igación cuali a i a son “con eniencia dos mé odos e as
eo ías, pe spec i as dos pa icipan es e a súa di e sidade”, “capacidade de e lexión do
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 18
in es igado e a in es igación” e “ a iedade dos en oques e os mé odos na in es igación
cuali a i a” (Flick, 2004, p. 18).
Tal e como ecolle Ál a ez (2003), a in es igación cuali a i a é indu i a. Po iso,
pa i emos dunhas ca ego ías a pa i das cales elabo a emos a en e is a pa a logo,
es ablece elacións e cons uí as ca ego ías inais.
4.3.1.- En e is a como écnica de ecollida de da os.
Seguindo a K ale (2011), a in es igación en unha es u u a e o p opósi o de ob e
desc icións, ideas e opinións en endendo o mundo dende o pun o de is a do en e is ado,
de e minados polo en e is ado . Na en e is a de in es igación cuali a i a aise cons uíndo
coñecemen o na in e acción en e o en e is ado e o en e is ado.
Pa on es ablece es ipos de en e is as. Nós decidimos escolle a guía da en e is a ou
en e is a guiada. Es e ipo de en e is a ca ac e ízase po que os emas e as p egun as
es án edac ados de an emán pe o ao mesmo empo, pódense i ealizando ou as
p egun as máis conc e as e i explo ando ou os emas que poidan xu di . As p egun as
se án a iades: de expe iencia e compo amen o, de opinión e alo , de sen imen o,
coñecemen o… Seguindo a Guba e Lincoln as p egun as se án en secuencia de unil, é dici
dende as xe ais ás especí icas (Fuen es, 1989)
Conside amos que é necesa io o coñecemen o dun ma co eó ico elacionado coa
p egun a que se que e da espos a, deseño, ealización, ansc ición e pos e io análise da
en e is a e elabo ación de conclusións.
4.4.- T aballo de campo.
Pa a es a in es igación elabo ouse unha en e is a na que os emas a ados son a
g andes azos, o en oque de p oxec os, as á eas de exp esión plás ica, musical e co po al e
as achegas des as á eas a di o en oque. O guión da en e is a pode e se no A1.
4.4.1.- Aplicación da en e is a.
Toda a en e is a oi g a ada pos o que ao se unha en e is a longa, podemos e
acceso a o alidade das in e accións e e i amos que se pe dan da os que poden se de
g ande in e ese. Ademais, podemos es a máis a en os ás espos as da en e is ada pa a
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 19
pode ealiza p egun as e a onda en aspec os do noso in e ese. Pos e io men e, a
in es igado a ansc ibiu a en e is a da manei a máis ielmen e posible pe o e i ando
cas elanismos e os e os p opios da linguaxe o al. A ansc ición pode consul a se no A2.
4.4.2.- Análise de da os: es ablecemen o de ca ego ías e as súas dimensións.
Unha ez que emos a ansc ición da en e is a, p ocedemos a es ablece unhas
ca ego ías pa a a súa análise. A análise da en e is a, seguindo a Fuen es (1998) cons a á
de análise in a ópicos, ca ego ías e análise in e ópicos, na que se o ece unha sín ese de
odo o an e io . As ca ego ías que es ablecemos e as súas dimensións son as seguin es:
 Ca ego ía I: Razóns pa a in eg a a exp esión a ís ica nos p oxec os: a a emos de
coñece as azóns polas que se in eg an ac i idades de exp esión a ís ica nos p oxec os.
 Ca ego ía II: Re o zo das ca ac e ís icas p opias dos p oxec os: nes a ca ego ía
iden i ica emos que ca ac e ís icas dos p oxec os son e o zadas pola exp esión a ís ica.
 Ca ego ía III: Exp esión e Comunicación: pa écenos in e esan e sabe en que
medida as ac i idades a ís icas pe mi en a exp esión e a comunicación dos nenos.
 Ca ego ía IV: Valo es e ac i udes: ou o ca ego ía se ían os alo es e ac i udes que
se omen an nas ac i idades de exp esión.
4.5.- Rigo , alidez e iabilidade do es udo.
O igo cien í ico de calque a in es igación p ecisa de alidez e iabilidade po que lle
ou o ga c edibilidade. Nes a in es igación pa a do ala de iabilidade e seguindo a K ale
(2011), escoi ouse a ias eces a g a ación da en e is a no p oceso de ansc ición. A
alidez e í ese a se “un mé odo in es iga o que p e ende in es iga ” (K ale, 2011, p. 158).
Conside amos pois, que es a in es igación esponde á p egun a á que se p e ende da
espos a.
CAPÍTULO 5.- INFORME DA INVESTIGACIÓN.
5.1.- In odución.
Nes e capí ulo expoñe emos o esul ado da análise da en e is a que ealizamos en base
ás ca ego ías an e io men e desc i as.
5.2.- Suxei os pa icipan es.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 26
on e a un coñecemen o pasi o, só a ni el ce eb al. Os coñecemen os pasi os non se soen
amosa nas c eacións p opias po que os concep os que non o on in e io izados non
cambia án o debuxo po moi o que se epi a (Figue as, 1980). Comp obamos pois como
cando os debuxos cambian, como dicía S, habe á un coñecemen o e ap endizaxe ac i os,
ca ac e ís ica p opia dos p oxec os.
Eisne (2004) conside a que non se debe concibi unha a aliación íxida, xa que es a
pode i en con a da indi idualidade. Polo an o, débese a alia o p oceso, xa que ao longo
des e dispoñemos de moi os momen os pa a acelo. Débese uxi da ealización dunha soa
a aliación inal na que se busque que o neno alcanzase o obxec i o p opos o con
an e io idade. Recolle a u ilidade da a aliación o ma i a pos o que axuda a mello a a
ap endizaxe do neno, a p ác ica do mes e e o cu ículo. A a aliación pe mi e sabe o que se
ensinou e o que se ap endeu, dunha o ma posi i a de al xei o que semp e se busca a
mello a do p oceso educa i o.
Ma ínez y Delgado (1983) a i man que o neno con a e in o ma a a és das súas
p oducións e o que nelas e lic e é a súa imp esión, non a e dadei a ealidade. Nes e
sen ido podemos a i ma que es a emos a aliando a ap endizaxe do neno e o seu
e dadei o pensamen o, xa que o alumno ep esen a o concep o que el en de algo, non
como en ealidade é ese algo. Pola súa pa e, Abad (2006) conside a que o debuxo pe mi e
comunica as expe iencias de ap endizaxe dos nenos e se en como exis o g á ico da súa
e olución.
Conside amos que es e ipo de a aliación p opia das a es é a que debe es a p esen e
nos p oxec os ealizados, polo que as a es e o za ían es e aspec o. Así mesmo, c emos
que as p oducións dos nenos pe mi en a alia o que os nenos ap ende on ao longo dun
p oxec o, dende o p incipio a a o inal des e.
Ca ego ía III: Exp esión e Comunicación.
As a es pe mi en alcanza ou ep esen a a comp ensión dun de e minado coñecemen o
ou ap endizaxe, sen eco e semp e á linguaxe e bal ou a cuan i icación. A ensinanza le a
anos deixando de lado á exp esión a ís ica e cen ándose na linguaxe e bal e na numé ica.
Aínda que es as úl imas son impo an es, non deben se as únicas que se aballen, pos o
que non poden ep esen a odo o coñecemen o que posúen os nenos e nenas. Cabe
des aca amén a idea de que as a es o ecen un amplo núme o de o mas pa a c ea ,
modi ica e compa i signi icados e a in o mación (Eisne , 2004). Nes e sen ido, S coincide

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 27
con es e au o ao a i ma que as á eas a ís icas pe mi en ao neno comunica se e
exp esa se. Rela a que o an a a és do debuxo ou cando can an.
Pa a Eisne (2004), as ideas que se exp esan a a és das a es amén deben se lidas e
pa a is o é necesa io unha al abe ización nes es campos pa a pode accede aos con idos
que se ansmi en. T aballa soamen e a lec o-esc i u a na Educación In an il supón aballa
soamen e unha pa e da al abe ización dos nenos. Hai que e en con a que hai ideas ou
in o mación que non se poden exp esa e ansmi i median e a linguaxe e bal polo que se
demos a a impo ancia da exp esión a ís ica. Podemos pois, a i ma que a exp esión
a ís ica p opo ciona di e en es medios pa a a comunicación e a exp esión de ideas e
in o mación nos p oxec os. Non podemos esquece que a exp esión plás ica, musical e
co po al son linguaxes in imamen e elacionadas cos nenos.
Ademais de ideas, median e a exp esión a ís ica os nenos poden comunica as súas
emocións como indica S “(…) se os nenos es án así como is es e al pa ece que a a non
eñen ganas nin de pin a . E é ce o cando din que cando o neno es á is e pin a con ons
escu os” (S, p.61). Ma ínez y Delgado (1983) compa en es a mesma idea, xa que pa a
es es au o es a a e é un medio de exp esión e comunicación dos sen imen os, imp esións e
es ados de ánimo dos nenos.
Ao p egun a lle a S pola súa concepción da exp esión co po al esponde o seguin e:
Pa a min é un medio de exp esión de cómo es án eles po que ao mello se ese día es án
así un pouco abu idos ou al pois elos que non se mo en e que algo lle pasa. E que
signi ica que eles… É un medio de exp esión pa a eles, de cómo es án (S, p. 59).
Vemos unha ez máis como a exp esión co po al é un medio median e o cal os nenos se
poden exp esa . Se nos e e imos máis conc e amen e á linguaxe do co po, podemos
a i ma que ansmi imos moi a in o mación da que non somos conscien es, pe o os demais
si que o pe ciben. E é que a exp esión co po al en iquece a in o mación que damos
e balmen e, achegando moi os máis da os.
Conside amos que nas p oducións a ís icas queda e lec ido cla amen e como se sen en
os nenos. Is o pe mí enos coñece se os nenos es án mo i ados na ealización do p oxec o
e amén como se a opan eles. Así, as ac i idades que ealicemos debe anse adap a ao
momen o no que as ealicemos e á si uación dos nenos.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 28
Na mesma liña do que omos comen ando a a ago a a opámonos con Lo en e (1981), o
cal conside a que a educación a a és dos sen idos, polo an o a educación a ís ica,
desen ol e a an asía e a inicia i a indi idual de cada neno, a exp esión e a comunicación e
a in eg ación den o dos g upos. En can o á an asía e inicia i a indi idual conside amos que
en iquece a plani icación do p oxec o po que os nenos i án p opoñendo ac i idades que
ealiza án. A exp esión e comunicación pe mi e ob e in o mación e compa ila cos demais.
Así mesmo, a o écese a in eg ación den o dos g upos, aspec o cla e no aballo po
p oxec os onde, como xa dixemos, se aballa en g upos coope a i amen e.
S a i ma que a exp esión a ís ica en ca ác e de linguaxe e que é an cla a como a
linguaxe e bal. Podemos dici que S alo a a cla idade da linguaxe e bal e a das linguaxes
a ís icas po igual. Ci a que aínda que os nenos non digan algo si que o plasman nas
p oducións a ís icas que ealizan. Amósao cun exemplo cla o ao dici que os nenos lle
demos an nos debuxos que ealizan que a que en aínda que non o exp esen e balmen e.
Aínda que es e non é un exemplo dun p oxec o, c emos que nel se ela a pe ec amen e
como os nenos exp esan e comunican median e as p odución a ís icas moi a in o mación
que non exp esan e balmen e. De igual xei o, pode án exp esa e comunica os esul ados
dos p oxec os, que queda án e lec idos nas p oducións a ís icas que ealizan.
Ademais, de exp esa se e comunica se coa exp esión a ís ica, S conside a que se
aballa a memo ia po que os nenos an compa indo a in o mación que eñen e pa a iso
p ecisan eco dala. As p oducións a ís icas axúdanlle aos nenos a comp ende e eco da a
in o mación que an ap endendo no p oxec o. Abad (2006) a i ma que o debuxo se e pa a
ansmi i e que non se esquezan as expe iencias i idas ou imaxinadas S exempli ícao ao
dici que cos plane as (p oducións plás icas que ealiza on os nenos), es es iden i ican cada
plane a pola súa co .
Ayme ich e Ayme ich (1985) insis en na necesidade de es imula a memo ia dos nenos
pa a un bo desen ol emen o xa que es a é impo an e ao longo da ida. Recomendan a
memo ización de cancións, as d ama izacións e odo ipo de xogos de exp esión baseados
en códigos memo izados e epe icións. Pa a es es au o es, can o máis desen ol ida es ea
a memo ia, máis p epa ados es a án os nenos pa a no as adquisicións e descub imen os.
Conside amos que a memo ia é moi impo an e no coñecemen o que se ai adqui indo
du an e os p oxec os.
Ma ínez Vidal e al. (s. .) e S coinciden na unción ins umen al que o ecen as a es, é
dici , ealiza unha acción emp egando as di e en es linguaxes exp esi as que son a e bal,
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 29
a plás ica, a musical e a co po al pos o que in e ac úan en e si. Como ci amos
an e io men e no ma co eó ico, o mo emen o acili a a coo dinación na linguaxe plás ica e a
linguaxe e bal incúlase á acción mo iz. Un medio ico en es ímulos c ea a necesidade de
comunicación, a o ecendo o desen ol emen o da linguaxe e bal. S ce i ica is o cando
ela a que du an e un ec eo os nenos comeza on a pin a debuxos que xa iñan ei os e
que lle pedían máis a ela. Pe o deixou de ae llos po que soamen e e a colo ea , non
c eaban o seu p opio debuxo. En ón eles decidi on ealiza os seus p opios debuxo e
comeza on a compa alos, a in e ac ua en e eles, a busca de alles… Desen ol en as súas
opinións. Rela a amén como p ocu a que as ichas pa a os concep os eñan algo de
debuxa e pin a pa a que aian mello ando a coo dinación.
Ca ego ía IV: Valo es e ac i udes.
S conside a que nas ac i idades de exp esión a ís ica os nenos mani es an máis a súa
cu iosidade inna a polo que an os seus compañei os ao se ac i idades máis abe as.
Rela a como os nenos mi an os debuxos dos compañei os e se lles gus a algo amén o
ep esen an. Hai, polo an o, unha maio in e acción en e compañei os, aspec o que non
sucede nas ac i idades de lec o-esc i u a ou lóxica-ma emá ica. Me odio (1981) des aca as
a aliación que ealizan os nenos cando admi an a ob a do compañei o. Conside amos que
es es xuízos de alo an desen ol endo o seu sen ido da es é ica, é dici , do belo.
Ademais, S a i ma como a exp esión a ís ica acili a que os nenos máis ímidos se
exp esen, an o a a és do debuxo como e balmen e cos demais. Exempli ícao dicindo que
cando os nenos máis ímidos debuxan, os ou os comezan a ala con eles e así anse
ab indo e alando cos demais compañei os. Vemos pois, como a p odución a ís ica é unha
manei a de exp esión pa a moi os nenos. Podemos des aca aquí, esa unción ins umen al
das a es da que alamos con an e io idade ao e como median e o debuxo os nenos an
emp egando amén a linguaxe e bal. Non podemos deixa de eco da a impo ancia da
exp esión e a comunicación na me odoloxía de p oxec os.
S a i ma como algúns dos alo es ou ac i udes que se desen ol en nos nenos son a
c ea i idade, a imaxinación e a sensibilidade, coincidindo así con Eisne (2004).
A c ea i idade podemos de inila como “a capacidade de acha no as solucións a un
p oblema” (Lo en e, 1981, p.17). S conside a que coas ac i idades de exp esión a ís ica se
achega c ea i idade an o aos p oxec os como aos nenos. Conside amos que es a
capacidade é undamen al na ealización de p oxec os onde se buscan espos as e
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 30
solucións no as a di e en es p egun as e p oblemas. Pola súa pa e, Willems (1981)
conside a que pa a chega á e dadei a c ea i idade é p eciso pasa polas di e en es e apas
das que cons a a imaxinación, dende a imaxinación ecep i a á imaxinación c eado a.
Re e índonos á imaxinación, Eisne (2004) asegu a que no malmen e na educación
exis e a endencia de busca a exac i ude e a conc eación, in a alo ando os p ocesos
imaxina i os, an ca ac e ís icos da ida cogni i a dos nenos de Educación In an il. A a e
pe mi e que a imaxinación oe, que os alumnos exan as cousas de di e en e manei a a
como son e que p oben cousas e expe imen en. Ademais, Me odio (1981) a i ma que
soamen e u ilizando a imaxinación se pode án ecoñece os es ímulos sensi i os, quedando
a pe cepción da ealidade condicionada polo subxec i idade.
Así, Eisne (2004) ecoñece a impo ancia da imaxinación e de e ina e usa a
sensibilidade, que se conciben dunha manei a es é ica. A sensibilidade es á in imamen e
ligada á imaxinación, xa que a p imei a a onda no que se imaxina, xun o co coñecemen o e
as ap i udes écnicas. A sensibilidade e as o mas de ep esen ación con ibúen ao que
obse amos e comp endemos.
S pensa que amén p es an máis a ención ao que ealizan, íxanse no que an os ou os
e no que an eles mesmos. Figue as (1980) conside a que a música desen ol e esa
capacidade de a ención (da que ala S) ao que se oe. Tamén Eisne , e e índose á
sensibilidade, a i ma que as a es in i an a p es a a ención as calidades do que pe cibimos
e pa a iso é necesa io dedica o empo necesa io po que es a emos en iquecendo a
expe iencia dos nenos.
S conside a que as ac i udes que amosan os nenos nas ac i idades a ís icas signi ican
que que en segui co p oxec o. Con a amén como se sen e ela ao ealiza ac i idades de
exp esión a ís ica e di: “se exo que aos nenos lles gus a sín ome ben e con ganas de ace
máis” (S, p. 63). Tan o a mo i ación dos nenos como do mes e ou mes a, é imp escindible,
como alamos an e io men e pa a con inua coa ealización do p oxec o.
Finalmen e, Me odio (1981) a i ma que o mes e en que se en usias a pa a mo i a aos
nenos e que es es le en a cabo p ocesos de c eación. Pola súa pa e, Figue as (1980)
a i ma que a exp esión musical achega aos nenos capacidade imaxina i a e c eado a, o que
da á luga aos p ocesos ci ados semp e e cando o mes e es imule e acolla o po encial
imp o isado dos nenos.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 31
5.3.2.- Análise in e ópicos.
A análise do con ido da en e is a de S amosa unha mes a á que lle gus a a súa
p o esión e o aballo que ealiza cos nenos. No seu aballo dia io, emp ega a me odoloxía
de p oxec os pos o que os nenos ap enden e gús alles, ao igual que a ela. Ademais, os
nenos es án máis mo i ados e pa icipan ac i amen e.
Os p oxec os que ealizan pa en dela e dos in e eses dos nenos, os obxec i os que se
p opoñen son lexibles e a a aliación é cons an e. Conside a que o seu papel é guia aos
nenos na súa ap endizaxe. As ag upacións do alumnado son di e sas, dende o aballo
indi idual a a a ealización de ac i idades coa ou a clase de Educación In an il do colexio.
As á eas que máis emp ega no seu aballo dia io son a lec o-esc i u a e a lóxica-
ma emá ica. Xus i ica es a decisión comen ando a exis encia de especialis as de música e
psicomo icidade no colexio. Po én, a i ma que odas as á eas son impo an es pa a o
desen ol emen o in eg al dun neno.
As ac i idades que compoñen os p oxec os son moi a iadas: ac i idades expe imen ais,
o ais, de lec o-esc i u a, de lóxica-ma emá ica, plás icas, musicais, de exp esión co po al,
ichas… Es as ichas es án adap adas ou elabo adas po ela, es á p esen e a exp esión
a ís ica e ealízaas pa a a ianza concep os.
Pa a S, a exp esión a ís ica é un modo de comunicación. Conside a que é imposible a
ealización de p oxec os nos que non es ean p esen es as ac i idades de exp esión a ís ica,
ao igual que a i ma que o aballo po p oxec os é a mello me odoloxía pa a aballa as
á eas a ís icas.
A exp esión a ís ica que máis u iliza é a exp esión plás ica. Conside a que aballa
menos a música e anda a exp esión co po al. Conside amos que quizais haxa un
descoñecemen o da concepción des as dúas úl imas á eas de exp esión pos o que u iliza
cancións, bailes, xogo simbólico, ac i idades de elaxación… S ecoñece que aínda debe
ap ende máis sob e as á eas a ís icas. Ademais de in eg a as á eas de exp esión a ís ica
nos p oxec os, amén as aballa po sepa ado. Podemos e algún exemplo no A4.
En e as múl iples achegas da exp esión a ís ica ao aballo po p oxec os podemos ci a
as seguin es: c ea i idade, comunicación, globalización, lexibilidade, a ención, sa is acción

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 32
in ínseca, imaxinación, sensibilidade, es a exia de ap endizaxe pa a a esolución de
p oblemas, unción ins umen al, impo ancia do p oceso sob e o p odu o, coope ación…
CAPÍTULO 6.- CONCLUSIÓNS.
6.1.- In odución.
Nes e capí ulo expoñe emos as conclusións ex aídas da in es igación que ealizamos e
sob e o p oceso de in es igación e os esul ados e expoñe emos as pe spec i as de u u o.
6.2.- Re lexións sob e o p oceso de in es igación.
Comeza emos a i mando a impo ancia que lle ou o gamos á in es igación, pos o que
median e ela podemos analiza a p ác ica educa i a e comp endela. An e es a comp ensión,
podemos i mello ando e comp endendo o p oceso de ensino-ap endizaxe pa a mello a a
nosa p ác ica docen e día a día. Ese debe se o p incipal obxec i o da educación.
Conside amos o ema da in es igación cla e, pos o que aínda que a sociedade a anza
moi o, a maio ía das aulas e escolas seguen man endo unha me odoloxía adicional na que
p ima a lec o-esc i u a e a lóxica-ma emá ica, deixando elegadas a un segundo plano as
á eas de exp esión plás ica, musical e co po al. Pese as an axes do en oque de p oxec os,
es a me odoloxía non es á moi p esen e nas aulas de Educación In an il, aínda que a súa
p esenza é maio que a da exp esión plás ica, musical e co po al. Po iso, conside amos
necesa io in es iga sob e ambos campos e es ablece unha elación en e eles. Aínda que
nes e caso in es igamos sob e as achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e
co po al ao en oque de p oxec os, debemos emp ega as a es na p ác ica educa i a polo
seu alo en si mesmo, e non pensando soamen e nas achegas que poden p opo ciona á
me odoloxía que u ilicemos.
O ma co eó ico que ealizamos pe mi iunos unha maio especialización nos campos
a ados pa a a elabo ación da guía da en e is a. Cabe ci a a ampla bibliog a ía que hai en
xe al sob e os dous emas a ados: en oque de p oxec os e á eas de exp esión plás ica,
musical e co po al. Po én, a documen ación que incula as á eas de exp esión co en oque
de p oxec os é moi escasa.
Opinamos que elixi a en e is a como écnica de ecollida de da os oi unha boa elección
po que nos pe mi iu ob e os da os que necesi abamos pa a a nosa in es igación, e que
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 33
pos e io men e o on analizados. Se dispoñe amos de máis empo e máis espazo pa a
pode ealiza es e TFG, en iquece íamos es a in es igación ealizando en e is as a máis
mes es de Educación In an il, a mes es especializados na exp esión plás ica, na musical e
na co po al, a nenos… Tamén se pode ían analiza os dia ios da mes a á que
en e is amos e ealiza obse acións e dia ios.
6.3.- Re lexións sob e os esul ados.
Realiza emos nes e apa ado as conclusións e lexionando sob e os esul ados ob idos
na in es igación ealizada.
Conside amos que as a es semp e deben es a p esen es en calque a me odoloxía coa
que aballemos ou calque a ac i idades que ealicemos cos nosos alumnos. C emos na
incon eniencia de ealiza p oxec os nos que non es ean p esen es as ac i idades de
exp esión a ís ica, xa que median e es as ac i idades os nenos poden plasma o que an
ap endendo na ealización do p oxec o. Ademais, an omando decisións nas ac i idades de
exp esión a ís ica, adqui indo maio au onomía na cons ución da súa ap endizaxe.
O espazo da aula (insu icien e pa a S) é un ac o impo an e á ho a de ealiza
ac i idades de exp esión co po al cos nenos e nenas po que xe almen e necesí ase un
espazo maio pa a es e ipo de ac i idades on e ás de exp esión plás ica ou musical.
Coincidimos en que o en oque de p oxec os é a mello me odoloxía pa a aballa a
exp esión plás ica, musical e co po al. Non esquezamos que odo un p oxec o pode xi a
a edo dunha des as á eas e odas as demais i anse in eg ando acilmen e, de al xei o que
se es a án a ando a ias disciplinas.
O ipo de exp esión a ís ica que máis emp ega S cos nenos é a exp esión plás ica.
Quizais pode debe se is o a que segundo ela mesma a i ma, os nenos xa an elabo ando as
súas p opias c eacións plás icas. É dici , es as ac i idades xu di ían espon aneamen e dos
nenos, os cales pedi ían ealiza debuxos. Ademais, S conside a que semp e p ocu a que a
exp esión plás ica es ea p esen e nas ichas que ealizan os nenos. Vendo es as ichas,
puidemos comp oba que aínda que os nenos debuxan lib emen e na maio ía delas, amén
hai ou as nas que os debuxos xa eñen ealizados. Valo amos nega i amen e es e aspec o
xa que o conside amos es e eo ipado e inconscien emen e es ámoslle en iando unha
mensaxe aos nenos de que os debuxos dos alumnos es án mello ealizados cos deles.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 34
Pola con a, o núme o de ac i idades de exp esión musical e co po al in eg adas nos
p oxec os é máis educido, o que pode debe se a un descoñecemen o po pa e de S nes as
á eas. Recoñece que pode desen ol e algunhas ac i idades cos nenos pe o que aínda
debe ía ap ende máis sob e es as á eas. Quizais a mes a en un concep o equi ocado do
que é a exp esión co po al, xa que dixo que non aballaba a exp esión co po al po que xa
iña un especialis a pa a di o e ec o. Po én, alando con ela despois da en e is a pa a que
nos amosase algunha das ac i idades que ealiza cos nenos, con ounos que ealizaba
bailes, elaxación, xogos simbólicos… e iso, amén é exp esión co po al. Conside amos que
é necesa io coñece as es á eas e o ma se, aínda que pa a aballa calque a ipo de
exp esión cos nenos non é necesa io se un músico p o esional, po exemplo. O impo an e
é segui o mándose e man e a ilusión po mello a a p ác ica docen e dia iamen e.
C emos i memen e que a exis encia de especialis as de cada á ea non debe se
incompa ible coa súa in eg ación nos p oxec os. Máis ben, es es especialis as debe ían
p opo ciona un apoio e un e o zo do que ealizan os mes es de Educación In an il na súa
aula, polo que alo amos moi posi i amen e a coope ación en e ambos mes es.
Pensamos que aínda que as á eas de exp esión plás ica, musical e co po al deben se
aballadas pola impo ancia que eñen po elas mesmas, amén e o zan as ca ac e ís icas
p opias dos p oxec os. A lexibilidade das ac i idades des as á eas adáp ase acilmen e aos
p oxec os e ao compa i ca ac e ís icas en común, ai que se e o cen as ca ac e ís icas dos
p oxec os, aspec o que non odas as ac i idades que ealizamos nos p oxec os conseguen.
Valo amos máis se cabe, as ac i idades de exp esión plás ica, musical e co po al nese
sen ido.
Ademais, as á eas ás que es amos a e e i nos, p opo cionan medios de exp esión e
comunicación aos nenos de Educación In an il. Na maio ía dos casos na escola alúdese á
exp esión e bal, an o o al como esc i a; po én, en poucas ocasións os neno poden
exp esa se nas á eas a ís icas. Conside amos que es as á eas pe mi en que os nenos se
exp esen máis acilmen e e en maio can idade po que moi as das ideas que os nenos non
ansmi en e balmen e, si o plasman nas ac i idades de exp esión a ís ica, en calque a
das súas e en es. Tamén, es as ac i idades xe an nos nenos alo es e ac i udes que
ou as non o an, e que son en iquecedo as pa a a ealización dos p oxec os.
A pesa de odos os bene icios que achegan as á eas de exp esión plás ica, musical e
co po al, o ce o é que se seguen a aballa máis a lec o-esc i u a e a lóxica-ma emá ica,
deixando e unha concepción adicional da educación. É necesa io conciencia aos
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 35
mes es de Educación In an il da impo ancia de emp ega as á eas de exp esión a ís ica,
po que pouco impo a se conside amos que odas eñen o mesmo alo , pe o logo non se
emp egan no p oceso educa i o.
6.4.- Pe spec i as de u u o.
Conside amos que cump imos co p opósi o de di a in es igación, xa que coñecemos as
achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al ao en oque de p oxec os dende
a pe spec i a dunha mes a en exe cicio nun con ex o conc e o, e compa amos concepcións
e p ác icas con p opos as de especialis as di e sos. Así, coa ealización e análise da
en e is a, e o zamos as ideas que algúns au o es expuxe on.
C emos que oda in es igación é moi o máis ica no sen ido en que deixa camiños
abe os polos que segui in es igando. Nes e sen ido, debido ás p egun as que ealizamos
na en e is a, conside amos opo uno segui in es igando sob e a o mación que ecibiu a
mes a no en oque de p oxec os, nas á eas de exp esión a ís ica e na súa in eg ación
den o da me odoloxía, a súa e olución como mes a en ambos campos amén… Ou a
opción amén pode ía se a onda un pouco máis en como son os p oxec os que ealiza a
mes a. Pode íamos es ablece máis ca ego ías de análise que se cen asen po sepa ado
no en oque de p oxec os e na exp esión a ís ica.
Conside amos que es e aballo esul a ía en iquecido se puidésemos analiza os dia ios
ou a axenda da mes a pa a coñece máis en p o undidade como son os p oxec os que
ealiza ademais dou as ac i idades. Tamén se e ía comple ado es e aballo, se
ealizásemos máis en e is as a mes es especialis as nas á eas de exp esión plás ica,
musical e co po al. Ademais, pa ece íanos ace ado ealiza un p oxec o cos nenos no que
aballásemos en g an medida as á eas de exp esión a ís ica.
Todas es as pe spec i as de u u o amén se pode ían ealiza nes e mesmo aballo se
se dispuxese do empo necesa io e dun maio núme o de páxinas. E é que es es dous
ac o es condicionan en g an medida o aballo que ealizamos.
CAPÍTULO 7.- REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS.
Aínda que aquí e lec imos só as e e encias emp egadas pa a o in o me, no A5
ecollemos ou as que nos axuda on a ealiza es e aballo.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 42
19. Onde esides? Ou os da os signi ica i os e e idos ao mes e:
Tan o a icha da en e is a como as cues ións de iden i icación o on ex aídas de Fuen es
Abeledo, E. J. (1998, pp.48-49) e pos e io men e adap adas pa a es a en e is a.
Guión da en e is a
Bloque 1: A p o esión de mes a.
1.- Comeza emos alando de i como mes e/a de educación in an il.
1.1.- Po que escolliches es a ca ei a?
1.2.- Gús ache o eu aballo? Dime algunhas azóns.
1.3.- Como alo as o eu aballo?
1.4.- Como e desc ibi ías como mes e/a?
1.5.- Cales son as úas maio es sa is accións? E as insa is accións?
Bloque 2: Plani icación e desen ol emen o de p oxec os.
2.- Ago a quixe a que con e sa amos sob e os p oxec os que desen ol es co eu
alumnado e me comen es como se desen ol eu algún deles, cómo xu diu o p oxec o que
ases e ac i idades se desen ol e on…?
3.- O aballo cun p oxec o le a consigo cambios na o ganización do empo e o espazo
en elación con ou as p opos as que non espondan a di o en oque?
4.- En que e baseas pa a escolle un ema ou ou o co que aballa na aula?
5.- Dos di e en es elemen os que poden o ma pa e dunha p opos a cu icula cales
conside as cando abo das p oxec os?
5.1.- Como elixes os obxec i os?
5.2.- Como elixes os con idos?
5.3.- Como elixes as ac i idades?
5.4.- Como elixes os medios?
5.5.- Como deseñas a a aliación?
5.6.- En que p incipios me odolóxicos e baseas pa a acelo así?
5.7.- Cal di ías que é o eu papel du an e o p oceso de ensino-ap endizaxe?
5.8.- Cal é o papel dos nenos? Como se o ganizan: in idualmen e, en g upo…?
6.- Can os nenos es na úa aula?
6.1.- C es que se ía posible aballa po p oxec os en aulas con 25 nenos?
6.2.- Ti eches algunha expe iencia en aulas máis nume osas?
6.3.- Como c es que cambia ía o eu mé odo de ensinanza se o i eses que le a a
cabo en aulas máis nume osas?

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 43
7.- Como e sen es aballando desa o ma? Como c es que se sen en os nenos?
8.- Como le as adian e o p oceso didác ico con nenos con necesidades educa i as
especí icas? Podes poñe algún exemplo en conc e o. Cal c es que é a mello o ma de
le a a cabo o p oceso de ensino- ap endizaxe con eles?
9.- Cambia ías algo do eu aballo cos nenos? De se a espos a posi i a indica o que.
10.- O aballo den o dun en oque de p oxec os, en que medida in luíu ou in lúe coa úa
e olución?
10.1.- Cando e po que comezaches a aballa po p oxec os?
Bloque 3.- Á eas do cu ículo de Educación In an il.
11.- Como aballas as di e en es á eas do cu ículo?
12.- Cales son as á eas que máis u ilizas pa a que os nenos ap endan? Cales son os
mo i os de que sexan esas e non ou as?
13.- Cales c es que son as á eas máis impo an es pa a o desen ol emen o in eg al dun
neno ou nena de educación in an il? Po que o c es?
14.- Con que ac i idades es án máis in e esados e mo i ados os nenos? Cando p es an
máis a ención? En que o no as?
Bloque 4.- Exp esión a ís ica.
Abo da emos ago a o ema da exp esión a ís ica.
15.- En endendo po exp esión a ís ica as exp esións plás ica, musical e co po al,
cón ame como plani icas o aballo nes as á eas.
15.1.- Como abo das a exp esión plás ica?
15.2.- Como abo das a exp esión musical?
15.3.- Como abo das a exp esión co po al?
15.4.- Cales son os mo i os de que o agas así?
15.5.- Que lle apo a ó nenos?
15.6.- Cal c es que é a mello o ma de acelo?
15.7.- Que lle pode ía apo a ós alumnos se cambiases a es a o ma?
16.- Que opinión che me ecen es as á eas de exp esión a ís ica (plás ica, musical e
co po al) pensas que apo an algo ao desen ol emen o dun neno ou nena de educación
in an il? De se a espos a a i ma i a o que?
Bloque 5.- Concepción das exp esións plás ica, musical e co po al e achegas ao
desen ol emen o do neno de Educación In an il.
17.- Falando máis conc e amen e de cada unha:
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 44
17.1.- Que é pa a i a exp esión plás ica? Que pensas que apo a a exp esión
plás ica ao desen ol emen o dun neno de educación in an il?
17.2.- Que é a exp esión musical? Que pensas que lle apo a a exp esión musical?
17.3.- Que é a exp esión co po al? Que pensas que lle apo a a exp esión co po al?
Bloque 6.- Á eas de exp esión a ís ica no en oque de p oxec os.
In en a emos incula ago a as á eas de exp esión a ís ica co aballo po p oxec os.
18.- C es que son imp escindibles no cu ículo que desen ol es na úa aula ou que pola
con a, pode ías p escindi delas?
18.1.- En que medida c es que o aballo po p oxec os acili a ou di icul a o
desen ol emen o de con idos ligados á a ea a ís ica?
18.2.- Na úa opinión, pensas que é posible ealiza p oxec os sen que es ean
p esen es as á eas de exp esión a ís ica? En que o no as?
18.3.- Pensas que as á eas de exp esión a ís ica achegan algo aos p oxec os que
non o agan ou as á eas?
19.- Que aspec os posi i os esal a ías das á eas de exp esión a ís ica (plás ica, musical e
co po al) na ealización de p oxec os?
20.- Que aspec os nega i os esal a ías das á eas de exp esión a ís ica (plás ica, musical e
co po al) na ealización de p oxec os?
Bloque 7.- Fo mación nas á eas de exp esión a ís ica.
21.- Considé as e p epa ada pa a aballa as á eas de exp esión a ís ica con nenos de
educación in an il?
21.1.- Como oi a úa o mación? Como a alo as?
21.2.- C es que hai ca encias impo an es? De se o caso dime cales?
Bloque 8.- Ca ac e ís icas da exp esión a ís ica.
22.- C es que as exp esións a ís icas poden se manei as de comunica se e
exp esa se?
22.1.- C es que eñen ca ác e de linguaxe como a linguaxe e bal?
22.2.- Pódense exp esa os nenos? De se a espos a a i ma i a de que o ma o
an?
22.3.- Pensas que é posible comunica os esul ados dos p oxec os median e a
exp esión a ís ica?
Bloque 9.- Ac i idades a ís icas.
23.- U ilizas as a es (a e plás ica, musical e co po al) no aballo dia io cos nenos? De
se o caso cales son as azóns que e le an a iso?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 45
23.1.- Cando u ilizas as exp esións a ís icas (plás ica, musical e co po al) no eu
aballo de aula?
Bloque 10.- Ac i udes dos nenos e a mes a nas ac i idades de exp esión a ís ica.
24.- Nas ac i idades de exp esión a ís ica (plás ica, musical e co po al) como es aos
nenos?
24.1.- Es án os nenos máis in e esados, mo i ados e p es an máis a ención ou pola
con a es án máis dispe sos e menos a en os? Se podes pon algún exemplo.
24.2.- Como e sen es i cando ealizas ac i idades de exp esión a ís ica?
Bloque 11.- Fo mas de aballa a exp esión a ís ica.
25.- C es que as á eas de exp esión a ís ica deben se aballadas po sepa ado con
mes es especialis as en cada unha delas ou que se poden aballa in eg adas? Cales son
as azóns.
26.- Hai au o es que a i man que é mello aballa as di e en es exp esións in eg adas e
pa a iso baséanse na unción ins umen al, é dici , o mo emen o acili a ía a coo dinación na
linguaxe plás ica e es á inculado á exp esión e bal. A i man pois que un medio ico en
es ímulos p o oca a necesidade de comunicación e a o ece o desen ol emen o da
linguaxe e bal. Ti que como mes a ealizas ac i idades cos nenos c es que is o é ce o?
De se a espos a a i ma i a en que e baseas?
Bloque 12.- Achegas das á eas de exp esión a ís ica ao aballo po p oxec os.
27.- Hai quen opina que as es exp esións a ís icas das que alamos son unha
es a exia de ap endizaxe que o ece opo unidades aos alumnos pa a esol e p oblemas e
pa a esponde a p egun as apo ando di e en es solucións e espos a. C es que is o se e
e lec ido nos p oxec os? De se o caso, en que medida?
28.- Pensas que as exp esións a ís icas a o ecen a ap endizaxe globalizada
ca ac e ís ica dos p oxec os?
29.- C es que as exp esións a ís icas a o ecen o desen ol emen o dalgúns alo es ou
ac i udes nos nenos? De se o caso, ci a cales e po que.
30.- Hai au o es que a i man que algúns dos alo es ou ac i udes que se a o ecen son a
imaxinación, a sensibilidade e a c ea i idade. Que opinas dis o?
30.1.-C es que es as ac i udes achegan algo aos p oxec os?
31.- C es que as ac i idades de exp esión a ís ica espe an nos nenos a sa is acción
in ínseca ( ealizan algo polo simple p ace de ealizala) ou que es án condicionadas pola
úa ap obación? En que o no as?
31.1- C es que es a sa is acción in ínseca achega algo aos p oxec os que ealizan?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 46
32.- Poden os nenos coas a es ep esen a a comp ensión de algo ou queda máis cla o
coa linguaxe e bal?
32.1.- Realizas ac i idades coas que ep esen en a súa comp ensión po medio da
exp esión a ís ica? Podes poñe algún exemplo?
33.-C es que as ac i idades de exp esión a ís ica son máis lexibles que ou os ipos de
ac i idades?
34.- Que c es que é máis impo an e nas ac i idades de exp esión a ís ica, o p oceso ou
o p odu o? Cales son as azóns que e le an a a i ma is o? Achega algo aos p oxec os?
35.- A a aliación é un medio pa a sabe que se ensinou e que se ap endeu. A alías a úa
ensinanza de a es e a ap endizaxe dos alumnos? De se o caso como o as? C es que as
exp esións a ís icas poden se unha o ma de a alia o que ap ende on os nenos?
Bloque 13.- Engadido sob e as achegas da exp esión a ís ica aos p oxec os.
36.- Gus a íache engadi algo máis sob e as achegas das á eas de exp esión a ís ica
(plás ica, musical e co po al) ao aballo po p oxec os?
Bloque 14.- Opinión sob e a en e is a.
37.- Que che pa eceu a en e is a?
A2.- T ansc ición da en e is a.
Ficha da en e is a.
Caso: 1
Sesión nº: 1
Da a: 30/05/2014
Luga : aula 6º Educación In an il.
Ho a de comezo: 14:15
Ho a de ema e: 15:55
Du ación: 40 minu os e 15 segundos
Conce ada o día: 27/05/2014
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 47
No as de campo: an es de comeza coa g a ación da en e is a comen óuselle á
mes a o con ido da en e is a que se lle ía a ealiza . Solicí aselle que i me unha
au o ización pa a a g a ación da en e is a e pos e io análise de da os pa a o TFG
que se ealiza. Pos e io men e, p océdese á ealización e g a ación da en e is a.
Finalmen e, pídeselle á mes a que amose algúns dos ma e iais de exp esión
a ís ica que u iliza na ealización dos p oxec os.
Cues ións de iden i icación:
CASO: 1
1.Idade: in e e oi o anos.
2.Sexo: mulle .
3. Plan de es udos seguido na ob ención do í ulo de mes e/a: diploma u a maxis e io
4.Especialidade: Educación In an il.
5. Fo ma de acceso á docencia en p eescola : oposición.
6.Anos de expe iencia na p o esión: se e anos.
7. ¿Fuches semp e mes a? Si.
8. Ou as p o esións: non.
9.Tempo de expe iencia como docen e en educación in an il: se e anos.
10. Expe iencia nou os ni eis: si
Ni el: ciclo 0-3 anos.
Tempo de pe manencia: dous meses.
11. Réxime de ensino no que aballa: Educación In an il.
12. Á ea socioxeog á ica na que aballa: zona u al da Cos a da Mo e, p o incia da Co uña.
13.Tipo de escola: colexio público de educación in an il e p ima ia.
14. Núme o de nenos de educación in an il cos que aballa: no e nenos.
15. Ciclo ao que pe encen: 3-6 anos.
16. Cu so/s: 6º.
17. Con inúas du an e a educación in an il cos mesmos nenos? Si.
18.Can os anos le as na escola ac ual? T es anos.
19. Onde esides? A Pico a, Maza icos.
Ou os da os signi ica i os e e idos ao mes e: ealizou o más e de Pue icul u a, alle es de
cociña (que ago a ealiza cos nenos) e asis e a clases de pandei e a e baile galego.
Ademais, ealizou e ealiza a ios cu sos do CEFORE.
Tan o a icha da en e is a como as cues ións de iden i icación o on ex aídas de Fuen es
Abeledo, E. J. (1998, pp.48-49) e pos e io men e adap adas pa a es a en e is a.

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 48
T ansc ición da en e is a.
E: Comeza emos alando de i como mes a de educación in an il. Po que escolliches es a
ca ei a?
S: Pois, segundo os p o es que i en de pequena, que un día coincidín con eles nun colexio,
dixé onme que xa dende pequeniña que me gus aba xoga cos lib os e ace que explicaba
e ace de p o e. E a e dade é que cando ixen bacha ela o si que me chamaba a a ención.
E: Gús ache o eu aballo? E se che gus a dime algunhas azóns.
S: A min gús ame moi o o meu aballo. E de ei o, cando ao mello me le an o así e eño un
día on o e eño pa a o cole e me sol an calque a on e ía, anme i e alá ai!, esquéceseme
odo. Encán ame.
E: E como o alo as?
S: U …
E: A úa p ác ica docen e como pensas que é?
S: Que se es án con en os comigo e e i es?
E: Si, e como c es que é o eu aballo, ou sexa, os p oxec os que ealizas, se c es que es á
mello esa me odoloxía que ou a…?
S: Eu c eo que lles gus a po que apa e cando aballamos así algunha cousa e eles es án
a en os dis i “e es a anse aco dando do que lles digo?”. Po que hai cousas que son
complicadas. Ago a es amos aballando o p oxec o do uni e so e o “ ogue e Apolo 11” e
odo iso. Bue, non se aco dan e po én, o mello en calque a ogue e e dinche “ai Apolo 11!
aí oi A ms ong!”. Ou aínda que non o digan ben. Pe o acó danse e dis i “ca ai pois si que
se aco dan!”. E iso a min gús ame e ese que os nenos ap enden.
E: E como e desc ibi ías como mes a?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 49
S: Pois eu son bas an e esixen e. Po un lado, gús ame saca lle o máximo pa ido ás súas
posibilidades. C eo que son ca iñosa. Non son excesi amen e ca iñosa pe o ben, c eo que
si que son ca iñosa con eles. Gús ame que es ean cómodos comigo.
E: Cales son as úas maio es sa is accións e insa is accións no eu aballo?
S: As sa is accións e , escoi alos i . Cando acemos calque a cousa e lles gus a e se in e
despois se aco dan das cousas. E as que non me gus an… É que ampouco eño moi as!
Po pa e dos nenos, non as eño e despois o mello a ni el de colexio, cando xo de algún
con li o que che causa males a ou cos pais…
E: Pe o a ni el de aula?
S: Non, a ni el de aula moi ben.
E: Moi ben, ago a quixe a que con e sa amos sob e os p oxec os que desen ol es co eu
alumnado e me comen es como se desen ol eu algún deles, como xu diu o p oxec o, que
ases e ac i idades se desen ol e on… Máis ou menos, un p oxec o que desen ol e as que
che gus a a, que ac i idades os es acendo e como oi xu dindo…?
S: Pois… Ben, é que dos que ixen odos me gus a on eh! O ano pasado ixemos un do
ma po que omos ao aqua ium á Co uña e en ón ap o ei amos e pa imos desa isi a e
ixemos un p oxec o do ma . E como ac i idades, a min no p oxec o gús anme sob e odo
que sexan expe ienciais pa a que eles… Acó danse máis que das ichas. As ichas só as
ago pa a que se aco den dos concep os cos que aballamos. Nada máis. E acó dome que
unha ez ouxé amos… Fó a ao Gadis e ouxe a pescados e ma iscos e pasá ano pipa
des ipándoos e ocándoos e xogando con eles.
E: E que máis ac i idades ixe as despois desa?
S: Pois… apa e da isi a e dos expe imen os… Tamén cancións de Mamá Cab a que en
e e idas ao ma . Ví amos… que película o a? Ai, non me aco do… A Si eni a! Cando
o amos no au obús. Pois nada, xa que es amos no ma … Ah no! Buscando a Nemo e a!
Buscando a Nemo! E despois así algunha icha g á ica pa a que eles se aco den dos
concep os aballados.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 50
E: E o on xu dindo as ac i idades de i ou os nenos plan exa on algunha?
S: Pois mi a, eles… É que ago a mesmo ampouco non me aco do. Pe o si que o mello
dinche cousas e dis i “ai, pois si, ouno me e !”. Pe o non me aco do se algunha… Ben, iso
de des ipa os pescados, non os iamos des ipa odos, pe o eles que ían e en ón
des ipámolos odos. E, non sei… Así, algunha máis. Nese p oxec o, non moi o. Po
exemplo, no dos dinosau os que aballamos es e ano, si que me aco do que ixemos como
unha busca xeolóxica aí ó a, e esca a on e busca on os ósos. E despois aquí na clase,
empeza on a xoga con eles e nós comezamos a saca o os po que… E empeza on a
poñe lle nomes eles aos ósos! “Pois es e é do Ti anosau us que é moi g ande!”. E en ón
cla o, puxemos o os e puxémoslle os nomes que eles dicían.
E: Vale. O aballo po p oxec os le a consigo cambios na o ganización do empo e do
espazo en elación con ou as p opos as que non se co esponden con di o en oque? C es
que cambia o espazo e o empo, a manei a de plani icalo con espec o, en elación a ou o
ipo de me odoloxías?
S: Mi a eu o p imei o ano que aballei con nenos si que había unidades didác icas e
condiciónache un mon ón. Po que cla o, se non as os lib os, os pais c i ícanche polos
ca os que gas an…
E: No empo?
S: Cla o, no empo. E apa e que e es así como o zada a aballa iso nese empo. E eu
cos p oxec os a e dade é que dis i, ben pois se me dá empo de ace is o ágoo, e senón
ou ágoo pa a o seguin e imes e ou se queda aquí o p oxec o. E…
E: E na o ganización da clase c es que cambia a o ma de ag upamen os ou…?
S: É que como son poucos nenos xa odos es án moi ben in eg ados. En ón… Non eu c eo
que non. Nese sen ido, eu c eo que igual.
E: E en que e baseas pa a escolle un ema ou ou o en elación ao que as i cos
p oxec os? Como xo den os emas dos p oxec os? Escóllelos i xo de algún…?
S: Es e ano ixemos o dos dinosau ios po que os nenos aían moi os xogue es cos
dinosau os. Apa e a se ie es a de Pepa Pig…
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 51
E: Si.
S: Encán alles o dinosau o e en ón como lles chama así e lles gus aba, decidimos ace ese
p oxec o. Algunhas eces si que omamos de e e encia así algún in e ese dos nenos e
ou as, po exemplo, o ano pasado cando aballamos o acua io, pois no e cei o imes e
aballamos a auga que es aba elacionado co acua io.
E: Vale. E dos di e en es elemen os que poden o ma pa e dunha p opos a cu icula …
cales conside as cando abo das p oxec os? Re í ome aos obxec i os, á a aliación…?
S: Como?
E: Os di e en es elemen os que poden se dunha ípica unidade didác ica ou unha p opos a
cu icula que en obxec i os e con idos? Como os aballas cos p oxec os? Como an
xu dindo os obxec i os, se xa es án pos os dende un p incipio, se an cambiando polo
medio?
S: Algúns es án pos o ao p incipio pe o despois a medida que as cousas e o mello xo den
cousas, adap as os obxec i os amén.
E: E como a alías o que ap enden os nenos?
S: En can o ao obxec i o, en can o ao p oxec o, íxome despois no inal cando acemos
unha asemblea ou cando epasamos así cousas, xa eles se an aco dando. E amén é unha
a aliación cons an e po que cla o o mello an a algún lado e dinche “ai p o e, es e é non
sei que!”.
E: E en que p incipios me odolóxicos e baseas pa a acelo así? Os p oxec os.
S: Miña nai! Iso é máis eo ía que p ác ica. Os p incipios, no do in e ese dos nenos, no
empo se exo que lles cansa ou que lles.. Po exemplo, se aballamos calque a cousiña
nese p oxec o, se exo que non lles in e esa, elimínoo. Se hai algo que lles chama a
a ención, pois alá goo… Basicamen e no in e ese dos nenos.
E: Moi ben. Cal di ías que é o eu papel como mes a den o do en oque de p oxec os?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 58
S: Pa éceme impo an e que expe imen en pa a que coñezan os sons que p oducen e que
os oquen amén po que collen desen ol emen o mo iz.
E: Moi ben. E de exp esión plás ica ealizas algo nos p oxec os?
S: Sii, pín olle os pés, as mans. Dependendo do que en oque no p oxec o si que…
E: Po exemplo ealizas mu ais nos que…?
S: Si.
E: Si?
S: Si, si.
E: E que c es que lle achega is o aos nenos?
S: Mmmm. Pois mi a, que día oi… Que día oi que ixemos plane as? Mes u amos as co es
e ían, a e se mes u amos es e e es e que co es pensas que sai án emos… e eles
pensaban un e despois saíalle ou o pe o ben.
E: E cal c es que é a mello o ma de acelo?
S: Todo manipula i o.
E: Todo manipula i o. E se cambiases a o ma, po exemplo se só o aballasen po ichas
ou así po exemplo a plás ica. C es que iso lle achega algo ou que es a ía mello …?
S: Home, eu c eo que se abu i ían. Se é semp e así a mesma o ma de aballa .
E: E que opinión che me ecen es as á eas de exp esión a ís ica, e í ome á plás ica, á
música e á exp esión co po al. Pensas que achegan algo ao desen ol emen o dun neno de
Educación In an il? E de se a espos a a i ma i a, que achega ían?
S: Si po que po exemplo, íxome cando chegan en se emb o e an un debuxo que lle al a
moi ísimas cousas e ao es un debuxo pob e. E po én, co paso do empo es que se es án
habi uados a aballa a plás ica odos os días eles an collendo in e esen en aballa a

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 59
plás ica e an mello ando o que que en ace , con máis de alle e iso que e dici que eles se
es án concienciándose de que… Son máis pe eccionis as, que hai máis cousas.
E: Vale. E ago a alando máis conc e amen e de cada á ea, que é pa a i a exp esión
plás ica e que pensas que lle achega esa soa ao desen ol emen o dun neno?
S: Eu c eo que lle achega c ea i idade.
E: C ea i idade?
S: Si.
E: E a música? Que é pa a i e que lle achega á exp esión musical?
S: Pa a min son dous momen os, ou de elaxación ou de es a o al cos eles. E can a , que
gocen.
E: Que gocen coa música?
S: Si.
E: E da exp esión co po al? Bailes, odo o que xes ualicen, non ai al a que sexa
especi icamen e mo icidade. Que é pa a i e que lle achega a eles?
S: Pa a min é un medio de exp esión de cómo es án eles po que ao mello se ese día es án
así un pouco abu idos ou al pois elos que non se mo en e que algo lle pasa. E que
signi ica que eles… É un medio de exp esión pa a eles, de cómo es án.
E: E ago a imos incula as á eas de exp esión a ís ica co aballo po p oxec os. C es que
son imp escindibles no cu ículo que desen ol es na úa aula ou que pola con a pode ías
p escindi delas?
S: Non, non. P escindi non, po que é unha manei a de plasma amén o que eles an
ap endendo no p oxec o.
E: C es que é un medio pa a que saibas o que an ap endendo ou o que i lle ensinas?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 60
S: Si. Si, po que hai eces que ao mello eles dinme “p o e podo ace un debuxo?”. E ano
e an cousas do p oxec o e en onces dis i “ai, pois mi a, ap endeu is o!”.
E: C es que o aballo po p oxec os acili a o desen ol emen o des es con idos ligados á
á ea a ís ica? Que es es p oxec os é a mello o ma de aballa esas es á eas ou…?
S: Pa a min si po que me dan esul ado.
E: E pensas que é posible ealiza p oxec os sen que ben, xa cho p egun ei, sen que es ean
p esen es as ac i idades de exp esión a ís ica nos p oxec os?
S: Non, non.
E: Dixeches an es que non.
S: Non.
E: Pensas que as á eas de exp esión a ís ica achegan algo aos p oxec os que non o agan
ou as á eas?
S: Si, ben, que me epi o. O da c ea i idade.
E: O da c ea i idade, sob e odo. E que aspec os posi i os esal a ías da á eas de exp esión
a ís ica (plás ica musical e co po al) na ealización de p oxec os e cales se ían os
nega i os?
S: Os posi i os que poden ace o que quei an sen limi acións de nada. Que digan… pois
in en amos unha canción, in en an unha canción; an un debuxo e an o que eles que en…
E os nega i os…
E: C es que nese sen ido son un pouco máis au ónomos?
S: Si.
E: Que an elixindo?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 61
S: Si. Si, po que son eles os p o agonis as. Fan o que que en, pín ano como que en…
En ón, eu doulles ma e ial e nada máis.
E: E os nega i os? Se hai algún?
S: Nega i os ao, que as eces non es o ma e ial que che gus a ía e .
E: C es que non hai os su icien es medios?
S: Si, ou o espazo pe o ben…
E: E considé as e p epa ada pa a aballa as á eas de exp esión a ís ica con nenos de
educación in an il?
S: Ago a mesmo, mmm. Home! Pode , podo desen ol e cousas, pe o c eo que aínda me
al a cul u a nese sen ido.
E: Como oi a úa o mación na uni e sidade e como a alo as nesas á eas?
S: Bah. Si, quedei con en a cando i en as ma e ias de música e de plás ica. Gus oume
moi o eh. O que pasa é que po exemplo en música cando nós ocamos a au a, eu a au a
pa a es es nenos… Tocala eu, que eles, cla o, a au a…
E: E c es que hai algunha ca encia impo an e? Dixes es an es que c es que aínda che
al aba algo. Que c es que necesi a ías?
S: Máis écnicas plás icas pa a ace máis cousas, ideas que, ao mello búscalas en in e ne
pe o ben, cla o, non odo…Po exemplo, ao mello is o pa ece moi boni o, pa ece ácil e non
o dei ei o. Técnica.
E: Moi ben. E c es que es as exp esións a ís icas son manei as de comunica se e
exp esa se pa a os nenos?
S: Si. Si, po que se os nenos es án así como is es e al pa ece que a a non eñen ganas
nin de pin a . E é ce o cando din que cando o neno es á is e pin a con ons escu os.
E: Daquela c es que exp esan as súas emocións median e…?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 62
S: Si.
E: E c es que eñen ca ác e de linguaxe como a linguaxe e bal? Con cal c es que se ía
máis ácil exp esa se?
S: Si que se exp esan cos debuxos, cando an os debuxos dos seus amigos ou cando
debuxan así algo. Aínda que eles non o digan, si que o plasman.
E: E c es que se poden exp esa en ón con es as á eas e como o an?
S: Si, si que se poden exp esa e ben, ano a a és do debuxo ou cando can an. E ao
mello hai algunha canción que ecoñecen e dinche que a escoi a on en al si io cando o on
con non sei quen e iñe on con non sei quen.
E: Daquela c es que se aballa amén a memo ia a pa i de…?
S: Si.
E: Pensas que é posible comunica os esul ados dos p oxec os median e a exp esión
a ís ica?
S: Si, cando plasman o que ap ende on no p oxec o nun debuxo.
E: E cales son as azóns que e le an a u iliza as a es, as exp esións a ís icas no eu
aballo dia io?
S: Po que me gus a e po que c eo que lle desen ol e a c ea i idade aos nenos.
E: E cando u ilizas as exp esións a ís icas no eu aballo de aula? En odas as ac i idades,
ao p incipio do p oxec o… ao inal?
S: T abálloas ao longo do p oxec o. O que pasa é que po exemplo o de pin a semp e que
hai unha icha semp e p ocu o que eña algo de pin a pa a que aian collendo coo dinación
e despois p opóñolle amén algunha ac i idade na que agamos algunha pin u a coas mans
ou cos pés. Iso si, aínda que ao mello non eña que e co p oxec o pe o si con…
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 63
E: Daquela as ac i idades an xu dindo pouco a pouco?
S: Si po exemplo no cambio de es ación un mu al ou nalgunha es i idade que se o ganiza
no cole.
E: Moi ben. E nas ac i idades de exp esión a ís ica como es aos nenos en elación a
ou as ac i idades que poidas ealiza como son as de lec o-esc i u a ou as de lóxica-
ma emá ica? Ves di e enzas en e unhas ac i idades e ou as na ac i ude dos nenos?
S: Si. Cando es án nas de lec o-esc i u a ou da lóxica-ma emá ica é odo máis mecánico e
cando es án nas ou as an debuxando e mi an ao do lado e se lles gus a o do lado eles
amén o an. Son ac i idades máis abe as.
E: C es que se desen ol e en ón a cu iosidade inna a dos nenos?
S: Si.
E: Moi ben. E c es que p es an máis a ención amén ao que ealizan?
S: Si. Si que se ixan no que an os ou os e no que an eles.
E: E como e sen es i cando ealizas ac i idades de exp esión a ís ica?
S: Se exo que aos nenos lles gus a sín ome ben e con ganas de ace máis.
E: E c es que as á eas de exp esión a ís ica se deben aballa sepa adas con mes es
especialis as en cada unha delas ou que se deben aballa in eg adas? E cales son as
azóns dese pensamen o?
S: Home, eu se i e a un especialis a… Cla o, po unha pa e pois gus a íame po que o
mello hai algo nalgún campo nese aspec o que se me escapa e cun especialis a pode íao
aballa . Pe o aínda que i e a especialis a eu segui íao aballando igual po que conside o
que debe ía es a in eg ado po que me pa ece que lle desen ol e a c ea i idade, que ao
mello hai cousas que se che escapan e po én nun debuxo igual anchas.
E: Fanchas.

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 64
S: E en ón…
E: Daquela c es que semp e debe habe un mes e especialis a aínda que no eu aballo de
aula
S: Ai, se puide a si!
E: Ben, es a é un pouco la ga. Hai au o es que a i man que é mello aballa as di e en es
exp esións in eg adas e pa a iso baséanse na concepción ins umen al que is o máis ou
menos é o que me comen aches. É dici , o mo emen o acili a ía a coo dinación e linguaxe
plás ica e es a a iculaba a exp esión e bal (ou sexa que os nenos se exp esa ían), p o oca
a necesidade de exp esión e a o ece que os nenos a linguaxe e bal. Ti como mes a que
ealizas ac i idades cos nenos c es que is o é ce o? E en que e baseas?
S: Si que é ce o. E baséome en que po exemplo, houbo un día que queda on den o
po que cho ía en ón o on den o e empeza on a pin a debuxos e empezá onme a pedi a
min debuxos. E eu ao p incipio óuxenllos pe o odo e a pin a , pin a e ala e xa es aba lis o!
Po én, non llos imp imín máis e empezá onos a ace eles e en ón mi ábanse “ai i non
ixes es is o!”, “ai mi a eu ixen is o!”. Complé anse uns aos ou os e pa a min iso… E alan e
socialízanse, c i ícanse…
E: En ón an desen ol endo amén as súas opinións?
S: Si.
E: Hai quen opina que as es exp esións a ís icas das que alamos son unha es a exia de
ap endizaxe que o ece opo unidades aos alumnos pa a esol e p oblemas e pa a
esponde a p egun as e polo an o, pa a da di e en es solucións e espos as. C es que is o
se e e lec ido nos p oxec os e en que medida? Que po exemplo cando i lle ealizas unha
p egun a, que con es as á eas poden da di e en es solucións á mesma p egun a ou
esponde de di e en e xei o?
S: Si, si iso é e dade. Cando iso, cando as p egun as e con és anche así ou se
complemen an as espos as duns aos ou os.
E: E c es que achega máis a iedade? Que son máis di e en es as p egun as ou que máis
ou menos an canalizadas polo mesmo camiño?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 65
S: Va iedade achegan po que ao mello desa p egun a xa che sae ou a, aiche xu dindo
ou a do que eles an dicindo. Eles saben mil his o ias.
E: Pensas que as exp esións a ís icas a o ecen a ap endizaxe globalizada ca ac e ís ica
dos p oxec os?
S: Si. Si, po que non é algo pechado.
E: E pensas que… como xo den a pa i desas ac i idades?Pensas que a pa i das
ac i idades a ís icas poden enlaza se con ou as e como se ealiza iso?
S: Si po que ao mello , imaxína e hoxe aballamos con es e ipo de ce as e eles acó danlle
que hai ou os ma e iais aí e en ón dinche “p o e e cando aballamos con ese ma e ial?” e…
E: Vas enlazando?
S: Si, as enlazando así algunha cousa. E po exemplo cando xa es ás nun p oxec o e dislle
“pois hoxe imos a aballa con es as pin u as e acede al cousa”.
E: E nos eus p oxec os os nenos buscan in o mación po eles mesmos na casa ou así?
S: Si.
E: E c es que esas á eas lle achegan algo cando buscan a in o mación e cando a analizan e
ao aballa con ela?
S: Si po que es amos aballando os plane as e en semana san a ap o ei amos e le a on un
plane a cada neno e ouxe on in o mación. E en ón acó danse que Ma e é e mello… e …
e houbo unha nena que ouxo o Sol…
E: Daquela axuda íalle a po exemplo nes e caso a exp esión plás ica á súa comp ensión?
S: Si po que eles es uda on e ago a en os co es e saben de cal é cada plane a e es á ben.
E: E c es que as exp esións a ís icas desen ol en algúns alo es nos nenos? E cales
se ían?
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 66
S: Pois, po exemplo a imidez. Que ao mello hai nenos ímidos que es án debuxando e os
que es án ao seu lado empezan a ala con el e dinlle “ai, mi a que boni o, non sei que!”. E
es que se ai sol ando. Po que eu eño unha nena que é así ímida e a a és do debuxo
aise ab indo así un pouco máis cos demais.
E: Ou sexa que se exp esa amén a pa i de…?
S: Si.
E: Vale. Hai au o es que a i man que os alo es ou ac i udes que se a o ecen son a
c ea i idade como me dixeches an es e amén din a imaxinación e a sensibilidade. Que
opinas dis o? A c ea i idade xa me dixeches que si pe o a imaxinación e a sensibilidade?
S: A imaxinación amén. E a sensibilidade eu c eo que si po que o éndense moi o se un
compañei o lles di que o seu debuxo es á a al. E apa e que se acemos así algún mu al e
pasa alguén e di “ai, que boni o!”. Eles póñense odos con en os e din que o ixe on eles.
E: E c es que es as ac i udes achegan algo aos p oxec os?
S: Si. Si po que se an iso e con iso es án con en os, é que que en segui co p oxec o.
E: E c es que as ac i idades de exp esión a ís ica espe an nos nenos a sa is accións
in ínseca ( ace algo polo simple p ace de ealizalo) ou condicionados pola úa ap obación.
En que o no as?
S: Non, que c eo que o an po que lles gus a a eles acelo. O único que es án penden es da
miña ap obación é cando hai unha icha que lle digo se es á mal ou es á ben pe o despois,
así nos expe imen os e al ano po que lles gus a.
E: E c es que a sa is acción in ínseca achega algo aos p oxec os que ealizan?
S: Si, po que se eles, po exemplo, exo que non es án mo i ados ou que se pa an pois eu
xa non segui ía con ese p oxec o. Te íame que cambia ou a ou o p oxec o ou p opoñelo
dou a o ma, cla o.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 67
E: E poden os nenos coas a es ep esen a a comp ensión de algo ou queda máis cla o coa
linguaxe e bal?
S: No, eu c eo que coas a es amén queda eh! Po que ao mello hai algún neno que xa me
en ei o debuxos e que aquí a dia io non me di “que guapa” ou “qué o e” e po én nos
debuxos si.
E: E ealizas ac i idades coas que ep esen en a súa comp ensión po medio da exp esión
a ís ica e algúns exemplo dalgúns p oxec o?
S: Si. Si, po exemplo cunha man ixe on a po ada do p oxec o dos dinosau os.
E: E, c es que es as á eas de exp esión a ís ica a o ecen a coope ación en e eles?
S: Si. Si, po que ao mello non eño un e mello pa a cada neno e din ben, “pois cando
acabes déixamo a min”. E en ón pois colabo an. E se en que se en que i es ás acendo
algo e eu que o xoga con igo, espe o. En ón colabo ación en e eles si que hai. Ou cando
en que algún non pode, iso si que me eño ixado; non lles sae e din “ai, aime is o que a i
si que che sae”! E axúdanse así.
E: Hai quen a i man que as ac i idades de exp esión a ís ica amén son máis lexibles que
ou o ipo de ac i idades c es que is o é así ou po exemplo c es que as de lec o-esc i u a ou
de lóxica-ma emá ica. Cal c es que é máis lexible?
S: No, eu c eo que as a ís icas son máis lexibles. As ou as son un pouco máis mecánicas
po que che mandan aquelas pau as e pa a min elas que segui . Po én, as a ís icas pa es
da c ea i idade de cada neno. Pa a min eñen que se máis lexibles.
E: Daquela pensas que che dan máis opo unidades ao mello de amplia o p oxec o que
non…?
S: Si.
E: Moi ben. Que c es que é máis impo an e nas ac i idades de exp esión a ís ica, o
p oceso ou o p odu o?
S: Ai, pa a min o p odu o.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 74
-Realización dalgunhas ichas ao longo do p oxec o onde eco dan os concep os aballados
e nas que es á p esen es di e sos debuxos, algúns in eg amen e ealizados polos nenos e
ou os nos que só eñen que colo ea po que o debuxo xa én ei o.

En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 75
Ou as ac i idades que ealiza on nas que es án p esen es ac i idades de exp esión
plás ica, musical e co po al son as seguin es:
Unha das ac i idades que ixe on oi unha ep esen ación do con o “A oupiña que que ía
sabe quen lle ixe a aquilo na cabeza”. Os nenos ealiza on as másca as dos pe sonaxes e
du an e a ep esen ación cada ez que apa ecía un pe sonaxe no o can aban unha canción.
Ou a ep esen ación oi “A casa da mosca chosca”. Nes a ocasión os nenos amén
ealiza on as súas p opias másca as e can a on du an e a ep esen ación do con o.
Ademais, ealiza on un mu al da p ima e a.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 76
A5.- Bibliog a ía complemen a ia consul ada.
Ou as e e encias bibliog á icas que o on consul adas son as seguin es:
Agos i Ghe ban, C. y Rapp Hess, C. (1988). El niño, el mundo sono o y la música. Alcoy:
Ma il.
Alsina, P. (2004). Educación musical pa a una educación de calidad. Eu onía, 30, 23-57.
An on, M., Fus é, S., Llenas, P., Ma ín, L., Masnou., F., Olle , M., Palou, S. y Thió, C. (2008).
Plani ica la e apa 0-6: Comp omiso de sus agen es y p ác ica co idiana. Ba celona: G aó.
Bingham, W.V.D. (1973). Como en e is a . Mad id: Rialp.
Bonel, Mª. D. (1980). Vi i la música. Cuade nos de Pedagogía, 72, 10-11.
Cas añe Balcells, M. y T igo Aza, E. (1995). Globalidad e in e disciplina cu icula en la
enseñanza p ima ia: P opues as eó ico-p ác icas. Ba celona: INDE.
Comas, T. (2005). La educación musical, un camino hacia la educación global. Aula de
In an il, 25, 28-30.
Díaz, M. (2003). La educación musical en la e apa de 0-6 años. Aula de in an il, 16, 5-8.
Díez Na a o, C. (1998). La o eja e de de la escuela: T abajo po p oyec os y ida co idiana
en Educación In an il. Mad id: Ediciones de la To e.
Eisne , E. W. (1995). Educa la isión a ís ica. Ba celona: Paidós.
Ga dne , H. (1994). Educación a ís ica y desa ollo humano. Ba celona: Paidós.
Ga dne , H. (1995). In eligencias múl iples: La eo ía en la p ác ica. Ba celona: Paidós.
Gi áldez, A. (2003). ¿Música en el aula o en el aula de música? Aula de In an il, 16, 21.
En oque de p oxec os e achegas das á eas de exp esión plás ica, musical e co po al.
Vi ginia San abaya Ca ei a Página 77
G ay, E., Minasian, J. & Piñon, M. (Eds.). (2009). P ojec s o Chicagoland: Success ul
Implemen a ion o he P ojec App oach F om Ea ly Childhood. Recupe ado de:
h p://www.kohlchild ensmuseum.o g/si es/de aul / iles/p ojec s-chicagoland-2ed.pd
Kellogg, R. (1987). Análisis de la exp esión plás ica del p eescola . Mad id: Cincel.
Ma ínez Ga cía, P. y Hue a And ino, N. (2005). La música en el aula de educación in an il:
una expe iencia ace ca del desa ollo de la senso ialidad audi i a. Eu onía, 33. Recupe ado
de h p://magis e iomusicain an il.wikispaces.com/ ile/ iew/la-musica-en-el-aula-de-
educacion-in an il-una-expe iencia-ace ca-del-desa ollo-de-la-senso ialidad.pd
Ma ínez Lo enzo, E., Delgado Tapias, J. y Fe nández Vidal, F. (1980). Eje cicios
globalizados de plás ica y psicomo icidad en p eescola . Cuade nos de Pedagogía, 60, 45-
47.
Molas, E. y López, M. (2008). Los pin o es de cuad os: a e, p oyec os e in ancia: Nue as
mi adas pa a cons ui y compa i conocimien os. Aula de in an il, 42, 12-16.
Ricca di, R. (1966). El manual del en e is ado . Mad id: In e ciencia.
Sanuy Simón, C. (1993). Cascabelea: Ac i idades de exp esión o al, co po al, musical y
plás ica. Mad id: Na cea.
Sanuy Simón, M. (1990). Música, maes o: Bases pa a una educación musical: 2-7 años.
Mad id: Cincel.
Scho de e , L. (1975). La en e is a: Su écnica. Mad id: O iens.
To es San omé, J. (1994). Globalización e in e disciplina iedad: el cu iculum in eg ado.
Mad id: Mo a a.
Zabalza Be aza, M. A. (1996). Didác ica de la educación in an il. Mad id: Na cea.
Zenke , I. (2003). Música y educación. Aula de In an il, 16, 13-17.