O modelo cooperativo como organización que favorece a participación das mulleres na xestión empresarial e no empredemento

ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA USC Ana Olveira Blanco Tese de doutoramento O MODELO COOPERATIVO COMO ORGANIZACIÓN QUE FAVORECE A PARTICIPACIÓN DAS MULLERES NA XESTIÓN EMPRESARIAL E NO EMPRENDEMENTO Santiago de Compostela, 2022 Programa de Doutoramento en Economía e Empresa TESE DE DOUTORAMENTO O MODELO COOPERATIVO COMO ORGANIZACIÓN QUE FAVORECE A PARTICIPACIÓN DAS MULLERES NA XESTIÓN EMPRESARIAL E NO EMPRENDEMENTO Ana Olveira Blanco ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA PROGRAMA DE DOUTORAMENTO EN ECONOMÍA E EMPRESA SANTIAGO DE COMPOSTELA ANO 2022 DECLARACIÓN DO AUTOR/A DA TESE D./Dna. Ana Olveira Blanco Título da tese: O modelo cooperativo como organización que favorece a participación das mulleres na xestión empresarial e no emprendemento Presento a miña tese, seguindo o procedemento axeitado ao Regulamento, e declaro que: 1) A tese abarca os resultados da elaboración do meu traballo. 2) De ser o caso, na tese faise referencia ás colaboracións que tivo este traballo. 3) Confirmo que a tese non incorre en ningún tipo de plaxio doutros autores nin de traballos presentados por min para a obtención doutros títulos. 4) A tese é a versión definitiva presentada para a súa defensa e coincide a versión impresa coa presentada en formato electrónico E comprométome a presentar o Compromiso Documental de Supervisión no caso de que o orixinal non estea na Escola. En Vilagarcía , 11 de Abril de 2022. Sinatura electrónica AUTORIZACIÓN DE LA DIRECTORA / TUTORA DE LA TESIS O modelo cooperativo como organización que favorece a participación das mulleres na xestión empresarial e no emprendemento Dª. María Bastida Domínguez INFORMA: Que la presente tesis, se corresponde con el trabajo realizado por Dª. Ana Olveira Blanco, bajo mi dirección/tutorización, y a utorizo su presentación , considerando que reúne l os r equisitos exigidos en el R eglamento de Estudios de Doctorado de la USC, y que como director de esta no incurre en las causas de abstención establecidas en la Ley 40/2015. De acuerdo con lo indicado en el Reglamento de Estudios de Doctorado, declara también que la presente tesis doctoral es idónea para ser defendida en base a la modalidad de Monográfica con reproducción de publicaciones, en los que la participación de la doctoranda fue decisiva para su elaboración y las publicaciones se ajustan al Plan de Investigación. En Santiago de Compostela, 11 de abril de 2022 A quen ensina a importancia das pequenas cousas. A Xes e Roi. AGRADECEMENTOS Cando se comeza a etapa de tese non se é consciente do longo e intenso camiño que se está por transitar. Un percorrido, que aínda individual, non se pode facer soa porque para chegar lonxe é preciso facelo acompañada. Este traballo que se plasma continuación non sería tal se non fose por todas as persoas que me acompañaron no proceso pero, tamén, por todas as que o dificultaron e fixeron máis complicada a investigación pois é na superación dos retos e nas adversidades onde realmente medramos como persoas, profesionais e tamén como investigadoras. Mais estas letras son para as primeiras, coas que fixen camiño ao seu carón. Primeiramente, á miña directora e titora de tese a Prof. Dra. María Bastida. Grazas polo seu tempo e bo facer ademais da súa paciencia para con migo e os meus tempos, non sempre acordes aos que marca a academia. O seu ánimo e exemplo de constancia e sacrificio foron motivadores imprescindibles en todo o traballo investigador. A súa confianza no meu traballo e súa visión de necesario achegamento entre a academia e a sociedade foron as guías que marcaron esta proposta de investigación e que seguro estarán presentes nos vindeiros retos académicos nos que participe. Grazas por ensinarme a afrontar a investigación con rigorosidade e unha a mente aberta, estes principios acompañaranme nas seguintes etapas da miña carreira investigadora. Foi un pracer realizar este primeiro traballo de investigación da túa man. Gustaríame agradecer ao tribunal de predefensa, as Profesoras Doutoras Isabel Neira, Mª Dolores Álvarez Pérez e Maite Cancelo Márquez pois os seus comentarios e recomendacións foron de moita axuda para a corrección final do meu traballo. Agradecer tamén aos investigadores doutores Justino Bastida e Pablo Crujeiras que tiveron a ben prestarme o seu tempo para a lectura e primeiras e valiosas correccións. Igualmente agradecer a todo o equipo do Programa de doutoramento de Economía e Empresa e a súa CAPD polo acompañamento en todo o proceso. Mención especial á Prof. Dra. Carmela Sánchez Carreira por facilitar ano a ano cada avance de resultados. Cómpreme agradecer tamén ao Centro de Estudos Cooperativos – CECOOP e ao seu equipo directivo por permitirme formar parte dunha rede de persoas investigadoras especialistas no eido da economía social. O traballo de investigación non ten sentido se non forma parte dunha rede global que o arroupe e facilite e o CECOOP permitiume achegarme a ela. Outra das redes que acompañou este camiño foi a Rede de Jóvenes Investigadores en Economía Social – REJIES. Un espazo de encontro e intercambio de experiencias investigadoras que facilitan que as persoas investigadoras recen chegadas o fagamos de xeito acompañado á semellanza dos principios da economía social. Grazas a todas as persoas que o coordinades por mantelo vivo aínda con todos os custes, sobre todo de tempo, que iso supón. En especial agradecer ás profesoras doutoras e amigas Teresa Savall da Universidade de Valencia, Millán Díaz da Universidade Zaragoza e a Carmen Guzmán da Universidade de Sevilla. A primeira por introducirme na análise de orzamentos, Millán por propoñer novos retos e ensinarnos que a universidade pode ir da man da sociedade e a Carmen por ser exemplo de bo facer e de capacidade de traballo. A vosa xenerosidade á hora de compartir a vosa experiencia académica fan que hoxe esta disertación sexa posible. Todo traballo de investigación precisa dun obxecto que estudar e analizar, dos datos precisos para realizar esta tarefa e da financiación para que se poda levar a cabo. Neste caso a Dirección Xeral de Emprego, Traballo Autónomo e Economía Social foi a peza fundamental que permitiu ambas cousas. Mais as entidades son as persoas que a forman e aquí cómpre nomear a Alba Paz a que fora Subdirectora Xeral de Economía Social ate febreiro de 2021 e que sempre atendeu as nosas diferentes peticións e actualizacións de datos así como favoreceu a investigación académica neste ámbito. Agradecer tamén ás diferentes unións de cooperativas ANA OLVEIRA BLANCO 4 -AGACA e Espazocoopque cos seus equipos técnicos e directivos axudaron na difusión da enquisa e polo tanto facilitasen que a investigación se levase a cabo. E como non , grazas a todas as persoas que dedicaron o seu tempo a cubrir o cuestionario e brindaron a súa experiencia emprendedora. Sen dúbida uns dos momentos de maior aprendizaxe persoal para min foron os grupos de discusión. Foi un privilexio coñecer e partillar tempo con todas as persoas da academia, das cooperativas e das asociacións que participaron deles. Ana, Antonia, Loli, Mar, María José, Puri, Raquel e Ruth grazas polas vosas ensinanzas e por mostrarme a realidade a través das vosas experiencias. A etapa de tese non é só na academia, é preciso que todo o teu entorno permita e facilite que este proceso se leve a cabo. Eu non estaría hoxe neste momento sen as miñas familias, así en plural. A primeira a biolóxica a que nos dá a natureza e a segunda e escollida, a que se vai facendo ao longo da vida e está formada por todas esas persoas coas que compartes momentos bos e malos. Destas últimas grazas ás abelurias por facilitarme un entorno laboral propicio para a investigación. Con compañeiras de traballo así todo é moito máis doado. Ás que comezaron coma compañeiras de crianza que hoxe son moito máis: Sonia, Natalia e Judit, grazas por facilitar e compartir coidados e vida. Estas redes de apoio son imprescindibles para poder transitar cos menos renúncioos posibles. Se unha economía máis democrática é o meu obxecto de estudo é sen dúbidas por compañeiras coas que levo décadas ansiando un mundo mellor e máis xusto Bego, Brais, Oriana e Xiana. Espero que esta pequena contribución axude a conseguilo. Outras das pezas chave en todo este proceso colectivo. Ao meu pai e miña nai pois eu son a persoa que son pola educación e valores que sementaron en min, por mostrarme que sempre é mellor facer o camiño acompañada e que os procesos colectivos son os realmente transformadores. Ás miñas irmáns pois delas levo aprendendo dende que naceron. Aos Meus padriños que nunca esqueceron a promesa feita hai máis de corenta anos e a toda a miña familia que por mor da emigración non podemos vernos o que quixéramos pero sempre nos temos presentes. Por último, aos meus fillos Xes e Roi, grazas por ensinarme día a día a desaprender, a escoitar e, sobre todo, lembrarme que o máis importante son as persoas e que os momentos son únicos e hai que vivilos con toda a intensidade que requiren. E, non podo esquecer ao meu compañeiro de vida, Ricardo, grazas polos tempos roubados e por camiñar ao meu carón todos estes anos. ANA OLVEIRA BLANCO 12 female talent to the co-operative model, which may be determined by the fact that the choice is based on other aspects in addition to economic ones. The groups of factors mentioned above are modelled as constructs. In the second part of the research, they are subjected to a confirmatory analysis. The results of this analysis extend the existing knowledge on the importance of cooperative values - and in particular of cooperative principles and the matching of these principles to the individual preferences of each promoter - as drivers for collective entrepreneurship and the creation of SMEs. The results also reveal that entrepreneurs perceive the materialisation of cooperative principles as an opportunity to control the work process and, through this, to improve work-life balance, thus favouring their individual needs. In line with the particularities previously discussed, this relationship is stronger among women than in the case of men. These results suggest that the social orientation of individuals, together with the aforementioned adherence to co-operative principles, can be considered a driving force in the choice of the co-operative model as a corporate formula for entrepreneurship, assuming that its governance and management is guided by different priorities to those prevailing in other profitmaximizing business models. This finding is of particular interest because it highlights the attraction that a particular management model (in this case, the cooperative) can have in improving entrepreneurship rates in a particular territory. Moreover, as shown throughout this research, the cooperative model - and, in general, that of all SE entities - is particularly valuable in contributing to the generation of employment and wealth irrespective of territorial boundaries. In addition, they are characterised by the use of endogenous resources. Consequently, they have proven their value in the distribution of wealth and economic activity, from which derives their role as a driving force for territorial balance and redistribution and as an engine for local development. At the same time, among the results obtained from the theoretical review, the conformation of SE entities as particularly resilient organisations emerges strongly, especially in periods of economic adversity. In this case, SE entities prioritise the implementation of adjustments via results over the more traditional ones exercised via employment. This characteristic, together with the co-governance of management inherent in compliance with the principles and values implicit in these societies, make SE entities models of people and resource management that favour quality employment. As previously mentioned, all the findings of this research reinforce their effect and intensity when the analysis focuses especially on women. A joint reading of these results places SE organisations (and specifically co-operative organisations) on the path to achieving the objectives identified in the United Nations 2030 Agenda, where the Sustainable Development Goals (SDGs) are identified. Specifically, these organisations play a leading role in the framework of the goals most closely linked to economic and business activity, SDG 8 (decent work and economic growth), SDG 10 (balance and reduction of inequalities) and SDG 5 (gender equality). This approach reinforces the relevance of this research. In summary, this research shows that a business model with special roots in the Galician community - cooperative societies - can be an effective source of entrepreneurship, contributing to the improvement of territorial distribution, the use of endogenous resources, and fostering quality employment. A corporate model with proven resilience to economic adversity, and whose management and operating model is particularly attractive to women. A set of organisations, ultimately, closer to the economic system that must prevail in the 21st century, circumscribed in a new paradigm of activity that combines economic growth with sustainability. LISTADO DE ABREVIATURAS ACI Alianza Cooperativa Internacional AEIGA Asociación de empresas de Inserción de Galicia AESGAL Agrupación empresarial de sociedades laborais de Galicia AGACA Asociación Galega de Cooperativas Agroalimentarias AVE Varianza Media Extraída CCAA Comunidades Autónomas CE Constitución Española CECOOP Centro de Estudos Cooperativos CEE Centros Especiais de Emprego CEGASAL Asociación empresarial galega de centros especiais de emprego sen ánimo de lucro CEP-CMAF Conferencia Europea Permanente de Cooperativas, Mutualidade, Asociacións e Fundacións CEPES Confederación Española de Empresas de Economía Social CGC Consello Galego de Cooperativas CGES Consello da ES de Galicia CNCP Catálogo Nacional de Cualificacións Profesionais CNLAMCA Comité Nacional de Ligazón das Actividades Mutualistas, Cooperativa e Asociativas COCETA Confederación Española de Cooperativas de Trabajo DOG Diario Oficial de Galicia EIL Empresas de Inserción Laboral ES Economía Social FEDER Fondo de Desenvolvemento Rexional FESE Fondos de Emprendemento Social Europeo FGAMP Federación Galega de Municipios e provincias FGES Foro Galego pola ES GALP Grupos de Acción Local do Sector Pesqueiro GDR Grupos de Desenvolvemento Rural HTMT Correlación heterotrait-monotrait IGE Instituto Galego de Estatística INE Instituto Nacional de Estatística KMO Kayser-Meyer-Olsen LACES Laboratorios de Apoio á Creación de Emprego e Empresas de ES LES Lei de Economía Social LESG Lei de ES de Galicia LM Regresións Lineais Listado de abreviaturas 15 M Media MAE Erro absoluto medio OCDE Organización para la Cooperación y el Desarrollo Económicos ODM Obxectivos de Desenvolvemento do Milenio ODS Obxectivos do Desenvolvemento Sostible OIT Organización Internacional do Traballo ONU Organización das Nacións Unidas ORGACCMM Federación Galega de Confrarías de Pescadores e Organización Galega de Comunidades de montes veciños man e en man común PEMES Pequenas e medianas empresas RESES Rexistro de Entidades, Servizos e Establecementos Sociais RMSE Erro cadrático medio RSE Responsabilidade Social Corporativa SD Desviación típica SRMR Raíz cadrada media normalizada residual TIC Tecnoloxías da Información e a Comunicación UCOTRAGA Unión de Cooperativas de Transporte de Galicia UE Unión Europea UNRISD Instituto de Investigacións da ONU para o Desenvolvemento Social UNTFSSE Grupo de Traballo Interrinstitucional das Nacións Unidas sobre a ES e Solidaria USC Universidade de Santiago de Compostela VIF Inflación da varianza ÍNDICE AGRADECEMENTOS .... 3 RESUMO .... 6 RESUMEN .... 8 ABSTRACT .... 11 LISTADO DE ABREVIATURAS .... 14 ÍNDICE .... 17 INTRODUCIÓN .... 22 1. A ECONOMÍA SOCIAL DESDE CATRO PRISMAS .... 31 1.1. PERSPECTIVA HISTÓRICA: NACEMENTO E CONTEXTUALIZACIÓN DA ECONOMÍA SOCIAL .................................................................................................................................. 31 1.1.1. As cooperativas como empresas de ES diferenciadas ................................... 35 1.2. EVOLUCIÓN LEXISLATIVA ......................................................................................... 39 1.2.1. Marco europeo .................................................................................................. 39 1.2.2. Marco estatal ..................................................................................................... 41 1.2.3. Marco galego ..................................................................................................... 45 1.3. OBXECTO DE ACTUACIÓN PÚBLICA .......................................................................... 47 1.3.1. Tipoloxías de políticas públicas no ámbito da ES .......................................... 50 1.4. CONTRIBUCIÓN DA ES NA CONSECUCIÓN DOS ODS ................................................ 51 1.5. SÍNTESE E CONCLUSIÓNS .......................................................................................... 54 2. COOPERATIVISMO EN GALICIA: MOTOR DE EMPRENDEMENTO 57 2.1. METODOLOXÍA .......................................................................................................... 57 2.2. COOPERATIVAS ACTIVAS EN GALICIA ...................................................................... 58 ANA OLVEIRA BLANCO 18 2.3. COMPOSICIÓN DAS COOPERATIVAS GALEGAS ......................................................... 68 2.4. A CONTABILIDADE COOPERATIVA ............................................................................ 77 2.5. COOPERATIVISMO COMO MOTOR DE EMPRENDEMENTO EN GALICIA .................... 79 2.6. AS MOTIVACIÓNS QUE LEVAN AO EMPRENDEMENTO COOPERATIVO ..................... 82 2.7. CONCLUSIÓNS ........................................................................................................... 84 3. POLÍTICAS PÚBLICAS PARA O FOMENTO DA ES EN GALICIA 87 3.1. A PROMOCIÓN DA ES ................................................................................................ 87 3.2. VISIÓN DA POLÍTICA DE FOMENTO DA ES ................................................................ 93 3.3. CONSTRUCIÓN DA POLÍTICA DE ES EN GALICIA ..................................................... 95 3.4. MARCO INSTITUCIONAL DA POLÍTICA DE ES ......................................................... 101 3.5. ARQUITECTURA DA POLÍTICA DE ES: INSTRUMENTOS .......................................... 105 3.6. CONCLUSIÓNS ......................................................................................................... 115 4. MEDIDAS PARA A PROMOCIÓN E CONSOLIDACIÓN DUN ECOSISTEMA FAVORABLE Á ES EN GALICIA. A REDE EUSUMO ... 119 4.1. ECOSISTEMAS EMPRENDEDORES DE ECONOMÍA SOCIAL: EUSUMO, KOOPFÁBRICA OS ATENEOS COOPERATIVOS ............................................................................................. 120 4.2. A REDE EUSUMO ..................................................................................................... 123 4.2.1. Obxectivo ........................................................................................................ 123 4.3. EVOLUCIÓN DA REDE EUSUMO: RESULTADOS ...................................................... 127 4.4. VALORACIÓN DA REDE EUSUMO ............................................................................ 131 4.5. MELLORA DO ECOSISTEMA DA ES EN GALICIA ..................................................... 135 4.6. CONCLUSIÓNS ......................................................................................................... 137 5. EMPRENDEMENTO COOPERATIVO: FACTORES DE ATRACCIÓN 141 5.1. INTRODUCIÓN ......................................................................................................... 142 5.2. DETERMINAR OS FACTORES DE ATRACCIÓN .......................................................... 144 Índice 19 5.2.1. Análise cualitativa .......................................................................................... 145 5.2.2. Análise cuantitativa ........................................................................................ 150 5.2.3. Resultados ....................................................................................................... 150 5.2.4. Conclusións ..................................................................................................... 156 5.3. FACTORES DE ATRACCIÓN DENDE A OPINIÓN DAS EXPERTAS ................................ 158 5.3.1. Características das participación das mulleres nas cooperativas .............. 159 5.4. CONCLUSIÓNS .......................................................................................................... 163 6. AS COOPERATIVAS DE TRABALLO EMPRESAS SENSIBLES COA IGUALDADE DE XÉNERO. COMPROBACIÓN EMPÍRICA ... 167 6.1. INTRODUCIÓN .......................................................................................................... 168 6.1.1. Razóns para que as mulleres se convertan en empresarias ........................ 168 6.1.2. A importancia do contexto ............................................................................. 170 6.2. ANÁLISE EXPLORATORIA ....................................................................................... 171 6.2.1. Medicións ......................................................................................................... 174 6.2.2. Resultados ....................................................................................................... 174 6.2.3. Discusión de resultados .................................................................................. 180 6.3. MODELO CONFIRMATORIO ..................................................................................... 182 6.3.1. Metodoloxía ..................................................................................................... 184 6.3.2. Resultados ....................................................................................................... 188 6.3.3. Discusión de resultados .................................................................................. 195 6.4. CONCLUSIÓNS .......................................................................................................... 197 7. CONCLUSIÓNS FINAIS .... 201 7.1. POLÍTICAS PÚBLICAS EN ES .................................................................................... 202 7.2. O EMPRENDEMENTO COOPERATIVO ....................................................................... 203 ANA OLVEIRA BLANCO 20 BIBLIOGRAFÍA ... 207 RELACIÓN DE TÁBOAS, GRÁFICOS E FIGURAS ... 233 ANEXOS ... 238 ANA OLVEIRA BLANCO 28 alcanzar. Este traballo pormenorizado de estudo comeza identificando outras políticas que conten con finalidades e funcionamentos semellantes no contexto estatal, e sinalando as súas características, co fin de realizar unha análise comparada entre as situacións existentes nas diferentes comunidades autónomas posto que o marco de intervención pública é parecido en todo o territorio: competencias a exercer e tipoloxías de fondos recibidos ou que se poden captar de institucións estatais ou europeas. A análise da Rede Eusumo complétase cunha valoración cuantitativa realizada ás diferentes entidades socias que compoñen a Rede. Neste traballo de campo participaron a práctica totalidade das tipoloxías das entidades membro o que o dota dunha maior referencialidade en canto aos resultados obtidos. Así, o capítulo remata recollendo o impacto que a Rede Eusumo xerou no ecosistema de ES e introduce as diferentes ferramentas ou instrumentos que se foron introducindo ao longo dos oito anos analizados e que teñen relación ou orixe nesta política pública. A continuación é a quenda de abordar o comportamento do emprendemento cooperativo e os factores que o poden determinar. Ao igual que no caso das políticas públicas, esta parte da materia de estudo divídese en dous capítulos que permiten poder analizar e dar resposta máis polo miúdo as preguntas de investigación pendentes. Para levar a cabo esta parte do traballo de investigación óptase pola triangulación (Yin, 2003). Unha proposta combinada de metodoloxías permite obter uns mellores resultados ao suplir as carencias que por separado poden ter os métodos empregados de xeito individual. Deste xeito, o capítulo 5 comeza cunha análise bibliográfica que permite identificar os diferentes factores de atracción que poderían favorecer que as persoas escollesen a fórmula cooperativa como modelo de emprendemento. Posteriormente realízase unha verificación destes factores a través de sendas análises cualitativa e cuantitativa. A metodoloxía proposta para a primeira é o método Delphi, tanto pola súa adecuación á investigación coma porque esta metodoloxía foi previamente aplicada en diferentes áreas de estudo no campo da ES e o cooperativismo, como poden ser as cooperativas agrícolas, centros especiais de emprego, cooperativas de crédito ou para a resolución de cuestións conceptuais (Climent e Ávila, 2012; Gallego Sevilla e Juliá Igual, 2003; Martínez-Carrasco Pleite, 2014; Seguí-Mas e Sever Izquierdo, 2010a; 2010b). Estase polo tanto ante un instrumento de análise que xa ten recoñecida a súa validez previa no campo de estudo ao que se vai a aplicar. Os resultados obtidos, indican que os factores recoñecidos na bibliografía tamén son valorados maioritariamente, polo panel de persoas expertas que participaron na investigación. Por último, os factores de atracción son sometidos á opinión de persoas expertas a través de grupos de discusión configurados por persoas socias, persoal técnico das unións de cooperativas que acompaña procesos de emprendemento, académicas e persoas investigadoras. Os criterios de selección das participantes establecéronse co fin de garantir que existise unha reflexión persoal previa sobre a materia a discutir, ademais de garantir o coñecemento suficiente das participantes sobre o modelo cooperativo e o seu ámbito de xestión. Por último, o estudo circunscríbese ao ámbito do cooperativismo agrario e de traballo asociado por ser estas as dúas figuras as maioritarias en Galicia ao acadar entre ambas case un 78% total1. Para a análise cuantitativa, configúrase un cuestionario cos resultados obtidos das fases anteriores (revisión bibliográfica , análise Delphi e grupos de discusión) que se distribuíu electronicamente. Posto que un dos obxectivos da investigación é comprobar o efecto das políticas públicas de fomento, decídese situar a mostra nun marco temporal común que permita a comparabilidade das accións de axuda. En consecuencia, determínase que a mostra será 1 Datos procedentes do rexistro de cooperativas de Galicia. Introdución 29 conformada por persoas que se sumaron a unha cooperativa como socias dende o ano 2011, ano de nacemento da Rede Eusumo ate o 2020. Sobre un total de 1.315 cooperativas identificadas na base de datos obtida tralo proceso de da depuración dos datos referida no capítulo 2, obtivéronse un total de respostas válidas de 142 persoas. Polo tanto a participación é do 54%. Os resultados de participación mostran un alto grado de confianza ao situarse este no 98%. Pola súa banda, o capítulo 6 recolle o modelo empírico resultante dos procesos anteriormente descritos. Nomeadamente, sométense a validación os factores de atracción do emprendemento baixo fórmula cooperativa identificados na revisión bibliográfica, o panel Delphi e os grupos de discusión. Para levar a cabo esta última parte da investigación comézase coa identificación das razóns polas que as mulleres se converten en empresarias e a importancia que o entorno ou ecosistema ten sobre esta decisión. Amplíase, polo tanto, o marco teórico introducindo a perspectiva de xénero no eido do emprendemento. Esta breve, mais necesaria, introdución permite mostrar a evolución do enfoque dos estudos de xénero nesta materia nos últimos anos. A análise empírica realízase en dúas fases. Para elo, foi preciso aumentar a mostra de participantes, cara a obter unha maior fiabilidade no proceso de análise de datos. En primeiro lugar, realízase unha análise exploratoria. En particular, desenvólvese unha análise factorial sobre os resultados obtidos na enquisa de motivacións. O tratamento estatístico da información realizouse co software IBM SPSS Statistics, versión 24.0. Os resultados da matriz obtida permiten a constatación da existencia dun conxunto de factores influentes na decisión de emprendemento a través de sociedades cooperativas que se agrupan en cinco grupos de factores: principios cooperativos, gobernanza, igualdade, orientación social e factores exóxenos. Porén, varios destes factores están interrelacionados, polo que cabe supoñer que a adecuación das necesidades individuais cos principios cooperativos e o compromiso con estes principios son factores determinantes da elección de emprender a través de cooperativas. Asemade, a dispoñibilidade de axudas externas (políticas de fomento) poden mellorar esta decisión. Estes resultados son sometidos a validación a través dunha análise exploratoria. Isto realízase a través dun modelo de ecuacións estruturais parciais de mínimos cadrados (PLSSEM), ferramenta adecuada para probar as hipóteses do modelo. As composicións estímanse seguindo o procedemento proposto por Henseler e outros (Henseler et al., 2016), en dous pasos: (1) avaliación do modelo de medida e (2) avaliación do modelo estrutural. O resultados obtidos permiten probar un modelo no que as relacións positivas atopadas entre as necesidades individuais cos principios cooperativos inflúen na vontade da escolla da fórmula cooperativa como modelo de negocio. Esta tese de doutoramento remata recompilando no capítulo 7 as conclusións, as contribucións do traballo realizado así como as súas limitacións presentada e as posibles liñas de investigación presentadas. Por último, cabe destacar que unha parte importante de todo o traballado de investigación que se presenta conta co recoñecemento da comunidade científica do ramo a través da publicación en diferentes medios e revistas científicas de alto impacto. Estase, polo tanto ante un traballo que conta co aval, na maioría dos casos, dunha revisión realizada coa metodoloxía por pares dobre cego e posteriormente publicadas en revistas indexadas en Scopus ou Journal Citation Reports. 1. A ECONOMÍA SOCIAL DESDE CATRO PRISMAS O termo economía social (ES) aparece por primeira vez hai case dous séculos canda os procesos de industrialización e na actualidade abarca unha forza de traballo que na Unión Europea se sitúa por encima dos 19 millóns de persoas, porén segue a ser unha gran descoñecida fóra dos seus círculos de estudo. De feito, son moitas as universidades no conxunto do estado que non a recollen como materia de estudo nos currículos das súas ensinanzas de grado ou posgrao. En Galicia, por exemplo, non o fai ningunha. O presente capítulo ten como obxectivo realizar un breve achegamento ao termo ES dende catro ópticas diferentes que axudarán a enmarcar o posterior traballo de investigación. Así, preséntase a perspectiva histórica da ES e o seu concepto; a óptica lexislativa dende o marco europeo ate o galego pasando pola regulación estatal; as razóns que a xustifican como obxecto de intervención pública; e, por último, a súa conexión cos Obxectivos do Desenvolvemento Sostible (ODS). Deste xeito, este Capítulo, xunto co encargado de enmarcar as políticas públicas -o Capítulo III- configuran un marco teórico axeitado para entender a definición, as características e o papel do obxecto de estudo desta tese, as cooperativas como panca para alcanzar os ODS e a igualdade de xénero. Cabe sinalar que parte deste capítulo foi publicado previamente nos seguintes documentos: Libro: Políticas Públicas para a economía social en Galicia: Rede Eusumo. Autoras: María Bastida Domínguez; Ana Olveira Blanco; Maite Cancelo Márquez. Edita Centro de Estudos Cooperativos CECOOP ISBN: 978-84-09-08141-7 Artigo Fostering the Sustainable Development Goals from an Ecosystem Conducive to the SE: The Galician’s Case. Autoras: Bastida, M .; Vaquero García, A; Cancelo Márquez, M; Olveira Blanco, A.). Publicado o 9/1/2020 na revista Sustainability. https://doi.org/10.3390/su12020500 1.1. PERSPECTIVA HISTÓRICA: NACEMENTO E CONTEXTUALIZACIÓN DA ECONOMÍA SOCIAL A orixe do que hoxe se denomina ES pode situarse nas actividades vinculadas ás asociacións populares e cooperativas, sobre todo aquelas de beneficencia e de socorro mutuos xurdidas no período da Idade Media (Chaves Ávila e Monzón, 2012). Con todo, xa en períodos anteriores detéctase a existencia de movementos asociativos de agricultores para a xestión do arrendamento das terras, que poderían entroncar co concepto máis actual de fórmulas cooperativas (Barreiro Gil, 2013). Tendo en conta estes antecedentes remotos, haberá que esperar ao século XIX para poder situar un impulso decisivo da ES en Europa, coa posta en marcha de distintas iniciativas por parte da clase traballadora. Así, entre finais do século XVIII e principios do XIX as duras condicións de traballo existentes nun contexto de primeira revolución industrial determinan a aparición dos primeiros esbozos de iniciativas de cooperativismo en Gran Bretaña2, movementos que terminan 2 A primeira cooperativa de consumo formalmente recoñecida data de 1844 (Rochdale, Inglaterra), conformada por un conxunto de tecedores (Rochdale Equitable Pioneers Society ou Sociedade Equitativa dos Pioneiros de Rochdale). Con todo, esta cooperativa ten un antecedente case un século anterior (1761) cando un conxunto de fiandeiras comezaron a vender sacos de avea con desconto, conformando a Sociedade de Fiandeiras de Fenwick. A expansión a outros países a miúdo reviste outras formas, como as cooperativas de crédito en Alemaña (1862). Esta cooperativa tivo un papel decisivo en tanto que o seu papel exemplarizante, ao ser amplamente difundida na obra The Rochdale Pioneers de Holyoake (1857). ANA OLVEIRA BLANCO 32 estendéndose ao resto de Europa3 e determinan o nacemento dun asociacionismo industrial que ten especial relevancia en Francia. En España, atribúese a un grupo de obreiros a que pode ser considerada como primeira cooperativa formal de consumo española en 18564 (Medina- Albaladejo e Pujol, 2013). De forma paralela ao impulso do movemento asociativo e colaborativo desenvolto entre os traballadores, a ES atopa eco no marco de análise teórica da economía5 axudada polo pensamento socialista de Robert Owen e os anticapitalistas ricardianos. “Estes (…) exercerá[n] un notable influxo no cooperativismo, establecéndose unha clara maridaxe entre o mesmo e o asociacionismo reivindicativo dos traballadores (…) cun mesmo obxectivo: o de emancipación das clases traballadoras” (Monzón et al., 2009). De particular importancia é a publicación na segunda metade do século XIX de dúas obras de John Stuart Mill e de Leon Walras. En Principles of Political Economy (1848), Mill explora os beneficios macroeconómicos do cooperativismo, pero tamén sostiña que as cooperativas de traballadores suporían unha revolución moral na sociedade, ao contribuír “ao apouvigar o conflito entre o capital e o traballo, a transformación da vida humana, … a elevación da dignidade do traballo, unha nova sensación de seguridade e de independencia na clase traballadora e a conversión das obrigacións cotiás do ser humano nunha escola de simpatías sociais e de intelixencia práctica” (Mill, 1951: 675; op. cit, en Monzón Campos e Reyna, 1989 e Monzón Campos e Chaves Ávila, 2012). A influencia de Mill foi determinante para a aprobación en 1852 da primeira lei destinada a regular o movemento cooperativo. Do mesmo xeito que Mill, Walras sinala a importancia das cooperativas na resolución de conflitos sociais e no desenvolvemento dun gran “papel económico, que non é suprimir o capital, senón facer que o mundo sexa menos capitalista, e un papel moral, non menos considerable, que consiste en introducir a democracia nos labores do proceso de produción” (Monzón Campos e Reyna, 1989). Este autor realizou un esforzo de articulación da ciencia económica subdividíndoa en tres disciplinas: (i) pura, relacionada coa análise das relacións entre elementos; (ii) aplicada, vinculada coa análise das relacións entre elementos e persoas (Études d’ économie politique appliqueé, 1898) e (iii) social, fundada no principio de xustiza (Études d’ économie sociale, 1896). A súa obra Études d´économie sociale: théorie da répartition da richesse sociale (1896) consolida a ES como obxecto de análise da ciencia económica, incluíndo un elenco de actividades económicas desenvoltas en cooperativas, 3 Os principios cooperativos instaurados polos fundadores de Rochdale foron adoptados por todos os tipos de cooperativas, que converxeron na Alianza Cooperativa Internacional (ACI) en 1895 (Monzón Campos e Chaves Ávila, 2012b). 4 As primeiras cooperativas de consumo españolas apareceron de forma case clandestina en Cataluña e Valencia, situándose a primeira formalmente constituída en Xirona en 1865, a Económica Palafrugellense. Con todo, en Cataluña existen rexistros dunha primeira cooperativa de consumo en 1840, formada por preto de cen familias. En 1856 tamén se rexistra o que pode ser o xerme do cooperativismo na Comunidade Valenciana, a asociación “El compañerismo” fundada por obreiros ferroviarios. Cataluña é tamén pioneira no nacemento de movementos intercooperativistas, coa aparición en 1899 da Revista Cooperativa Catalá na que colaboraban 37 cooperativas de consumo. En este mesmo contexto, celébrase un Congreso que dá como resultado a aparición da Cambra Rexional de Cooperatives de Catalunya i Balears, con 94 asociados, precursora da Federació de Cooperatives de Catalunya (1918). Por último, o País Vasco figura tamén como precursora no cooperativismo español coa creación da Sociedade Cooperativa de Obreiros de Barakaldo en 1884 ou a Cooperativa de Consumo de Sestao (1887). Como Cataluña, o País Vasco foi precursora no asociacionismo cooperativo, como a Unión de Cooperativas do Norte de España en 1914 (Medina Albadalejo, e Pujol Andreu, 2013). 5 Cabe destacar que tamén é posible identificar antecedentes remotos no ámbito do cooperativismo nun contexto de análise teórica. Así, John Bellers foi un dos primeiros autores en enunciar o principio da cooperación na súa obra Proposals for Raising a College of Industry of all Useful Trades and Husbandry (1695), que describe un plan de produción en réxime cooperativo baseado na propiedade colectiva dos medios de produción e na organización racional do traballo. Estas ideas foron unha das bases do pensamento de Robert Owen (1771-1858), que tentou levalas á práctica organizando unha serie de colonias en New Lanark (Inglaterra) e New Harmony (EEUU). Coetáneo no tempo, Charles Fourier (1772-1837) postula unha organización ideal, o falansterio, baseada no cooperativismo autosuficiente. A economía social dende catro prismas 33 mutuas e asociacións semellantes ás existentes na actualidade. Así, de forma progresiva consolídanse as principais características do concepto moderno de economía social, inspiradas polos valores do asociacionismo democrático, o mutualismo e o cooperativismo. A primeira referencia ao termo “Economía Social” sitúase en 1830, cando Charles Dunover publica o seu Tratado de ES en defensa dun enfoque moral da política que foi seguido por unha corrente de economistas sociais no continente europeo (Monzón Campos e Reyna, 1989). Con todo, o desenvolvemento do concepto na súa acepción actual terá que esperar máis dun século no contexto de aplicación da actividade do Comité Nacional de Ligazón das Actividades Mutualistas, Cooperativa e Asociativas (CNLAMCA) en 1970. No ano 2002 confeccionase a Carta de principios da ES promovida pola Conferencia Europea Permanente de Cooperativas, Mutualidade, Asociacións e Fundacións (CEP-CMAF), entidade europea representativa destas catro familias da ES. Este documento recoñécese como a máis recente delimitación de concepto feita polos propios protagonistas e nel recóllense os seguintes principios: • Primacía da persoa e do obxecto social por encima do capital. • Adhesión voluntaria e aberta. • Control democrático exercido polas entidades ou persoas membro (salvo as fundacións que non teñan asociados). • Combinación dos intereses das persoas membro usuarias e do interese xeneral. • Defensa e aplicación dos principios de solidariedade e responsabilidade. • Autonomía de xestión e independencia respecto dos poderes públicos. • Emprego da maioría dos excedentes para a consecución de obxectivos a favor do desenvolvemento sostible, os servizos de interese das persoas e entidades membro e o interese xeral. Dende a óptica política o Parlamento Europeo na súa resolución do 19 de febreiro de 2009 sobre a ES recoñécea como un dos piares do seu modelo social e indica que “xoga un papel esencial de rendibilidade e solidariedade creando empregos de calidade, reforzando a cohesión social, económica e territorial xerando capital social, promovendo unha cidadanía activa, a solidariedade e unha economía dotada de valores democráticos, que sitúan ao ser humano nun primeiro plano e contribúe ao desenvolvemento sostible e a innovación social, medio ambiental e tecnolóxica (Parlamento Europeo, 2009). Oito anos despois, no ano 2017, o Consello da Unión Europea defínea como un motor chave para o desenvolvemento económico e social en Europa, entre outras cousas, porque pode permitir acadar importantes obxectivos colectivos, entre os que destacan a oferta de servizos e as melloras nas condicións laborais das persoas traballadoras. A ES pode xerar emprego, tecido produtivo e cohesión social (Chaves Ávila et al., 2016). En resumo, a ES pode xerar valor engadido á economía. Tanto a Carta dos principios da ES como os ditames emanados das institucións europeas dan conta da complexidade de definir dunha realidade multifactorial, composta dun amálgama de entidades, organizacións e institucións que operan no mercado intercambiando bens e servizos, teñen xestión democrática e céntranse na axuda mutua e o interese público. Dende a óptica académica, pódese indicar que a entidade encargada da tarefa de conceptualización é CIRIEC-Internacional (International Centre of Research and Information on the Public, Social and Cooperative Economy) ao ser esta a principal referencia académica nos estudios que inclúen a ES (Savall, 2014). A última definición que emana dos traballos realizados por CIRIEC é asinada no ano 2012 polos investigadores Chaves e Monzón no Informe sobre a ES en Europa encargado polo Comité Económico e Social Europeo. Esta definición conseguiu consenso político e científico ANA OLVEIRA BLANCO 34 con independencia de contextos socioeconómicos e culturais diferentes. Pódese identificar como unha construción operativa que permite cuantificar e visualizar de forma homoxénea os datos das entidades que integran a ES ao combinar a delimitación conceptual emanada da Carta dos Principios de ES cos criterios dos sistemas de Contabilidade Nacional, concretamente acorde aos establecidos pola Comisión Europea para a elaboración das contas satélites da ES (Chaves Ávila et al., 2013; Savall, 2014). A súa redacción sería a seguinte: “Conxunto de empresas privadas organizadas formalmente, con autonomía de decisión e liberdade de adhesión, creadas para satisfacer as necesidades dos seus socios a través do mercado, producindo bens e servizos, asegurando ou financiando, e nas que a eventual distribución entre os socios dos beneficios ou excedentes, así como a toma de decisións, non están ligadas directamente ao capital ou ás cotizacións achegadas por cada socio, correspondendo un voto a cada un deles. A ES tamén agrupa a aquelas entidades privadas organizadas formalmente con autonomía de decisión e liberdade de adhesión que producen servizos de non mercado a favor das familias, cuxos excedentes, se os houbese, non poden ser apropiados polos axentes económicos que as crean, controlan ou financian” (Monzón Campos e Chaves Ávila, 2012a). Seguindo aos mesmos autores, esta definición distingue, á súa vez, dous subsectores: o subsector de mercado o empresarial e o de non mercado. a) Subsector de mercado ou empresarial. Composto fundamentalmente de cooperativas e mutuas, grupos empresariais controlados por cooperativas, mutuas e outras entidades da ES, outras empresas similares, e determinadas institucións sen ánimo de lucro ao servizo da ES. As características máis relevantes das entidades que forman parte deste subsector: • Son creadas para satisfacer as necesidades das persoas ou entidades socias. Son empresas nas que habitualmente dáse a dobre condición de socio e usuario da actividade. • Son produtores de mercado, o que significa que os seus produtos ou servizos son vendidos no mercado e del obteñen a meirande parte dos seus recursos. • Poden distribuír beneficios ou excedentes entre as persoas ou entidades socias pero non en proporción ao capital aportado, se non acorde á actividade que se levou a acabo na entidade. b) O subsector produtor de non mercado. Composto maioritariamente por asociacións e fundacións aínda que poden atoparse entidades con outras formas xurídicas. A súa característica principal é que o conforman as entidades de ES que, atendendo aos criterios da contabilidade nacional, considérase que producen con criterios á marxe do mercado xa que os seus produtos ou servizos son gratuítos ou teñen un prezo de simbólico. Chaves e Monzón identifican, así mesmo, unha serie de características comúns a ambos subsectores e que se poden resumir nestes sete puntos: • Son privados • Están organizados formalmente. • Teñen autonomía de decisión. • Existe liberdade de adhesión. • Levan a cabo a distribución de beneficios ou excedentes entre as persoas ou entidades socias que ademais non está vinculada coa aportación de capital. A economía social dende catro prismas 35 • Realizan unha actividade económica por si mesmas co fin de satisfacer as necesidades das persoas ou entidades membro. • Son entidades democráticas. Excepto no caso dalgunhas organizacións voluntarias que prestan servizos de non mercado aos fogares das entidades do primeiro nivel da ES. Son as coñecidas como terceiro sector de acción social Destaca entre todo o seu carácter profundamente democrático que se recolle no principio “e unha persoa un voto”. Este xeito de funcionar impera na súa toma de decisións pois deixan en poder das persoas ou entidades asociadas a totalidade do poder de decisión dentro da organización. Esta filosofía de funcionamento enraíza directamente coas cooperativas e os seus principios. 1.1.1. As cooperativas como empresas de ES diferenciadas Como xa se indicou, as cooperativas son unhas das organizacións que contan cunha maior tradición e asentamento dentro da ES e da economía no seu conxunto. Estas circunstancias fan preciso profundar nas súas características e así destacar as motivacións que levaron á súa escolla como obxecto de estudo no presente traballo de doutoramento. As cooperativas defínense como unha “asociación autónoma de persoas que se uniron de forma voluntaria para satisfacer as súas necesidades e aspiracións económicas, sociais e culturais en común mediante unha empresa de propiedade conxunta e de xestión democrática” (Alianza Cooperativa Internacional, 1995). En particular as cooperativas de traballo asociado son as que teñen por obxecto proporcionar postos de traballo para as persoas que as forman co fin de que estas produzan en común bens ou servizos para vender a terceiros. Ao igual que a definición de ES no caso do cooperativismo a súa definición non pode separarse dos principios que sustentan o movemento cooperativo internacional e que se atopan vixentes dende a creación da primeira cooperativa. A súa última redacción foi aprobada pola Alianza Cooperativa Internacional – ACI na súa asemblea xeral de 1995 (Alianza Cooperativa Internacional, 1995). Estes principios son unha garantía para acadar a equidade de xénero pola natureza do seu contido (Pousada, 2003a). Este feito fai necesario profundar máis alá da súa simple definición. Os principios cooperativos son unha característica do funcionamento e organización destas empresas e tentan influír na relación que as cooperativas teñen cos seus stakeholders. Así pódense atopar dous tipos de principios: (1) os empresariais ou comerciais que establecen como deben ser as relacións coas persoas socias; (2) e os sociais que recollen a relación coa sociedade (Nilsson, 1996). Grupo 1: Principios empresariais. Adhesión voluntaria e aberta: “As cooperativas son organizacións voluntarias, abertas a todas as persoas capaces de empregar os seu servizos e dispostas a aceptar as súas responsabilidades como socios e socias, sen discriminación social, política, relixiosa ou de sexo”. É o que popularmente se coñece como principio de portas abertas. É unha das maiores diferenzas das cooperativas con respecto a outras figuras mercantís. Neste caso as persoas socias poden solicitar a entrada ou a saída na organización cando o desexen sempre que sexan quen de asumir as responsabilidades que lle atinxen como parte da organización e a solicitude sexa aprobada polo órgano de administración correspondente. Xestión democrática por parte das persoas socias: “as cooperativas son organizacións xestionadas democraticamente polos socios e socias, as cales participan activamente na fixación ANA OLVEIRA BLANCO 36 das súas políticas e na toma de decisións. Os homes e as mulleres elixidos para representar e xestionar as cooperativas son responsables ante os socios e socias. Nas cooperativas de primeiro grao, os socios e as socias teñen igual dereito de voto (un socio, un voto), e as cooperativas de outros graos están tamén organizadas de xeito democrático”. As cooperativas son organizacións profundamente democráticas onde as liñas estratéxicas márcanse na Asemblea Xeral, máximo órgano de decisión, composto pola totalidade das persoas ou entidades socias e onde contan co mesmo valor á hora de votar. Non existindo, por tanto, diferenzas en canto ao capital que aporta cada unha delas. Participación económica dos e das socias: “As persoas socias contribúen de xeito equitativo ao capital das súas cooperativas e o xestionan de xeito democrático. Polo menos parte dese capital é propiedade común da cooperativa. Os excedentes asígnanse aos fins que persegue a cooperativa, posiblemente mediante o establecemento de reservas das cales, polo menos unha parte serán irrepartibles. O resto beneficiarán as persoas socias en proporción ás súas operacións coa cooperativa; e o apoio a outras actividades aprobadas.” A participación económica das persoas socias enténdese no modelo cooperativo dende dúas perspectivas: aportación de capital para formar parte da organización e control democrático sobre a xestión do mesmo. Todas as persoas que desexen formar parte da organización deberán aportar as cantidades que se establecen nos estatutos en concepto de capital social e de achegas obrigatorias. Educación, formación e información: “As cooperativas proporcionan educación e formación ás persoas socias, aos representantes elixidos, aos directivos e directivas e aos empregados e empregadas para que poidan contribuír de xeito eficaz ao desenrolo das súas cooperativas. Elas infórmanlle ao gran público, especialmente á xente nova e aos líderes de opinión, da natureza e beneficios da cooperación.” Este principio débese entender dende dúas perspectivas: a aposta pola educación e formación de todas as persoas que forman parte da organización e o dereito á información sobre todo o que acontece na cooperativa que teñen todas as persoas socias. Igualar a formación de homes e mulleres e democratizar o aceso a información son ferramentas que se ningunha dúbida axudan ao apoderamento das persoas que forman ou participan da organizacións. Grupo 2: Principios sociais. Autonomía e independencia: “As cooperativas son organizacións autónomas de auto axuda, xestionadas polos seus socios e socias. Asínanse acordos con outras organizacións, incluídos os gobernos, ou conséguese capital de fontes externas, en termos que aseguren o control democrático por parte dos seus socios e socias e mantemento da súa autonomía cooperativa.” Ambos principios buscan manter á cooperativa libre de influencias ou sometida a outros criterios que non sexan os emanados directamente dos seus órganos de decisión. Hai autoras que indican que este é un dos principios que pode influír en propiciar a participación das mulleres nestas organizacións (Pousada, 2003b). Cooperación entre cooperativas: “As cooperativas serven aos seus socios e socias o máis eficazmente posible e fortalecen o movemento cooperativo traballando conxuntamente mediante estruturas locais, nacionais, rexionais e internacionais.” Con este principio preténdese a creación de redes e espazos que favorezan os valores cooperativos: axuda mutua, responsabilidade, democracia, igualdade, equidade e solidariedade. A economía social dende catro prismas 37 Interese pola comunidade: “As cooperativas traballan para conseguir o desenrolo sostible das súas comunidades mediante políticas aprobadas polos seus socios e socias.” As cooperativas son empresas asentadas nun entorno e como tal deben participar na súa mellora tratando, entre moitas outras cousas, de transmitir os valores e principios do cooperativismo. Este compromiso das cooperativas coa comunidade e co seu desenvolvemento pode axudar a crear un entorno que facilite a participación das mulleres. Unha vez delimitada a súa concepción e principios reitores vese necesario levar a cabo unha profunda revisión bibliográfica que permita profundar nas súas características como organizacións así como identificar o seu comportamento diferenciado do resto do tecido empresarial. Así, as cooperativas son consideradas como unha ferramenta de apoderar ás comunidades locais e mellorar a cohesión mediante a mobilización de recursos locais (Sonnino e Griggs-Trevarthen, 2013), ademais da expresión máis avanzada da democratización das empresas (Kalmi, 2013). Tamén se recolle como estas organizacións favorecen o benestar xeral, o apoderamento da cidadanía, a equidade, o emprego e o desenvolvemento local (Chaves Ávila e Savall Morera, 2019; Sonnino e Griggs-Trevarthen, 2013; Utting, 2015a). Son descritas como entidades cunha gran resiliencia (Birchall e Ketilson, 2009; Sonnino e Griggs-Trevarthen, 2013; Sousa e Quarter, 2007) ás que se lles recoñece unha boa capacidade, en especial ás cooperativas de traballo, para responder aos efectos que as crises económicas teñen sobre o emprego ao empregar, entre outros, o axuste salarial como ferramenta. Tamén é recoñecida a súa capacidade para crear empregos de calidade con efectos directos e indirectos na poboación activa (Birchall e Ketilson, 2009; Borzaga et al., 2010; Chaves Ávila e Monzón Campos, 2018; Chaves Ávila e Savall Morera, 2019; Lejarriaga Pérez de las Vacas et al., 2013; Puentes Poyatos e Velasco Gámez, 2009). Estas razóns suxiren o seu comportamento anticíclico, xa que as cooperativas son máis propensas a formarse en economías en declive ou como reacción a tempos difíciles (Delbono e Reggiani, 2013). Focalizando o obxectivo na súa influencia sobre o emprego, algúns traballos previos destacan a contribución, sobre todo das cooperativas de traballo, na resolución da problemática do desemprego (Kalmi, 2013; Monteleone e Reito, 2018) pois, a diferenza doutro tipo de empresas, priman o mantemento dos postos de traballo, aínda que isto sexa a costa dunha redución das posibles melloras laborais ou beneficios económicos (Pèrotin, 2006). Ademais, poden significar un camiño cara o emprego para grupos desfavorecidos e socialmente excluídos e así contribuír á inserción laboral e social destes colectivos (Bretos e Marcuello, 2017; Lindsay e Hems, 2004; Novkovic, 2008; Thomas, 2004). Como se pode concluír, existen investigacións sobre as cooperativas que mostran os beneficios destas sobre os diferentes actores cos que se relacionan, xa sexan as persoas socias/propietarias, asalariadas, comunidade local ou cidadanía en xeral. Ademais, en función do tamaño e o alcance global do sector cooperativo, estas organizacións relaciónanse co desenvolvemento e o crecemento económico. Por exemplo, a terceira edición do World Cooperative Monitor6 revelou que a facturación das 2600 cooperativas máis grandes enquisadas alcanzou os 4,6 billóns de dólares en 2012. A pesar deste enfoque entusiasta, os enfoques teóricos predominantes, principalmente en economía, tenden a descartar estes resultados (por exemplo, Furubotn e Pejovich, 1970 e Ward, 1977) cun recoñecemento limitado do potencial das cooperativas (Hansmann, 1993; 1996) e a miúdo limitando o seu papel a contextos caracterizados por imperfeccións do mercado e fracasos dos gobernos. Ademais, a aplicación de medidas de desempeño tradicionais ás organizacións cooperativas contan con resultados xeralmente pesimistas (Borzaga et al., 2010; Novkovic, 2011). Do mesmo xeito, ao aplicar ás 6 https://monitor.coop/en ANA OLVEIRA BLANCO 44 Táboa 2 Medidas de actuación da Estratexia Española de ES 2017-2020 Eixo Medidas de actuación Eixo 1 1. Análise da presenza e a proxección das entidades da ES co obxecto de recoñecer a súa contribución á xeración de emprego e ó fomento do tecido empresarial. 2. Incentivar o emprego nas entidades da ES. 3. Formación dos traballadores e socios da ES; Apoio ás entidades representativas da ES na súa participación na Formación Profesional. 4. Promover a inclusión da ES en todas as actuacións de fomento do emprendemento, especialmente no autoemprego. 5. Traspoñer a Directiva 2014/24/UE do Parlamento Europeo e do Consello, de 26 de febreiro de 2014, sobre contratación pública co obxecto de introducir vantaxes nas empresas de ES. 6. Impulsar a participación da ES na avaliación, deseño e na definición dos marcos estratéxicos para a coordinación e execución das políticas activas de emprego e de fomento do emprendemento. 7. Aplicar aos autónomos que traballan na ES das medidas a favor deste colectivo. Eixo 2 8. Integrar ás empresas da ES nas estratexias para mellorar a produtividade. 9. Apoiar e titorizar a transformación de empresas mercantís ordinarias en entidades da ES. 10. Crear cooperativas, sociedades laborais e outras fórmulas da ES. 11. Reforzar as medidas de coordinación co Plan Estatal de Integración Asociativa (2015-2020) 12. Apoio á internacionalización das empresas de ES. Eixo 3 13. Revisar a normativa para eliminar as limitacións ás entidades de ES. 14. Estudo do concepto de empresa social na normativa española e análise da súa posible relación coa normativa europea. 15. Adopción das medidas necesarias para garantir a eficacia da loita contra a fraude na ES. 16. Desenvolvemento normativo da Lei 44/2015 de Sociedades Laborais e Participadas. 17.Creación do Rexistro Telemático de Cooperativas de ámbito estatal. 18.Elaboración do Catálogo das entidades da ES. 19. Creación do Selo de Entidade da ES. Eixo 4 20. Promover que as empresas da ES participen en actividades de I+D+i. 21. Desenvolvemento e utilización das fórmulas de colaboración público-privada na prestación de servizos públicos. 22. Fomento da cooperación interinstitucional para o desenvolvemento da ES. Eixo 5 23. Fomentar o emprendemento nos sectores emerxentes e de base tecnolóxica e o emprendemento on-line. 24. Execución de estudos relativos ao desenvolvemento tecnolóxico e a implantación das TIC na ES. 25. Realización de xornadas, cursos e seminarios de formación en TIC aplicadas á ES. Eixo 6 26. Renovación do Consello para o Fomento da ES 27. Coordinación entre o Consello de Fomento da ES e outros Consellos análogos. 28. Impulso dos mecanismos de participación no Diálogo Social. 29. Impulsar a creación dun grupo de traballo de ES no marco da Conferencia Sectorial de Emprego e Asuntos Laborais. 30. Impulsar a incorporación da ES ao Comité Consultivo do Sistema para a Autonomía e Atención á Dependencia. 31. Promover que a ES participe nos Comités de Seguimento do Fondo Social Europeo (FSE). Eixo 7 32. Dar visibilidade ás actuacións que se desenvolven no Programa Operativo de Inclusión Social e ES do FSE 2014-2020. 33. Impulsar nas institucións europeas a aprobación dun Plan de Acción Europeo 2018- 2020 en materia de ES. 34. Impulsar as Declaracións das Conferencias Europeas en materia de ES. 35. Promover a participación española nos foros europeos de fomento da ES. 36. Reforzar a coordinación da acción no exterior entre os responsables dos Departamentos Ministeriais. 37. Fomentar a inclusión da ES na axenda internacional do Goberno de España. 38. Promover a cooperación e colaboración no ámbito da ES cos países da contorna mediterráneo. A economía social dende catro prismas 45 39. Intensificar a cooperación con Iberoamérica para o fomento da ES. 40. Promover a participación de España na Academia sobre ES e Solidaria da Organización Internacional do Traballo (OIT). 41. Reforzar a cooperación en materia de ES e Solidaria con outros países de Iberoamérica. Eixo 8 42. Fomentar a elaboración de publicacións de calidade e estudos especializados sobre as entidades da ES. 43. Promover a inclusión da ES nos currículos das diferentes etapas educativas. 44. Promoción do Día Europeo das empresas da ES. 45. Promover a información estatística da ES. 46. Fomentar a transferencia de coñecementos entre as empresas de ES, a universidade e outras centros de investigación. 47. Incrementar a visibilidade das entidades da ES nos sitios web das Administracións Públicas. Eixo 9 48. Elaboración de informes sobre presenza de mulleres nas entidades da ES . 49. Facilitar ás empresas de ES a súa integración en iniciativas destinadas potenciar a igualdade efectiva entre mulleres e homes. 50. Promoción do coñecemento e do acceso ás entidades da ES para a implementación de medidas ou plans de igualdade. 51. Xornadas técnicas sobre a aplicación dos principios de Igualdade de oportunidades entre mulleres e homes e de igualdade de trato e non discriminación, dirixidas a entidades da ES. 52. Seguimento da evolución e publicación dos datos do número de persoas en situación de exclusión social en empresas de inserción e demais empresas e entidades da ES. 53. Realización de informes de seguimento e avaliacións das medidas dende unha perspectiva de xénero. Eixo 10 54. Promover a aplicación da Estratexia Española de Responsabilidade Social das Empresas (RSE) 2014-2020 á ES. 55. Impulso á realización de memorias de RSE pola parte das entidades da ES. 56. Xeración de espazos de boas prácticas e intercambio de experiencias en RSE para a ES. 57. Promover a incorporación da RSE nas actuacións da ES. 58. Apoio e coordinación coas ferramentas de medición da RSE en ES. Eixo 11 59. Fomentar a participación da ES no deseño e implementación da estratexia ou estratexias a implementación e aplicación dos ODS a nivel estatal. 60. Promover a incorporación das empresas de ES como un elemento crave do sector privado nas políticas de cooperación ao desenvolvemento. 61. Apoiar accións de visibilidade que poñan en valor a contribución da ES aos ODS a nivel estatal e internacional 62. Promover a inclusión da ES no Plan Nacional de Empresas e Dereito Humanos. 63. Realizar accións de sensibilización e información dirixidas ao tecido empresarial da ES sobre os ODS. 1.2.3. Marco galego Galicia, pola súa banda, exerce máis recentemente as súas competencias autonómicas en materia lexislativa promulgando a Lei 6/2016 do 4 de maio de ES de Galicia (Diario Oficial de Galicia –DOG- nº 93 de 18/05/2016). Cabe sinalar que a comunidade autónoma galega é pioneira neste contexto, ao ser primeira comunidade autónoma en promulgar unha lei de ámbito autonómico en España. Este texto legal conceptualiza a ES como o conxunto de actividades económicas e empresariais que, no ámbito privado, levan a cabo aquelas entidades que se rexen polos valores e principios recollidos na citada lei12, e que perseguen o interese colectivo das persoas que as integran, ou o interese xeral económico ou social (art.3). Estas entidades 12 O art. 5 da lei establece os valores e principios que caracterizan ás empresas de ES. En relación cos primeiros, son un reflexo da prevalencia das persoas no marco de actuacións: axuda mutua, responsabilidade, democracia, igualdade, equidade, solidariedade, honestidade, transparencia, autonomía, autoxestión, responsabilidade social e preocupación polas persoas. Os principios orientadores, pola súa banda, abundan esta primacía que se traslada ao funcionamento empresarial na medida en que a toma de decisións, a xestión e a aplicación de resultados réxense polas achegas persoais, non polas achegas ao capital social (art. 5.a e 5. b). Tamén debe trasladarse ao fin social da entidade, relacionado co interese colectivo, xeral e/ou social (art. 5. b e 5. c). Destácase tamén a independencia das entidades respecto dos poderes públicos (5.d). ANA OLVEIRA BLANCO 46 comparten desafíos propios da sociedade moderna como a conciliación da vida familiar, persoal e laboral; a aposta pola innovación, a implicación social na contorna ou a defensa do desenvolvemento sustentable. Cabe sinalar que, a diferenza do preámbulo da Lei española, a galega incorpora os valores nos que se inspiran as entidades da ES e que servirán de base aos propios principios. Con relación a estes, a lei galega incorpora dous principios adicionais, o primeiro deles froito das características propias do territorio galego que marcan o necesario compromiso co rural e a necesidade de afrontar os retos que se presentan debido ao alongamento da idade da poboación: “e) O compromiso co territorio, fronte ao despoboamento e o envellecemento no medio rural galego, inxectando estabilidade e futuro. f) O fortalecemento da democracia institucional e económica.” Estas características especiais conforman o marco de aplicación da lei, concentrado nun círculo de ES que se conforma ao redor de tres familias: empresas (cooperativas, sociedades laborais, de inserción, centros especiais de emprego e sociedades agrarias de transformación); mutualidades e asociacións, ou fundacións que leven a cabo actividade económica. A lei galega pretende adaptar o marco regulador estatal á realidade socioeconómica de Galicia, polo que inclúe de forma expresa no marco de actuación da lei ás comunidades de montes veciñais en man común, institución peculiar recollida no dereito civil galego13. Xunto coa regulación do marco de participación no sector para favorecer a coordinación de actuacións en materia de ES (capítulo 3 da Lei, desenvolvemento do Consello da ES de Galicia14), a lei expándese na determinación de actividades para a promoción, fomento e difusión da ES na comunidade galega. Neste contexto faise referencia expresa á Rede Eusumo para o fomento do cooperativismo e a ES, creada por Decreto 225/2012, do 15 de novembro. Cabe destacar que a lei outorga un papel protagonista á capacidade da ES como xeradora de emprego. Deste xeito, a Disposición Adicional primeira modifica a Lei 5/1998 de cooperativas de Galicia, incidindo na promoción do autoemprego e a consolidación dunha nova clase de cooperativas constituídas por persoas novas que facilitan o autoemprego cooperativo. Así mesmo, a lei galega refire o papel protagonista do cooperativismo, incorporando como novidade a figura da cooperativa xuvenil, con menores requisitos de capital social mínimo requirido e que simplifica e abarata os trámites administrativos para a súa constitución. Por tanto, infírese que a Rede Eusumo debe ocupar un espazo decisivo na súa capacidade potencial para impulsar o emprendemento no territorio galego. Fora do articulado, concretamente na disposición adicional quinta, a Lei de ES galega insta á Xunta de Galicia a poñer en marcha un “Plan galego de impulso das entidades da ES” e que preste unha particular atención a aquelas que contan cun singular arraigamento e ás que xeren emprego nos sectores máis desfavorecidos. Así, en decembro de 2018 ponse en marcha a 13 Segundo os datos da Consellería de Montes de la Xunta de Galicia, máis de 700 mil hectáreas (aproximadamente unha cuarta parte do territorio galego) correspóndense a monte veciñal en propiedade común, xestionados por 2.800 comunidades de montes. A achega destas comunidades para valorizar o papel dos montes na creación de emprego e a xeración de riqueza, unha singularidade da CC. AA. de Galicia, fai xurdir a necesidade de que na lei galega se incorporen estas comunidades e mancomunidades de montes veciñais en man común. Outras entidades de particular relevancia para Galicia, as confrarías de pescadores, xa se atopan expresamente incluídas na lei estatal. 14 No marco da adaptación da lei á realidade socioeconómica galega, cabe destacar que se segue mantendo o Consello Galego de Cooperativas como órgano de representación, asesoramento e interlocución do cooperativismo no ámbito da Comunidade Autónoma. Consello da ES de Galicia coordinará as súas actuacións coas do Consello Galego de Cooperativas, a través dunha comisión específica paritaria (Disposición Adicional Primeira). A economía social dende catro prismas 47 Estratexia Galega de ES concedida coa visión de xerar máis emprego, garantir unha mellor redistribución dos recursos e favorecer a cohesión territorial e social. Sustentada en tres eixos de traballo: sumar capacidades, sumar sustentabilidade e sumar identidade a Estratexia agrupa vinte cinco accións onde once de elas de nova creación. Contaba cun orzamento de 73 millóns de euros para a súa execución entre os anos 2019 e 2021. Entre os seus obxectivos destaca a aposta polo emprendemento marcando como reto a creación de 300 novas entidades de ES, nas que as súas fundadoras sexan, cando menos, o 50% mulleres. Para facilitar o nacemento de novas entidades, a Xunta de Galicia propón axilizar os trámites burocráticos reducindo á metade o tempo de constitución. Por último, tamén se fai incidencia na creación de novos postos de traballo marcando como fito da Estratexia a creación de 3.000 novos empregos. 1.3. OBXECTO DE ACTUACIÓN PÚBLICA Analizado xa o concepto de ES dende a perspectiva histórica e seu marco lexislativo é a quenda agora de determinar a percepción que os policy makers teñen desta realidade para así axudar a determinar os tipos de intervencións que se poden levar a cabo a través das políticas públicas e poder abordar a súa clasificación. Así, dependendo de cal sexa a concepción que se ten da ES pódense identificar dúas liñas de actuación as de longo ou as de curto percorrido (Chaves Ávila et al., 2011; Demoustier, 1999; Savall, 2014). Seguindo as concepcións dos traballos de Chaves (2008) e Chaves e Monzón (2012a) nas políticas de longo percorrido considerase a ES como un obxecto en si mesmo sobre o que hai que intervir e, polo tanto, configúranse actuacións de ordenación. Esta concepción tamén se identifica coas políticas regulatorias, de pedidos ou “ordnungspolitik”. Aquí a ES é concibida como axente que contribúe ao benestar social e, polo tanto, deben potenciarse os seus valores e principios ao estaren acorde coa sociedade. Pódense identificar tres obxectivos das políticas que emanan desta concepción: (1) establecer un marco xurídico-fiscal favorecedor; (2) impulsar o seu coñecemento e a súa visibilidade; e (3) deseñar as medidas económico-financeiras precisas. Segundo os mesmos estudos, as actuacións de curto percorrido consideran a ES como unha ferramenta para alcanzar obxectivos máis amplos e, polo tanto, propoñen medidas políticas de procedementos ou “prozesspolitik”. Cando esta concepción é a dominante, a ES xa non é parte estrutural do sistema se non que este a emprega para chegar a uns fins. Así, por exemplo, as altas taxas de desemprego, especialmente en persoas con discapacidade, ou a deslocalización de empresas poderíanse abordar a través dos centros especiais de emprego ou das cooperativas de traballo. Estase, polo tanto, no primeiro caso diante de medidas estables que estruturan o propio sistema económico e no segundo de medidas transitorias que perduran mentres o fai a problemática específica e os policy makers lles outorgan esta prioridade. En España e en Galicia estes dous tipos de políticas conviven de xeito simultáneo polo que se poden atopar iniciativas de longo percorrido, como por exemplo as leis de ES, ou de curto percorrido como as facilidades existentes para a capitalización do desemprego. Non obstante, existen numerosas evidencias que corroboran o papel transformador da ES na sociedade e diversos son tamén os traballos científicos que dan conta desta realidade ao longo dos anos. Realizarase a continuación un breve percorrido a través de diferentes estudos, traballos e informes que os recollen. Compre salientar, primeiramente, que é a propia administración europea, tal e como xa se ten indicado con anterioridade, a que lle recoñece estas capacidades e polo tanto a promotora de moitos dos traballos realizados. Outra das institucións internacionais que tamén ten identificada esta capacidade transformadora son as ANA OLVEIRA BLANCO 48 Nacións Unidas. Así, no ano 2013 nace, o grupo de Traballo Interinstitucional das Nacións Unidas sobre a ES e Solidaria (UNTFSSE)15, que ten por obxectivo aumentar a visibilidade da ES no sistema das nacións unidas e máis alá. Na actualidade o grupo conta con 14 entidades observadoras e está formado por 18 axencias da ONU e da OCDE entre os que se encontra a Organización Internacional do Traballo (OIT), que actúa como secretaría, e o Instituto de Investigacións da ONU para o Desenvolvemento Social (UNRISD). Por último, no eido institucional, indicar que a OIT dende a súa constitución no ano 1919 recoñeceulle importancia ás cooperativas para cumprir o seu mandato de xustiza social e pleno emprego. Así no ano 1920 pon en marcha a Unidade de Cooperativas16 que actualmente tamén aborda as actividades correspondentes ás empresas de ES e solidaria e que conta cunha estratexia de tres eixos: (1) promoción de cooperativas e outras entidades de ES e solidaria; (2) fomentar o traballo decente como unha prioridade na axenda do movemento cooperativo e (3) asegurar que as especificidades das cooperativas sexan recoñecidas na análise, a política e as accións. Estas tres institucións, a Unión Europea, o UNTFSSE e a OIT, contan con bibliotecas ou catálogos onde recompilan os traballos e estudos realizados por elas ou en colaboracións con outras entidades sobre ás diferentes contribucións da economía social. Estas ferramentas tamén realizan unha destacada contribución a súa visibilidade. Pola súa banda, na análise da bibliografía máis próxima ao eido académico, pódese destacar a contribución da ES á consecución dunha sociedade mellor sobre todo en catro perspectivas: o desenvolvemento económico (sobre todo o local ou propio do territorio), como complementaria á protección social, á cohesión social e á redistribución da riqueza. Nos últimos anos destaca a súa contribución á consecución dos ODS, mais esta análise abordarase de xeito máis completo no apartado cuarto deste capítulo por ser este un dos ámbitos de estudo desta tese. A aportación da ES ao desenvolvemento económico conta con multitude de estudos que mostran evidencias e datos da súa contribución neste eido. Así, Millstone (2013) indicaba como o modelo de Cleveland17, que se sustenta nestas empresas, favorece ao desenvolvemento local ao satisfacer as necesidades da comunidade. No continente africano, concretamente en Sudáfrica, Khumalo (2014) destaca como é necesario mellorar o ecosistema de fomento das cooperativas para abordar algúns dos grandes retos aos que se enfronta esta sociedade: alta taxa de deserción, desafíos de liderado e a falta de estabilidade. En España destacan os traballos das investigadoras Pérez e Valiente (2021; 2020; 2015) que teñen destacado a capacidade de influencia da ES sobre a xeración de emprego, principalmente no autoemprego, como os principios das cooperativas impulsan o desenvolvemento sostible e como este se relaciona co territorio. No eido da protección social, destaca o papel das mutuas de previsión social que son unhas das entidades máis estendida, como xa se ten citado, dentro da ES europea. En España estas entidades son definidas pola Lei 20/2015, de 14 de xullo, de ordenación, supervisión e solvencia das entidades aseguradoras e reaseguradoras (LOSSEAR) como entidades aseguradoras privadas de propiedade colectiva e sen ánimo de lucro que exercen unha modalidade 15 https://unsse.org/ 16 https://ilo.org/coop 17 O modelo Cleveland e a experiencia comunitaria que se está a levar a cabo nesta cidade norteamericana do estado de Ohio e no que se pretende transformar a economía da cidade a través da creación de empresas de propiedade das persoas traballadoras. Este é unha experiencia piloto pensada para as economías en decadencia de Estados Unidos. Para saber máis: https://community-wealth.org/content/cleveland-model-how-evergreen-cooperatives-are-building- community-wealth A economía social dende catro prismas 49 aseguradora de carácter voluntario complementaria ao sistema de Seguridade Social. Destaca xa, por tanto esta contribución á protección social. Outras dúas entidades destacan no ordenamento xurídico español, neste caso cunha menor permeabilidade en Europa, as empresas de inserción e os centros especiais de emprego. Estas organizacións, que se poden englobar dentro do xa mencionado concepto de empresas sociais, son concibidas para, a través da xeración do emprego, favorecer o aceso ao mercado de traballos de certos colectivos de persoas. Polo tanto, levan a cabo esta ampliación da protección social a través da xeración de emprego e consecuente inserción sociolaboral de certos colectivos. As empresas de inserción son definidas no artigo 62 da Lei 10/2013, de 27 de novembro, de inclusión social de Galicia como aquelas sociedades mercantís ou cooperativas que, cualificadas pola Xunta de Galicia, realicen calquera tipo de actividade económica de produción de bens ou prestación servizos, que teñan como obxecto social a integración e a formación sociolaboral das persoas en situación de exclusión social e que actúe como espazo de tránsito ao emprego ordinario. Estas entidades son promovidas por entidades sen ánimo de lucro que teñan por obxecto social a inserción sociolaboral de persoas desfavorecidas. Varios son os traballos que acreditan o éxito deste modelo empresarial a través de diferentes métodos de investigación (Melian Navarro et al, 2011; Quintao, 2007; Retolaza Avalos et al., 2007). Pola súa banda, os centros especiais de emprego son organizacións nas que a súa principal característica é que a maioría das persoas que desempeñan o seu traballo nelas teñen algún tipo de discapacidade acreditado superior ao 33%. Son definidos como empresas cuxo obxectivo principal é o de realizar unha actividade produtiva de bens ou de servizos, participando regularmente nas operacións de mercado, e teñen como finalidade asegurar un emprego remunerado para as persoas con discapacidade; á vez que son un medio de inclusión do maior número destas persoas no réxime de emprego ordinario. Estas entidades poden ser cualificadas como ordinarias ou de iniciativa social, sendo estas últimas os que contan cunha maior aceptación dentro da ES. Ao igual que no caso das empresas de inserción, son varios os traballos que acreditan o papel destas entidades (Calderón Milán, 2012a; Rubio Arribas, 2003; Rodríguez Álvarez, 2012). En canto á contribución á cohesión social dous traballos son os que deben ser mencionados: os de Mozas e Bernal (2006) e o máis recente asinado por Matei e Dorobantu (2015). O primeiro fai fincapé na incidencia, sobre todo nas zonas rurais ou deprimidas, do conxunto das entidades de ES mostrando unha visión de conxunto pouco empregada ate o momento. Matei e Dorobantu volven empregar esa visión de globalidade da ES así como os resultados que acreditan o papel xerador da ES formando novas mentalidades para o entorno socioeconómico local. Por último, e en canto á redistribución da renda é unha das contribucións que contan cun estudo máis dilatado no tempo centrado maioritariamente no eido das cooperativas. Por exemplo, os traballos de Gordon (2016) e de Iliopoulos e Hendrikse (2009) levan a cabo un percorrido bibliográfico que identifica varios casos de cooperativas que acreditan este papel de redistribución así como outros traballos académicos que acreditan este comportamento dentro das cooperativas de traballo. Queda, polo tanto, acreditada a necesidade de actuación pública por parte dos policy makers sobre a ES e que se esta non se produce é consecuencia da desconfianza e/ou dos prexuízos que de cara a este sector se ten pois non existirían outras motivacións fundamentadas (Chaves, 2008). ANA OLVEIRA BLANCO 50 1.3.1. Tipoloxías de políticas públicas no ámbito da ES A actuación pública en políticas de apoio á ES e ao cooperativismo a nivel nacional foi tradicionalmente caracterizada como insuficiente e ineficaz, tal e como poñen de manifesto, entre outros, os traballos de Chaves e Savall (2013) e Chaves et al., (2016). A partir dos estudos de Chaves (2007), Fajardo (2012) e o Comité Económico e Social (Chaves Ávila e Monzón Campos, 2018a) pódese establecer unha primeira aproximación acerca das medidas de apoio á ES; do seu estudo, pódense sinalar a existencia de diferentes criterios e tipoloxías que se resumen na Táboa 3. Táboa 3 Clasificación de medidas de apoio á ES CRITERIO TIPOLOXÍA Atención prestada ao sector da ES. • Específicas: dirixidas exclusivamente ao sector social, excluíndo do seu ámbito de aplicación ao resto de empresas do sector privado, por exemplo, a liña orzamentaria de “Desenvolvemento da ES” do Ministerio de Traballo e Seguridade Social. • Xerais: dirixidas a todo tipo de empresas, por exemplo, as políticas de desenvolvemento rexional a través dos institutos rexionais de apoio ás empresas. • Excluíntes: dirixidas ao sector privado, excluíndo ás empresas de ES dalgunha maneira, por exemplo, impedindo que as cooperativas non poidan exercer como distribuidoras de enerxía eléctrica ou de carburantes. Segundo o ámbito de aplicación. • Transversais, dirixidas a todo o sector da ES. • Sectoriais: unicamente dirixidas a certas actividades da ES , por exemplo, aquelas destinadas ás institucións sen fins de lucro ou empresas de traballo asociado. Segundo os instrumentos utilizados • De oferta: dirixidas á estrutura das empresas da ES1. Á súa vez, diferéncianse en dous subgrupos: i) de difusión, promoción, formación e investigación e ii) medidas financeiras (políticas orzamentarias) e políticas de apoio (información técnica, asesoramento, networking, etc.) • De demanda: deseñadas para incidir no volume de actividade económica das empresas de ES promovendo a súa contratación, por exemplo, facilitando o acceso ás empresas de ES á condición de provedor do sector público2. Segundo a súa intensidade • Políticas brandas (actuacións dirixidas a crear un ecosistema favorable ás empresas): instrumentadas a través de medidas institucionais, como o recoñecemento á súa capacidade para xestionar empresas3, ou medidas cognitivas4, por exemplo, para difundir o coñecemento da ES. • Políticas duras (políticas económicas de fomento empresarial): instrumentadas por medio de actuacións sobre a oferta e/ou demanda. Notas: (1) Lotarías e xogos de azar como réxime financeiro (o caso do ONCE en España), fondos de emprendemento (réxime de capitalización por desemprego en España), Plataformas de ES a escala nacional (Confederación Empresarial Española de ES en España); (2) Contratos de subministracións ou reservados en España;(3) Programa operativo de ES, inclusión social e estratexia nacional en España; (4) Rede de investigación/mestrados universitarios en España sobre ES. Fonte: Chaves (2007), Fajardo (2012) e Comité Económico e Social (2018). Outra clasificación é a que presenta o traballo de Martí-Costa (2010) que, aínda que presentada para as cooperativas, pode ser referenciada para toda a ES por ser esta proposta dende unha perspectiva aglutinadora. A característica principal da proposta de Martí é que sinala as diferenzas atendendo ao público obxectivo e ao momento da vida da entidade. Deste xeito, a Figura 1, mostra as diferentes tipoloxías que presenta. A economía social dende catro prismas 51 Atopamos catro tipos de medidas dependendo que sexan as persoas ou entidades destinatarias e en que momento se leven a cabo do proceso emprendedor. Así, as medidas de sensibilización inclúen aquelas propostas que axuden á visibilidade do sector e dos seus valores entre na sociedade en xeral. Búscase, neste caso atopar novas persoas cooperativistas, xerar novas oportunidades de negocio e mellorar a imaxe que a sociedade ten sobre as cooperativas. As medidas de difusión son todas aquelas medidas que inciden nas potenciais persoas emprendedoras e para os axentes intermedios ou os denominados prescriptores co fin de que o modelo cooperativo chegue en igualdade de condicións que as outras fórmulas societarias. No caso das medidas de axuda á creación, están destinadas ás persoas que van a poñer en marcha unha empresa cooperativa. O programa APROL ES pode ser un exemplo deste tipo de medias en Galicia. Por último, as medidas de consolidación, destinadas xa a cooperativas en activo e que pretenden incidir na súa competitividade. As aceleradoras de empresas postas en marcha no marco do proxecto LACES que se analizará máis adiante pode ser un dos exemplos neste terreo. 1.4. CONTRIBUCIÓN DA ES NA CONSECUCIÓN DOS ODS En setembro de 2015, a Asemblea Xeral das Nacións Unidas adoptou a Axenda 2030 para o Desenvolvemento Sostible (Organización de las Naciones Unidas ONU, 2015), establecendo así un plan de acción para as persoas, o planeta e o benestar económico, social e ambiental. Neste documento, a ONU indicaba que o maior desafío ao que se enfronta a humanidade é eliminar a pobreza, que só é posible cun crecemento sostible; de aí a necesidade dun instrumento que describa as estratexias dos programas globais de desenvolvemento para os próximos quince anos. Para este fin, a Axenda 2030 presenta 17 ODS, descendentes dos Obxectivos de Desenvolvemento do Milenio (ODM). Os ODS teñen 169 obxectivos, cunha clara visión integradora e indivisible que xira arredor dunha tripla perspectiva: económica, social e ambiental (Táboa 4). Dunha revisión xenérica destes obxectivos, parece que estes son altamente coherentes cos principios da ES. A pesares disto e para os efectos do presente traballo, queremos destacar os máis directamente relacionados coa actividade económica: acadar a igualdade de xénero e apoderar a todas as mulleres e nenas (ODS 5); promover un crecemento económico sostido, inclusivo e sostible, un emprego pleno e produtivo e un traballo digno para todos (ODS 8); e axudar a reducir as desigualdades (ODS 10). Figura 1 Políticas de fomento do cooperativismo na relación aos públicos obxectivos no proceso de creación ANA OLVEIRA BLANCO 52 Táboa 4 Obxectivo de desenvolvemento sostible das Nacións Unidas Obxectivo Contido ODS 1 Erradicar a pobreza en todas as súas formas en todo o mundo ODS 2 Rematar coa fame, lograr a seguridade alimentaria e unha mellor nutrición e promover unha agricultura sostible. ODS 3 Garantir unha vida saudable e promover o benestar de todas as idades. ODS 4 Garantir unha educación inclusiva e equitativa de calidade e promover oportunidades de aprendizaxe ao longo da vida para todos. ODS 5 Conseguir a igualdade de xénero e apoderar a todas as mulleres e nenas. ODS 6 Garantir a dispoñibilidade e xestión sostible da auga e o saneamento para todos. ODS 7 Garantir o acceso a unha enerxía accesible, fiable, sostible e moderna para todos. ODS 8 Promover un crecemento económico sostido, inclusivo e sostible, emprego completo e produtivo e traballo digno para todos. ODS 9 Desenvolver infraestruturas resistentes, promover unha industrialización inclusiva e sostible e fomentar a innovación. ODS 10 Reducir as desigualdades entre países e dentro deles. ODS 11 Facer que as cidades e os asentamentos humanos sexan inclusivos, seguros, resistentes e sostibles. ODS 12 Garantir pautas de consumo e produción sostibles. ODS 13 Adoptar medidas urxentes para combater o cambio climático e os seus efectos. ODS 14 Conservar e utilizar de xeito sostible os océanos, mares e recursos mariños para acadar un desenvolvemento sostible. ODS 15 Protexer, restaurar e promover o uso sostible dos ecosistemas terrestres, xestionar de xeito sostible os bosques, combater a desertización e deter e reverter a degradación do solo e frear a perda de diversidade biolóxica. ODS 16 Promover sociedades pacíficas e inclusivas para un desenvolvemento sostible, facilitar o acceso á xustiza para todos e crear institucións eficaces, responsables e inclusivas a todos os niveis. ODS 17 Fortalecer os medios de implementación e revivir a alianza global para o desenvolvemento sostible Fonte: Obxectivos de desenvolvemento sostible, ONU (2015). O compromiso coa Axenda 2030 implica á sociedade civil, ás institucións e ás partes interesadas responsables da actividade económica. Así e todo, a necesidade de xerar un cambio de paradigma cara a un sistema económico competitivo e sostible parece situar ás empresas (os maiores actores da actividade económica) no centro das transformacións. Neste sentido, cómpre lembrar que o Pacto Mundial das Nacións Unidas (2000) xa puxo de manifesto a necesidade de promover a responsabilidade social corporativa, xa que as accións das empresas repercuten en diferentes grupos de interese e, polo tanto, deben estar guiadas por unha responsabilidade cidadá que vai máis alá da actividade estritamente económica (Fonseca e Carvalho, 2019). Neste sentido, o concepto de Responsabilidade Social Corporativa (RSE), entendido como o deber das empresas de tomar decisións que busquen un equilibrio entre o interese propio para maximizar o beneficio e o benestar social (Liczmańska-Kopcewicz et al., 2019), pódese considerar como o primeiro paso na procura dun desenvolvemento sostible a través da actividade económica e empresarial. Neste sentido, a Organización para a Cooperación e o A economía social dende catro prismas 53 Desenvolvemento Económico (OCDE) define a RSE como unha contribución empresarial ao desenvolvemento sostible. A estrutura dos ODS implica un maior nivel de responsabilidade por parte das empresas por varias razóns. En primeiro lugar, e aínda que o compromiso é asumido polos gobernos das nacións asinantes, os ODS estenden explicitamente as obrigas á sociedade civil e ás organizacións empresariais. En segundo lugar, as empresas e o sector privado deben traballar conxuntamente cos gobernos e institucións para acadar estes obxectivos. En terceiro lugar, aínda que os ODS non son vinculantes, actuarán como unha regulación de facto e impulsarán a aplicación da lexislación e os incentivos nacionais para ter éxito. Noutras palabras, unha vez ratificados, os gobernos formularán novas regulacións, incentivos e estratexias para cumprir cos ODS que, sen dúbida, condicionarán a actividade empresarial. Dado que ás empresas se lles asignou este papel de liderado en relación cos ODS, a ES converteuse no medio preferido para este fin. Este espazo económico está composto por empresas e entidades que, como xa se mencionou, asentan o seu funcionamento en principios como o de primar ás persoas sobre os resultados económicos e a xestión democrática. Ao tempo que comparten valores como a solidariedade e a sustentabilidade ou o compromiso co medio ambiente (Solórzano García et al., 2018). Estes principios están presentes en todas as entidades da ES, tanto as de mercado como as de non mercado (Bretos Fernández e Morandeira Arca, 2016; Monzón Campos e Chaves Ávila, 2012b). Inclúen unha variedade de organizacións como cooperativas, mutuas, fundacións e asociacións, así como novos tipos de empresas sociais. Tal e como xa se citou, en termos xenéricos, refírese a entidades privadas creadas con fins sociais, baseadas nunha gobernanza democrática e participativa (Chaves Ávila e Monzón Campos, 2018b; Chaves Ávila e Savall Morera, 2019). Esta gobernanza implica que a participación é independente da aportación individual ao no capital social (unha persoa, un voto). A adhesión á empresas é aberta e o excedente que se xera (si ocorre) non poden dividirse atendendo ao criterio de participación no capital, polas persoas que as crean, controlan ou financian (Chaves Ávila e Monzón Campos, 2018b; Monzón e Chaves, 2016). Estamos, xa que logo, ante un grupo de empresas e entidades cuxo goberno implica outro xeito de xerar actividade económica, guiado por principios e prioridades diferentes aos que rexen as empresas que priorizan a maximización do beneficio. Deste xeito, as entidades que compoñen a ES asumen principios e valores que permiten un desenvolvemento compatible tanto con aspectos económicos como ambientais, é dicir, organizacións con obxectivos sociais e económicos que non se basean unicamente na maximización de beneficios. Ademais, os actores implicados na ES adoitan vivir no mesmo territorio onde se desenvolve a actividade, o que permite unha maior concienciación sobre os problemas ambientais. En resumo, demostrouse que estas entidades teñen beneficios sociais. Na súa completa revisión dos beneficios da ES, Chaves e Monzón (2012) destacaron, dende unha perspectiva económica, como estas entidades son capaces de corrixir os desequilibrios no mercado de traballo, producir bens que valen a pena, promover o desenvolvemento local e autogoberno, cohesión social, innovación social, democratizar a función empresarial e contribuír a unha distribución máis xusta da riqueza. A este respecto, a UNTFSEE (Grupo de Trabajo Interinstitucional de las Naciones Unidas sobre ES y Solidaria, 2015) destacou a importancia da ES e solidaria na implementación da Axenda 2030 para o desenvolvemento sostible e na consecución dos ODS, na medida en que representa a economía plural, o equilibrio, a sostenibilidade e un enfoque global necesario para facer fronte ao reto. Tamén realizou varios estudos que mostran os vínculos entre este tipo de organizacións e os ODS. En particular, a declaración de posición do Grupo de traballo interinstitucional das Nacións Unidas sobre ES e solidaria, 2015 inclúe unha revisión completa ANA OLVEIRA BLANCO 60 información, a marxe de variación é de sete puntos e sitúase entre o 11 % de Coruña e Lugo e o 18 % de Ourense. Como xa se indicou, as cooperativas non activas son aquelas que indicaron proceso de liquidación ou que fixeron constar algunha indicación neste senso. Pódese considerar, polo tanto, a existencia dun feito causante que establece que a entidade se atopa nesta situación. Na Gráfica 4 ponse de manifesto cales foron os anos nos que se rexistraron estas situacións. Así, pódese observar como é no exercicio 2016 onde se atopan un maior número de entidades que declaran esta situación de non actividade seguido do intervalo temporal dos anos 2013 e 2015. En calquera caso, deben terse presentes que na base de datos existen algúns rexistros nos que non consta data da declaración de fin de actividade. Gráfica 4 Declaración de fin de actividade por ano Polo tanto, e tal e como se indicou ao comezo do capítulo, Galicia conta cun número de cooperativas inscritas no rexistro que non teñen actividade económica. Despois de identificar as diferentes situacións obtense unha base de datos depurada na que se poden extraer cales son as empresas que funcionan realmente. Para a realización da posterior análise que nos mostre a situación do cooperativismo, e atendendo ao principio de prudencia, empregaranse os datos correspondentes ás cooperativas activas e aos das que non se ten información. A mostra será, polo tanto de 1.315 cooperativas. 0 5 10 15 20 25 30 449 189 133 336 107 48 42 79 69 30 39 70 0 100 200 300 400 500 600 700 Coruña Lugo Ourense Pontevedra Activa Non activa Sen Información Gráfica 3 Estado das cooperativas por provincia Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 61 2.3. TIPOS DE COOPERATIVAS GALEGAS En Galicia pódense identificar un total de 16 tipos de cooperativas diferentes atendendo ás persoas que a compoñen e ao obxectivo ou fin que perseguen. Na Táboa 6 pódese observar como a Lei 5/1998, do 18 de decembro, de Cooperativas de Galicia as tipifica e as define. Atópanse cooperativas formadas por persoas físicas, xurídicas ou nas que cohabitan ambas; entidades que teñen como interese xerar postos de traballo, facilitar servizos ou procurar bens ou servizos para adquirilos de xeito común; e as centradas nos sectores primarios, a vivenda ou o transporte, por exemplo. Cabe destacar que na actualidade, e a diferenza doutras comunidades, en Galicia non cabe a posibilidade da existencia de cooperativas nas que se dean cabida diferentes clases de cooperativas, salvo no caso das cooperativas de segundo grado que agrupa a cooperativas xa constituídas. ANA OLVEIRA BLANCO 62 Táboa 6. Tipos de cooperativas TIPO INTEGRANTES OBXECTO/FIN Agraria Titulares de explotacións agrícolas, gandeiras ou forestais. Mellora do aproveitamento das explotacións das súas persoas socias, os seus elementos ou compoñentes e a cooperativa. Mellora da poboación agraria e do desenvolvemento do medio rural. Atender calquera outro fin ou servizo que sexa propio da actividade agrícola, gandeira ou forestal ou estea relacionado directamente con elas. Consumidores/as e usuarios/as Persoas físicas e xurídicas e entidades ou organizacións de consumidores ou consumidoras que tivesen o carácter de destinatarios finais. Procurar bens e servizos para o consumo das súas persoas socias e das persoas que convivan coas mesmas, producindo os bens e servizos que proporcionen ou adquiríndoos de terceiras persoas. Defensa e promoción dos dereitos dos consumidores e consumidoras, e persoas usuarias. Ensino Depende da modalidade: De consumidores: asocian pais e nais do alumnado ou alumnos/as. De traballo asociado: asocian profesorado e demais profesionais do ensino, así como o persoal de administración e servizos. Actividades docentes nos seus distintos niveis e modalidades. Actividades conexas ou que faciliten o seu obxecto principal (con carácter complementario) Explotación comunitaria da terra Titulares de dereitos de usos e aproveitamento de bens susceptibles de explotación agraria, que os ceden á cooperativa con independencia de traballar nela. Todos quen, sen ceder ningún dereito de goce, van prestar o seu traballo na cooperativa. Xestionar unha única empresa ou explotación agraria, na que tamén poderán integrarse os bens que, por calquera título, posúa a cooperativa. Do mar Titulares de explotacións dedicadas a actividades pesqueiras, de industrias marítimo-pesqueiras, marisqueo, acuicultura e derivadas, nas súas diferentes modalidades de mar, rías, ríos, lagos e lagoas, e a profesionais das devanditas actividades Prestación de subministracións e servizos. Realización de operacións encamiñadas á mellora económica e técnica das actividades profesionais ou das explotacións dos seus socios. De servizos Persoas físicas e/ou xurídicas titulares de actividades industriais ou de servizos, así como a profesionais e artistas que exerzan a súa actividade por conta propia Prestación de subministracións e servizos e/ou realización de operacións encamiñadas á mellora económica e técnica das actividades profesionais ou das explotacións dos seus socios e socias. De servizos sociais Persoas físicas que prestan o seu traballo na cooperativa. Tamén poden participar en calidade de socio as administracións ou entidades públicas ou os axentes sociais colaboradores na prestación de servizos. Prestación de todo tipo de actividades e servizos sociais, públicos ou privados. De traballo asociado Persoas naturais con capacidade legal e física para desenvolver a actividade cooperativizada Proporciona ás persoas socias un posto de traballo no que producen en común bens e servizos. Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 63 De transportistas Titulares de empresas de transporte ou profesionais que poidan exercer en calquera ámbito a actividade do transporte Organizar e/ou prestar servizos de transporte ou ben a realización de actividades que o fagan posible. De transportistas de traballo asociado Persoas naturais con capacidade legal e física Prestarlle á cooperativa o traballo persoal das persoas socias, realizando a actividade do transporte e/ou complementarias De vivenda Persoas físicas que precisan aloxamento e/ou locais para si e as persoas que convivan con elas. Tamén os entes públicos, sen ánimo de lucro mercantil e as cooperativas que precisen aloxamento para aquelas persoas dependentes dos mesmos que teñan que residir, por razón do seu traballo ou función, nos arredores dunha promoción cooperativa ou que precisen locais para o desenvolvemento das súas actividades Procurar vivendas, locais ou instalacións complementarias para as persoas socias De explotación dos recursos acuícolas Titulares de dereitos de uso e aproveitamento de bens, relacionados co exercicio de actividades de explotación dos recursos acuícolas, presten ou non o seu traballo, así como a quen, sen ceder dereito ningún de uso, vai prestar o seu traballo nela. Explotación de recursos acuícolas en común por parte das persoas asociadas. De integración social Persoas naturais de colectivos excluídos, as súas persoas titoras e máis o persoal de atención. Tamén poden participar como socias as administracións ou entidades públicas. Prestación de servizos educativos, asistenciais, laborais e sanitarios ou calquera outra actividade económica coa que poidan integrarse persoas que sufran calquera tipo de exclusión social para o seu desenvolvemento laboral. De crédito Servir ás necesidades financeiras activas e pasivas das persoas socias e de terceiros, mediante o exercicio das actividades e dos servizos propios das entidades de crédito. De seguros Exercen a actividade aseguradora en calquera das súas ramas consonte a normativa ordenadora do seguro privado. Sanitarias Teñen por obxecto desenvolver actividades sanitarias nas súas distintas modalidades de seguros a prima fixa, de traballo asociado ou de persoas consumidoras e usuarias, e poderán realizar con carácter complementario actividades conexas ou que faciliten o seu obxecto principal Segundo grado As sociedades cooperativas da mesma ou diferente clase e os socios de traballo de estas, así como outras sociedades de carácter non cooperativo cando exista a necesaria converxencia de intereses e necesidades. Promover, coordinar e levar a cabo fins económicos comúns das entidades membro, así como reforzar ou integrar a actividade económica das mesmas. ANA OLVEIRA BLANCO 64 Para poder levar a cabo unha análise da distribución territorial por tipos de cooperativas é preciso realizar unha disgregación entre cooperativas de traballo, servizos, consumo e de segundo grado xa que así se recolle na base de datos. Así, na Táboa 7, móstrase a distribución das cooperativas de traballo en Galicia. Nela pode observarse como as cooperativas de ensino se sitúan maioritariamente na provincia da Coruña, o 60 % do total está nesta provincia situándose no resto entre o 20 % de Ourense e o 10 % de Lugo e Pontevedra. Táboa 7. Cooperativas de traballo asociado por clase e provincia Coruña Lugo Ourense Pontevedra Ensino 12 2 4 2 Servizos sociais 1 0 1 1 Transporte 0 1 0 1 Xeral 245 90 111 264 Totais 258 93 116 268 A táboa tamén mostra a pouca incidencia coa que contan as cooperativas de transporte e servizos sociais na comunidade e naquelas provincias onde están presentes só hai unha entidade de referencia. Pola súa contra, as cooperativas de traballo que máis abundan son as denominadas xerais e son as provincias de Pontevedra e Coruña as que contan cun maior número, entre ambas agrupan o case o 72 % do total. Cabe destacar que este dato coincide coa porcentaxe de cooperativas totais coas que contan estes territorios. Pola súa contra, a provincia de Lugo é a que conta cun menor censo de cooperativas de traballo. No caso das cooperativas de servizos, as que contan cun maior censo, segundo se observa na Táboa 8, son as cooperativas de servizos da tipoloxía agraria que están presentes en todas as provincias nun número máis impórtante, destacando o caso da Coruña que conta case cun 40 % do total de Galicia. Ourense, pola súa contra, é a provincia que ten un menor número desta tipoloxía de cooperativas seguida pola provincia de Pontevedra. Táboa 8. Cooperativas de Servizos por clase e provincia A Coruña Lugo Ourense Pontevedra Agraria 128 98 42 58 Transporte 19 13 0 14 Do mar 6 0 0 14 Xeral 15 1 3 9 Totais 168 112 45 95 Así mesmo, as cooperativas de servizos que contan cunha menor implantación no territorio, en cómputo global, son as denominadas xerais ou xeralistas que aportan un total de 28 organizacións inscritas ao total pero están presentes en todas as provincias. Cabe destacar no caso das cooperativas do mar que só dúas das tres provincias costeiras teñen inscritas cooperativas deste tipo non existindo ningunha na provincia de Lugo. No caso da Coruña e Pontevedra é a segunda a que conta cun maior censo aportando o 70% do total. Por último, en referencia ás cooperativas de servicios de transporte, indicar que están presentes en todas as provincias, agás no caso de Ourense, e que conta cun numero similar nas tres provincias o que diferencia o seu comportamento con respecto ao censo global das cooperativas inscritas na comunidade. A tipoloxía de cooperativas que contan con menores referencias en Galicia son as cooperativas de consumo, tal e como se desprende da Táboa 9. En Galicia só existen 133 cooperativas neste ámbito que se distribúen de diferente xeito entre os subgrupos de consumidores, integración social, vivenda e crédito. De feito, só existe unha deste último Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 65 subgrupo no país asentada na provincia de Lugo: Caixa Rural Galega, Sociedade Cooperativa de Crédito Limitada Galega e dúas de integración social na provincia da Coruña. Táboa 9. Cooperativas de Consumo por clase e provincia Coruña Lugo Ourense Pontevedra Consumidores 15 0 1 7 Integración social 2 0 0 0 Vivenda 68 3 0 36 Crédito 0 1 0 0 Totais 85 4 1 43 Así, as cooperativas de consumo máis numerosas serían as de vivenda pero cunha dispersión diferente polo territorio. As provincias de Coruña, cun 63,55 %, e a de Pontevedra, cun 33,64 %, é onde teñen o seu enderezo a maioría. As cooperativas de consumidores tamén contan cunha distribución diferente sendo a provincia da Coruña a que conta cunha maior comunidade. As cooperativas de segundo grado, pola súa parte, están presentes en todo o territorio galego pero cunha disposición desigual ao longo da xeografía. Así, e segundo mostra a Gráfica 5, pódese observar como a maior concentración se atopa nas provincias de Coruña e Lugo, esta circunstancia vai ligada a que moitos destes modelos empresariais están ligados ás cooperativas de servizos agrarias que contan cun maior número de entidades nestas provincias. Segundo se desprende de diferentes traballos académicos (Bastida et al., 2019; Juliá Igual et al., 2010; Server Izquierdo e Meliá Martí, 2002), historicamente, a cooperativa de segundo grado foi considerada un mecanismo adecuado para a integración cooperativa, cunha individualidade propia e longa tradición en certos sectores do cooperativismo. En concreto, foi a fórmula de cooperación empregada preferentemente en cooperativas agrícolas. Esta preferencia pode residir na tradición normativa e doutrinal, xa que as distintas normativas, tanto a nivel estatal como rexional, déronlle un lugar preferente á hora de regular os procesos de integración cooperativa. Por outra banda, tamén hai que destacar que algúns dos principios cooperativos, como o do control democrático, parecen encaixar mellor con esta fórmula de integración que con outros máis profundos como as fusións. Así mesmo, o sexto principio cooperativo establece que o traballo conxunto serve mellor aos membros e ao propio modelo ("cooperación entre cooperativas"). É unha forma de vinculación que modifica o poder de toma de decisións xurídico-económicas das entidades que participan nel, a través da formación dunha nova empresa de plural que sexa compatible co mantemento da independencia legal das empresas que se agrupan. O seu obxectivo é a promoción e desenvolvemento de fins económicos comúns, así como reforzar e integrar a súa actividade económica. A amplitude A Coruña 6 Lugo 4 Ourense 1 Pontevedra 2 Gráfica 5 Cooperativas de 2º Grado por provincia ANA OLVEIRA BLANCO 66 deste obxectivo, así como o mantemento da personalidade xurídica das entidades participantes, suxiren certa flexibilidade no vínculo entre as empresas implicadas, así como un certo grado de reversibilidade. Esta flexibilidade implica que este subtipo social corporativo poida alcanzar maiores ou menores cotas de integración dependendo da vontade dos seus membros, desde a mera colaboración empresarial ata ser un marco organizativo coa súa propia entidade xurídica, respectando sempre a individualidade legal das entidades participantes. Será a autonomía da vontade, reflectida nos estatutos, a que determine o modo e o alcance da unión. Por último, a lei 6/2016, do 4 de maio, da ES de Galicia introduce na súa disposición adicional novena unha nova figura dentro do ordenamento xurídico galego, as cooperativas xuvenís. Esta tipoloxía cooperativa nacen co fin de proporcionarlle emprego e un marco apropiado para o desenvolvemento profesional á xuventude, mediante a prestación do seu traballo persoal producindo en común bens e servizos para terceiros. Deberán estar formadas maioritariamente por persoas socias traballadoras con idades comprendidas entre dezaseis e vinte e nove anos, agás no caso de que sexan persoas cun grado de discapacidade igual ou superior ao 33 %, no cal a idade máxima será de trinta e cinco anos. Son unha especialidade dentro das cooperativas de traballo asociado e asimiladas, cas cooperativas de explotación comunitaria da terra, explotación de recursos acuícolas. Resúltalles de aplicación a regulación xeral coas seguintes especificidades: a) Engadirán na súa denominación a palabra xuvenil. b) O capital social mínimo necesario para constituírse e funcionar unha sociedade cooperativa xuvenil será de trescentos euros, que deberán estar totalmente desembolsados desde a súa constitución. c) A inscrición dos actos de constitución, modificación de estatutos, disolución, reactivación e liquidación das sociedades cooperativas xuvenís poderá realizarse en virtude de documentos de carácter privado cos mesmos requisitos que os previstos para as escrituras públicas na Lei de cooperativas de Galicia. d) A cooperativa xuvenil constituirase por tempo determinado fixado estatutariamente e deberá transformarse en cooperativa ordinaria ou disolverse ao transcorrer cinco anos desde a súa inscrición no Rexistro de Cooperativas. e) O acordo de transformación en sociedade cooperativa ordinaria deberá ser adoptado pola asemblea xeral por máis da metade dos votos validamente expresados. f) Anualmente deberá someterse á aprobación da asemblea xeral un plan de formación profesional individualizado, que alcance á totalidade das persoas socias e ao que deberán asignarse os recursos económicos precisos, entre os que deberá figurar a dotación total do Fondo de Formación e Promoción Cooperativa. Aínda que a disposición legal é do ano 2016, non é ate o ano seguinte cando se constitúe a primeira cooperativa xuvenil en Galicia. Na actualidade existen un total de 17 cooperativas distribuídas de forma desigual polo territorio galego tal e como se desprende da Táboa 10. Destaca a presencia deste tipo de modelo empresarial na provincia de Ourense ao situarse a súa escolla por encima das porcentaxes de cooperativas inscritas nesta provincia. Táboa 10 Cooperativas xuvenís, ano de constitución e provincia Ano de constitución Provincia 2017 2018 2019 Coruña Lugo Ourense Pontevedra 2 10 5 5 1 6 4 Como se pode observar as cooperativas xuvenís foron aumentando pouco a pouco o seu número dende a súa introdución no ordenamento xurídico galego. É preciso contar cunha serie máis longa para coñecer se a tendencia se mantén e se esta fórmula xurídica é acaída para o Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 67 emprendemento colectivo na que as persoas constituíntes contan con menos de trinta anos. En canto ao número de persoas socias destacar que a media sitúase preto das catro persoas, exactamente 3,67 das que maioritariamente son homes (75% fronte ao 25% de mulleres promotoras) . Ademais destas tipoloxías de cooperativas, a Lei 27/1999, de 16 de xullo, de Cooperativas estatal, establece a posibilidade de clasificar como cooperativas sen ánimo de lucro aquelas que xestionen servizos de interese colectivos ou de titularidade pública, así como as que desempeñen actividades económicas que traten a integración laboral das persoas que sufran calquera clase de exclusión social e nos seus estatutos recollan expresamente tres condicións: a) Que os resultados positivos que se produzan nun exercicio económico non poderán ser distribuídos entre as persoas socias. b) As aportacións das persoas socias ao capital social, tanto obrigatorias como voluntarias, non poderán xerar un interese superior ao legal do diñeiro, sen prexuízo da posible actualización das mesmas. c) O carácter gratuíto do desempeño dos cargos do Consello Reitor, sen prexuízo das compensacións económicas procedentes polos gastos nos que podan incorrer as persoas que leven a cabo funcións de conselleiras no desempeño das súas funcións. d) As retribucións das persoas socias traballadoras ou, no seu caso, das persoas socias de traballo e das traballadoras por conta allea non poderán superar o 150 por 100 das retribucións que en función da actividade e categoría profesional, se recolla no convenio colectivo aplicable ao persoal asalariado do sector. En Galicia están inscritas un total de trinta e catro cooperativas sen ánimo de lucro distribuídas, tal e como mostra a Gráfica 6, principalmente nas provincias atlánticas, sendo a da Coruña a que conta cun maior censo (21). Pola contra, nas provincias de Lugo e Ourense esta fórmula case non ten incidencia. Gráfica 6 Cooperativas sen ánimo de lucro por provincia Como conclusión da distribución dos tipos de cooperativas, a Gráfica 7 mostra que a provincia da Coruña é a que conta cun maior número de cooperativas con independencia da clase á que se faga referencia. Séguelle a provincia de Pontevedra que conta cun maior número en cooperativas de traballo e de consumidores e usuarios que Lugo e Ourense pero con menos de servizos que Lugo e de explotación comunitaria que Ourense e Lugo; no caso das cooperativas de segundo grado é superada pola provincia de Lugo. 21 0 2 11 A Coruña Lugo Ourense Pontevedra 0 5 10 15 20 25 ANA OLVEIRA BLANCO 68 Gráfica 7 Clase de cooperativa por provincia Pola súa contra a provincia que conta cun menor censo de cooperativas é a de Ourense que se sitúa por detrás en todas as clases salvo no caso das de explotación comunitaria da terra que só é superada pola provincia da Coruña. 2.3. COMPOSICIÓN DAS COOPERATIVAS GALEGAS Para coñecer a composición das cooperativas galegas, nos diferentes rexistros de cooperativas conta con dúas fórmulas: a declaración que se realiza no momento da inscrición e as declaracións anuais que todas as cooperativas deben realizar no depósito obrigatorio de contas anual. Para analizar a composicións dos órganos de xestión as cooperativas teñen obriga de manter este dato actualizado no rexistro autonómico que lles corresponda. Pero estas declaracións presentan tres dificultades para a investigación: (1) Non todas as cooperativas levan a cabo esta obriga aínda que aparece recollida como tal na normativa; (2) Os datos que alí se recollen son os declarados pola cooperativa sen que exista ningún mecanismo de control e (3) As definicións das persoas que compoñen as cooperativas non están claras, deixando en mans de cada entidade o que entende. Despois de dirixirse a diferentes entidades atópanse con diferenzas sobre todo no caso das cooperativas de traballo asociado ao existir confusión entre persoas asalariadas e persoas socias traballadoras existindo incluso algunhas entidades que reflexan as mesmas persoas en un e outro rexistro. Por último, en canto á primeira das dificultades maniféstase que só se encontran rexistradas as contas de 570 cooperativas operantes na comunidade autónoma para o ano 2017. Si temos en conta que as cooperativas que comezaron a súa actividade nos anos 2018 e 2019 son 147, implica que non se posúen datos actualizados para un total de 598 cooperativas activas en Galicia. En canto ás persoas socias, a lei 5/1998, do 18 de decembro, de Cooperativas de Galicia establece no seu artigo 18 que poden ser socios das cooperativas de primeiro grado tanto as 6412 64 31 37 22 794 168 112 45 95 258 93 116 268 0 50 100 150 200 250 300 Coruña Lugo Ourense Pontevedra Cooperativa de 2º grao Cooperativa de consumidores e usuarios Cooperativa de explotación comunitaria Cooperativa de servizos Cooperativa de traballo asociado Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 69 persoas físicas como xurídicas, públicas ou privadas, e as comunidades de bens, coas excepcións que se puidesen establecer para cada clase de cooperativa. Nas cooperativas de segundo grado só poderán contar como socias as sociedades cooperativas e as persoas socias de traballo de aquelas, así como outras sociedades de carácter non cooperativo cando exista a necesidade de converxencia de intereses e necesidades, sempre e cando os estatutos non os prohiban. Tamén se recolle a posibilidade de que calquera administración ou ente público con personalidade xurídica podan ser socias para a prestación de servizos públicos. Por último establécese a prohibición de que ningunha persoa poderá ser socia dunha cooperativa a título de empresaria contratista ou capitalista. Con estas premisas existen en Galicia, nas cooperativas activas ou sen información, un total de 75.850 persoas socias. Deste total case a metade atópase na provincia da Coruña, tal e como se observa na Gráfica 8. Un 32 % encóntrase na provincia de Lugo e Pontevedra e Ourense aportan o restante 20 % pero de xeito desigual, sendo a primeira a que posúe un maior censo cuadriplicando á última. Gráfica 8 % de persoas socias por provincia Estas cifras establecerían que cada cooperativa en Galicia conta cun total de 58 socias de media mais estas cifras non son iguais en todas as tipoloxías de cooperativas. Así, as organizacións que contan cun maior número de persoas socias son as de consumidores, que contan con 350 de media. Pola contra as que posúen unha menor dimensión son as cooperativas de traballo asociado que están conformadas por seis persoas. A Coruña 48% Lugo 32% Ourense 4% Pontevedra 16% ANA OLVEIRA BLANCO 76 Gráfica 15 Total de persoas asalariadas por provincia Destaca o caso de Ourense, que sendo a provincia que conta cun menor número de cooperativas sexa a segunda que conta con maior número de persoas asalariadas. Si realizamos o sesgo por sexo, chama a atención a falta de coincidencia entre os datos totais e os parciais, feito que pode vir condicionado pola falta de definición á que xa se facía referencia ao comezo deste apartado. A Gráfica 16 mostra como estes datos non se corresponden. En calquera caso, e atendendo aos rexistros, atopámonos cun comportamento diferente dependendo da provincia que se analice. Así, a Coruña conta con practicamente o mesmo número de homes e mulleres asalariados e no caso oposto sitúase Ourense duplicando case o número de homes asalariados fronte ao de mulleres (64% fronte ao 36%). Nas cooperativas priman as contratacións fixas fronte ás temporais, sendo os homes os que se sitúan por encima en todas as tipoloxías de contratos. Na Gráfica 17 pódese observar que na única ocasión que as mulleres se sitúan por encima é na contratación temporal no caso da provincia da Coruña. É a provincia de Ourense a que conta cun maior número de contratos, sobre todo no que se corresponde a homes fixos que superan en case trescentos aos das mulleres. Por último a provincia que conta cun menor número de persoas asalariadas, tanto fixas como temporais, é a de Lugo. 2042 855 1976 1668 0 500 1000 1500 2000 2500 A Coruña Lugo Ourense Pontevedra 855 302 677 638 883 453 1184 768 A Coruña Lugo Ourense Pontevedra Mulleres Homes Gráfica 16 Persoas asalariadas por provincia e sexo Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 77 2.4. A CONTABILIDADE COOPERATIVA A base de datos conta cun conxunto de datos contables que proveñen, como xa se indicou, das diferentes memorias contables rexistradas nos correspondentes rexistros podendo dispoñer de datos completos dos exercicios 2012 a 2017. Estes datos son os de facturación e os de resultados económicos dos exercicios permitindo poder levar a cabo unha relación entre ambos. Así, si se atende aos resultados de facturación pódese observar, na Gráfica 18, como o volume de facturación, en computo xeral ten unha tendencia á baixa dende o ano 2013 que se acentúa no ano 2017. Cabe destacar, que despois da perceptiva revisión do detalle da base de datos atópanse circunstancias que se deben destacar neste aspecto como é a falta de rexistro das contas de algunhas entidades tratoras do cooperativismo como poden ser a Cooperativa Farmacéutica Galega - Cofaga S. Coop. Galega, que no exercicio anterior facturou máis de 152 millóns de euros, ou algunhas cooperativas pertencentes ao grupo Coren que no exercicio anterior rexistraron 260 millóns de euros de facturación nas súas contas. Se analizamos os resultados por tipo de cooperativa tal e como se recolle o na Táboa 13 obsérvase que a tendencia non é igual en todas as tipoloxías. Así as cooperativas de traballo duplican a súa facturación media no ano 2017 con respecto ao exercicio anterior, tamén seguen a mesma tendencia positiva as cooperativas de segundo grado e de explotación comunitaria da terra. Pola contra as cooperativas de servizos baixan a facturación media no último exercicio rexistrado. 2,00 € 2,10 € 2,20 € 2,30 € 2,40 € 2,50 € 2,60 € 2,70 € 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Miles de millóns 0 200 400 600 800 A Coruña Lugo Ourense Pontevedra Fixo Mulleres Fixo Homes Temporais Mulleres Temporais Homes Gráfica 17 Persoal fixo e temporal por provincia e por sexo Gráfica 18 Facturación das cooperativas - 2012 e 2017 ANA OLVEIRA BLANCO 78 Táboa 13 Media de facturación por ano e tipo de cooperativa 2015 2016 2017 2º grado 111.800.810,90 € 98.474.303,71 € 119.162.388,35 € Consumidores 1.515.809,39 € 1.030.223,44 € 1.041.622,98 € Explotación comunitaria 400.242,19 € 440.025,44 € 520.508,34 € Servizos 6.694.374,06 € 6.792.942,12 € 4.214.487,95 € Traballo asociado 600.741,87 € 575.315,60 € 1.195.219,20 € No referente ao resultado económico, segundo se mostra na Gráfica 19, ten unha evolución diferente á da facturación ao contar cunha tendencia ascendente ate o 2015 que se estabiliza no seguinte exercicio para sufrir unha baixada no exercicio 2017 podendo, esta última, estar incrementada pola falta de rexistro comentada no parágrafo anterior. Como no caso anterior, o comportamento é diferente dependendo de cada tipoloxía de cooperativa, así a Táboa 14 recolle os resultados promedio dos tres últimos exercicios económicos rexistrados. Nela pódese observar como as cooperativas de segundo grado tiveron un comportamento positivo no ano 2017 con respecto ao anterior ao contrario que as cooperativas de traballo asociado. Táboa 14 Resultados promedio por tipos de cooperativa 2015 2016 2017 2º grao 683.665,30 € -423.196,63 € 761.322,43 € Consumidores 89.837,79 € 155.304,59 € 88.627,80 € Explotación comunitaria -7.037,98 € 2.168,95 € 34.481,47 € Servizos 18.755,37 € 59.595,23 € 28.012,43 € Traballo asociado 27.834,88 € 13.979,04 € -20.149,95 € Pola súa parte, son as cooperativas de explotación comunitaria as que parecen contar cunha tendencia á alza máis estable nos exercicios referidos. -2,00 € 0,00 € 2,00 € 4,00 € 6,00 € 8,00 € 10,00 € 12,00 € 14,00 € 16,00 € 18,00 € 20,00 € 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Millóns Gráfica 19 Resultado económico das cooperativas 2012 - 2017 Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 79 2.5. COOPERATIVISMO COMO MOTOR DE EMPRENDEMENTO EN GALICIA Despois de determinada a situación actual do cooperativismo galego, compre agora analizar o seu comportamento nos últimos anos atendendo, sobre todo ao emprendemento neste segmento empresarial. Ao non contar con referencias suficientes na base de datos que se acaba de presentar cómpre acudir aos datos dispoñibles nos diferentes Rexistros de Cooperativas da comunidade autónoma. Segundos estes, o número de cooperativas que conta con actividade no ámbito territorial que compete a este traballo e teñen domicilio social na Comunidade Autónoma a 31 de decembro de 201922 é de 1.390 sendo este ano o que se inscriben un número máis elevado de empresas con este modelo societario,109. Isto supón unha continuación da tendencia crecente iniciada en 2018. Así, as 110 cooperativas que se inscriben no 2019 son preto de 40 máis das que iniciaron actividade un ano antes. Como pode constatarse na Gráfica 20, esta evolución recente das cooperativas supón que estas sociedades en Galicia rexistran un pulo importante a partir de 2017, sendo a súa taxa de crecemento superior ao do resto de sociedades mercantís tanto en Galicia como en España como pode apreciar na Gráfica 21. 22 A Lei 14/2011, do 16 de decembro, pola que se modifica a Lei 5/1998, do 18 de decembro, de cooperativas de Galicia, introduce unha modificación no art. 2 da lei autonómica relativo ao ámbito da aplicación da lei, limitándoa a todas as entidades cooperativas, unións, federacións e confederacións de cooperativas que, con domicilio social na Comunidade Autónoma de Galicia, desenvolvan a súa actividade cooperativizada con carácter principal neste ámbito territorial. Gráfica 20 Cooperativas constituídas en Galicia (1990-2019) ANA OLVEIRA BLANCO 80 Parece, polo tanto, que as cooperativas constitúen un motor de emprendemento en Galicia que conta co seu maior expoñente no cooperativismo de traballo ao ser este o que aporta un maior número de empresas constituídas. As cooperativas de traballo, á súa vez, son definidas como asociacións anónimas de persoas que se unen voluntariamente para satisfacer as súas necesidades e expectativas comúns económicas, sociais e culturais a través dunha empresa de propiedade conxunta e xestionada democraticamente (ICA (International Co-Operative Alliance) 2017 ). Estas organizacións non están totalmente orientadas ao beneficio xa que a cultura organizativa é unha das súas características destacadas. Polo tanto, comparten certos valores básicos (por exemplo, axuda mutua, autorresponsabilidade, democracia, igualdade e solidariedade) que conviven con outros éticos como a honestidade, a transparencia, a responsabilidade social e a preocupación polos demais (Chaves e Monzón, 2018b; Chaves e Savall Morera, 2019). Nos últimos anos, a sociedade civil, as institucións e os gobernos centráronse cada vez máis na actividade económica das empresas. Este crecente interese polos negocios, principalmente desde a recente crise económica e financeira, xerou crecentes expectativas sobre a necesidade das organizacións de avanzar cara a modelos máis sostibles que apoien o axuste entre o crecemento empresarial e o crecemento responsable e sostible. En resposta a este problema, organizacións internacionais, como a Unión Europea (UE) e ONU, introduciron á ES no seu discurso, dados os beneficios para a sociedade destas fórmulas empresariais. De feito, e como xa se comentou no anterior capítulo, investigacións anteriores argumentaron que a ES pode obter beneficios colectivos. Estes traballos exploraron o seu potencial para favorecer o benestar xeral, o apoderamento da cidadanía, a equidade, o emprego e o desenvolvemento local (Chaves Ávila e Savall Morera, 2019; Sonnino e Griggs-Trevarthen, 2013; Utting, 2015). Máis recentemente, tanto dende as institucións (nomeadamente o Grupo de traballo interinstitucional das Nacións Unidas sobre ES e solidaria - UNTFSEE-) como dende a academia (Bastida et al., 2020d; Mozas Moral, 2019; Utting, 2018) destacaron a importancia da ES na implementación da Axenda 2030 para o desenvolvemento sostible e o logro dos ODS. Dentro deste enfoque, a ES convértese nun camiño para apoderar ás comunidades locais e mellorar a cohesión a través da mobilización de recursos locais (Sonnino e Griggs-Trevarthen, 2013). Ademais, a ES retrata un novo paradigma económico para acadar o crecemento económico e a sustentabilidade (Siebold et al., 2019). Ao mesmo tempo, promover o emprendemento converteuse nunha prioridade para os gobernos á hora de deseñar estratexias de desenvolvemento. O espírito empresarial e, máis Gráfica 21 Variación no número de Sociedades constituídas Galicia-España (2009-2019) Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 81 concretamente, a creación de empresas considerouse como un motor para o emprego e o crecemento económico (Ács et al., 2008; Ács e Szerb, 2007; Audretsch et al., 2006; Galindo e Méndez, 2014; Julien, 2018; Van Praag e Versloot, 2007). Buscando estes beneficios os gobernos deseñan políticas destinadas a estimular a actividade empresarial; polo tanto, a comprensión de factores que impulsen a creación dunha empresa é a clave para mellorar as políticas públicas económicas (Ács et al., 2017b; Castaño et al., 2016; Roundy e Fayard, 2019; Stevenson e Lundstrom, 2007; Szerb et al., 2013). Traballos anteriores observan tamén que os requisitos e condicións do emprendemento poden variar en función das diferentes estruturas empresariais (Arando et al., 2008; Diaz- Foncea e Marcuello, 2013; Pèrotin, 2006). Porén, a pesar da crecente popularidade das organizacións de ES, os estudos empresariais destes modelos de negocio diferenciados son relativamente novos (Arando et al., 2008; Diaz-Foncea e Marcuello, 2013; Pèrotin, 2006; Podivinsky e Stewart, 2007). Investigacións recentes abordaron parcialmente esta lagoa na investigación centrándose nas cooperativas de traballo, unha das organizacións máis destacadas da ES e como xa se observou con anterioridade o motor do cooperativo en Galicia. Neste contexto, as cooperativas de traballo son recoñecidas como un novo xeito de facer empresa e unha forma adicional de actividade emprendedora. Por exemplo, Díaz-Foncea e Marcuello (2015) analizaron as cooperativas no contexto da creación de novas pequenas e medianas empresas (PEMES), e Monteleone e Reito (2018), pola súa banda, argumentaron que as persoas membros de cooperativas deberían considerarse empresarias, xa que comezan un negocio cando teñen poucas oportunidades de atopar traballo (empresarios por necesidade). Ademais, descubriron que os membros/propietarios das cooperativas poden obter beneficios similares aos dos emprendedores individuais. Máis recentemente, Guzmán et al., (2019) relacionaron o desempeño das cooperativas coa orientación emprendedora, un campo de investigación dentro da corrente da teoría do emprendemento. Descubriron que a orientación empresarial destas empresas modera a relación entre os principios cooperativos e o desempeño. Baseándose nestes resultados, estes autores argumentaron que estas empresas non representan unha excepción á teoría do emprendemento. Aínda que estes estudos inclúen ás cooperativas de traballo no ámbito das PEMES e permiten considerar aos membros da cooperativa coma emprendedores a temática dos factores que inflúen na decisión de unirse a unha cooperativas de traballo é pouco frecuente na investigación académica e si se poden atopar diferencias entre as PEMES convencionais e as cooperativas de traballo (Monteleone e Reito, 2018). Ademais, como Díaz-Foncea e Marcuello (2013) sinalaron, a maior parte destas investigacións leváronse a cabo a diferentes niveis, como nas contornas industriais ou de país, sen abordar o rol do emprendemento como motivación principal no nacemento das novas realidades empresariais. Esta excepción, xunto cos argumentos anteriores suxiren que a ES, e polo tanto as cooperativas de traballo, promoven un marco máis sostible e aumentan o interese en investigar os factores que inflúen na creación das cooperativas de traballo. Ao facelo, pódense identificar aqueles factores que poidan axudar a estimular a creación e mantemento de novas pequenas e medianas empresas (Díaz Foncea e Marcuello Servós, 2014; Guzmán et al., 2019) que, á súa vez, poden promover un xeito máis sostible de facer negocios. Polo tanto, parece necesario abordar estas motivacións atendendo á escasa investigación sobre esta temática (Diaz Bretones e González González, 2005; Díaz Foncea e Marcuello Servós, 2014; Serrano e Giménez, 2006). ANA OLVEIRA BLANCO 82 2.6. AS MOTIVACIÓNS QUE LEVAN AO EMPRENDEMENTO COOPERATIVO O papel das persoas emprendedoras en relación con formas organizativas específicas examinouse detidamente dentro de diferentes tipos de emprendemento como: en equipo (Armen e Demsetz, 1972), colectivo (Bijman e Doorneweert, 2010; Cook e Plunkett, 2006), sen fins de lucro (Bilodeau e Slivinski, 1996; Rose-Ackerman, 1997) e emprendemento social (Austin et al., 2006). Porén os traballos de investigación ate o momento descoidaron ás cooperativas de traballo como un modelo empresarial e emprendedor particular (Díaz e Marcuello, 2014). Pola súa parte, as cooperativas de traballo son organizacións que aumentaron recentemente en popularidade porque o seu foco nos resultados sociais sitúaas na ES, unha das prioridades para a UE. A este respecto, e como xa se ten indicado previamente, tanto as institucións como a academia destacan a importancia da ES na consecución da Axenda 2030 para o Desenvolvemento Sostible e o logro dos ODS en canto que a ES representa a economía plural, o equilibrio, a sostibilidade e un enfoque integrado necesario para cumprir este desafío (Álvarez e Alarcón, 2019; Bastida et al., 2020d; Mozas, 2019; Utting, 2018). Tomando este enfoque, investigacións previas mostraron as cooperativas de traballo como un camiño para apoderar ás comunidades locais e mellorar a cohesión a través da mobilización de recursos locais (Sonnino e Griggs-Trevarthen, 2013), así como a máxima expresión das relacións democráticas nos negocios (Kalmi, 2013). Ademais, as cooperativas de traballo favorecen o benestar xeral, o apoderamento da cidadanía, a equidade, o emprego e o desenvolvemento local (Chaves et al., 2019; Sonnino e Griggs-Trevarthen, 2013; Utting, 2015a). Malia algunhas críticas (Jaén, 2017), estudos previos tamén recoñeceron a capacidade da ES e particularmente das cooperativas de traballo para responder aos efectos da crise económica sobre o emprego e o axuste salarial e para crear emprego de calidade con efectos directos e indirectos sobre a poboación activa (Birchall e Ketilson, 2009; Borzaga et al., 2010; Chaves e Monzón, 2018a; Chaves e Savall, 2019; Lejarriaga et al., 2013; Puentes e Velasco, 2009). Estas características reflicten o seu comportamento anticíclico na medida en que as cooperativas de traballo son máis propensas a formarse en economías en declive como as de recesión (Delbono e Reggiani, 2013) e así tamén o demostra o estudo do seu comportamento no caso galego ao longo deste traballo e en traballos previos (Olveira, 2016). Noutras palabras, poden desempeñar un papel útil na resolución do problema do desemprego (Kalmi, 2013; Monteleone e Reito, 2018). A diferenza das empresas convencionais, as cooperativas de traballo priorizan o mantemento dos postos de traballo, aínda que isto sexa a costa dunha redución das melloras potenciais ou dos beneficios económicos (Pèrotin, 2006). Ademais, chama a atención que tamén poden proporcionar un camiño cara ao emprego para grupos desfavorecidos e excluídos socialmente e contribuír a integrar estes colectivos na sociedade a través do emprego (Bretos e Marcuello, 2017; Lindsay e Hems, 2004; Novkovic, 2008; Thomas, 2004). En canto aos motivos subxacentes á decisión de unirse ou crear unha cooperativa atraeron a atención académica, que abordou o tema principalmente a nivel organizativo (Pèrotin, 2006; Podivinsky e Stewart, 2007). En consecuencia, os estudos centrados nos motivos das persoas socias cooperativistas como empresarias son escasos. Ata agora, investigacións previas resaltaron os factores relacionados tradicionalmente coa creación de empresas (é dicir, os relacionados co individuo, o proceso, o medio ambiente e a organización en si mesma), que esperan que tamén inflúan na decisión de crear unha cooperativa (Carsrud e Brännback, 2011; Clemente et al., 2012; Gijselinckx et al., 2008). Non obstante, investigacións previas sobre as cooperativas de traballo suxeriron que teñen certas características, nomeadamente os principios cooperativos que as gobernan, que poden adaptarse mellor ás necesidades e expectativas de certas prioridades que a outras, incluíndo un axuste superior a algunhas prioridades persoais, como a conciliación e igualdade de oportunidades, que poderían impulsar especificamente a Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 83 algunhas persoas a unirse e elixir este modelo empresarial concreto. Ademais, as axudas institucionais concedidas ás cooperativas, especialmente no caso das de traballo, poderían actuar como un motor externo (Bastida et al., 2021; Bretos e Marcuello, 2017; Díaz e Marcuello, 2014). En total, cabería esperar que todos estes factores tamén poidan influír na intención das persoas de converterse en empresarias. Partindo da influencia dos principios cooperativos, prevalece o "Principio de adhesión voluntaria e aberta" para garantir a igualdade (Alianza Cooperativa Internacional, 1995). Isto significa que as cooperativas de traballo teñen unha política de portas abertas, de xeito que calquera persoa que acepte as responsabilidades da entidade poida converterse en persoa socia. Ademais, o "Principio de educación, formación e información" implica que as cooperativas de traballo ofrecen oportunidades de educación e formación para as persoas socias, e isto suxire que estas institucións poden favorecer o apoderamento máis que outras organizacións (Okechukwu e Agbodike, 2016). Esta visión é de interese xa que hai evidencias crecentes de que a participación en programas de educación empresarial e formación organizativa mellora a autoeficacia empresarial (Fayolle e Gailly, 2015; Zhao et al., 2005). Isto, á súa vez, benefíciase da "Xestión Democrática" xa que a xente pode decidir activamente sobre o alcance dos proxectos e incorporar os seus intereses e expectativas ao desenvolvemento empresarial (De Cabo et al., 2009; Martínez-Carrasco et al., 2013). Ademais, Deng e Hendrikse (2018) argumentaron que unha cooperativa non só é unha rede emprendedora senón tamén unha sociedade de membros cunha rede social e, polo tanto, confirma a suxestión de Valentinov (2004) en tanto as cooperativas de traballo son organizacións baseadas no capital social. Seguindo este argumento, Hogeland (2006) sinalou que unha das bases fundamentais das cooperativas de traballo son estas redes sociais apoiadas por normas de reciprocidade e confianza. Polo tanto, as persoas que forman unha cooperativa están conectadas socialmente entre si e a solidariedade entre elas está enraizada nos seus lazos sociais. Noutras palabras, a preocupación polos demais e a orientación social (é dicir, "Preocupación pola Comunidade" e "Cooperación") tamén poden actuar como un motor específico para unirse ou crear unha cooperativa. Despois destas contribucións, outro conxunto de estudos sobre as cooperativas de traballo argumenta que estas empresas se axustan ás expectativas e necesidades das persoas. Respecto a este punto, as persoas que se incorporan ás cooperativas de traballo priorizan a axuda mutua, o traballo en común e os obxectivos non rendibles fronte aos beneficios económicos (Bock, 2004; Esteban et al., 2016). Ademais, varios estudos centrados na relevancia dos sistemas organizativos sinalaron que as cooperativas de traballo dependen de principios contrarios á discriminación, que, á súa vez, permiten a participación en condicións de igualdade (Senent, 2011). Por exemplo, Arroyo (2011) suxeriu que as cooperativas de traballo poden favorecer a implementación de políticas de conciliación como o traballo flexible ou o permiso parental que actúan como factores motivadores. Estas políticas refírense aos principios de "Autonomía e Independencia", entendidos como autoxestión e autoorganización do tempo de traballo que caracterizan tradicionalmente a este tipo de entidades. Deste xeito, dado que as cooperativas de traballo teñen un conxunto de valores e principios operativos intrinsecamente cooperativos, as accións para promover a igualdade xenuína pódense introducir máis facilmente que noutros modelos empresariais. Como as cooperativas de traballo prestan especial atención ás necesidades colectivas e aos problemas sociais, son especialmente sensibles a cuestións relacionadas coa igualdade e a adopción dun comportamento socialmente responsable (Arcas e Briones, 2009; Ribas e Sajardo, 2005). Esta sensibilidade, á súa vez, permite a posta en marcha de políticas de conciliación (Chaves, 1996) e leva á recomendación de políticas de traballo flexibles para fomentar o avance profesional (Jacobs e Padavic, 2015). ANA OLVEIRA BLANCO 84 Desde outro punto de vista, dado que o emprendemento está situado nun contexto social (Cormier et al., 2010; Welter e Smallbone, 2011), investigacións recentes abordaron os factores externos que condicionan a actividade emprendedora con especial atención aos factores socioculturais (Anderson et al., 2012; Henry e Foss, 2016; Wheadon e Duval-Couetil, 2019). A este respecto, as condicións ambientais dunha empresa afectan en boa medida ao seu desenvolvemento (Brush et al., 2009; Gagliardi, 2009; Henry e Foss, 2016; Pfefferman e Frenkel, 2015; Wheadon e Duval-Couetil, 2019). Investigacións previas tamén resaltaron que os requisitos formais, legais e financeiros para constituír unha empresa poden ser decisivos para elixir un tipo específico de organización (Brown et al., 2005; Hashi e Krasniqi, 2011). Como resultado, varios factores esóxenos poden motivar a decisión de iniciar negocios coa fórmula xurídica de cooperativa. Entre os factores esóxenos que favorecen as cooperativas de traballo están os seguintes apoios necesarios para iniciar un novo proxecto: os fondos dispoñibles, os programas gobernamentais que apoian estas entidades fronte a outras iniciativas empresariais e a aceptación social do emprego colectivo en lugar do traballo por conta propia (Navarro e Climent, 2010). Non se poderían atopar as facilidades na constitución ou a sinxeleza nos trámites posto que este modelo empresarial non se caracteriza pola axilidade na posta en marcha podendo ser este proceso máis dilatado que noutras fórmulas societarias sobre todo si se compara co emprendemento individual. A pesar da ausencia de investigacións empíricas que examinen a importancia destes factores para adherirse ás cooperativas de traballo, cómpre ter en conta que investigacións recentes abordaron dende a perspectiva teórica os motores do emprendemento feminino. Por exemplo, Ribas (2004, 2005) e Senent (2011) analizan extensamente o vínculo entre as mulleres e as cooperativas de traballo e concluíron que os principios cooperativos son coherentes cos principais factores motores das mulleres na elección deste modelo corporativo. Ademais, observaron que as circunstancias individuais femininas poden sustentar estes valores fundamentais. Ademais, outros estudosos argumentaron que as mulleres priorizan a axuda mutua, o traballo en común e os obxectivos non rendibles fronte aos beneficios económicos (Bock, 2004; Esteban et al., 2016). Finalmente, outro conxunto de estudos sobre mulleres nas cooperativas de traballo centrouse na relevancia das políticas de conciliación, que poden actuar como un factor motivador para as mulleres (Arroyo, 2011) xa que se demostraron que son máis importantes para as mulleres que para os homes (Borgkvist et al., 2018). Nun estudo recente, Bastida et al. (2020c) apoiaron empiricamente estes argumentos e observaron que as mulleres empregan ás cooperativas de traballo como ferramenta emprendedora debido ao seu axuste persoal cos valores, principios e solucións de traballo propias do modelo cooperativo. Neste momento, con todo, houbo poucas evidencias empíricas sobre as motivacións de homes e mulleres emprendedores que elixiron as cooperativas de traballo para desenvolver a súa actividade empresarial. 2.7. CONCLUSIÓNS Historicamente existen diferenzas notables entre as diferentes bases de datos que abordan a realidade das cooperativas, nomeadamente entre os datos que mostra o Ministerio de Traballo e de ES e os dos propios rexistros de cooperativas sobre todo no que se refire ao número de cooperativas activas. O traballo de campo que se mostra ao longo deste capítulo contribúe, de xeito empírico, á depuración deses datos xa que se leva a cabo unha labor de investigación que permite coñecer de primeira man se a entidade está ou non activa. Así, ao longo do traballo vaise confeccionando unha foto do cooperativismo galego datada en agosto de 2019 no que existen un total de 1.315 cooperativas activas nesta comunidade Cooperativismo en Galicia: motor de emprendemento 85 situadas maioritariamente nas provincias de Pontevedra e Coruña sendo a tipoloxía das de traballo as máis numerosas. Atendendo á súa composición, o traballo analiza as persoas socias, os órganos de goberno e as persoas asalariadas. No primeiro bloque pódese destacar que as cooperativas que contan cunha maior base social son as de servizos feito que se constata ao ver a distribución por provincia ao representar tanto na Coruña (48%) coma en Lugo (32%) cun maior número de persoas socias por diante de Pontevedra aínda sendo este o segundo territorio na contribución ao número de entidades. Deste xeito as cooperativas de servizos contan cunha media de 81 persoas socias fronte ás cooperativas de traballo que teñen 8. En canto a distribución por sexo, en termos xerais, os homes rodan o 60% fronte as mulleres que se sitúan pouco por encima do 40%. Esta porcentaxe corríxese lixeiramente no caso das cooperativas de traballo. En canto á participación nos órganos de representación, en datos xerais estes son ocupados maioritariamente por homes (un 68%). É preciso analizar o comportamento das diferentes tipoloxías de cooperativas xa que este é moi dispar. Así, no caso das cooperativas de servizos estas diferenzas agudízanse situándose nun 80% no caso dos homes e un 20 % no caso das mulleres. Porén, nas cooperativas de traballo, esta relación é máis equilibrada (57% - 43%) aínda que seguen a ser os homes os que ocupan unha maior porcentaxe no goberno cooperativo. No terceiro dos bloques, o referente ás persoas asalariadas, destaca o papel das cooperativas como motor de emprego estable. A maioría das persoas traballadoras vinculan a súa relación laboral con estas empresas mediante contratos indefinidos e de xeito igualitario entre homes e mulleres ao non se apreciar diferenzas nas modalidades contractuais dun ou outro sexo. Aínda que de forma moi superficial, ao carecer de datos detallados e non ser motivo deste traballo, abórdase brevemente a contabilidade cooperativa atendendo a dúas variables: a facturación e o resultado económico. Por último, o capítulo aborda o papel do cooperativismo, sobre todo o de traballo, como motor de emprendemento e cales poden ser, as motivacións que levan ás persoas a emprender ou a formar parte dunha cooperativa. Despois dunha profunda análise bibliográfica, as cooperativas móstranse como unha fórmula máis de emprendemento, circunstancia que no caso galego ademais se avala no comportamento que estas entidades teñen durante o período analizado (1990-2019). As motivacións que a literatura mostra como posibles causas desta elección pódense diferenciar en cinco tipoloxías: (1) principios cooperativos e axuste individual a eles; (2) goberno da cooperativa; (3) percepción do modelo cooperativo como favorecedor da igualdade; (4) a orientación social dos membros da cooperativa; e (5) factores esóxenos como axuda financeira ou consultoría. Despois de observada a realidade do cooperativismo galego e da súa capacidade de emprendemento neste capítulo e da anterior análise da economía social poden establecerse as seguintes preguntas de investigación diferenciadas en dous bloques: o primeiro ligado ás políticas públicas e a xeración de ecosistemas e o segundo correspondente as motivacións das persoas para o emprendemento. • Existe un ecosistema de políticas públicas propio en Galicia para a ES? A Rede Eusumo contribúe á configuración deste ecosistema e polo tanto pódese identificar como unha política pública de impacto? • Son os factores identificados na literatura os que motivan a participación das persoas nas cooperativas? De ser estes, teñen todos a mesma influencia? Cales son os vínculos entre o espírito emprendedor cooperativo e as necesidades individuais? Existe unha relación positiva entre ambos? E coa vontade de emprender a través deste modelo de negocio? ANA OLVEIRA BLANCO 92 No que se refire ás axudas, constátase que as liñas de apoio son similares nas diferentes disposicións autonómicas, e establécense en concordancia da lexislación estatal. A observación das devanditas liñas permite destacar algúns aspectos de particular relevancia: ▪ O apoio ao emprendemento cooperativo explícito, no sentido de subvencións ou contías efectivas de desembolso, é practicamente inexistente nas diferentes comunidades autónomas, con excepción de Galicia, Navarra e Madrid. Esta acción contémplase parcialmente en Baleares, pois limítase ás cooperativas de base tecnolóxica. ▪ En liña co comentado previamente para o caso estatal, o apoio é maior en liña indirecta, a través de medidas de fomento de emprego. ▪ Con algunha excepción (caso de Castela-A Mancha, por exemplo) a maior parte das axudas para o incremento de persoas socias ou a incorporación de traballadores circunscríbese á condición de que algún deles estea en situación de desemprego. ▪ Destaca o caso da última orde de convocatoria galega na que se introduce a posibilidade de que se acollan a elas persoas traballadoras de empresas que se transformen a fórmulas societarias de ES. Isto facilita que o modelo cooperativo ou de sociedades laborais poida ser unha saída para empresas en crise ou con problemas de relevo xeracional. ▪ Igualmente, de forma indirecta apóiase a creación de cooperativas a través do fomento da conversión de empresas a este modelo societario. ▪ As universidades incorporan paulatinamente a ES e/ou o cooperativismo aos seus estudos regrados, con especial atención ao ámbito universitario. Porén, aínda non é unha formación troncal xeralizada. Nomeadamente, en Galicia –pese á forza do cooperativismo no seu tecido económiconingunha das tres Universidades públicas conta con estudos formais na materia (CEPES, 2021). Esta carencia é particularmente importante, por canto para que o emprendemento reverta en emprego requírese a converxencia de accións entre Universidade, Estado, Comunidade e Empresa. ▪ Polo xeral, as comunidades recollen a existencia de institucións formais vinculadas como os Consellos de Cooperativas ou ES26, así como Rexistros Específicos de Cooperativas e a obrigación formal de depósito de contas. Tal e como sinala Fajardo (2012) os primeiros configúranse como órganos asesores e consultivos para todas as actividades vinculadas coa ES ou o cooperativismo, así como de coordinación do movemento asociativo, a administración autonómica e outros axentes, contando con representación dos axentes interesados (administración, representantes de entidades, expertos independentes, e, ocasionalmente, representantes doutros colectivos como sindicatos ou organizacións empresariais). ▪ Polo seu especial interese e adaptación ás expectativas e necesidades máis actuais da cidadanía, merece a pena destacar que a Comunidade da Rioxa estableceu incentivos á conciliación da vida familiar e laboral para aquelas mulleres que se incorporen a cooperativas e sociedades laborais como socias traballadoras27 cando teñan ao seu cargo fillos menores de tres anos ou familiares dependentes ata o segundo grao inclusive por consanguinidade ou afinidade que necesiten asistencia de terceiras persoas. ▪ Algunhas medidas están presentes en todas as políticas analizadas (subvencións a promoción, formación, investigación e difusión; axudas para a incorporación de socios de traballo ou traballadores; asesoramento e asistencia técnica; ou investimentos para a mellora 26 Consello de Promoción da ES da Comunidade de Madrid, Consello Rexional de ES de Castela- A Mancha; Consello Rexional de ES de Castela e León; Consello Superior de Cooperativas de Euskadi; Consello da ES e do Cooperativismo das Illes Balears; Consello Asturiano da ES ou Consello Galego de Cooperativas, por exemplo. 27 Tamén é aplicable a homes en fogares monoparentais que se incorporen como socios a entidades de ES, sempre que exerzan garda legal efectiva. Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 93 da competitividade ou consolidación das entidades). Pola contra, outras medidas (conciliación ou estudos regrados por exemplo) están presentes tan só nalgunhas comunidades, revelando unha alta heteroxeneidade en función do diferente exercicio de asunción de competencias. Finalmente, e como novidade a destacar, cabe sinalar un conxunto de experiencias autonómicas (no País Vasco, Cataluña e Galicia), que veñen apostando polo traballo en rede. Isto supón que o impulso da administración autonómica combínase coa consolidación dunha rede soporte de colaboración e coordinación entre diferentes organizacións. Estas realidades estudaranse máis detalladamente no seguinte capítulo. 3.2. VISIÓN DA POLÍTICA DE FOMENTO DA ES Como se ven indicando ao longo de todo o traballo coa LESG a Comunidade Autónoma de Galicia é pioneira no desenvolvemento rexional de normativas no ámbito da ES. A identificación dos principios incluídos na LESG, a revisión dos seus obxectivos e a integración nas políticas gobernamentais poñen de manifesto os aspectos diferenciais da normativa autonómica, co fin último de adaptalo á realidade socioeconómica galega. Así, en primeiro lugar, a LESG inclúe dous principios adicionais en comparación coa LES, que é necesario ter en conta: ▪ O compromiso da ES co territorio, fronte ao despoboamento e ao forte proceso de envellecemento das zonas rurais. Para iso, a LESG busca acadar estabilidade e futuro a través do desenvolvemento da ES. ▪ Fortalecemento da democracia institucional e económica a través da ES, en comparación co modelo tradicional de xestión empresarial. Destes dous principios, o primeiro refírese á necesidade de adaptar o marco normativo estatal á casuística galega particular e, especialmente, ao seu contexto demográfico. Galicia ten altas taxas de envellecemento da poboación, dispersión xeográfica, hiperconcentración da poboación no eixo atlántico (especialmente nas grandes cidades) e abandono da zona rural. A introdución deste primeiro principio parece atribuír á ES a capacidade de contribuír á reversión desta situación, principalmente debido ao seu potencial de distribución da actividade económica na rexión. Ademais, este compromiso especial da ES co territorio permítelle converterse na clave do bóveda para todo o desenvolvemento da normativa autonómica en ES e, ao mesmo tempo, serve como eixo de desenvolvemento para todo o texto autonómico. O primeiro resultado inmediato é a delimitación de entidades da ES en Galicia. Así, a LESG inclúe como parte da ES unha institución única incluída no Dereito Civil de Galicia e moi arraigada no rural: as comunidades de montes veciñais de man común28. Como indica a normativa que regula este tipo de institucións (Lei 13/1989, do 10 de outubro, de montes veciñais de man común en Galicia), son aqueles montes propiedade de diferentes grupos veciñais, normalmente identificados coas parroquias. Trátase de espazos de propiedade privada que pertencen a comunidades de veciños a través do dereito privado colectivo, indivisibles, que non se poden vender, non se poden confiscar e que requiren unha xestión democrática para o seu funcionamento. Do mesmo xeito, entre os obxectivos específicos declarados na LESG, destaca o importante papel xerador de emprego atribuído á ES. Isto está amplamente desenvolvido na normativa 28En concreto, a LESG engade as comunidades e asociacións de montes veciñais en man común ás entidades incluídas no art. 5.1 da LES. Polo tanto, en Galicia, as sociedades cooperativas galegas, mutuas, fundacións e asociacións con actividade económica, empresas laborais, empresas de inserción, centros especiais de emprego, asociacións de pescadores, sociedades agrarias de transformación, comunidade de montes en man común e entidades con actividade económica que responden á principios e valores establecidos na LES. ANA OLVEIRA BLANCO 94 autonómica, a través dun conxunto de medidas para promover e estimular o autoemprego, o emprendemento cooperativo e a colaboración empresarial. A LESG chegou a establecer cambios na Lei 5/1998, do 18 de decembro, de cooperativas de Galicia, precisamente para influír na promoción do autoemprego e mellorar as posibilidades de captación de recursos financeiros para este tipo de entidades tan relevantes na ES. A LESG comprométese á creación dun novo tipo de cooperativa, a cooperativa xuvenil, que busca facilitar o desenvolvemento profesional da mocidade galega. Esta especialidade cooperativa - limitada ás de traballo e explotación común da terra - está restrinxida ás creadas principalmente por persoas mozas entre 16 e 29 anos, estendéndose o límite ate os 35 anos en determinados casos, que comparten o seu traballo persoal. Finalmente, a LESG presenta unha importante característica diferencial na medida en que establece o marco institucional para a integración de políticas públicas para promover a ES. Así, a LESG centraliza esta actividade na Rede Eusumo, unha ferramenta que busca promover e difundir a ES e estimular o traballo en rede colaborativo. O papel desempeñado pola Rede Eusumo é esencial para comprender o interese amosado pola administración autonómica no fomento do cooperativismo e a ES, dende a súa creación a través do Decreto 225/2012, do 15 de novembro. Grazas a el, é posible promover e difundir o cooperativismo e a ES en Galicia, especialmente en todo o referido á creación e consolidación de emprego. As súas actividades pódense agrupar en tres bloques: (a) información e conciencia sobre o valor da ES, tanto polo seu potencial para xerar actividade económica como para xerar resultados máis alá do puramente económico; (b) apoio ás persoas emprendedoras para o desenvolvemento de proxectos no campo da ES e (c) visibilidade das entidades de ES, como forma de contribuír á súa promoción e difusión. Sobre a base destes bloques de acción, proponse unha multiplicidade de actividades que poden favorecer a consecución destes retos. Por exemplo, as accións destinadas a: i) proporcionar información, formación, orientación e asesoramento sobre cooperativismo e ES están dentro do ámbito de actuación da Rede; ii) proporcionar e facilitar medios para o emprendemento; iii) aumentar o número de entidades e asociacións en redes de intercooperación para promover a ES e o cooperativismo; iv) fomentar, difundir e promover as TIC, I + D + i e traballo en rede; v) promover a comercialización e internacionalización da ES; vi) preparar estudos e análises relacionados con temas de interese para a ES, así como para o desenvolvemento local; vii) desenvolver materiais formativos e informativos sobre ES e cooperativismo e viii) promover o seguimento dos proxectos empresariais en ES. Como se deriva da amplitude desta relación, a Rede Eusumo promove un amplo catálogo de actividades, que permite acoller calquera iniciativa que pretenda promover e difundir o cooperativismo e a ES. O enclave da Rede Eusumo na arquitectura da administración galega permite analizar a trazabilidade das políticas de promoción da ES. En Galicia, a xestión destas políticas a nivel autonómico correspóndelle á Consellería de Emprego e Igualdade, máis concretamente á Dirección Xeral de Emprego, Traballo Autónomo e Economía Social, e dentro desta á Subdirección Xeral de Cooperativas e ES (responsable directa da Rede Eusumo). O interese e singularidade desta política pública suxeriu a súa análise en profundidade así como a súa contribución ao ecosistema da ES social galega no Capítulo IV desta tese de doutoramento. Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 95 3.3. CONSTRUCIÓN DA POLÍTICA DE ES EN GALICIA A comunidade autónoma galega asumiu competencias exclusivas na promoción e planificación da actividade económica, de conformidade co disposto no artigo 149.1.13 da Constitución española e no artigo 30.I.1 do Estatuto de autonomía de Galicia. Neste contexto de competencia, enmárcase a construción de todas as políticas de ES que se xeran en autonomía. O Decreto 215/2020, do 3 de decembro, polo que se establece a estrutura orgánica da Consellería de Emprego e Igualdade da Xunta de Galicia establece que competencias específicas en materia de ES recaen sobre o dito departamento, centralizando as súas actuacións na Subdirección Xeral de Economía Social, con dependencia xerárquica directa da Dirección Xeral de Emprego, Traballo Autónomo e Economía Social. Esta subdirección é responsable das seguintes funcións: a) A promoción, coordinación, desenvolvemento, control e execución das competencias da Comunidade Autónoma en materia de cooperativas e outras entidades da ES, así como as relacións coas súas organizacións representativas, sen prexuízo das competencias doutras consellerías en materia de entidades da ES. b) A preparación do estudo do anteproxecto de orzamentos anuais correspondentes ao seu programa de gastos, a súa xestión, seguimento e avaliación, así como a elaboración de estatísticas nas materias da súa competencia. c) O desenvolvemento das funcións de apoio e fomento do funcionamento do Consello Galego de Cooperativas (en diante, CGC), creado pola Lei 5/1998, do 18 de decembro, de cooperativas galegas e do Consello da ES de Galicia (en diante, CGES), creado pola Lei 6/2016, do 4 de maio, de ES de Galicia. d) A promoción da coordinación de accións conxuntas e colaboración nunha rede de institucións, organizacións e entidades no marco da Rede Eusumo para o fomento do cooperativismo e a economía social, creada polo Decreto 225/2012, do 15 de novembro. e) Cantas outras funcións sexan expresamente asignadas ou delegadas polo titular da Secretaría Xeral de Emprego, no ámbito das súas competencias. Como se pode deducir das funcións mencionadas, aínda que a gran maioría das competencias en materia de ES están centralizadas nesta unidade, non é exclusiva dela. Así, cómpre ter en conta que algunhas das entidades da ES, debido ás súas características intrínsecas, caen no ámbito doutras divisións organizativas. Este é, por exemplo, o caso das Confrarías de Pescadores (Consellería do Mar) ou as comunidades de montes en mans comúns (Consellería de Medio Rural). En consecuencia, a Subdirección Xeral de ES asume plenos poderes sobre cooperativas, sociedades laborais, centros especiais de emprego e empresas de inserción. Como se indicou no apartado anterior, en Galicia existen dous órganos de asesoramento e consulta para actividades relacionadas coa promoción e difusión da ES: o CGES e o CGC. A misión do primeiro é a de establecer foros de diálogo e comunicación que fomenten a ES en Galicia, mentres que o segundo centra a súa actividade nas cooperativas, xa que son unhas das entidades no campo da ES galega con máis peso na facturación, no número de empresas e na xeración de emprego directo. O CGES creouse coa LESG29, aínda que o seu funcionamento efectivo non ten lugar ata xaneiro de 2019. Está integrado na Administración xeral da Comunidade Autónoma de Galicia, a través da Consellería de Emprego e Igualdade. O CGES creouse como un órgano consultivo e asesor para a ES, querendo brindarlle un papel protagonista nas actividades de promoción e difusión. Ademais, busca promover o diálogo, a coordinación e a colaboración entre todos os axentes que participan na ES. Finalmente, establécese a necesidade de coordinar a súa 29O CGES está regulado no capítulo III do LESG, art. 9 e seguintes, que determinan as súas funcións, composición e funcionamento. ANA OLVEIRA BLANCO 96 actividade co CGC, buscando proxectos de interese mutuo. A Táboa 17 resume as competencias do CGES. O Consello está formado por un total de vinte e catro conselleiros e conselleiras, en igual proporción (50% administración autónoma e axentes sociais e 50% membros de entidades da ES). Tanto a presidencia como a vicepresidencia primeira están reservadas á Xunta de Galicia, a través da Consellería competente e da unidade onde se centralizan as actividades e as políticas de ES; mentres que a outra vicepresidencia está reservada a unha persoa elixida por maioría das persoas membro do Consello vinculados ás entidades da ES. A participación restante distribúese entre representantes dos axentes sociais e das principais familias da ES en Galicia, a proposta dos correspondentes órganos colexiados (no caso das cooperativas, cuxos representantes son designados polo CGC) ou das asociacións máis representativas e entidades. Táboa 18 Membros do Consello de ES Entidades ES Cooperativas 6 Sociedades laborais 1 Centros especiais de emprego 1 Empresas de inserción 1 Asociacións e fundacións 1 Confrarías de pescadores 1 Comunidades de montes 1 Admon e Axentes sociais Administración xeral da CA de Galicia 8 FEGAMP (*) 1 Universidades 1 Organizacións sindicais 1 Organizacións empresariais 1 *Federación Galega de Municipios e provincias Cómpre salientar que o CGES creouse sen asignación orzamentaria, reflectindo expresamente na LESG que "non haberá incremento das dotacións orzamentarias no departamento ao que está adscrito" (Disposición adicional cuarta). O anterior pode dificultar as funcións para as que foi creado, xa que a necesidade e a vontade de financiar calquera actividade -entre elas, a inherente ao funcionamento do CGES- recae nas persoas que o compoñen e nas súas organizacións feito que xa se destacou no Ditame sobre o anteproxecto de Lei que formulou o Consello Económico e Social de Galicia (2015). Asesorar na planificación, no fomento, na coordinación e na execución dos programas de promoción e difusión da ES. Emitir informe, con carácter facultativo e non vinculante, sobre os proxectos de normas reguladoras que afecten ás entidades da ES galega. Elaborar estudos e propostas sobre cuestións que afecten á ES en Galicia, así como os informes que con carácter facultativo e non vinculante lle soliciten as autoridades competentes sobre esta materia. Colaborar na elaboración e avaliación dos programas de desenvolvemento da ES, cando sexa requirido para isto. Formular e emitir informe sobre as propostas de incorporación ou exclusión no Catálogo galego de entidades da ES de tipos de entidades da ES. Orientar a cooperación empresarial entre as entidades que forman parte da ES. Asesorar na integración e coordinación da promoción da ES coas demais políticas públicas, en especial coas dirixidas á creación de emprego, ao fomento do emprendemento e ao desenvolvemento local e rural. Velar pola promoción e pola axeitada aplicación dos principios da ES. Táboa 17 Funcións do CGES Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 97 Pola súa banda, o CGC creouse a partir da Lei 5/1998, do 18 de decembro, de cooperativas de Galicia, asignándolle unha serie de funcións e competencias (Táboa 19), como máximo órgano de promoción, difusión e representación do cooperativismo en Galicia. Esta disposición complétase co Decreto 25/2001, do 18 de xaneiro, polo que se establece a súa organización e funcionamento. A súa composición inclúe entidades de cooperativas, goberno autonómico e local e universidades galegas, desempeñando un papel fundamental como elemento de conexión entre cooperativas e organismos públicos autónomos. Para levar a cabo estas funcións, o CGC traballará en sesión plenaria ou nunha comisión permanente, considerando a posibilidade de crear comisións de traballo. Para o seu financiamento, contará coas cantidades asignadas nos orzamentos xerais da comunidade autónoma de Galicia e as cantidades que procedan dos supostos da Lei 5/1998, concretamente as que proceden dos acordos de cooperación. Non obstante, desde 2015 non hai partidas orzamentarias asignadas especificamente a este organismo. Neste grupo de entidades con potencial para participar na construción da arquitectura da ES galega, debería reservarse un lugar para as universidades, que canalizan a súa acción a través do Centro de Estudos Cooperativos (CECOOP), vinculado á Universidade de Santiago de Compostela (USC). Aprobado polo Consello de Administración desta institución o 16 de abril de 2002, foi creado pola USC e a Xunta de Galicia como un Centro Universitario mixto dedicado á investigación, formación e estudo do cooperativismo nas súas dimensións económica e xurídica, nos ámbitos galego, español, europeo e mundial. Este obxectivo principal reflíctese nas funcións asignadas (Táboa 20): Facilitar e colaborar na investigación, planificación e execución dos programa de desenvolvemento e fomento do cooperativismo, prestando especial interese a aqueles programas dirixidos dende as institucións comunitarias, co obxectivo de internacionalizar o cooperativismo. Elaborar propostas, ditames e informes relacionados coa actividade cooperativa. Realizar estudos, traballos e documentos que potencien a intercooperación das cooperativas. Emitir informes de natureza perceptiva, sobre aqueles proxectos normativos que afecten directamente ao cooperativismo. Contribuír á mellora do réxime legal e institucional do ordenamento socioeconómico de Galicia. Conciliar e exercer as medidas de arbitraxe no caso de litixio en materia cooperativa a petición das partes ou se é preciso. Promover a educación e a formación cooperativa nos diferentes niveis educativos. Exercer as accións precisas para percibir os fondos irrepartibles e o remanente do haber líquido social das cooperativas. Percibir, planificar e xestionar os fondos de formación e promoción segundo o indicado na Lei de cooperativas de Galicia. Táboa 19 Funcións do CGC ANA OLVEIRA BLANCO 98 Táboa 20 Funcións do CECOOOP Nos últimos anos o CECOOP realizou unha serie de traballos de investigación que permiten identificar a relevancia da ES galega así como a súa evolución. O camiño comezado co “Libro branco da ES en Galicia”, publicado no ano 2019 e co “Informe sobre a ES en Galicia 2019” que veu a luz ao ano seguinte continuará este exercicio. A importancia deste organismo tamén se ve reflectida nos propios orzamentos da Xunta de Galicia ao contar con unha partida propia en todo o período estudado tal e como se describirá con posterioridade. Á vista do exposto, pódese inferir que, aínda que a existencia destes órganos colexiados suscita a posibilidade de que actúen como órganos de consulta, asesoramento e canalización de iniciativas e medidas relacionadas coa ES, na práctica as limitacións ao seu funcionamento formal e, fundamentalmente, orzamentariamente: compromete a eficacia das súas accións. O mesmo se pode dicir en relación con outro grupo de entidades que poderían participar na construción das políticas da ES e que se detallará en seccións posteriores, xa que o seu curso de acción canalízase a través da súa participación nos mencionados órganos consultivos. En consecuencia, a planificación e xestión das políticas de promoción e desenvolvemento de ES están en mans da Xunta de Galicia, convertida así en actor principal e motor de desenvolvemento neste ámbito. Neste contexto, a co-construción de políticas públicas defínense como un proceso sistémico no que se crean novas solucións con persoas e non para persoas (cidadanía, organizacións da sociedade civil, organizacións non gobernamentais, goberno, funcionarios públicos ou persoal pertencente a empresas de consultaría ou academia, entre outras) (Bason, 2010). Este cambio no paradigma para a creación de políticas públicas baséase nunha relación asimétrica entre administracións e cidadanía na formulación, sobre a base de que as primeiras non poden asumir o papel flexible e práctico no deseño de estratexias que a sociedade civil pode ter (Mendell, 2007). Deste xeito, articúlanse novos procedementos para o deseño e creación de intervencións, a través dun diálogo fluído que se asenta nos fundamentos de novas ferramentas que permiten facer fronte a distintos problemas e realidades. Estes procesos son particularmente importantes no campo da ES, porque como establece Vaillancourt (2014): "a co-construción democrática e solidaria de políticas públicas de calidade implica o recoñecemento da participación dos actores da ES, así como unha relación de asociación entre o Estado e eses actores." Este autor diferencia catro modelos de elaboración de políticas públicas: (a) monoconstrución, onde a administración é a única protagonista na toma de decisións; ii) a coconstrución neoliberal, onde o Estado colabora co sector privado; (iii) a co-construción corporativista, onde se inclúen no diálogo e deseño a determinados sectores de actividade e axentes sociais, mentres que outros están excluídos, e iv) a construción democrática e solidaria, onde a administración é un interlocutor máis e implica o recoñecemento de axentes da ES nunha relación de tipo asociado co Estado. Promover, impulsar e desenvolver o coñecemento, a investigación e a difusión de materias vinculadas á ES. Desenvolver accións de formación e ensinanzas promovidas pola USC ou a Xunta de Galicia. Establecer vínculos de colaboración con organizacións galegas, nacionais ou internacionais converxentes con CECOOP. Participar na ensinanza de Terceiro Ciclo e Posgrao no marco da programación da USC. Crear e manter unha biblioteca especializada. Promover a publicación dunha revista especializada en temas cooperativos e de ES. Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 99 Do mesmo xeito, cómpre distinguir entre os procesos de co-produción de políticas públicas (participación dos axentes da sociedade civil na implantación das devanditas políticas) e a coconstrución, que se limita ao deseño de políticas, constituíndo así un paso previo (Vaillancourt, 2011). Precisamente esta co-produción converteuse nun dos piares básicos da reforma das políticas públicas en todo o mundo (Osborne, 2006, 2010). Tendo en conta estas definicións, o deseño das políticas para promover a ES en Galicia constituiría unha particular mestura entre a mono-construción e a co-construción democrática, sendo esta última de carácter meramente formal. Como se mencionou anteriormente, aínda que a nivel formal e teórico recoñécese a participación no proceso de deseño de diferentes órganos de consulta, é nun nivel non vinculante. Así mesmo, a participación dos axentes da ES canalízase a través destes organismos, polo que a súa capacidade de diálogo é limitada a pesar do recoñecemento expreso do papel de interlocutor. Polo tanto, dedúcese que non hai un proceso sistemático de co-creación. Nesta liña, cómpre salientar que Chaves e Monzón (2018a) advirten de que o motor social da ES é o acompañamento, e que un excesivo enfoque descendente unilateral cunha integración insuficiente dos axentes implicados na elaboración e a aplicación das políticas de fomento da ES, constitúen un “erro maior” na concepción e posibilidades de continuidade no tempo destas políticas. Mais resulta clara a súa categorización en termos de proceso de co-produción, xa que a implementación de actividades derivadas destas políticas públicas lévase a cabo con, e a través de, entidades do campo da ES (ademais das exercidas directamente pola administración). O sistema de políticas públicas para a promoción e desenvolvemento da ES galega, polo tanto, abordaría a configuración dun sistema de responsabilidades compartidas entre as entidades estatais e a ES definido por Pestoff (2006), onde o papel da administración concéntrase na regulación e financiamento do sector da ES, e o das entidades da ES na xestión e distribución de actividades. Este autor sostén que este sistema, e en particular a concentración da actividade das entidades en torno á prestación dos servizos, pode actuar como panca de reforzo da gobernabilidade democrática o que en última instancia é un dos principios específicos propostos pola LESG (fortalecemento da calidade democrática institucional e económica). Por último, o ecosistema da ES estaría composto polas entidades representativas. A Constitución española inclúe a necesidade de ter asociacións empresariais que representen ás entidades que as forman. A LESG para entidades de ES indica de novo o anterior, permitindo tamén a constitución de asociacións que as representan e defenden os seus intereses, permitindo agruparse entre elas. Ademais, a LESG inclúe a obriga por parte da Xunta de Galicia de apoiar o tecido asociativo vinculado á ES. Precisamente, unións, federacións e confederacións de cooperativas están reguladas no artigo 133 da Lei de Cooperativas de Galicia, modificada pola LESG, para ter entidades representativas que agrupen cooperativas de distinta índole. Neste momento (xullo de 2021) Galicia conta cunha única entidade asociativa, que representa ás entidades da ES no seu territorio: o Foro Galego pola ES (en diante, FGES), constituído o 13 de marzo de 2018 como espazo de encontro para Galicia destas entidades. Esta entidade creouse con tres obxectivos: i) visibilizar a ES para a sociedade e os principais axentes económicos; ii) representar os intereses da ES ante todos os axentes sociais, económicos e políticos e iii) desenvolver as condicións para a promoción da ES, con especial atención á intercooperación e ao acceso á contratación pública. ANA OLVEIRA BLANCO 100 Táboa 21 Entidades participantes no FGES Entidade Características Asociación de empresas de inserción (AEIGA) Agrupa ao 70% das empresas de inserción en Galicia. Nace para fomentar o modelo de empresas de inserción laboral contra a exclusión social. Agrupación empresarial de sociedades laborais de Galicia (AESGAL) Persigue a defensa, promoción, consolidación e representación das sociedades laborais en Galicia. Asociación galega de cooperativas agrarias (AGACA) Composta por 91 cooperativas e sociedades agrarias de transformación do ámbito agrario e gandeiro, é a principal entidade representativa de Galicia nestas dúas actividades. Asociación empresarial galega de centros especiais de emprego sen ánimo de lucro (CEGASAL) Formada por 30 centros especiais de emprego de catorce sectores produtivos, relacionadas coas artes gráficas, alimentación, medio ambiente, distribución, téxtil, consultaría e recursos humanos. O seu principal obxectivo é fomentar o emprego de calidade entre as persoas con discapacidade. Unión de Cooperativas Espazocoop Composta por 205 cooperativas, especialmente de traballo asociado, ensino, consumo e agrarias. As entidades que compoñen a FGES (Táboa 21) son as cinco asociacións máis representativa da ES de Galicia, xa que no seu conxunto representan a 371 organizacións, cun volume de negocio de máis de 1.600 millóns de euros ao ano, que directamente emprega a máis de 9.200 persoas. Esta mesma táboa resume os principais obxectivos destas cinco asociacións. A Táboa 22 realiza o mesmo exercicio para outras entidades significativas da ES galega ao formar parte do CGC e/ou do CGES: Unión de Cooperativas de Transporte de Galicia (UCOTRAGA), Federación Galega de Confrarías de Pescadores e Organización Galega de Comunidades de montes veciños man e en man común (ORGACCMM). Táboa 22 Outras entidades representativas da ES en Galicia Entidade Características Unión de cooperativas Galegas do Transporte (UGACOTRA) Representa a profesionais do camión e da pequena e mediana empresa do transporte por estrada. O seu obxectivo é o fortalecemento do cooperativismo e mellorar a competitividade do sector. Federación galega de confrarías de pescadores Integrada por 63 confrarías, dende o marisqueo á pesca. A súa finalidade é canalizar proxectos e asociacións que melloren as condicións de traballo e que modernicen os procesos e desenvolvemento da acuicultura e a potenciar os recursos marisqueiros. Organización galega de comunidades de montes veciñais e en man común (ORGACCMM) Formada por 162 comunidades de montes, entre os seus obxectivos destaca á defensa do monte veciñal e actuar como portavoz da propiedade veciñal. . Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 101 3.4. MARCO INSTITUCIONAL DA POLÍTICA DE ES O sector da ES en Galicia, analizado dende a perspectiva das catro familias con maior actividade na comunidade autónoma (cooperativas, sociedades laborais, centros especiais de emprego e empresas de inserción), representa aproximadamente o 4,67% do PIB de Galicia e algo máis do 1,32% da poboación ocupada en 201830. Como se sinalou, o art. 149.1.13 da Constitución española recoñece ás CCAA funcións exclusivas para a promoción e planificación da actividade económica. Así mesmo, a LES reflicte ao longo dos seus artigos o papel das comunidades autónomas no desenvolvemento e estimulación da ES.31 De acordo con estes preceptos, e como xa se ten comentado, Galicia aprobou en 2016 a primeira lei autonómica de ES, a LESG, co obxectivo de dotar a este sector dunha regulación específica especialmente adaptada ao contexto socioeconómico galego e promover a súa consolidación e expansión pola súa capacidade para xerar un modelo de desenvolvemento económico e social equilibrado e sostible. Así mesmo, preténdese poñer en valor a ES, mellorar o seu papel de diálogo e establecer ferramentas de coordinación entre entidades de ES e axentes públicos, que permitan a realización de obxectivos, esforzos e incentivos comúns para o desenvolvemento do sector. Ademais, a norma galega destaca de xeito explícito a capacidade da ES para estimular o autoemprego e o emprendemento cooperativo. Nos seus case cinco anos de existencia, a LESG tivo unha implementación e desenvolvemento desigual. Con base nos obxectivos anteriormente enumerados, pódense facer as seguintes avaliacións32: ▪ En canto á natureza integradora da norma, a LESG constitúe un marco de referencia para as entidades ES, centralizando a dispersión normativa precedente nun texto coherente coa realidade socioeconómica de Galicia. ▪ Para a mellora da coordinación no campo da ES e o recoñecemento do seu papel de interlocutor, como se indicou, créase o CGES. Non obstante, cómpre ter en conta que a devandita entidade non se crea ata o 9 de abril de 2019, tres anos despois da aprobación da LESG. Isto constitúe un notable atraso, especialmente cando esta entidade tamén debe contribuír a consolidar o sector e facer visibles os seus valores. Ademais, cómpre lembrar que o CGES non ten un orzamento explícito, o que pode dificultar o desenvolvemento das súas funcións.33. Do mesmo xeito, a importancia que se lle dá na LESG ao papel de interlocutor de entidades da ES a través do CGES non se traduciu en accións concretas na práctica. En concreto, ata a data non participou no 30Datos incluídos na Estratexia galega de ES (2018-2020) (Consellería de Economía, Industria e Emprego, Xunta de Galicia, 2018). Esta estratexia diríxese especificamente ás catro familias da ES con maior potencial de creación de emprego (cooperativas, empresas laborais, centros especiais de emprego e empresas de inserción), que son as entidades cuxa actividade se cuantifica aquí. Tendo en conta outros sectores, a cifra global de contribución das empresas de ES aumenta notablemente. Por exemplo, cos datos dispoñibles sobre a venda de peixe das Confrarías Galegas, a achega do sector ascendería ao 5,5% do PIB de Galicia nese mesmo ano 2018. 31A LES inclúe diferentes referencias ao papel das comunidades autónomas na regulación e promoción da ES. Por exemplo, no preámbulo introdúcese a posibilidade de que cada comunidade autónoma teña o seu propio catálogo de entidades HE (preámbulo e art. 3), que debe coordinarse co catálogo xeral de entidades a nivel estatal (art. 6) ; a discrecionalidade para determinar a forma de participación e representación destas entidades (artigo 7); a asunción de competencias para o deseño e desenvolvemento de políticas para promover a ES (art. 8); a posibilidade de acordar acordos de colaboración para o financiamento de actividades (disposición adicional segunda). Non obstante, as respectivas CCAA - a excepción de Galicia e Aragón, que elaborou un anteproxecto da Lei SE - non exerceron as súas competencias en materia normativa. 32 Vexa Bastida, et al., (2019b) para unha análise detallada desta valoración. 33Así se indica explicitamente no Ditame do Consello Económico de Galicia (CESG) do 7 de setembro de 2015 previo á aprobación do LESG, que advirte de que a ausencia de asignación orzamentaria limita a eficacia do organismo e recomenda que o CGC estea dotado de capacidade económica para desenvolver as súas funcións (Ditame CESG 1/2015, do 7 de setembro, sobre o Anteproxecto LESG). O mesmo documento advirte de que o carácter non vinculante das resolucións deste organismo limita o seu papel de interlocutor. ANA OLVEIRA BLANCO 108 e Monzón, 2018a). Entre os resultados do mencionado informe destaca a inexistencia de institucións públicas con competencia en materia de ES e capacidade suficiente para promover políticas de ES, coa conseguinte falta de estratexias para promover a ES. Como consecuencia da limitación anterior, segundo o mesmo informe, a ES non figura como unha prioridade política, presentando dificultades para ser incluída na axenda política dos gobernos. Como se pode deducir do afirmado nesta sección, a situación en Galicia é diametralmente diferente a esta situación. Nesta comunidade autónoma, como se indica neste capítulo, a Administración rexional ten un liderado decisivo e centraliza as súas políticas e medidas nunha unidade responsable das políticas de desenvolvemento, que tamén se formalizan nunha estratexia. En consecuencia, pódese afirmar que a ES está entre as prioridades de acción e axenda política do goberno galego. En Chaves e Monzón (2018a) tamén se estima o interese dos gobernos en priorizar melloras nas políticas de ES baseada en tres variables: i) aceptación do concepto ES por parte dos responsables das administracións públicas; ii) participación en eventos europeos de ES e iii) o establecemento de amplas políticas sociais. Neste sentido, a formación dunha normativa específica e unha unidade administrativa individualizada, así como a ampla gama de obxectivos e liñas de apoio a diferentes actividades reforzan o dito anteriormente respecto á prioridade de actuación da administración pública galega en materia de ES. Con todo, aínda hai espazo para viaxes en relación coa súa presenza en eventos transnacionais e a súa incorporación a redes transfronteirizas máis alá das correspondentes á Euro-Rexión Galicia-Norte de Portugal (segunda das variables da proposta mencionada). Neste sentido, pódese sinalar que Galicia foi designada en 2019 como Rexión Amiga da ES pola Comisión Europea. As medidas de promoción, estudo, desenvolvemento e divulgación, como se mencionou anteriormente, son obxecto de gran parte das axudas á ES, que abrangue diferentes modalidades que van desde o apoio a estudos e investigacións ata campañas de difusión e comunicación, pasando pola busca de nichos de actividade, que poderían ser ocupadas por entidades da ES (Táboa 25). Dende a publicación da LESG, esta partida aumentou un 63%, especialmente o incremento entre 2018 e 2019 (coincidindo coa aprobación da estratexia galega de ES), cun millón de euros adicionais. Esta tendencia parece que non se sostén no exercicio 2020 onde esta partida se ve resentida. É, polo tanto, recomendable seguir a analizar a evolución para determinar se é unha situación puntual ou se produce unha inflexión na serie. Táboa 25 Instrumentos de apoio cognitivo (2016-2020) 2016 2017 2018 2019 2020 Realización de estudos e accións de difusión 43.800 43.800 46.800 66.800 106.800 Promoción da ES 989.567 853.004 735.825 673.825 623.825 Formación dual 0 0 0 800.000 750.000 Premios á cooperación 0 0 15.000 15.000 15.000 Asociacionismo 903.000 874.130 770.000 790.000 800.000 Laboratorios Cooperativos 0 0 576.305 801.970 374.710 PROMOCIÓN, ESTUDIO E DIFUSIÓN DE ES 1.936.367 1.770.934 2.143.930 3.147.595 2.670.335 A partir da información recollida obsérvanse instrumentos con dotacións estables (estudos e accións de difusión), outros que experimentan unha certa redución (asociacionismo ou Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 109 promoción) e terceiros que se introducen como novidade en sucesivas convocatorias. Entre estes, destaca a liña dedicada a laboratorios cooperativos no rural, incluída en 2018 co obxectivo de identificar áreas de negocio que permitan impulsar a economía local. Comprende dous programas de apoio: i) para a promoción de laboratorios cooperativos no rural e ii) para a promoción de proxectos empresariais colectivos (cooperativas ou empresas laborais). A estas liñas habería que engadir o programa Laboratorios de Apoio á Creación de Emprego e Empresas de ES (LACES), correspondente ao proxecto Interreg VA España - Portugal (POCTEP)38. Este laboratorio ponse en marcha entre 2017 e 2019, con tres obxectivos: • Contribuír a visualizar e difundir a ES a través da identificación de oportunidades de negocio vinculadas a sectores emerxentes ou á explotación de recursos endóxenos do espazo transfronteirizo. • Procurar a creación e consolidación de empresas da ES, favorecendo a xeración de emprego de calidade na Eurorrexión Galicia - Norte de Portugal. • Fortalecer e mellorar a formación do talento humano, favorecendo a adquisición de habilidades e competencias empresariais a través de estratexias baseadas na cooperación empresarial, experiencias laborais e formación no sector da ES. Outra das partidas orzamentarias consolidada nos orzamentos de ES da comunidade é a que se encarga de incentivar o emprendemento, así , nos últimos anos tamén se estableceron liñas de apoio directo para o emprendemento (táboa 26). Táboa 26 Dotacións en apoio directo ao emprendemento en ES (2016-2020) 2.016 2.017 2.018 2.019 2.020 Fomento emprendemento ES 2.391.346 2.611.292 1.050.000 1.068.155 1.466.330 Acceso á condición de persoa socia 0 0 800.000 1.000.000 1.600.000 Medidas de apoio a empresas de ES 0 0 0 500.000 500.000 Medidas de apoio a CEE (entidades privadas) 0 1.450.000 2.012.500 1.850.000 1.850.000 Medidas de apoio a CEE (entidades asociativas) 0 170.000 297.500 140.000 480.000 Incentivos promotoras EIL 24.715 10.000 10.000 10.000 20.000 Incentivos EIL 200.000 200.000 368.790 370.000 380.000 Garantía xuvenil ES 870.607 870.607 0 0 0 FOMENTO DO EMPRENDEMENTO ES 3.486.668 5.311.899 4.538.790 4.938.155 6.296.330 38 Este programa ten un orzamento previsto de case 3 millóns de euros, dos cales case 2,2 están financiados con fondos Feder (Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional). ANA OLVEIRA BLANCO 110 Estas axudas inciden sobre as catro familias de ES incluídas na Estratexia Galega de ES (cooperativas, sociedades laborais, centros especiais de emprego e empresas de inserción social), e varias accións están destinadas á mocidade que se materializan nun trato especial cara ás cooperativas xuvenís. As liñas de apoio neste bloque mantivéronse lixeiramente estables nos últimos catro anos, aínda que se detectou unha redución no período 2016-2017 que non se veu compensada ata o exercicio 2020. En global, relaciónase un conxunto de medidas que se encadrarían na categoría de políticas fortes (HARD), cun contido máis estritamente empresarial dirixido a favorecer ás empresas de ES, influíndo nas diferentes facetas da súa actividade (Chaves, 2010; 2008). Entre estas medidas destacan as englobadas no programa APROL-ES, destinadas a cooperativas e sociedades laborais coas que se persegue un dobre obxectivo: o fomento do emprego nestas e facilitar o acceso á condición das persoa socia. Podendo acceder a ela, no eido das empresas, aquelas de nova creación ou as xa existentes sempre que melloren os indicadores de emprego fixo. No caso das persoas físicas, poden ser beneficiarias persoas demandantes de emprego, socias a proba, ou traballadoras temporais. Cabe destacar que a última Orde de convocatoria39, a correspondente ao ano 2021, introduce como novidade respecto a anteriores exercicios a posibilidade de ser beneficiarias deste programa empresas transformadas a entidades de ES e as persoas traballadoras destas organizacións que pasen a ter condición de socia na nova empresa. Este cambio efectuado na política pública busca favorecer e incentivar a transición á ES a través da creación de empresas autoxestionadas. Parece convinte, polo tanto, realizar unha análise da incidencia que poida ter esta medida no aumento de empresas transformadas ou recuperadas. Na mesma categoría de políticas fortes, debe destacarse un último grupo de axudas destinadas ao promover o emprego nos CEE, nas EIL e nos colectivos vulnerables. A Táboa 27 mostra a evolución á alza destas medidas que se explica polo aumento deste tipo de entidades en Galicia e polo comportamento do salario mínimo interprofesional, sobre todo nos últimos exercicios, pois estas axudas están vinculadas ao mesmo. 39 ORDE do 31 de decembro de 2020 pola que se establecen as bases reguladoras para a concesión, en réxime de concorrencia non competitiva, das subvencións para o fomento do emprendemento en ES (programa Aprol-ES), e se convocan para o ano 2021 https://www.xunta.gal/dog/Publicados/2021/20210208/AnuncioG0599-210121-0001_gl.html Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 111 Táboa 27. Bonificacións para o fomento do emprego (2016-2020) 2016 2.017 2.018 2.019 2.020 Custo salarial persoas con discapacidade (empresas privadas) 7.849.615 8.080.522 9.328.647 9.950.000 15.500.000 Axudas á contratación de persoas con discapacidade e emprego con apoio 0 1.080.000 1.182.789 0 0 Custo salarial de persoas en CEE. Entidades asociativas 950.000 720.000 896.821 860.000 1.270.000 Contratación de persoas con discapacidade e persoal de apoio 0 220.000 220.000 0 0 Integración laboral de colectivos vulnerables 0 0 0 1.200.000 1.200.000 AXUDAS AO EMPREGO 8.799.615 10.100.522 11.628.257 12.010.000 17.970.000 O obxectivo é promover a inserción laboral de persoas en risco de exclusión social, a través do establecemento de apoio ao EIL con centros de traballo na comunidade galega. As subvencións ao CEE articúlanse, á súa vez, a través de tres programas: de apoio a empregos (creación, mantemento ou ampliación); de apoio á actividade profesional nos servizos de axuste persoal e social do CEE; e de axuda ao mantemento do custo salarial nestas entidades. Este grupo de axudas foi obxecto dun compromiso crecente nos últimos anos, cun incremento de máis do 49 % na súa asignación. A revisión das políticas de apoio e promoción da ES en Galicia revela a existencia dun conxunto coordinado de accións que, ademais, contan con apoio orzamentario. Estas medidas reverten de xeito diferente e son susceptibles a diferentes clasificacións. A Táboa 28, baseada nos traballos de Chaves (2010) e Chaves e Monzón (2018a) ofrece unha visión xeral deste sistema de axuda, que nos permite verificar que a maior parte do sistema está concentrada nas chamadas medidas suaves. Ao mesmo tempo, este exercicio de análise permite a intuición dunha folla de ruta para o desenvolvemento de novas medidas e o deseño dun sistema completo de políticas de promoción. ANA OLVEIRA BLANCO 112 Táboa 28 Políticas para a promoción da ES na Comunidade Autónoma de Galicia (2016-2020) POLÍTICAS MEDIDAS TIPOLOXÍA EXEMPLO DE SOLICITUDE EN GALICIA Políticas BRANDAS (soft) Políticas para crear un ecosistema favorable ás empresas Medidas institucionais ▪ Dirixido á forma xurídica das entidades da ES, facilitando o seu recoñecemento como actor privado. ▪ Dirixido a recoñecer a capacidade das empresas de ES para operar en calquera sector da actividade económica, eliminando os obstáculos legais. ▪ Orientado ao recoñecemento do HE como actor público e interlocutor na elaboración / construción e na aplicación de políticas públicas. ▪ Existencia de organismos públicos para promover a ES. Lei 6/2016, do 4 de maio, de ES de Galicia. Estratexia galega de ES (2019-2010). Decreto 225/2012, do 15 de novembro, polo que se crea a Rede Eusumo para o fomento do cooperativismo e a economía social. CGC. CGES. Rede Eusumo. Medidas cognitivas ▪ Accións de difusión, sensibilización e coñecemento sobre ES. ▪ Promoción da formación en ES. ▪ Promoción da investigación no campo da ES. Liñas para a realización de accións de difusión e promoción de HE. Campañas de difusión nas redes sociais. Laboratorios cooperativos no rural. Programas de formación dual. Liñas para a introdución do cooperativismo no ensino. Apoio á investigación na Universidade (apoio directo e CECOOP) Laboratorios para apoiar a creación de emprego e empresas de HE (LACES), correspondentes ao proxecto Interreg VA España - Portugal (POCTEP) Políticas DURAS (hard) Políticas económicas para o desenvolvemento empresarial Subministración de medidas para promover a competitividade das empresas de ES Dirixido a funcións empresariais, xa sexa na fase de creación ou desenvolvemento. Apoio directo ao emprendemento (cooperativas, empresas laborais, CEE, EIS). Rede de técnicos para o asesoramento e consolidación de entidades do SE. Programa APROL de acceso á condición de socios e axuda ao emprego en ES. Medidas de demanda, dirixidas á actividade das empresas da ES Deseñado para facilitar o acceso a mercados públicos e mercados exteriores. En proceso: incorporación de criterios de compra responsable, cláusulas sociais e reserva de actividade. Fonte: adaptado de Chaves (2010) e Chaves e Monzón (2018) Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 113 En canto ao apoio económico e financeiro para estas medidas, obsérvase que o orzamento total de ES seguiu un patrón irregular na última década, alternando algunhas etapas expansivas con outras de contracción (Gráfica 22). Como se pode observar, a ES galega non quedou fóra dos recortes correspondentes ao período de austeridade posterior á crise económica (2008-2011). Esta tendencia rompeuse coa creación da Rede Eusumo, no bienio 2011-2012, que levou á maior dotación orzamentaria durante o período analizado, con máis de 18 millóns de euros en 2012. Así é todo, pasada esta fase introdúcese unha drástica redución de case un case un 40% nun só exercicio fiscal. En liña co sucedido a nivel estatal (Chaves e Savall 2019), os CEE e as EIL sufriron os maiores recortes. Non obstante, a aprobación do LESG en 2016 insírese nunha nova vía expansiva, configurándose como un acelerador das asignacións orzamentarias que facilita que o ano 2020, sexa o de maior orzamento dende a creación de Eusumo, superando, en 8 millóns de euros do ao ano 2012. A Gráfica 23 mostra a taxa de evolución das asignacións orzamentarias no mesmo período de tempo. Esta perspectiva permite observar con máis claridade os puntos decisivos que supuxo a adopción das medidas mencionadas como políticas institucionais brandas, concretamente o Decreto para a creación da Rede Eusumo (2012), a aprobación da LESG (2016) e a recente aprobación da Estratexia Galega de ES (2018). Como se pode ver, as tres medidas van acompañadas dun importante apoio orzamentario. 15,1714,1513,27 17,9018,73 11,4711,9313,1814,22 17,1818,3120,10 26,94 0,00 5,00 10,00 15,00 20,00 25,00 30,00 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Presupuesto total (millones de €) Gráfica 22 Orzamento de ES en Galicia, en millóns de euros (2008-2020) ANA OLVEIRA BLANCO 114 Este efecto vese máis claramente na Gráfica 24. Reflicte as taxas promedio de crecemento do orzamento para a ES en Galicia (2008-2019). Durante este período, o orzamento de desenvolvemento da ES foi crecendo a un ritmo medio do 6.79% ao ano. Non obstante, se desagregamos estes anos tendo en conta os fitos destacados anteriormente, pódese comprobar que no período anterior á creación da Rede Eusumo (2008-2012) o crecemento foi do 6,65 %, desacelerándose notablemente no período posterior (2013-2016) lastrado polo comportamento do ano 2013 no que se leva a cabo un grande recorte de case o 40%. A partir da aprobación da LESG, en 2016, os orzamentos inclúen un incremento medio na asignación para a ES do 17,79%. Na avaliación deste esforzo orzamentario é interesante destacar a clasificación proposta por Chaves (2010), segundo a cal as distintas comunidades autónomas optan por un modelo mínimo, que reproduce e xestione as asignacións orzamentarias transferidas desde a -0,5 -0,4 -0,3 -0,2 -0,1 0,0 0,1 0,2 0,3 0,4 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 % 6,79% 6,65% -4,09% 17,79% -10,00% -5,00% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 2008-2020 2008-2012 2013-2016 2017-2020 Gráfica 23 Evolución do orzamento de ES en Galicia (2008-2020) Gráfica 24 Evolución do orzamento de ES en Galicia (2008-2020) Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 115 Administración central, con orzamentos e esforzos reducidos; e un modelo avanzado, caracterizado por altos niveis de esforzo orzamentario e unha ampla gama de accións. Neste contexto, Galicia sitúase no segundo grupo, avanzando tamén cara á configuración de pactos característicos deste grupo de modelos40. Tendo en conta a situación do cooperativismo en Galicia, analizada no capítulo II desta tese de doutoramento, pódese destacar que o esforzo orzamentario e a posta en práctica de políticas máis avanzadas contribúen de xeito destacado á creación de cooperativas e, polo tanto, á mellora do emprego. O xa mencionado traballo de Martí-Costa et al. (2010) sobre políticas para promover o cooperativismo nas distintas comunidades autónomas, permítenos categorizar este grupo en accións de tipo "pasivo", enfocadas ao establecemento dunha serie de axudas e subvencións financeiras ás que poden acudir diferentes organizacións do campo da ES. Así mesmo, detéctanse accións encamiñadas a ampliar o coñecemento e o recoñecemento da ES entre os distintos prescritores, reforzar a presenza en eventos e facer un esforzo por difundir os valores, principios e resultados da ES. No mesmo campo de acción detéctase unha importante actividade de difusión, tanto en presenza dos medios de comunicación como nas redes sociais. Este traballo refórzase co establecemento dunha rede de asesores e técnicos dispoñibles para axudar a configurar e consolidar estas figuras corporativas. Está pendente o paso cara a medidas máis proactivas, que identifiquen segmentos obxectivos para a formación de novas entidades de ES e, moi particularmente, o establecemento dunha acción decisiva no campo da educación universitaria. Así mesmo, pódese detectar unha ausencia parcial de medidas de consolidación destinadas a reforzar a estabilidade e a supervivencia das organizacións. Aínda que a axuda para atraer novos socios e aumentar o capital corporativo pertence a esta categoría, suspendéronse as liñas de garantía e aval para estas empresas, o que fai que non existen freos para a súa mortalidade. A ausencia de formación específica dirixida a mellorar o coñecemento e as técnicas de xestión, que poderían ser decisivas para mellorar a competitividade do sector, revélase de novo como unha importante falta nos fundamentos destas políticas de apoio. 3.6. CONCLUSIÓNS Nos últimos anos, a Comunidade Autónoma de Galicia reforzou o seu interese e participación nas políticas de apoio á ES, deseñando unha batería de medidas (específicas e transversais) e asignando fondos para apoiar e implementar estas accións. Neste sentido, hai que destacar unha serie de elementos diferenciadores: Primeiro. Son instrumentos vivos e flexibles, que se rectifican anualmente para tratar de dar unha mellor resposta ás necesidades específicas das entidades que forman a ES Segundo. A mencionada flexibilidade resulta na posibilidade de cambiar o foco de atención e alcance das medidas ou, noutras palabras, priorizar a consecución de certos obxectivos a medida que cambian as condicións e as necesidades do contorno. Terceiro. As liñas específicas que se van asistir -e a súa correspondente dotaciónveñen determinadas pola administración autonómica, o que reforza o seu papel decisivo na conformación e fortalecemento do sector da ES galega. Cuarto. Non obstante, esta centralización resulta nunha limitación do propio sistema. Como se sinalou, a presenza de entidades de ES no deseño das medidas é limitada, tanto na súa dimensión individual como na súa aplicación a través dos organismos deseñados para este fin. Neste sentido, para un mellor funcionamento e un axuste coas características e principios 40 Neste sentido, cómpre lembrar que a falta de negociación e a ausencia, en termos xerais, dunha clara política de participación vinculante e non testemuñal das entidades do sector, repetida neste traballo, limita a plena incorporación da política de promoción da ES galego neste grupo de modelos avanzados. ANA OLVEIRA BLANCO 116 intrínsecos da ES, queda pendente o establecemento dun verdadeiro sistema de responsabilidades compartidas entre a administración e os axentes e entidades da ES, que afecta a todas as fases do proceso de apoio e, moi concretamente, ao deseño das accións. Quinto. Nun nivel máis específico, a pesar da ampla gama de medidas e liñas de apoio, detéctanse algunhas deficiencias importantes. Concretamente: ▪ Non hai instrumentos para apoiar o acceso aos mercados públicos, a pesar de que as disposicións normativas rexionais máis recentes establecen certas preferencias (non reservas) de actividade para as entidades de ES. É o caso, por exemplo, da recente de lei de Impulso Demográfico ou no borrador de medidas de apoio á contratación pública que permite a introdución de cláusulas sociais. ▪ A pesar de estar especificamente incluído nos obxectivos declarados polas diferentes ferramentas (Rede Eusumo ou Estratexia galega de ES), non hai liñas dirixidas a facilitar o acceso das entidades de ES aos mercados exteriores. ▪ Tampouco hai apoio para as accións de concentración, nin sequera para a mellora da información no campo da ES e a difusión das súas potencialidades. En particular, cómpre subliñar as vantaxes de mellorar o tamaño en aras dunha maior capacidade competitiva (Bastida et al., 2019a). ▪ Detéctase que as medidas son, en xeral, de carácter pasivo, baseadas no establecemento de subvencións e liñas de financiamento de actividades. Está pendente o paso cara a medidas máis proactivas, que impulsarán a base das entidades de ES no territorio e contribuirán a mellorar a competitividade do sector. Neste sentido, chama poderosamente a atención a ausencia de estudos regrados sobre a materia na Comunidade Autónoma, especialmente cando ten tres universidades e á luz da importancia de animar ao estudantado universitario a contemplar a ES como un camiño sólido de traxectoria profesional. Estas deficiencias suxiren que a administración orientou as súas políticas nun enfoque a curto prazo, ignorando o camiño a longo prazo que podería determinar a sustentabilidade do sistema da ES. Isto sitúa este conxunto de políticas no ámbito dos riscos identificados por Chaves e Monzón (2018) en termos de parcialidade, instrumentalización e infravaloración do potencial de acción da cidadanía no deseño de medidas de promoción. A amplitude do radio de acción, a consolidación de medidas transversais e a consideración da sociedade civil máis alá dun papel testemuñal son accións básicas para mellorar a implantación e os resultados deste sistema de promoción. Sexto. Finalmente, paga a pena preguntarse sobre a eficacia e eficiencia de todo este sistema de soporte. Unha limitación importante é a ausencia de rexistros e fontes estatísticas que permitan este cálculo, unha cuestión básica especialmente tendo en conta que o sistema xira en torno ao obxectivo de mellorar o emprego. A pesar destas importantes limitacións, cómpre lembrar (Bouchard, 2006) que a ES require outros indicadores que non sexan a contabilidade material dos resultados e a súa avaliación debe ir máis alá da eficacia financeira e orzamentaria, centrándose na eficiencia social. Noutras palabras, a ES debe medirse non só con indicadores económicos, senón tamén a partir doutros parámetros que teñan en conta os intereses e as expectativas dos cidadáns. En relación a este proceso de avaliación, Utting (2018) propón criterios de avaliación cualitativos, baseados na capacidade do Estado, a coherencia das políticas, a participación e a sustentabilidade. Neste sentido, sería conveniente avanzar na identificación de beneficios indirectos de todas estas accións, verificando se efectivamente contribuíron significativamente á mellora da calidade democrática, o equilibrio territorial ou a mellora do emprego e da empregabilidade, especialmente mellorando a análise cualitativa e non só cuantitativa. Políticas públicas para o fomento da ES en Galicia 117 Debemos ter en conta que a recente aplicación da LESG e, máis concretamente, da Estratexia galega de ES, proporciona un marco adecuado para sentar as bases desta nova medición. En definitiva, o sistema de apoio á ES en Galicia xira en torno a dous dos tres eixos básicos identificados por Chaves e Monzón (2018) como piares dun sistema holístico con potencial para xerar amplas sinerxías para a consolidación da ES galega: transversalidade e estratexia. A participación, por outra banda, sofre de amplas limitacións que poden dificultar a súa eficacia. Tendo presente esta importante deficiencia, pódese inferir que Galicia sentou as bases dun ecosistema favorable para a ES, e tamén en diferentes áreas de acción. Así, poderíase identificar un ecosistema de tres eixoslegal, social e orzamentario - que, corrixindo as súas limitacións, pode proporcionar un espazo óptimo para o desenvolvemento dun sistema ES completo que contribúa decisivamente á mellora da competitividade, creación de emprego e sostenibilidade da ES galega. ANA OLVEIRA BLANCO 124 b) Proporcionar e facilitar medios para o emprendemento, é dicir, poñer a disposición instalacións e infraestruturas para poder acoller o inicio de proxectos empresariais de ES. Na mesma liña, achegar os recursos das entidades colaboradoras aos posibles interesados. c) Aumentar o número de entidades e asociacións nas diferentes redes de cooperación existentes, tanto nacionais como internacionais, para a promoción da ES e do cooperativismo. d) Promoción, difusión, promoción e difusión de novas tecnoloxías da información e comunicación, I + D + i e traballo en rede. e) Comercialización e internacionalización secundarias, a través de cumios internacionais e transfronteirizos que promoven a cooperación empresarial e o intercambio comercial. f) Preparación de estudos e análises relacionados con temas de interese para a ES, así como para o desenvolvemento local. g) Preparación de materiais didácticos e divulgativos sobre ES e cooperativismo. h) Seguimento de proxectos empresariais e ES. Como se pode ver, establécese un amplo catálogo de obxectivos que permite realizar calquera actividade para a promoción e difusión do cooperativismo e da ES, destacando sobre todo aqueles que teñen que ver con asesoramento e información. Estas actividades detállanse no artigo 4 do citado decreto, pódense clasificar en tres grandes bloques vinculados ás tres liñas principais de intervención da Rede (Táboa 29). O denominador común de todas estas actividades revela o obxectivo subxacente de todo o funcionamento da rede Eusumo, o fomento do emprendemento colectivo. Táboa 29 Actividades da Rede Eusumo Liñas de acción Actividades a) Información e concienciación sobre o valor da ES, tanto no desenvolvemento de iniciativas emprendedoras domo como nos resultados destas entidades, máis alá do puramente económico Establecemento dunha liña permanente de investigación sobre as posibilidades de desenvolvemento local do territorio. Desenvolvemento de estudos sectoriais promovendo a cooperación con entidades do territorio. Realización de campañas publicitarias para difundir e divulgar os potenciais, valores e realidades da economía social. Exploración e busca de nichos emprendedores para identificar ás persoas destinatarias de accións formativas, informativas e de asesoramento. b) Apoio a persoas emprendedoras, a través de servizos especializados de información e asesoramento Asesoramento e información nos centros. Actividades formativas dirixidas a potenciais emprendedores. Seguimento e titorización de proxectos empresariais durante os primeiros anos. Apoio ao emprendemento mediante a subministración de incubadoras para empresas da ES. Promoción da coordinación de accións e promoción de proxectos internacionais. Establecemento de centros de documentación para a consulta de entidades de economía social, emprendedores e público en xeral. c) Visibilizar a ES e o cooperativismo entre os axentes sociais e económicos, como forma de promovelo e difundilo. Promoción e estimulación de redes para a colaboración en temas comúns, como a comercialización e apertura conxunta de mercados. Elaboración de accións formativas no campo das novas tecnoloxías. A Figura 3 reflicte a organización de Eusumo, sintetizando o seu funcionamento. A base do proceso é a actividade en rede, baseada na colaboración. As entidades socias comparten protagonismo, destacando o papel de liderado do goberno autonómico. Medidas para a promoción e consolidación dun ecosistema favorable á economía social en Galicia. A rede Eusumo 125 Para a evolución, desenvolvemento, desempeño e difusión das actividades citadas, a Rede Eusumo organízase en dous eixos: (1) actividades desenvolvidas directamente pola Dirección Xeral de Emprego, Traballo Autónomo e ES50, concretamente a través da Subdirección Xeral de ES e que, normalmente, se realizan mediante asistencia técnica externa; e (2) as executadas polas entidades socias. A Xunta de Galicia resérvase o papel de coordinar a Rede, proporcionando unha serie de persoal técnico propio. Todas as entidades comparten as tarefas de asesoramento e apoio no desenvolvemento e consolidación de novas entidades de ES51, levadas a cabo, no seu caso, a través de asesoramentos técnicos específicos. As entidades poñen os seus recursos - físicos e/ou humanos - a disposición da Rede para o desenvolvemento das actividades axeitadas. Periodicamente convócase unha orde de axuda que, baixo o formato de subvención, serve para financiar as accións segundo o establecido no marco de actuación da Rede. En concreto, as actividades están cofinanciadas nunha proporción do 80% (Xunta de Galicia) e o 20% (entidades socias). Neste sentido, cómpre salientar que as liñas específicas obxecto da subvención –e a correspondente dotación– veñen determinadas pola administración autonómica, o que reforza o seu papel decisivo na conformación e fortalecemento do sector galego da ES. Aínda que inicialmente había diferentes ordes vinculadas a áreas de actividade diferenciadas, actualmente unificáronse nunha única convocatoria de subvencións. Así mesmo, revísase e modificase en cada convocatoria a conformación específica das actividades subvencionables. Isto permite inferir unha das grandes características da Rede Eusumo: é un instrumento vivo e flexible, capaz de adaptarse ás diferentes realidades da contorna ou ao campo de acción específico que se pretende priorizar en función das políticas que se queira implementar.52. Os obxectivos fundamentais da Rede están fortemente enraizados en todas as súas accións e tamén subxacen nos requisitos e obrigacións que as entidades deben cumprir para converterse en membros da Rede (artigos 8 e 9). Así, deben demostrar que as súas actividades contribúen 50 A promoción da ES en Galicia centralízase na subdirección xeral de ES, dependente da Dirección Xeral de Emprego, Traballo Autónomo e ES, á súa vez enmarcada na Consellería de Emprego e Igualdade. 51 Entre as entidades colaboradoras destaca o papel das asociacións cooperativas, xa que programan e realizan actividades de divulgación e formación cooperativas e son a principal referencia na rede de puntos de información e asesoramento que comeza a tecerse. 52 A pesar do papel decisivo da Administración autonómica na conformación das liñas de axuda, cómpre salientar que as ordes de subvención están sometidas ao ditame de CGC, onde se presentan as diferentes propostas das principais asociacións cooperativas (entre outras entidades). Figura 3 Entidades socias da Rede Eusumo ANA OLVEIRA BLANCO 126 ao fomento do cooperativismo e á ES e que recaen na promoción do emprendemento e ao desenvolvemento local. Por outra banda, deben poñer á disposición da Rede medios ou recursos, como os destinados a realizar estudos e análises dos diferentes sectores produtivos, para desenvolver accións formativas ou de asesoramento; ou locais para acoller actividades de formación53. En definitiva, todos aqueles medios e recursos que sexan útiles para promover o cooperativismo e a ES. Estes requisitos deben manterse durante o tempo que a entidade sexa membro de Eusumo. As entidades contribúen directamente ás actividades de promoción e divulgación da ES participando en tarefas de formación, asesoramento e información centradas na promoción do cooperativismo, o emprendemento e a ES, sen prexuízo das funcións e actividades que lles son propias. Tamén é relevante o seu papel na visibilización da ES e da propia Rede, polo que deben identificarse co distintivo de Eusumo54. Deberán reflectir en calquera documento ou comunicación pública a colaboración coa Consellería de Emprego e Igualdade, o Fondo Social Europeo, o Ministerio de Traballo e ES e a Rede Eusumo, segundo corresponda, e poñer en coñecemento da Dirección Xeral competente toda a información que se xerou do cooperativismo e da ES. O desenvolvemento e crecemento da Rede está ligado en gran parte á asistencia técnica encargada de coordinar e executar o asesoramento e as actividades por parte da administración. Para estes efectos, convócase un concurso público para a prestación de servizos integrados na Rede Eusumo, consistente na realización de actividades de dinamización, identificación de proxectos empresariais de ES, formación dirixida a persoas emprendedoras interesadas en promover proxectos dentro do sector da ES. Para empresas xa establecidas, ademais da formación, ofrécese a preparación e execución dun plan de asesoramento e acompañamento a proxectos empresariais. Ademais, debe ocuparse da promoción da Rede, a súa coordinación xeral e o seguimento das actividades que nela se realizan. Estas actividades poden estar cofinanciadas polo FSE. No período 2007-2013 desenvolvéronse no marco do Eixo 4 da FSE Galicia. Actualmente están enmarcados no Programa Operativo Galego FSE 2014-2020, como prioridade de investimento 8iii. Neste marco destínanse 5,4 millóns de euros para a promoción da ES, destacando, como xa mencionou no capítulo anterior, a dotación ao Programa Aprol para promover a creación de emprego no sector situándose como a principal liña de acción para o fomento da creación de emprego en cooperativas e sociedades laborais, tanto dende a óptica da propia entidade como das persoas que acceden a ese emprego. A Táboa 30 permite observar que a Rede alternou un elevado número de contratos de xestión (sete) con períodos de ausencia de licitación, entre os que destaca o ano 2014 -no que a Rede Eusumo estivo durante 5 meses sen asistencia técnica- e 2016 e 2017, cun ano enteiro sen contrato de xestión. Cómpre ter en conta que esta circunstancia non implica que a Rede estea inactiva, senón que a administración galega asume un papel protagonista na coordinación de actividades. É importante sinalar que as actividades que non se realizan son as de acompañamento de grupos promotores, formación e difusión do cooperativismo e da ES que forman parte do propio contrato de licitación; así como a correspondente apertura dos centros de referencia da Rede. 53 Estas premisas chámanse Centros da Rede Eusumo e teñen como finalidade realizar as actividades da Rede, especialmente a información e sensibilización sobre asuntos de ES; promoción e fomento do cooperativismo e desenvolvemento local. Deben ter un punto de información e asesoramento (art. 6). 54 Neste sentido, convén insistir no esforzo realizado para consolidar unha imaxe corporativa que contribúa, indirectamente, á visibilidade da propia Rede e á súa importancia como axente central na revitalización da ES. Existe un manual de identidade corporativa (http://www.eusumo.gal/imaxe-corporativa) no que se determinan un logotipo e distintivos que facilitan a identificación das actividades e centros que o integran (art. 7 e anexo III). Medidas para a promoción e consolidación dun ecosistema favorable á economía social en Galicia. A rede Eusumo 127 Actualmente está en execución o contrato resultante do proceso de licitación realizado en 2017, que foi adxudicado por 309.000 €. O contrato inicial tiña un prazo de dous anos, que podería prorrogarse por outros dous. O período actual é, polo tanto, o de maior estabilidade en canto a asistencia técnica. Táboa 30 Contratos de licitación e períodos de duración da Rede Eusumo En Feb Mar Ab May Jun Jul Ag Sep Oct Nov Dic 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 4.3. EVOLUCIÓN DA REDE EUSUMO: RESULTADOS Cun percorrido de case dez anos, a Rede Eusumo conta con antecedentes suficientes para poder proceder a unha análise da súa evolución co fin de identificar os seus resultados directos neste período (Bastida et al., 2018). Para levar a cabo esta tarefa, analizáronse os datos dos diferentes informes de actividades da propia Rede (anos 2014 a 2019), publicados pola Dirección Xeral de Emprego, Traballo Autónomo e ES; e os datos dispoñibles nos diferentes rexistros de cooperativas existentes na comunidade –provinciais e autonómicos– para afondar nas características das entidades creadas durante ese período. Así, a finais do ano 2019, a Rede Eusumo conta con 210 entidades socias, entre as que se atopan asociacións de ES, entidades locais e supramunicipais, grupos de desenvolvemento rural e costeiro, as tres universidades galegas, asociacións e fundacións, asociacións empresariais, cámaras de comercio e algunhas cooperativas (especialmente as vinculadas ao asesoramento empresarial). Como se pode ver na Gráfica 25, desde 2013 duplicouse o número de entidades asociadas á Rede, que aumentou a un ritmo medio superior ao 15% ao ano. Os concellos adheridos teñen un papel fundamental neste incremento, xa sexa como entidades independentes ou como membros de entidades supramunicipais (concellos, asociacións ou consorcios). Xuntos, ate o ano 2018 (último exercicio con datos diferenciados por entidade), aportan o 70% do total de membros da Rede, o que os converte na principal fonte de entidades asociadas. Así mesmo, cabe destacar a recente adhesión da Universidade Católica Portuguesa, entidade fóra do territorio galego, no contexto da formación da eurorrexión Galicia-Norte de Portugal. ANA OLVEIRA BLANCO 128 *Nos anos 2019 non aparecen diferenciadas o tipo de entidades socias. Na desagregación dos datos correspondentes ao "resto" das entidades, cómpre salientar que se atopan todas as unións cooperativas, as entidades representativas máis importantes das restantes familias da ES (centros especiais de emprego sen ánimo de lucro, empresas de inserción e sociedades laborais); as tres universidades galegas, todas as cámaras de comercio e dúas das catro deputacións galegas. Polo tanto, pódese dicir que Eusumo conseguiu abarcar á maioría das entidades que participan na promoción, defensa e estudo da ES en Galicia. A liña de actuación na que a Rede leva a cabo un maior número de actividades é a difusión e a formación en materia de ES. Segundo os informes de execución correspondentes ao período 2014-2019, realizáronse 1.200 actiacións deste tipo nese período, cun alcance directo superior ás 25.500 persoas. Como se pode ver na Táboa 31, o número de actividades segue sendo máis ou menos constante independentemente da situación da asistencia técnica da Rede, o que parece indicar que a execución deste tipo de accións (principalmente baixo o formato de conferencias) cae cun maior peso nas entidades socias que na propia administración autonómica. Non ocorre o mesmo se se atende ao número medio de persoas que asisten por actividade. Aínda que as variacións non son moi altas (o rango está entre 16 e 24 persoas), a tendencia está a aumentar. Táboa 31 Actividades de formación e difusión realizadas pola Rede Eusumo (2014-2019) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Total Número de actividades 171 201 191 203 199 257 1.222 Nº asistentes á conferencia 3.450 3.241 4.209 4.276 4.721 5.604 25.501 Número medio de asistentes 20 16 22 21 24 22 21 Ata o último informe completo publicado (correspondente a 2019), non se proporcionan datos desagregados sobre o sexo das persoas que asisten ás sesións de formación e divulgación, tamén diferenciadas neste documento. Na análise desta variable destacan que a maioría das persoas participantes nas actividades de formación son mulleres (64%) mais este comportamento non se sostén nas actividades divulgativas sendo aquí o público maioritario o masculino. Cabe 79 89 106 116 129 144 210 21 44 47 52 57 62 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019* Concellos Resto Gráfica 25 Evolución das Entidades socias da Rede Eusumo (2013 – 2019) Medidas para a promoción e consolidación dun ecosistema favorable á economía social en Galicia. A rede Eusumo 129 salientar que as actividades de formación son aquelas que teñen como obxectivo mellorar as capacidades técnicas do persoal das entidades do sector para promover a súa competitividade. Por outra banda, no que respecta á difusión e visualización da ES, fíxose un importante esforzo para ter presenza nas redes sociais. Así, a Rede Eusumo conta coas súas propias redes sociais –Facebook, Twitter e Youtube– que, segundo os datos do informe de actividade de 2019, teñen un total de 11.893 seguidores55, 3.213 publicacións e 1,86 millóns de impresións e visualizacións. Estes datos son de especial relevancia, se se ten en conta que estas canles de información son as máis empregadas pola xente nova. Deste xeito contribúese a achegar a este sector da poboación a unha realidade na que poden atopar un xeito de emprender e desenvolverse profesionalmente ademais de situar Internet como canle de comunicación preferente da ES en Galicia. Aínda que a Rede nace coa vocación de promover e difundir o grupo de entidades da ES, existe unha incidencia particular na promoción do emprendemento baixo a fórmula cooperativa. A este respecto, a pesar dalgún traballo crítico (Xaén, 2017), recoñécese xeralmente a capacidade da ES e das cooperativas para reaccionar aos efectos da crise económica sobre o emprego e o axuste salarial e para xerar emprego de calidade (Chaves e Monzón, 2018a; Chaves e Savall, 2019; Díaz e Marcuello, 2014; Lejarriaga et al., 2013; Martínez et al., 201356). Mentres que as sociedades capitalistas reducen o persoal para obter beneficios, as cooperativas priorizan manter os postos de traballo incluso a costa de reducir os avances laborais (equivalentes aos salarios). En consecuencia, o emprendemento colectivo revelouse como unha alternativa válida para saír do paro e reinsertarse no mercado laboral (Lejarriaga et al., 2013). Ademais, estas entidades demostraron ter unha maior flexibilidade e capacidade de adaptación a circunstancias adversas que outras fórmulas legais; e tamén para poder facilitar o acceso ao emprego a colectivos desfavorecidos e a persoas excluídas socialmente (Melgarejo et al., 2007; Monzón e Chaves, 2012a; Monzón, 2010). De acordo con este impulso ao emprendemento, a Rede realiza actividades de asesoramento e apoio para as persoas que desexen establecer a súa empresa baixo fórmulas de ES. Así, durante o período 2014-2019 (Táboa 32), acompañáronse un total de 583 grupos promotores, o que representa case 1.700 persoas asesoradas. Como conclusión, a Táboa 33 resume os principais resultados previamente analizados, recollidos nos Balances de Actividades elaborados pola Xunta de Galicia. O indicador máis positivo é o que reflicte os de postos de traballos directos creados, pero a comparativa realizase co 2018 ao non existiren datos na memoria de resultados do ano 2019. No resto de indicadores –relacionados con actividades específicas– detectáronse unha maior variabilidade e incluso un lixeiro retroceso no bienio 2016-2017. A ausencia de licitación para a xestión das actividades da Rede, relacionada con estes exercicios, probablemente estea relacionada con esta diminución. Non obstante, a avaliación dos datos acumulados desde o inicio da operación da rede permite unha avaliación global positiva a partir da súa implementación. 55 Esta cifra significa duplicar o número de seguidores da Rede desde 2015, aínda que non se pode ignorar o efecto recente da evolución destas novas canles de comunicación no contorno xeral. 56 A natureza anticíclica do emprego nas sociedades cooperativas foi moi estudada nas últimas décadas. Despois das primeiras referencias (Monzón, 1991), as investigacións recentes centráronse na análise dos efectos da crise económico-financeira de 2008, concluíndo que as entidades da ES teñen unha maior capacidade de adaptación ao medio ambiente e, en consecuencia, son máis resistentes en condicións de emprego (Calderón e Calderón, 2012; Díaz e Marcuello, 2010; Navarro e Climent, 2010; Sala, et al., 2015; Salinas e Osorio, 2012). Non obstante, cómpre salientar que o traballo recente de Sala, Torres e Farré (2018) considera que a recente crise económica reverteu parcialmente este comportamento anticíclico. ANA OLVEIRA BLANCO 130 Táboa 32 Resultados da Rede Eusumo na creación de entidades ES (2014-2019) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Total Grupos promotores 134 149 109 79 112 111 583 Asesoramento aos membros 471 518 237 145 322 270 1.693 Entidades cooperativas constituídas 21 39 - 40 72 22 223 Traballos cooperativos directos 95 149 - 171 245 - 660 Empresas de traballo incorporadas 42 35 29 29 45 - 180 Táboa 33 Balance de Resultados da Rede Eusumo 2014-2019 2014-2019 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Total % Nº Entidades socias 133 153 168 203 206 210 210 58% Actividades divulgación e formación 171 201 191 203 199 257 1.222 50% Asistentes actividades divulgación e formación 3.450 3.241 4.209 4.276 4.721 5.604 25.501 62% Tarefas de asesoramento 134 149 109 79 112 111 694 -17% Entidades constituídas 21 39 - 40 72 22 194 5% Postos de traballo directo creados 95 149 - 171 245 - 660 158% Medidas para a promoción e consolidación dun ecosistema favorable á economía social en Galicia. A rede Eusumo 131 4.4. VALORACIÓN DA REDE EUSUMO Co obxectivo de completar o estudo, realízase unha valoración do funcionamento da Rede no que se recollen como referencia as experiencias e percepcións das entidades socias. Con este fin elabórase un cuestionario57 que conta cun total de 44 preguntas sobre diferentes aspectos entre os que destacan cuestións como as relativas ao compromiso, liderado e proposta de mellora entre outras58. O cuestionario convina preguntas cortas, de si ou non ou o de escala de likert. O traballo de campo é realizado entre os meses de agosto e setembro do ano 2018. Obtivéronse un total de 2459 respostas dun total de 186 entidades, cun cociente de resposta do 12,9% (superior á media de estudos comparables que se sitúa en torno ao 5%). Entre estas respostas, tal e como mostra a Gráfica 24, hai representación de todas as entidades implicadas na Rede, destacando o número de respostas procedentes de entidades asociativas da ES (21% do total). No outro extremo, os Grupos de Desenvolvemento Rural (GDR60) ou Grupos de Acción Local do Sector Pesqueiro (GALP61) e as Universidades tan só achegaron en 4% das respostas (neste último caso, proporcional á súa participación na Rede). O primeiro bloque de preguntas están relacionadas co liderado da Rede e o grao de compromiso mostrado polos diferentes axentes. A Gráfica 27 mostra como máis da metade das persoas participantes cre que a Xunta de Galicia mantén o compromiso asumido coa Rede Eusumo desde a súa creación, mentres que un 29% opinan que esta implicación aumentou. Cabe sinalar 57 Para a elaboración do cuestionario realízase un Delphi entre un grupo de axentes implicados na xestión e funcionamento da Rede. Esta técnica é aceptada como método de obtención de información sobre un tema específico (Hsu e Sandford, 2007; Seguí-Mas e Sever Izquierdo, 2010b) e foi amplamente utilizada no ámbito da ES (Climent e Ávila, 2012; Martínez-Carrasco Pleite, 2014; Melian Navarro et al., 2011; Seguí-Mas e Sever Izquierdo, 2010a) 58 Ver anexo ao final do traballo. 59 O cuestionario é realizado a entidades socias e persoas usuarias da Rede Eusumo mais coas poucas respostas obtidas por estas últimas desbótanse estes cuestionarios 60 Os GDR ou grupos de desenvolvemento local son asociacións sen fin de lucro que están constituídas polo conxunto de institucións públicas e entidades privadas, dos ámbitos económico, social, cultural, veciñal, ambiental ou profesional, que desexen implicarse no programa Leader do seu territorio. 61 Os GALP están compostos por entidades que representan os intereses socioeconómicos locais públicos e privados dentro da zona, e nin as autoridades, nin ningún tipo de interese concreto representa nos grupos máis do 49% dos dereitos de voto na toma de decisións. Teñen como obxectivos o fomento do crecemento económico, a inclusión social, a creación do emprego e o apoio á empregabilidade e á mobilidade laboral nas comunidades pesqueiras e acuícolas, incluíndo a diversificación das actividades realizadas no marco da pesca e respecto a outros sectores da economía marítima. 17% 8% 4% 4% 21% 21% 25% Asociación ou Fundación Cámara de Comercio Universidade GDR ou GALP Entidades locais Entidades asociativas da Economía social Entidade de economía social Gráfica 26 Respostas por tipo de participante na Rede Eusumo (%) ANA OLVEIRA BLANCO 132 que oito de cada dez participantes cren que a Xunta de Galicia demostra un alto grao de compromiso co programa. Esta situación contrasta co grao de implicación e compromiso que confesan ter as entidades socias coa Rede. De media, outórganse unha puntuación de 3,33 puntos nunha escala de 5, o que suxire unha ampla marxe de mellora neste aspecto. Por outra banda, preto do 60% das persoas participantes no estudo creen que a Administración autonómica lidera a Rede Eusumo. A este respecto, a maioría (50%) asume que este protagonismo é inherente á propia concepción do programa, mentres que un 8% pensa que o liderado debería ser ostentando por outras entidades socias. Cabe destacar que a cuarta parte das persoas participantes opinan que a Rede está liderada polas entidades adheridas. Por último, Gráfica 28 tamén mostra que un 13% de entidades participantes descoñece quen exerce o liderado cuestión que é de destacar. No que ás necesidades da ES se refire, a práctica totalidade das entidades participantes indican que é necesaria máis formación e información e que ambos aspectos, xunto coa investigación académica neste campo, favorecerían a creación de entidades de ES. Deste xeito, infírese que os participantes suxiren que o descoñecemento da ES, as súas posibilidades e implicacións, pode constituír unha barreira para a creación de novas entidades. A pregunta expuña simultaneamente unha valoración sobre a calidade da información dispoñible. Como se pode comprobar na Gráfica 29, o 46% das persoas participantes indican que a información dispoñible é boa, aínda que insuficiente. Esta resposta pode ser posta en 54% 29% 9% 8% Mantén Aumentou Disminueu Non sei 13%4% 25% 50% 8% Non sei quen lidera Non, e non debe liderar o compromiso coa Rede Compromiso liderado polas entidades adheridas Si e é así como debe ser Si pero non debería Gráfica 27 Compromiso da Xunta de Galicia coa Rede Eusumo Gráfica 28 Liderado da Xunta de Galicia na Rede Eusumo Medidas para a promoción e consolidación dun ecosistema favorable á economía social en Galicia. A rede Eusumo 133 relación co 13% que suxire dificultades de acceso á información. Por tanto, suxírese unha necesidade de esforzo nos mecanismos de difusión da información relacionada coa Rede. Atendendo aos factores que limitan a elección do cooperativismo como modelo societario para o emprendemento, a Gráfica 30 mostra como o “descoñecemento da fórmula cooperativa” revélase como factor determinante, cunha media de puntuación de 4 puntos nunha escala de 5 puntos onde un non significa que non inflúe e 5 sitúase como determinante. Chama a atención a puntuación obtida polo item que fai referencia a que o modelo cooperativo non é válido como fórmula empresarial, o que fai volver a incidir sobre a necesidade de mellora da información neste campo. A pesar da crenza de que a fórmula cooperativa e/ou a ES teñen unha mala imaxe externa (puntuación media de case 3,5 puntos), as persoas participantes poñen en valor as vantaxes comparativas que ofrecen estas entidades: así, o 80% indican que os principios da ES explican o seu comportamento contra cíclico. O seguinte bloque de preguntas fai referencia á valoración concreta que as entidades socias teñen sobre a Rede Eusumo. En primeiro lugar, pregúntase sobre o alcance da información da entidade. A este respecto a Gráfica 31 presenta como o 58% das persoas participantes creen que esta información non chega en cantidade e forma suficiente á cidadanía, ás que cabe engadir un 34% que considera que chega de forma difusa. O feito de que máis do 90% das participantes manifesten un déficit na difusión da información sobre a Rede suxire que a comunicación debe ser un dos retos inmediatos a afrontar. 29% 13% 4% 8% 46% Información suficiente pero falta formación Pouco accesible Non fai falta máis Información de mellor calidade A que hai é boa pero non suficiente 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 Descoñecemento da fórmula Mala imaxe Non vale como fórmula empresarial Falta de apoio Gráfica 29 Información sobre ES Gráfica 30 Factores que inciden na non elección da fórmula cooperativa como alternativa de emprendemento 5. EMPRENDEMENTO COOPERATIVO: FACTORES DE ATRACCIÓN No presente capítulo e no que segue a continuación lévase a cabo a comprobación empírica que determina se os factores recoñecidos pola literatura como motivadores do emprendemento cooperativo funcionan realmente como tales, ou, se pola contra, non explican a toma de decisión das persoas para formar parte desta fórmula societaria. Para levar a cabo este traballo escóllese como estratexia de investigación a triangulación empregando para elo catro metodoloxías diferenciadas e así tratar de evitar sesgos de datos ou nas persoas investigadoras (Oppermann, 2000) xa que estes son máis difíciles de atoparse en traballos de campo que conten con diferentes metodoloxías e polo tanto estase diante de investigacións nas que se aumenta a validez dos resultados (Blaike, 1991). Segundo establece Rodríguez (2005), na ciencias sociais canto máis abranga o concepto da triangulación para abordar unha problemática específica, maior será a fiabilidade dos resultados obtidos. A investigación proposta pódese dividir en dous bloques que corresponden co presente capítulo e que se mostra a continuación. Así, neste primeiro capítulo abórdase o obxecto de estudo empregando a dúas primeiras metodoloxías propostas: (1) o método Delphi e elaboración e análise cuantitativa do cuestionario ás persoas interesadas; e (2) os grupos de discusión recolléndose no Capítulo VI a análise factorial e a proposta de modelo centrando xa análise nunha tipoloxía de cooperativas específicas como son as de traballo asociado. Para abordar os resultados de cada un dos traballos de campo que se recollen neste apartado, o capítulo divídese en catro apartados que comezan cunha breve introdución a modo de recordatorio do marco teórico para despois abordar o primeiro dos estudos que á súa vez se divide en dúas etapas a análise cualitativa, a través do método Delphi, e a posterior análise cuantitativa descritiva dos resultados obtidos do cuestionario. Continúa coa mostra dos resultados dos grupos de discusión para rematar o capítulo coas conclusións de ambos traballos de campo acompañadas da identificación dunha serie de medias que permitirían mellorar o emprendemento cooperativo galego. Cabe sinalar que parte deste capítulo foi publicado previamente nos seguintes documentos: Artigo: “Motivaciones de las mujeres para emprender en cooperativas: Estudio del caso gallego”. Autoras: Ana Olveira, María Bastida, 2019 Knowledge Hub de la ES para los ODS de Task de la ONU y la OIT. https://knowledgehub.unsse.org/es/knowledge-hub/motivaciones-de-las-mujeres-para- emprender-en-cooperativas/ Capítulo do Libro: Economía social y solidaria y género. Aportes transdisciplinarios desde Europa y Latinoamérica Directoras María de los Angeles Dicapua, María José Senent Vidal, Gemma Fajardo García. Título do capítulo: Factores de atracción para el emprendimiento cooperativo femenino. Análisis del microemprendimiento en Galicia. Autoras: María Bastida, Ana Olveira Blanco e Maite Cancelo Márquez; Tirant lo Blanch, 2020 pags 49 – 78 ISBN 9788413363356 ANA OLVEIRA BLANCO 142 5.1. INTRODUCIÓN As mulleres foron protagonistas do movemento cooperativo dende os seus inicios. Así, en 1883, mulleres inglesas, que formaban parte do movemento cooperativo, se agrupaban arredor dun grupo en base ao cal participaron na creación da ACI en 1895. Non obstante, haberá que esperar a finais do século XX para que se faga visible unha relación mutuamente beneficiosa entre o cooperativismo e as mulleres. A revisión dos principios de cooperación acordada no congreso de Manchester International Cooperative Alliance (ACI, 1995) sitúa en primeiro plano o obxectivo da igualdade de oportunidades entre mulleres e homes, incluíndo a "non discriminación por razón de sexo" como principio de primeiro orde, seguido da obriga de incluír criterios de equilibrio cuantitativo nos programas de educación e desenvolvemento de liderado nas cooperativas (ACI, 1996) e a inclusión do dereito a promoción da igualdade en postos de toma de decisións e en actividades de movemento cooperativo (ACI, 1997). Máis recentemente, incluíuse unha referencia expresa á consideración neste marco de igualdade das realidades de xénero de todas as persoas (ACI, 2017). En resumo, como afirmou a presidenta do Comité de Igualdade de Xénero da ACI, a equidade de xénero forma parte da historia do cooperativismo. Neste contexto, resáltase o dobre obxectivo perseguido coa asunción desta máxima, destacando a perspectiva da eficiencia económica e da xustiza ou a ética empresarial (Senent, 2011). Así, afírmase que un axeitado equilibrio entre mulleres e homes implica un mellor uso do capital humano da organización, ao tempo que se equilibran as oportunidades das persoas segundo a súa condición individual. Esta defensa da igualdade de xénero representa unha revolución no desenvolvemento cooperativo, situando este obxectivo nun plano estratéxico de evolución e expresión dos dereitos humanos fundamentais. Nesta liña, determinouse a conveniencia das cooperativas para implementar accións positivas63 para garantir a inexistencia de barreiras inherentes ao sexo e así facer destas organizacións entidades que favorezan a igualdade (ACI, 1996; 2017). A conexión entre os principios cooperativos e a interpretación de como a organización debe conformarse e comportarse (Senent, 2008; 2011) fan da cooperativa un vehículo corporativo ideal para facilitar a incorporación e promoción das mulleres ao mundo económico e empresarial. Estas empresas combinan a voluntariedade coa obriga de cumprir cos valores corporativos64, no que subxace intrinsecamente a igualdade de oportunidades: democracia, igualdade, equidade e responsabilidade social. As organizacións cooperativas65 constatárono, reflectindo que estas entidades configuran un ecosistema favorable ao desenvolvemento profesional das mulleres, baseado no fortalecemento dunha cultura empresarial onde a igualdade de oportunidades é un elemento constitutivo básico. Desde unha perspectiva empresarial, demostrouse que as mulleres presentan unha maior aversión ao risco que os homes, razón pola que tenden a mostrar un comportamento máis conservador no seu papel como empresarias (Block et al., 2015; Koellinger et al., 2013; Wagner, 2007). A cooperación e colaboración inherentes ao modelo cooperativo - que implica compartir beneficios, pero tamén a asunción de riscos compartidos - podería explicar desde esta 63 Neste sentido, suxírese a consideración dun sistema de cotas para garantir que as persoas elixidas para postos de responsabilidade reflictan a diversidade da cooperativa (ACI, 2017), 64O binomio entre o interese voluntario das cooperativas no principio de igualdade e a obriga de aplicar principios cooperativos foi resaltado por Elio (2006), desde a perspectiva da responsabilidade social corporativa. Esta autora destaca que "nas sociedades cooperativas, o interese voluntario das organizacións en aplicar os principios de responsabilidade social (incluída a igualdade de oportunidades) engádese un compoñente obrigatorio pola asunción de valores cooperativos no momento da súa constitución ”(Elio, 2006: 45). 65"As cooperativas de traballo asociado constitúen contornos axeitados para o desenvolvemento profesional das mulleres, non tanto pola adopción de medidas específicas a favor das mulleres traballadoras, senón polo desenvolvemento no tempo dunha cultura empresarial que fai a igualdade oportunidades, ras persoas traballadoras, valores básicos do seu funcionamento como empresa ”COCETA (2004: 60). Emprendemento cooperativo: factores de atracción 143 perspectiva a preferencia das mulleres pola fórmula cooperativa desde unha posición de risco empresarial inferior á implicada noutras fórmulas societarias (Esteban Salvador et al., 2016). Partindo desta premisa, hai outra serie de características que poderían explicar esta preferencia. Os estudos de Ribas Bonet (2004; 2005); Ribas Bonet e Sajardo (2004, 2005, 2011) e Senent (2008, 2011, 2014) representan un punto de referencia neste sentido, xa que son os que abordaron con maior profundidade a cuestión de xénero no campo da ES. Estas autoras identifican diferentes características nas cooperativas que poderían actuar como elementos atractivos para as mulleres. En concreto, e en relación directa cos principios cooperativos, sublíñase que o principio de axuda mutua; a xestión da empresa de xeito democrático e con dereitos de voto iguais; o especial interese nas relacións xeradas no exercicio da actividade laboral ou profesional e a satisfacción de demandas baseadas nas circunstancias individuais das persoas que forman parte da organización (desde un enfoque laboral, familiar ou social) son factores motivadores e que inflúen na elección deste modelo de negocio (Ribas Bonet e Sajardo, 2005). Desde esta perspectiva, reviste especial interese a revisión dos principios cooperativos realizada por Senent (2011; 2014), que confirma que a promoción da igualdade de oportunidades pode inferirse desde dun xeito transversal e intrínseco. Recentemente, Villafáñez (2017) realizou unha revisión profunda das leis cooperativas en España, observando que o ordenamento xurídico estatal nesta materia -tanto a nivel estatal como autonómicoreflicte explicitamente o deber de cumprir este principio. Este enfoque de adecuación particular dos principios cooperativos e das mulleres foi defendido por outros autores, que subliñan, tal e como xa se ten manifestado, que as mulleres dan prioridade ao apoio mutuo, o traballo en común e os obxectivos non económicos sobre os rendementos económicos do seu traballo (Anthopoulou, 2010; Bock, 2004; Esteban et al., 2016). Ademais, o modelo cooperativo facilita os procesos de educación e formación (Apelqvist, 1996), razón pola que as cooperativas son máis propicias para o apoderamento das mulleres que outras fórmulas legais (Okechukwu e Agbodike, 2016). Este maior acceso á formación facilita o avance das mulleres (De Cabo et al., 2009), o que se ve favorecido polo feito de que nas sociedades con participación democrática -como o son as cooperativas- a implicación directa das mulleres na xestión é maior que noutro tipo de organizacións (De Cabo et al., 2009; Esteban, 2013). Este último aspecto é especialmente relevante66. Porén, diferentes estudos relacionados con este tema revelan que as mulleres non participan na xestión de cooperativas en proporción á súa presenza nas devanditas organizacións, mantendo un certo grao de segregación vertical (Esteban, 2013; Gargallo e Pérez, 2009; Hernández et al., 2018; Meliá e Juliá, 2017; Senent, 2011), o que suxire certa disfunción no deber de cumprimento deste precepto baixo unha perspectiva a curto prazo (debido ás implicacións legais que isto supón67) e a longo prazo, baixo a hipótese de que a falta de diversidade de xénero no órgano de goberno das sociedades cooperativas podería retrasar a asunción da igualdade real de oportunidades en todos os ámbitos da organización68. Así e todo, tamén hai que ter en conta que estudos recentes ao respecto permiten unha visión menos pesimista. Deste xeito, Esteban et al. (2018) e Hernández Ortiz et al., (2018), destacan que as cooperativas creadas máis recentemente teñen 66Nesta liña, resulta especialmente interesante a aplicación da Teoría das escadas superiores (Hambrick e Mason, 1984), que sostén que as características dos altos xestores dunha organización determinan o seu funcionamento. Na base desta teoría reside que as características, expectativas e necesidades dos membros dun equipo directivo determinan a fixación dos obxectivos e o deseño das estratexias da organización que dirixen e, polo tanto, o seu comportamento (Carpenter et al., 2004; Hambrick, 2007). 67O traballo anteriormente referido por Pérez (2017) realiza unha revisión das consecuencias e implicacións legais do incumprimento do principio de igualdade de oportunidades nas cooperativas segundo as distintas normativas legais vixentes - estatais e autonómicas-. No seu estudo, esta autora fai especial fincapé nos problemas dos acordos adoptados. 68 Senent (2011: 80) resume esta disfunción na súa afirmación de que "as mulleres seguen sendo sometidas a un trato desigual no sector cooperativo, a pesar da maior sensibilidade e tradición destas organizacións cara á non discriminación" ANA OLVEIRA BLANCO 144 unha maior porcentaxe de consellos reitores paritarios, o que podería reflectir un cambio de tendencia nos aspectos do equilibrio de xénero no ámbito empresarial. Outro grupo de contribucións céntrase na relevancia da articulación das cooperativas arredor dos principios contra a discriminación entre homes e mulleres, que permite a participación en igualdade de condicións (Senent, 2011; 2014). Nesta liña, Arroyo (2011) suxire que a cooperativa é unha fórmula que favorece a aplicación de políticas activas de conciliación, que tamén poden actuar como un factor motivador. Este elemento está intimamente relacionado co principio de autoxestión e organización do tempo de traballo, tamén característico das cooperativas en comparación con outras fórmulas legais (Senent, 2011). Ademais, estas organizacións prestan especial atención ás necesidades e problemas sociais, o que as fai especialmente sensibles a cuestións relacionadas coa igualdade de xénero e a adopción de comportamentos socialmente responsables (Lairo e Peñalver, 2009; Ribas e Sajardo, 2005). Feito que as converte en organizacións nas que existen menos reticencias e, polo tanto, conta con unha maior facilidade para a posta en marcha de políticas de conciliación ou corresponsabilidade (Chávez, 1996). A isto hai que engadir que as cooperativas contan cunha serie de valores e principios de funcionamento propios grazas aos cales poden implantar, cunha maior facilidade, accións que tendan á igualdade real (Senent, 2011). En resumo, a partir desta breve revisión bibliográfica realizada suxírese que as características do modelo cooperativo (colaboración e axuda mutua, xestión e participación democráticas, primacía das persoas) poderían adaptarse especialmente ás necesidades e formas de actuar das mulleres (axuste individual con principios cooperativos, coa forma de tomar decisións); coa súa forma de traballar (en equipo, relacións sociais de calidade) e con prioridades individuais (conciliación, igualdade de oportunidades) poderían desempeñar un papel motor no emprendemento cooperativo feminino. Ademais desta lista de factores, tamén hai que considerar que as condicións do contorno no que se vai situar a organización afectan á súa maior ou menor viabilidade (Brown et al., 2005; Hashi e Krasniqi, 2011; Rodeiro et al. 2012). En consecuencia, pódese engadir unha serie de factores moderadores relacionados con factores externos e que afectan directamente ao financiamento económico, ao acceso aos servizos e aos beneficios económicos ligados á fórmula empresarial. Estes factores poden actuar como motores da decisión de emprender escollendo un modelo cooperativo. En concreto, proponse o acceso ao asesoramento ou procesos de acompañamento sobre este modelo de negocio e apoios ao comezo do proxecto; o maior número de axudas ou instalacións dispoñibles en comparación con outras figuras corporativas; as melloras no financiamento externo e a percepción de que o emprego colectivo proporciona máis beneficios que o emprego individual (Melian e Campos, 2010) poden ser outros dos factores que incidan na escolla do emprendemento cooperativo. 5.2. DETERMINAR OS FACTORES DE ATRACCIÓN Despois de revisada a bibliografía compre determinar se estes factores son realmente polo de atracción para o emprendemento cooperativo. Para levar a cabo esta tarefa nesta primeira etapa combínanse a análise cualitativa e cuantitativa, en sucesivas fases de investigación. En primeiro lugar, o conxunto de factores motivadores para a elección do modelo cooperativo detectados na revisión bibliográfica anterior sométese á consideración dun panel de persoas expertas, con vistas á súa validación e priorización. Cos resultados desta primeira análise elabórase un cuestionario dirixido a diferentes cooperativas actualmente en funcionamento na comunidade autónoma galega. Os datos desta enquisa están sometidos a depuración e agregación, eliminando os que incluían campos baleiros. Despois deste proceso, obtivéronse un total de 110 cuestionarios válidos procedentes de persoas todas elas pertencentes a cooperativas activas, Emprendemento cooperativo: factores de atracción 145 cuxas respostas están suxeitas a análise, con especial atención nas respostas obtidas das mulleres cooperativistas. Con isto pretendese coñecer as características das cooperativas polas que se inclinaron as mulleres a emprender. Cada unha destas fases descríbese con máis detalle a continuación. 5.2.1. Análise cualitativa Para levar a cabo o estudo cualitativo, escolleuse como método de análise o método Delphi. Este método aplicouse con anterioridade en diferentes áreas de estudo no campo da ES e o cooperativismo, como poden ser as cooperativas agrícolas, centros especiais de emprego, cooperativas de crédito ou para a resolución de cuestións conceptuais (Climent e Ávila, 2012; Gallego Sevilla e Juliá Igual, 2003; Martínez-Carrasco Pleite, 2014; Seguí-Mas e Server Izquierdo, 2010a; 2010b). Esta metodoloxía caracterízase por configurar un conxunto de persoas expertas na materia de estudo e as cales se lles consulta. Na formación do panel de persoas expertas séguense as pautas de aplicación obrigatorias69 polo que o que o grupo está formado por un total de once persoas (seis mulleres e cinco homes) que teñen contacto ou interveñen no proceso de emprendemento cooperativo, xa sexa desde o punto de vista académico, no deseño ou posta en marcha de políticas públicas nesta materia ou por persoas emprendedoras, neste caso mulleres, en empresas cooperativas. Nunha primeira fase, envíase ao panel un cuestionario que inclúe os factores motivadores obtidos no proceso de revisión descrito anteriormente. Pídeselles unha avaliación ponderada de cada un deles, baseada na estimación da relevancia que cada persoa experta outorga a cada un destes factores como determinantes do emprendemento cooperativo medidos nunha escala Likert 1-7 onde 1 "non é relevante" e 7 " moi relevante ” para a decisión da escolla do modelo de negocio. Inclúese un campo aberto para introducir a posibilidade de facer algún tipo de comentario en relación cos factores identificados ou a incorporación dun elemento adicional. A Gráfica 33 ofrece unha primeira aproximación aos resultados obtida no empregando o método Delphi. Como se pode observar, a maioría das motivacións extraídas da bibliografía reciben unha puntuación polo panel de persoas expertas alto, outorgándolle unha media global de 5,57 puntos (sobre 7). Polo tanto, no seu conxunto considérase a adecuación dos factores identificados como indicadores das principais motivacións no emprendemento cooperativo. A puntuación máxima, de media, corresponde á percepción de que a cooperativa é un modelo que responde ás necesidades económicas e sociais individuais (7 puntos), seguida do feito de que o emprego colectivo é máis beneficioso que o emprego individual (6, 92 puntos de puntuación media) e a consideración da cooperativa como modelo que permite iniciativas empresariais que respondan ás expectativas individuais (6,50) e favorece a participación en igualdade de condicións (6,42). No extremo oposto están os elementos que versan sobre o efecto da cooperativa sobre a experiencia e a mobilidade vertical (3 de media) e o acceso á educación e á formación (3,5), que se consideran a xuízo das persoas expertas como os menos importantes para determinar a decisión de emprender escollendo a fórmula cooperativa. 69O grupo de expertos debe estar formado por persoas vinculadas ao obxecto de estudo, ben pola súa experiencia no estudo do campo temático, polo seu interese ou porque se ven afectados pola cuestión a resolver (Konow e Perez, 1990). O seu número debería estar entre 7 e 30 persoas (Delbecq et al., 1975). ANA OLVEIRA BLANCO 146 1. O modelo proporciona axuda mutua a diferentes niveis: económico, social e cultural. 2. A xestión da empresa de xeito democrático e con igual dereito de voto. 3. Satisfacer as demandas axustadas ás peculiaridades específicas da persoa (traballo, familia, social ...). 4. É un medio para gañar experiencia e mobilidade xerárquica. 5. Facilita o acceso á educación e á formación. 6. Permite a conciliación da vida laboral e familiar e o establecemento de políticas que permitan compartir responsabilidades. 7. O modelo axústase á forma individual de tomar decisións. 8. Especial interese nas relacións laborais que se xeran. 9. Especial interese nas relacións persoais. 10. Primacía das persoas sobre o capital, dar prioridade ao valor social fronte aos resultados económicos e financeiros. 11. Consonancia entre valores individuais e cooperativismo. 12. O modelo promove a integración das mulleres. 13. Configúrase en principios contrarios á discriminación entre homes e mulleres. 14. Participación en igualdade de condicións. 15. O modelo permite iniciativas empresariais que respondan ás necesidades e expectativas individuais (conciliación, seguridade laboral, participación democrática). 16. O modelo responde ás necesidades económicas e sociais individuais. 17. Acceso a asesoramento sobre este modelo de negocio específico ou soporte no momento de comezar o proxecto. 18. Mellora no acceso ao financiamento externo do proxecto. 19. Dispoñibilidade de máis axudas ou facilidades económicas que con outras figuras corporativas. 20. O emprego colectivo é máis beneficioso que o emprego individual. Por outra banda, as respostas reflicten un amplo consenso entre as persoas expertas, que concentran as súas respostas en puntuacións altas case por unanimidade. Así, a Gráfica 34 reflicte todas as puntuacións dadas por cada membro do panel en cada un dos elementos. A alta densidade de respostas pódese comprobar nos valores altos da escala. 0 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Gráfica 33 Resultado do Método Delphi correspondente a factores de carácter persoal. Emprendemento cooperativo: factores de atracción 147 Esta información pódese completar coa incluída na Gráfica 35, que permite comprobar as respostas con puntuacións superiores e inferiores á media xeral obtida polos factores motivadores (situados en 5,58 puntos). Como se pode observar, as puntuacións divídense entre aqueles factores que puntúan por encima da media (9) e os que puntúan por debaixo deste valor. Esta análise permite realizar unha primeira aproximación á valoración relativa de cada un dos factores motivadores considerados. Así, no primeiro grupo (factores de maior relevancia) estarían as variables relacionadas coa conciliación e a igualdade (ítem 6,12, 13 e 14), a primacía das persoas sobre os resultados económicos (ítem 10) e o alusivo ao axuste dos principios cooperativos coas expectativas individuais (15 e 16), así como algúns dos factores que se consideraron como motores esóxenos (17 e 19) e á percepción do beneficio do emprego cooperativo (20). Pola contra, os factores relacionados coa filosofía subxacente ao modelo cooperativo (ítem 1 a 5) e algúns dos resultados relacionados co enfoque individual dos resultados (7 a 9) puntúan por debaixo da media. 0 1 2 3 4 5 6 7 012345678910 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 -3,00 -2,50 -2,00 -1,50 -1,00 -0,50 0,00 0,50 1,00 1,50 2,00 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Gráfica 34 Dispersión relativa do panel Delphi. Gráfica 35 Desviación de cada factor en relación coa puntuación media ANA OLVEIRA BLANCO 148 Estes resultados suxiren a conveniencia de agrupar os respectivos ítem, distinguindo aqueles que están relacionados coa adecuación dos principios cooperativos, a percepción dos beneficios individuais, os resultados relacionados coa igualdade e factores externos. Os elementos agrupados en cada categoría móstranse na Táboa 34. Táboa 34 Agrupación de elementos por categoría de factores motivadores. Axuste cos principios cooperativos 1. O modelo proporciona axuda mutua en diferentes niveis: económico, social e cultural. 2. A xestión da empresa de xeito democrático e con igualdade no dereito ao voto. 3. Satisfai as demandas axustadas ás peculiaridades concretas da persoa (laboral, familiar, social...). 4. É un medio para acadar experiencia. 5. Facilita o acceso á educación e capacitación. 14. Participación en igualdade. 11. Concordancia entre os valores individuais e o cooperativismo. 10. Primacía das persoas fronte ao capital, prima o valor social por encima dos resultados económicos e financeiros. Percepción individual 6. Permite a conciliación da vida laboral e familiar e o establecemento de políticas que permiten a corresponsabilidade, 7. O modelo axústase ao xeito individual de toma de decisións. 8. Interese especial polas relacións laborais que se xeran. 9. Interese especial polas relación persoais. 15. O modelo permite iniciativas empresariais que responden ás necesidades e expectativas individuais (conciliación, estabilidade laboral, participación democrática). 16. O modelo responde ás necesidades económicas e sociais individuais. 20. O emprego colectivo conta con máis beneficios ca o individual. Igualdade 12. O modelo promove a integración das mulleres. 13. Configúrase nuns principios contrarios á discriminación entre homes e mulleres. Factores esóxenos 17. Acceso a asesoramento nestes modelo empresarial en concreto no acompañamento no momento de iniciar o proxecto. 18. Mellora no acceso ao financiamento alleo. 19. Disposición de máis axudas ou facilidades que outras figuras societarias. Esta distribución permite comprobar a maior importancia relativa dada a factores individuais en relación co resto dos grupos. A continuación enuméranse os relacionados coa percepción de efectos sobre a igualdade inherentes ao modelo cooperativo e os relacionados con factores esóxenos, practicamente iguais, mentres que os factores que reflicten a adecuación cos principios cooperativos son os relativamente menos valorados. Con todo, cómpre ter en conta que as puntuacións medias están organizadas nun rango que vai de 5,06 a 6 puntos tal e como se observa na Gráfica 36. Emprendemento cooperativo: factores de atracción 149 Á vista dos resultados anteriores, e baixo a consideración dalgunha recomendación explícita dos expertos, decidiuse eliminar os elementos coa puntuación máis baixa o 4 ("É un medio para adquirir experiencia e mobilidade xerárquica") e 3 ("Satisfacer a demandas axustadas ás peculiaridades específicas da persoa (traballo, familia, social ... ”), xa que se inclúe o 15 (“O modelo permite iniciativas empresariais que respondan ás necesidades e expectativas individuais (conciliación, estabilidade laboral, participación democrática”)). Como resultado desta etapa cualitativa, deseñouse unha primeira versión do cuestionario, que foi sometida a unha proba previa entre as potenciais persoas destinatarias para comprobar a súa comprensibilidade e funcionalidade. Posteriormente, pechouse o cuestionario que se empregará na seguinte fase como eixo central desta parte do traballo de campo. Neste deseño final seguíronse as pautas e recomendacións pertinentes para evitar disfuncións, con especial atención aos seguintes problemas: ▪ A extensión do cuestionario, así como o tempo estimado para a súa realización. Este aspecto tiña unha certa complexidade, xa que debía incluír unha ampla gama de ítems para a avaliación das competencias obxecto de análise. ▪ A claridade dos conceptos obxecto de análise. ▪ Evitar a anticipación das respostas. Neste sentido, os elementos estrutúranse aleatoriamente. ▪ A comparabilidade dos resultados entre os diferentes perfís das persoas participantes potenciais. A enquisa final inclúe 18 ítem, que aluden a catro categorías: (1) Inherente á filosofía subxacente ao modelo cooperativo; (2) relacionado coa perspectiva individual (necesidades e expectativas) da persoa participante; (3) relacionado coa perspectiva de igualdade e (4) relacionado con factores externos de condución. Ademais, incluíronse datos demográficos (idade, sexo, situación xeográfica) e variables de control (tipo de cooperativa, ano de acceso á condición de persoa social), así como unha pregunta sobre a determinación inicial do emprendemento baixo a fórmula cooperativa (en particular, se se considerasen outras figuras corporativas). Finalízase cun campo aberto no que as persoas participantes podan incluír suxestións ou outros motivadores á hora de emprender. 4,4 4,6 4,8 5 5,2 5,4 5,6 5,8 6 6,2 Axuste cos principios cooperativos Percepción resultados individuais Igualdade Factores Esóxenos Serie 1 Gráfica 36 Puntuación media por categorías de factores A presente investigación ten un dobre obxecto de estudo: (1) as políticas públicas sobre economía social que se implementan en Galicia; e (2) as motivacións do emprendemento cooperativo no territorio. Os resultados mostran a existencia dun ecosistema favorable a unhas entidades que poden constituír unha fonte eficaz de emprendemento, contribuíndo á mellora da distribución territorial, ao uso de recursos endóxenos e fomentando emprego de calidade. En definitiva, un modelo societario con probada resiliencia ás adversidades económicas e cuxo modelo de xestión e funcionamento é especialmente atractivo para as mulleres. A economía social contribúe, polo tanto, a conseguir o cumprimento da Axenda 2030 das Nacións Unidas construíndo un novo paradigma económico que combina crecemento e sustentabilidade.