O modelo cooperativo como organización que favorece a participación das mulleres na xestión empresarial e no empredemento

ESCOLA DE DOUTORAMENTO
INTERNACIONAL DA USC
Ana
Ol ei a Blanco
Tese de dou o amen o
O MODELO COOPERATIVO
COMO ORGANIZACIÓN QUE
FAVORECE A PARTICIPACIÓN
DAS MULLERES NA XESTIÓN
EMPRESARIAL E NO
EMPRENDEMENTO
San iago de Compos ela, 2022
P og ama de Dou o amen o en Economía e Emp esa
TESE DE DOUTORAMENTO
O MODELO COOPERATIVO COMO
ORGANIZACIÓN QUE FAVORECE A
PARTICIPACIÓN DAS MULLERES
NA XESTIÓN EMPRESARIAL E NO
EMPRENDEMENTO
Ana Ol ei a Blanco
ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
PROGRAMA DE DOUTORAMENTO EN ECONOMÍA E EMPRESA
SANTIAGO DE COMPOSTELA
ANO 2022
DECLARACIÓN DO AUTOR/A DA TESE
D./Dna.
Ana Ol ei a Blanco
Tí ulo da ese:
O modelo coope a i o como o ganización que a o ece a pa icipación das mulle es
na xes ión emp esa ial e no emp endemen o
P esen o a miña ese, seguindo o p ocedemen o axei ado ao Regulamen o, e decla o que:
1) A ese aba ca os esul ados da elabo ación do meu aballo.
2) De se o caso, na ese aise e e encia ás colabo acións que i o es e aballo.
3) Con i mo que a ese non inco e en ningún ipo de plaxio dou os au o es nin de aballos
p esen ados po min pa a a ob ención dou os í ulos.
4) A ese é a e sión de ini i a p esen ada pa a a súa de ensa e coincide a e sión imp esa coa
p esen ada en o ma o elec ónico
E comp omé ome a p esen a o Comp omiso Documen al de Supe isión no caso de que o o ixinal non
es ea na Escola.
En Vilaga cía , 11 de Ab il de 2022.
Sina u a elec ónica
AUTORIZACIÓN
DE LA
DIRECTORA /
TUTORA DE LA TESIS
O modelo coope a i o como o ganización que a o ece a pa icipación das mulle es
na xes ión emp esa ial e no emp endemen o
Dª. Ma ía Bas ida Domínguez
INFORMA:
Que la p esen e esis, se co esponde con el abajo ealizado po Dª. Ana Ol ei a Blanco,
bajo mi di ección/ u o ización, y a
u o izo
su
p esen ación
, conside ando
que eúne l os
equisi os
exigidos en el R
eglamen o
de Es udios de
Doc o ado de la USC,
y
que
como di ec o de es a
no incu e en las causas de
abs ención es ablecidas
en la Ley
40/2015.
De acue do con lo indicado en el Reglamen o de Es udios de Doc o ado, decla a ambién
que la p esen e esis doc o al es idónea pa a se de endida en base a la modalidad de
Monog á ica con ep oducción de publicaciones, en los que la pa icipación de la doc o anda
ue decisi a pa a su elabo ación y las publicaciones se ajus an al Plan de In es igación.
En San iago de Compos ela, 11 de ab il de 2022
A quen ensina a impo ancia das pequenas cousas.
A Xes e Roi.

AGRADECEMENTOS
Cando se comeza a e apa de ese non se é conscien e do longo e in enso camiño que se es á po
ansi a . Un pe co ido, que aínda indi idual, non se pode ace soa po que pa a chega lonxe
é p eciso acelo acompañada. Es e aballo que se plasma con inuación non se ía al se non ose
po odas as pe soas que me acompaña on no p oceso pe o, amén, po odas as que o
di icul a on e ixe on máis complicada a in es igación pois é na supe ación dos e os e nas
ad e sidades onde ealmen e med amos como pe soas, p o esionais e amén como
in es igado as. Mais es as le as son pa a as p imei as, coas que ixen camiño ao seu ca ón.
P imei amen e, á miña di ec o a e i o a de ese a P o . D a. Ma ía Bas ida. G azas polo
seu empo e bo ace ademais da súa paciencia pa a con migo e os meus empos, non semp e
aco des aos que ma ca a academia. O seu ánimo e exemplo de cons ancia e sac i icio o on
mo i ado es imp escindibles en odo o aballo in es igado . A súa con ianza no meu aballo
e súa isión de necesa io achegamen o en e a academia e a sociedade o on as guías que
ma ca on es a p opos a de in es igación e que segu o es a án p esen es nos indei os e os
académicos nos que pa icipe. G azas po ensina me a a on a a in es igación con igo osidade
e unha a men e abe a, es es p incipios acompaña anme nas seguin es e apas da miña ca ei a
in es igado a. Foi un p ace ealiza es e p imei o aballo de in es igación da úa man.
Gus a íame ag adece ao ibunal de p ede ensa, as P o eso as Dou o as Isabel Nei a, Mª
Dolo es Ál a ez Pé ez e Mai e Cancelo Má quez pois os seus comen a ios e ecomendacións
o on de moi a axuda pa a a co ección inal do meu aballo. Ag adece amén aos
in es igado es dou o es Jus ino Bas ida e Pablo C ujei as que i e on a ben p es a me o seu
empo pa a a lec u a e p imei as e aliosas co eccións. Igualmen e ag adece a odo o equipo
do P og ama de dou o amen o de Economía e Emp esa e a súa CAPD polo acompañamen o en
odo o p oceso. Mención especial á P o . D a. Ca mela Sánchez Ca ei a po acili a ano a ano
cada a ance de esul ados.
Cómp eme ag adece amén ao Cen o de Es udos Coope a i os – CECOOP e ao seu
equipo di ec i o po pe mi i me o ma pa e dunha ede de pe soas in es igado as especialis as
no eido da economía social. O aballo de in es igación non en sen ido se non o ma pa e
dunha ede global que o a oupe e acili e e o CECOOP pe mi iume achega me a ela. Ou a das
edes que acompañou es e camiño oi a Rede de Jó enes In es igado es en Economía Social –
REJIES. Un espazo de encon o e in e cambio de expe iencias in es igado as que acili an que
as pe soas in es igado as ecen chegadas o agamos de xei o acompañado á semellanza dos
p incipios da economía social. G azas a odas as pe soas que o coo dinades po man elo i o
aínda con odos os cus es, sob e odo de empo, que iso supón. En especial ag adece ás
p o eso as dou o as e amigas Te esa Sa all da Uni e sidade de Valencia, Millán Díaz da
Uni e sidade Za agoza e a Ca men Guzmán da Uni e sidade de Se illa. A p imei a po
in oduci me na análise de o zamen os, Millán po p opoñe no os e os e ensina nos que a
uni e sidade pode i da man da sociedade e a Ca men po se exemplo de bo ace e de
capacidade de aballo. A osa xene osidade á ho a de compa i a osa expe iencia académica
an que hoxe es a dise ación sexa posible.
Todo aballo de in es igación p ecisa dun obxec o que es uda e analiza , dos da os
p ecisos pa a ealiza es a a e a e da inanciación pa a que se poda le a a cabo. Nes e caso a
Di ección Xe al de Emp ego, T aballo Au ónomo e Economía Social oi a peza undamen al
que pe mi iu ambas cousas. Mais as en idades son as pe soas que a o man e aquí cómp e
nomea a Alba Paz a que o a Subdi ec o a Xe al de Economía Social a e eb ei o de 2021 e
que semp e a endeu as nosas di e en es pe icións e ac ualizacións de da os así como a o eceu
a in es igación académica nes e ámbi o. Ag adece amén ás di e en es unións de coope a i as
ANA OLVEIRA BLANCO
4
-AGACA e Espazocoop- que cos seus equipos écnicos e di ec i os axuda on na di usión da
enquisa e polo an o acili asen que a in es igación se le ase a cabo. E como non , g azas a
odas as pe soas que dedica on o seu empo a cub i o cues iona io e b inda on a súa expe iencia
emp endedo a.
Sen dúbida uns dos momen os de maio ap endizaxe pe soal pa a min o on os g upos de
discusión. Foi un p i ilexio coñece e pa illa empo con odas as pe soas da academia, das
coope a i as e das asociacións que pa icipa on deles. Ana, An onia, Loli, Ma , Ma ía José,
Pu i, Raquel e Ru h g azas polas osas ensinanzas e po mos a me a ealidade a a és das
osas expe iencias.
A e apa de ese non é só na academia, é p eciso que odo o eu en o no pe mi a e acili e
que es e p oceso se le e a cabo. Eu non es a ía hoxe nes e momen o sen as miñas amilias, así
en plu al. A p imei a a biolóxica a que nos dá a na u eza e a segunda e escollida, a que se ai
acendo ao longo da ida e es á o mada po odas esas pe soas coas que compa es momen os
bos e malos. Des as úl imas g azas ás abelu ias po acili a me un en o no labo al p opicio pa a
a in es igación. Con compañei as de aballo así odo é moi o máis doado.
Ás que comeza on coma compañei as de c ianza que hoxe son moi o máis: Sonia, Na alia
e Judi , g azas po acili a e compa i coidados e ida. Es as edes de apoio son
imp escindibles pa a pode ansi a cos menos enúncioos posibles. Se unha economía máis
democ á ica é o meu obxec o de es udo é sen dúbidas po compañei as coas que le o décadas
ansiando un mundo mello e máis xus o Bego, B ais, O iana e Xiana. Espe o que es a pequena
con ibución axude a conseguilo.
Ou as das pezas cha e en odo es e p oceso colec i o. Ao meu pai e miña nai pois eu son
a pe soa que son pola educación e alo es que semen a on en min, po mos a me que semp e
é mello ace o camiño acompañada e que os p ocesos colec i os son os ealmen e
ans o mado es. Ás miñas i máns pois delas le o ap endendo dende que nace on. Aos Meus
pad iños que nunca esquece on a p omesa ei a hai máis de co en a anos e a oda a miña amilia
que po mo da emig ación non podemos e nos o que quixé amos pe o semp e nos emos
p esen es. Po úl imo, aos meus illos Xes e Roi, g azas po ensina me día a día a desap ende ,
a escoi a e, sob e odo, lemb a me que o máis impo an e son as pe soas e que os momen os
son únicos e hai que i ilos con oda a in ensidade que equi en. E, non podo esquece ao meu
compañei o de ida, Rica do, g azas polos empos oubados e po camiña ao meu ca ón odos
es es anos.
ANA OLVEIRA BLANCO
12
emale alen o he co-ope a i e model, which may be de e mined by he ac ha he choice is
based on o he aspec s in addi ion o economic ones.
The g oups o ac o s men ioned abo e a e modelled as cons uc s. In he second pa o
he esea ch, hey a e subjec ed o a con i ma o y analysis. The esul s o his analysis ex end
he exis ing knowledge on he impo ance o coope a i e alues - and in pa icula o
coope a i e p inciples and he ma ching o hese p inciples o he indi idual p e e ences o each
p omo e - as d i e s o collec i e en ep eneu ship and he c ea ion o SMEs. The esul s also
e eal ha en ep eneu s pe cei e he ma e ialisa ion o coope a i e p inciples as an
oppo uni y o con ol he wo k p ocess and, h ough his, o imp o e wo k-li e balance, hus
a ou ing hei indi idual needs. In line wi h he pa icula i ies p e iously discussed, his
ela ionship is s onge among women han in he case o men.
These esul s sugges ha he social o ien a ion o indi iduals, oge he wi h he
a o emen ioned adhe ence o co-ope a i e p inciples, can be conside ed a d i ing o ce in he
choice o he co-ope a i e model as a co po a e o mula o en ep eneu ship, assuming ha i s
go e nance and managemen is guided by di e en p io i ies o hose p e ailing in o he p o i -
maximizing business models. This inding is o pa icula in e es because i highligh s he
a ac ion ha a pa icula managemen model (in his case, he coope a i e) can ha e in
imp o ing en ep eneu ship a es in a pa icula e i o y.
Mo eo e , as shown h oughou his esea ch, he coope a i e model - and, in gene al, ha
o all SE en i ies - is pa icula ly aluable in con ibu ing o he gene a ion o employmen and
weal h i espec i e o e i o ial bounda ies. In addi ion, hey a e cha ac e ised by he use o
endogenous esou ces. Consequen ly, hey ha e p o en hei alue in he dis ibu ion o weal h
and economic ac i i y, om which de i es hei ole as a d i ing o ce o e i o ial balance
and edis ibu ion and as an engine o local de elopmen . A he same ime, among he esul s
ob ained om he heo e ical e iew, he con o ma ion o SE en i ies as pa icula ly esilien
o ganisa ions eme ges s ongly, especially in pe iods o economic ad e si y. In his case, SE
en i ies p io i ise he implemen a ion o adjus men s ia esul s o e he mo e adi ional ones
exe cised ia employmen . This cha ac e is ic, oge he wi h he co-go e nance o managemen
inhe en in compliance wi h he p inciples and alues implici in hese socie ies, make SE
en i ies models o people and esou ce managemen ha a ou quali y employmen . As
p e iously men ioned, all he indings o his esea ch ein o ce hei e ec and in ensi y when
he analysis ocuses especially on women.
A join eading o hese esul s places SE o ganisa ions (and speci ically co-ope a i e
o ganisa ions) on he pa h o achie ing he objec i es iden i ied in he Uni ed Na ions 2030
Agenda, whe e he Sus ainable De elopmen Goals (SDGs) a e iden i ied. Speci ically, hese
o ganisa ions play a leading ole in he amewo k o he goals mos closely linked o economic
and business ac i i y, SDG 8 (decen wo k and economic g ow h), SDG 10 (balance and
educ ion o inequali ies) and SDG 5 (gende equali y). This app oach ein o ces he ele ance
o his esea ch.
In summa y, his esea ch shows ha a business model wi h special oo s in he Galician
communi y - coope a i e socie ies - can be an e ec i e sou ce o en ep eneu ship, con ibu ing
o he imp o emen o e i o ial dis ibu ion, he use o endogenous esou ces, and os e ing
quali y employmen . A co po a e model wi h p o en esilience o economic ad e si y, and
whose managemen and ope a ing model is pa icula ly a ac i e o women. A se o
o ganisa ions, ul ima ely, close o he economic sys em ha mus p e ail in he 21s cen u y,
ci cumsc ibed in a new pa adigm o ac i i y ha combines economic g ow h wi h
sus ainabili y.

LISTADO DE ABREVIATURAS
ACI
Alianza Coope a i a In e nacional
AEIGA
Asociación de emp esas de Inse ción de Galicia
AESGAL
Ag upación emp esa ial de sociedades labo ais de
Galicia
AGACA
Asociación Galega de Coope a i as Ag oalimen a ias
AVE
Va ianza Media Ex aída
CCAA
Comunidades Au ónomas
CE
Cons i ución Española
CECOOP
Cen o de Es udos Coope a i os
CEE
Cen os Especiais de Emp ego
CEGASAL
Asociación emp esa ial galega de cen os especiais de
emp ego sen ánimo de luc o
CEP-CMAF
Con e encia Eu opea Pe manen e de Coope a i as,
Mu ualidade, Asociacións e Fundacións
CEPES
Con ede ación Española de Emp esas de Economía
Social
CGC
Consello Galego de Coope a i as
CGES
Consello da ES de Galicia
CNCP
Ca álogo Nacional de Cuali icacións P o esionais
CNLAMCA
Comi é Nacional de Ligazón das Ac i idades
Mu ualis as, Coope a i a e Asocia i as
COCETA
Con ede ación Española de Coope a i as de T abajo
DOG
Dia io O icial de Galicia
EIL
Emp esas de Inse ción Labo al
ES
Economía Social
FEDER
Fondo de Desen ol emen o Rexional
FESE
Fondos de Emp endemen o Social Eu opeo
FGAMP
Fede ación Galega de Municipios e p o incias
FGES
Fo o Galego pola ES
GALP
G upos de Acción Local do Sec o Pesquei o
GDR
G upos de Desen ol emen o Ru al
HTMT
Co elación he e o ai -mono ai
IGE
Ins i u o Galego de Es a ís ica
INE
Ins i u o Nacional de Es a ís ica
KMO
Kayse -Meye -Olsen
LACES
Labo a o ios de Apoio á C eación de Emp ego e
Emp esas de ES
LES
Lei de Economía Social
LESG
Lei de ES de Galicia
LM
Reg esións Lineais
Lis ado de ab e ia u as
15
M
Media
MAE
E o absolu o medio
OCDE
O ganización pa a la Coope ación y el Desa ollo
Económicos
ODM
Obxec i os de Desen ol emen o do Milenio
ODS
Obxec i os do Desen ol emen o Sos ible
OIT
O ganización In e nacional do T aballo
ONU
O ganización das Nacións Unidas
ORGACCMM
Fede ación Galega de Con a ías de Pescado es e
O ganización Galega de Comunidades de mon es
eciños man e en man común
PEMES
Pequenas e medianas emp esas
RESES
Rexis o de En idades, Se izos e Es ablecemen os
Sociais
RMSE
E o cad á ico medio
RSE
Responsabilidade Social Co po a i a
SD
Des iación ípica
SRMR
Raíz cad ada media no malizada esidual
TIC
Tecnoloxías da In o mación e a Comunicación
UCOTRAGA
Unión de Coope a i as de T anspo e de Galicia
UE
Unión Eu opea
UNRISD
Ins i u o de In es igacións da ONU pa a o
Desen ol emen o Social
UNTFSSE
G upo de T aballo In e ins i ucional das Nacións
Unidas sob e a ES e Solida ia
USC
Uni e sidade de San iago de Compos ela
VIF
In lación da a ianza
ÍNDICE
AGRADECEMENTOS .... 3
RESUMO .... 6
RESUMEN .... 8
ABSTRACT .... 11
LISTADO DE ABREVIATURAS .... 14
ÍNDICE .... 17
INTRODUCIÓN .... 22
1. A ECONOMÍA SOCIAL DESDE CATRO PRISMAS .... 31
1.1. PERSPECTIVA HISTÓRICA: NACEMENTO E CONTEXTUALIZACIÓN DA ECONOMÍA
SOCIAL .................................................................................................................................. 31
1.1.1. As coope a i as como emp esas de ES di e enciadas ................................... 35
1.2. EVOLUCIÓN LEXISLATIVA ......................................................................................... 39
1.2.1. Ma co eu opeo .................................................................................................. 39
1.2.2. Ma co es a al ..................................................................................................... 41
1.2.3. Ma co galego ..................................................................................................... 45
1.3. OBXECTO DE ACTUACIÓN PÚBLICA .......................................................................... 47
1.3.1. Tipoloxías de polí icas públicas no ámbi o da ES .......................................... 50
1.4. CONTRIBUCIÓN DA ES NA CONSECUCIÓN DOS ODS ................................................ 51
1.5. SÍNTESE E CONCLUSIÓNS .......................................................................................... 54
2. COOPERATIVISMO EN GALICIA: MOTOR DE EMPRENDEMENTO 57
2.1. METODOLOXÍA .......................................................................................................... 57
2.2. COOPERATIVAS ACTIVAS EN GALICIA ...................................................................... 58

ANA OLVEIRA BLANCO
18
2.3. COMPOSICIÓN DAS COOPERATIVAS GALEGAS ......................................................... 68
2.4. A CONTABILIDADE COOPERATIVA ............................................................................ 77
2.5. COOPERATIVISMO COMO MOTOR DE EMPRENDEMENTO EN GALICIA .................... 79
2.6. AS MOTIVACIÓNS QUE LEVAN AO EMPRENDEMENTO COOPERATIVO ..................... 82
2.7. CONCLUSIÓNS ........................................................................................................... 84
3. POLÍTICAS PÚBLICAS PARA O FOMENTO DA ES EN GALICIA 87
3.1. A PROMOCIÓN DA ES ................................................................................................ 87
3.2. VISIÓN DA POLÍTICA DE FOMENTO DA ES ................................................................ 93
3.3. CONSTRUCIÓN DA POLÍTICA DE ES EN GALICIA ..................................................... 95
3.4. MARCO INSTITUCIONAL DA POLÍTICA DE ES ......................................................... 101
3.5. ARQUITECTURA DA POLÍTICA DE ES: INSTRUMENTOS .......................................... 105
3.6. CONCLUSIÓNS ......................................................................................................... 115
4. MEDIDAS PARA A PROMOCIÓN E CONSOLIDACIÓN DUN ECOSISTEMA
FAVORABLE Á ES EN GALICIA. A REDE EUSUMO ... 119
4.1. ECOSISTEMAS EMPRENDEDORES DE ECONOMÍA SOCIAL: EUSUMO, KOOPFÁBRICA
OS ATENEOS COOPERATIVOS ............................................................................................. 120
4.2. A REDE EUSUMO ..................................................................................................... 123
4.2.1. Obxec i o ........................................................................................................ 123
4.3. EVOLUCIÓN DA REDE EUSUMO: RESULTADOS ...................................................... 127
4.4. VALORACIÓN DA REDE EUSUMO ............................................................................ 131
4.5. MELLORA DO ECOSISTEMA DA ES EN GALICIA ..................................................... 135
4.6. CONCLUSIÓNS ......................................................................................................... 137
5. EMPRENDEMENTO COOPERATIVO: FACTORES DE ATRACCIÓN 141
5.1. INTRODUCIÓN ......................................................................................................... 142
5.2. DETERMINAR OS FACTORES DE ATRACCIÓN .......................................................... 144
Índice
19
5.2.1. Análise cuali a i a .......................................................................................... 145
5.2.2. Análise cuan i a i a ........................................................................................ 150
5.2.3. Resul ados ....................................................................................................... 150
5.2.4. Conclusións ..................................................................................................... 156
5.3. FACTORES DE ATRACCIÓN DENDE A OPINIÓN DAS EXPERTAS ................................ 158
5.3.1. Ca ac e ís icas das pa icipación das mulle es nas coope a i as .............. 159
5.4. CONCLUSIÓNS .......................................................................................................... 163
6. AS COOPERATIVAS DE TRABALLO EMPRESAS SENSIBLES COA
IGUALDADE DE XÉNERO. COMPROBACIÓN EMPÍRICA ... 167
6.1. INTRODUCIÓN .......................................................................................................... 168
6.1.1. Razóns pa a que as mulle es se con e an en emp esa ias ........................ 168
6.1.2. A impo ancia do con ex o ............................................................................. 170
6.2. ANÁLISE EXPLORATORIA ....................................................................................... 171
6.2.1. Medicións ......................................................................................................... 174
6.2.2. Resul ados ....................................................................................................... 174
6.2.3. Discusión de esul ados .................................................................................. 180
6.3. MODELO CONFIRMATORIO ..................................................................................... 182
6.3.1. Me odoloxía ..................................................................................................... 184
6.3.2. Resul ados ....................................................................................................... 188
6.3.3. Discusión de esul ados .................................................................................. 195
6.4. CONCLUSIÓNS .......................................................................................................... 197
7. CONCLUSIÓNS FINAIS .... 201
7.1. POLÍTICAS PÚBLICAS EN ES .................................................................................... 202
7.2. O EMPRENDEMENTO COOPERATIVO ....................................................................... 203
ANA OLVEIRA BLANCO
20
BIBLIOGRAFÍA ... 207
RELACIÓN DE TÁBOAS, GRÁFICOS E FIGURAS ... 233
ANEXOS ... 238
ANA OLVEIRA BLANCO
28
alcanza . Es e aballo po meno izado de es udo comeza iden i icando ou as polí icas que
con en con inalidades e uncionamen os semellan es no con ex o es a al, e sinalando as súas
ca ac e ís icas, co in de ealiza unha análise compa ada en e as si uacións exis en es nas
di e en es comunidades au ónomas pos o que o ma co de in e ención pública é pa ecido en
odo o e i o io: compe encias a exe ce e ipoloxías de ondos ecibidos ou que se poden cap a
de ins i ucións es a ais ou eu opeas.
A análise da Rede Eusumo complé ase cunha alo ación cuan i a i a ealizada ás di e en es
en idades socias que compoñen a Rede. Nes e aballo de campo pa icipa on a p ác ica
o alidade das ipoloxías das en idades memb o o que o do a dunha maio e e encialidade en
can o aos esul ados ob idos. Así, o capí ulo ema a ecollendo o impac o que a Rede Eusumo
xe ou no ecosis ema de ES e in oduce as di e en es e amen as ou ins umen os que se o on
in oducindo ao longo dos oi o anos analizados e que eñen elación ou o ixe nes a polí ica
pública.
A con inuación é a quenda de abo da o compo amen o do emp endemen o coope a i o e
os ac o es que o poden de e mina . Ao igual que no caso das polí icas públicas, es a pa e da
ma e ia de es udo di ídese en dous capí ulos que pe mi en pode analiza e da espos a máis
polo miúdo as p egun as de in es igación penden es.
Pa a le a a cabo es a pa e do aballo de in es igación óp ase pola iangulación (Yin,
2003). Unha p opos a combinada de me odoloxías pe mi e ob e uns mello es esul ados ao
supli as ca encias que po sepa ado poden e os mé odos emp egados de xei o indi idual.
Des e xei o, o capí ulo 5 comeza cunha análise bibliog á ica que pe mi e iden i ica os
di e en es ac o es de a acción que pode ían a o ece que as pe soas escollesen a ó mula
coope a i a como modelo de emp endemen o. Pos e io men e ealízase unha e i icación
des es ac o es a a és de sendas análises cuali a i a e cuan i a i a. A me odoloxía p opos a
pa a a p imei a é o mé odo Delphi, an o pola súa adecuación á in es igación coma po que es a
me odoloxía oi p e iamen e aplicada en di e en es á eas de es udo no campo da ES e o
coope a i ismo, como poden se as coope a i as ag ícolas, cen os especiais de emp ego,
coope a i as de c édi o ou pa a a esolución de cues ións concep uais (Climen e Á ila, 2012;
Gallego Se illa e Juliá Igual, 2003; Ma ínez-Ca asco Plei e, 2014; Seguí-Mas e Se e
Izquie do, 2010a; 2010b). Es ase polo an o an e un ins umen o de análise que xa en
ecoñecida a súa alidez p e ia no campo de es udo ao que se ai a aplica . Os esul ados
ob idos, indican que os ac o es ecoñecidos na bibliog a ía amén son alo ados
maio i a iamen e, polo panel de pe soas expe as que pa icipa on na in es igación. Po úl imo,
os ac o es de a acción son some idos á opinión de pe soas expe as a a és de g upos de
discusión con igu ados po pe soas socias, pe soal écnico das unións de coope a i as que
acompaña p ocesos de emp endemen o, académicas e pe soas in es igado as. Os c i e ios de
selección das pa icipan es es ablecé onse co in de ga an i que exis ise unha e lexión pe soal
p e ia sob e a ma e ia a discu i , ademais de ga an i o coñecemen o su icien e das pa icipan es
sob e o modelo coope a i o e o seu ámbi o de xes ión. Po úl imo, o es udo ci cunsc íbese ao
ámbi o do coope a i ismo ag a io e de aballo asociado po se es as as dúas igu as as
maio i a ias en Galicia ao acada en e ambas case un 78% o al1.
Pa a a análise cuan i a i a, con igú ase un cues iona io cos esul ados ob idos das ases
an e io es ( e isión bibliog á ica , análise Delphi e g upos de discusión) que se dis ibuíu
elec onicamen e. Pos o que un dos obxec i os da in es igación é comp oba o e ec o das
polí icas públicas de omen o, decídese si ua a mos a nun ma co empo al común que pe mi a
a compa abilidade das accións de axuda. En consecuencia, de e mínase que a mos a se á
1 Da os p oceden es do exis o de coope a i as de Galicia.

In odución
29
con o mada po pe soas que se suma on a unha coope a i a como socias dende o ano 2011, ano
de nacemen o da Rede Eusumo a e o 2020. Sob e un o al de 1.315 coope a i as iden i icadas
na base de da os ob ida alo p oceso de da depu ación dos da os e e ida no capí ulo 2,
ob i é onse un o al de espos as álidas de 142 pe soas. Polo an o a pa icipación é do 54%.
Os esul ados de pa icipación mos an un al o g ado de con ianza ao si ua se es e no 98%.
Pola súa banda, o capí ulo 6 ecolle o modelo empí ico esul an e dos p ocesos
an e io men e desc i os. Nomeadamen e, somé ense a alidación os ac o es de a acción do
emp endemen o baixo ó mula coope a i a iden i icados na e isión bibliog á ica, o panel
Delphi e os g upos de discusión. Pa a le a a cabo es a úl ima pa e da in es igación comézase
coa iden i icación das azóns polas que as mulle es se con e en en emp esa ias e a impo ancia
que o en o no ou ecosis ema en sob e es a decisión. Amplíase, polo an o, o ma co eó ico
in oducindo a pe spec i a de xéne o no eido do emp endemen o. Es a b e e, mais necesa ia,
in odución pe mi e mos a a e olución do en oque dos es udos de xéne o nes a ma e ia nos
úl imos anos.
A análise empí ica ealízase en dúas ases. Pa a elo, oi p eciso aumen a a mos a de
pa icipan es, ca a a ob e unha maio iabilidade no p oceso de análise de da os. En p imei o
luga , ealízase unha análise explo a o ia. En pa icula , desen ól ese unha análise ac o ial
sob e os esul ados ob idos na enquisa de mo i acións. O a amen o es a ís ico da in o mación
ealizouse co so wa e IBM SPSS S a is ics, e sión 24.0.
Os esul ados da ma iz ob ida pe mi en a cons a ación da exis encia dun conxun o de
ac o es in luen es na decisión de emp endemen o a a és de sociedades coope a i as que se
ag upan en cinco g upos de ac o es: p incipios coope a i os, gobe nanza, igualdade,
o ien ación social e ac o es exóxenos. Po én, a ios des es ac o es es án in e elacionados,
polo que cabe supoñe que a adecuación das necesidades indi iduais cos p incipios
coope a i os e o comp omiso con es es p incipios son ac o es de e minan es da elección de
emp ende a a és de coope a i as. Asemade, a dispoñibilidade de axudas ex e nas (polí icas
de omen o) poden mello a es a decisión.
Es es esul ados son some idos a alidación a a és dunha análise explo a o ia. Is o
ealízase a a és dun modelo de ecuacións es u u ais pa ciais de mínimos cad ados (PLS-
SEM), e amen a adecuada pa a p oba as hipó eses do modelo. As composicións es ímanse
seguindo o p ocedemen o p opos o po Hensele e ou os (Hensele e al., 2016), en dous pasos:
(1) a aliación do modelo de medida e (2) a aliación do modelo es u u al. O esul ados ob idos
pe mi en p oba un modelo no que as elacións posi i as a opadas en e as necesidades
indi iduais cos p incipios coope a i os in lúen na on ade da escolla da ó mula coope a i a
como modelo de negocio.
Es a ese de dou o amen o ema a ecompilando no capí ulo 7 as conclusións, as
con ibucións do aballo ealizado así como as súas limi acións p esen ada e as posibles liñas
de in es igación p esen adas.
Po úl imo, cabe des aca que unha pa e impo an e de odo o aballado de in es igación
que se p esen a con a co ecoñecemen o da comunidade cien í ica do amo a a és da
publicación en di e en es medios e e is as cien í icas de al o impac o. Es ase, polo an o an e
un aballo que con a co a al, na maio ía dos casos, dunha e isión ealizada coa me odoloxía
po pa es dob e cego e pos e io men e publicadas en e is as indexadas en Scopus ou Jou nal
Ci a ion Repo s.
1. A ECONOMÍA SOCIAL DESDE CATRO PRISMAS
O e mo economía social (ES) apa ece po p imei a ez hai case dous séculos canda os p ocesos
de indus ialización e na ac ualidade aba ca unha o za de aballo que na Unión Eu opea se
si úa po encima dos 19 millóns de pe soas, po én segue a se unha g an descoñecida ó a dos
seus cí culos de es udo. De ei o, son moi as as uni e sidades no conxun o do es ado que non a
ecollen como ma e ia de es udo nos cu ículos das súas ensinanzas de g ado ou posg ao. En
Galicia, po exemplo, non o ai ningunha.
O p esen e capí ulo en como obxec i o ealiza un b e e achegamen o ao e mo ES dende
ca o óp icas di e en es que axuda án a enma ca o pos e io aballo de in es igación. Así,
p esén ase a pe spec i a his ó ica da ES e o seu concep o; a óp ica lexisla i a dende o ma co
eu opeo a e o galego pasando pola egulación es a al; as azóns que a xus i ican como obxec o
de in e ención pública; e, po úl imo, a súa conexión cos Obxec i os do Desen ol emen o
Sos ible (ODS).
Des e xei o, es e Capí ulo, xun o co enca gado de enma ca as polí icas públicas -o
Capí ulo III- con igu an un ma co eó ico axei ado pa a en ende a de inición, as ca ac e ís icas
e o papel do obxec o de es udo des a ese, as coope a i as como panca pa a alcanza os ODS e
a igualdade de xéne o.
Cabe sinala que pa e des e capí ulo oi publicado p e iamen e nos seguin es documen os:
Lib o: Polí icas Públicas pa a a economía social en Galicia: Rede Eusumo. Au o as: Ma ía
Bas ida Domínguez; Ana Ol ei a Blanco; Mai e Cancelo Má quez. Edi a Cen o de Es udos
Coope a i os CECOOP ISBN: 978-84-09-08141-7
A igo Fos e ing he Sus ainable De elopmen Goals om an Ecosys em Conduci e o he
SE: The Galician’s Case. Au o as: Bas ida, M .; Vaque o Ga cía, A; Cancelo Má quez, M;
Ol ei a Blanco, A.). Publicado o 9/1/2020 na e is a Sus ainabili y.
h ps://doi.o g/10.3390/su12020500
1.1. PERSPECTIVA HISTÓRICA: NACEMENTO E CONTEXTUALIZACIÓN DA
ECONOMÍA SOCIAL
A o ixe do que hoxe se denomina ES pode si ua se nas ac i idades inculadas ás asociacións
popula es e coope a i as, sob e odo aquelas de bene icencia e de soco o mu uos xu didas no
pe íodo da Idade Media (Cha es Á ila e Monzón, 2012). Con odo, xa en pe íodos an e io es
de éc ase a exis encia de mo emen os asocia i os de ag icul o es pa a a xes ión do
a endamen o das e as, que pode ían en onca co concep o máis ac ual de ó mulas
coope a i as (Ba ei o Gil, 2013). Tendo en con a es es an eceden es emo os, habe á que
espe a ao século XIX pa a pode si ua un impulso decisi o da ES en Eu opa, coa pos a en
ma cha de dis in as inicia i as po pa e da clase aballado a.
Así, en e inais do século XVIII e p incipios do XIX as du as condicións de aballo
exis en es nun con ex o de p imei a e olución indus ial de e minan a apa ición dos p imei os
esbozos de inicia i as de coope a i ismo en G an B e aña2, mo emen os que e minan
2 A p imei a coope a i a de consumo o malmen e ecoñecida da a de 1844 (Rochdale, Ingla e a), con o mada po un
conxun o de ecedo es (Rochdale Equi able Pionee s Socie y ou Sociedade Equi a i a dos Pionei os de Rochdale). Con odo,
es a coope a i a en un an eceden e case un século an e io (1761) cando un conxun o de iandei as comeza on a ende sacos
de a ea con descon o, con o mando a Sociedade de Fiandei as de Fenwick. A expansión a ou os países a miúdo e is e ou as
o mas, como as coope a i as de c édi o en Alemaña (1862). Es a coope a i a i o un papel decisi o en an o que o seu papel
exempla izan e, ao se amplamen e di undida na ob a The Rochdale Pionee s de Holyoake (1857).
ANA OLVEIRA BLANCO
32
es endéndose ao es o de Eu opa3 e de e minan o nacemen o dun asociacionismo indus ial que
en especial ele ancia en F ancia. En España, a ibúese a un g upo de ob ei os a que pode se
conside ada como p imei a coope a i a o mal de consumo española en 18564 (Medina-
Albaladejo e Pujol, 2013).
De o ma pa alela ao impulso do mo emen o asocia i o e colabo a i o desen ol o en e os
aballado es, a ES a opa eco no ma co de análise eó ica da economía5 axudada polo
pensamen o socialis a de Robe Owen e os an icapi alis as ica dianos. “Es es (…) exe ce á[n]
un no able in luxo no coope a i ismo, es ablecéndose unha cla a ma idaxe en e o mesmo e o
asociacionismo ei indica i o dos aballado es (…) cun mesmo obxec i o: o de emancipación
das clases aballado as” (Monzón e al., 2009). De pa icula impo ancia é a publicación na
segunda me ade do século XIX de dúas ob as de John S ua Mill e de Leon Wal as. En
P inciples o Poli ical Economy (1848), Mill explo a os bene icios mac oeconómicos do
coope a i ismo, pe o amén sos iña que as coope a i as de aballado es supo ían unha
e olución mo al na sociedade, ao con ibuí “ao apou iga o con li o en e o capi al e o
aballo, a ans o mación da ida humana, … a ele ación da dignidade do aballo, unha no a
sensación de segu idade e de independencia na clase aballado a e a con e sión das
ob igacións co iás do se humano nunha escola de simpa ías sociais e de in elixencia p ác ica”
(Mill, 1951: 675; op. ci , en Monzón Campos e Reyna, 1989 e Monzón Campos e Cha es Á ila,
2012). A in luencia de Mill oi de e minan e pa a a ap obación en 1852 da p imei a lei des inada
a egula o mo emen o coope a i o.
Do mesmo xei o que Mill, Wal as sinala a impo ancia das coope a i as na esolución de
con li os sociais e no desen ol emen o dun g an “papel económico, que non é sup imi o
capi al, senón ace que o mundo sexa menos capi alis a, e un papel mo al, non menos
conside able, que consis e en in oduci a democ acia nos labo es do p oceso de p odución”
(Monzón Campos e Reyna, 1989). Es e au o ealizou un es o zo de a iculación da ciencia
económica subdi idíndoa en es disciplinas: (i) pu a, elacionada coa análise das elacións
en e elemen os; (ii) aplicada, inculada coa análise das elacións en e elemen os e pe soas
(É udes d’ économie poli ique appliqueé, 1898) e (iii) social, undada no p incipio de xus iza
(É udes d’ économie sociale, 1896). A súa ob a É udes d´économie sociale: héo ie da
épa i ion da ichesse sociale (1896) consolida a ES como obxec o de análise da ciencia
económica, incluíndo un elenco de ac i idades económicas desen ol as en coope a i as,
3 Os p incipios coope a i os ins au ados polos undado es de Rochdale o on adop ados po odos os ipos de coope a i as, que
con e xe on na Alianza Coope a i a In e nacional (ACI) en 1895 (Monzón Campos e Cha es Á ila, 2012b).
4 As p imei as coope a i as de consumo españolas apa ece on de o ma case clandes ina en Ca aluña e Valencia, si uándose a
p imei a o malmen e cons i uída en Xi ona en 1865, a Económica Pala ugellense. Con odo, en Ca aluña exis en exis os
dunha p imei a coope a i a de consumo en 1840, o mada po p e o de cen amilias. En 1856 amén se exis a o que pode se
o xe me do coope a i ismo na Comunidade Valenciana, a asociación “El compañe ismo” undada po ob ei os e o ia ios.
Ca aluña é amén pionei a no nacemen o de mo emen os in e coope a i is as, coa apa ición en 1899 da Re is a Coope a i a
Ca alá na que colabo aban 37 coope a i as de consumo. En es e mesmo con ex o, celéb ase un Cong eso que dá como esul ado
a apa ición da Camb a Rexional de Coope a i es de Ca alunya i Balea s, con 94 asociados, p ecu so a da Fede ació de
Coope a i es de Ca alunya (1918). Po úl imo, o País Vasco igu a amén como p ecu so a no coope a i ismo español coa
c eación da Sociedade Coope a i a de Ob ei os de Ba akaldo en 1884 ou a Coope a i a de Consumo de Ses ao (1887). Como
Ca aluña, o País Vasco oi p ecu so a no asociacionismo coope a i o, como a Unión de Coope a i as do No e de España en
1914 (Medina Albadalejo, e Pujol And eu, 2013).
5 Cabe des aca que amén é posible iden i ica an eceden es emo os no ámbi o do coope a i ismo nun con ex o de análise
eó ica. Así, John Belle s oi un dos p imei os au o es en enuncia o p incipio da coope ación na súa ob a P oposals o Raising
a College o Indus y o all Use ul T ades and Husband y (1695), que desc ibe un plan de p odución en éxime coope a i o
baseado na p opiedade colec i a dos medios de p odución e na o ganización acional do aballo. Es as ideas o on unha das
bases do pensamen o de Robe Owen (1771-1858), que en ou le alas á p ác ica o ganizando unha se ie de colonias en New
Lana k (Ingla e a) e New Ha mony (EEUU). Coe áneo no empo, Cha les Fou ie (1772-1837) pos ula unha o ganización
ideal, o alans e io, baseada no coope a i ismo au osu icien e.
A economía social dende ca o p ismas
33
mu uas e asociacións semellan es ás exis en es na ac ualidade. Así, de o ma p og esi a
consolídanse as p incipais ca ac e ís icas do concep o mode no de economía social, inspi adas
polos alo es do asociacionismo democ á ico, o mu ualismo e o coope a i ismo.
A p imei a e e encia ao e mo “Economía Social” si úase en 1830, cando Cha les Duno e
publica o seu T a ado de ES en de ensa dun en oque mo al da polí ica que oi seguido po unha
co en e de economis as sociais no con inen e eu opeo (Monzón Campos e Reyna, 1989). Con
odo, o desen ol emen o do concep o na súa acepción ac ual e á que espe a máis dun século
no con ex o de aplicación da ac i idade do Comi é Nacional de Ligazón das Ac i idades
Mu ualis as, Coope a i a e Asocia i as (CNLAMCA) en 1970.
No ano 2002 con eccionase a Ca a de p incipios da ES p omo ida pola Con e encia
Eu opea Pe manen e de Coope a i as, Mu ualidade, Asociacións e Fundacións (CEP-CMAF),
en idade eu opea ep esen a i a des as ca o amilias da ES. Es e documen o ecoñécese como
a máis ecen e delimi ación de concep o ei a polos p opios p o agonis as e nel ecóllense os
seguin es p incipios:
• P imacía da pe soa e do obxec o social po encima do capi al.
• Adhesión olun a ia e abe a.
• Con ol democ á ico exe cido polas en idades ou pe soas memb o (sal o as undacións
que non eñan asociados).
• Combinación dos in e eses das pe soas memb o usua ias e do in e ese xene al.
• De ensa e aplicación dos p incipios de solida iedade e esponsabilidade.
• Au onomía de xes ión e independencia espec o dos pode es públicos.
• Emp ego da maio ía dos exceden es pa a a consecución de obxec i os a a o do
desen ol emen o sos ible, os se izos de in e ese das pe soas e en idades memb o e o in e ese
xe al.
Dende a óp ica polí ica o Pa lamen o Eu opeo na súa esolución do 19 de eb ei o de 2009
sob e a ES ecoñécea como un dos pia es do seu modelo social e indica que “xoga un papel
esencial de endibilidade e solida iedade c eando emp egos de calidade, e o zando a
cohesión social, económica e e i o ial xe ando capi al social, p omo endo unha cidadanía
ac i a, a solida iedade e unha economía do ada de alo es democ á icos, que si úan ao se
humano nun p imei o plano e con ibúe ao desen ol emen o sos ible e a inno ación social,
medio ambien al e ecnolóxica (Pa lamen o Eu opeo, 2009).
Oi o anos despois, no ano 2017, o Consello da Unión Eu opea de ínea como un mo o
cha e pa a o desen ol emen o económico e social en Eu opa, en e ou as cousas, po que pode
pe mi i acada impo an es obxec i os colec i os, en e os que des acan a o e a de se izos e
as mello as nas condicións labo ais das pe soas aballado as. A ES pode xe a emp ego, ecido
p odu i o e cohesión social (Cha es Á ila e al., 2016). En esumo, a ES pode xe a alo
engadido á economía.
Tan o a Ca a dos p incipios da ES como os di ames emanados das ins i ucións eu opeas
dan con a da complexidade de de ini dunha ealidade mul i ac o ial, compos a dun amálgama
de en idades, o ganizacións e ins i ucións que ope an no me cado in e cambiando bens e
se izos, eñen xes ión democ á ica e cén anse na axuda mu ua e o in e ese público.
Dende a óp ica académica, pódese indica que a en idade enca gada da a e a de
concep ualización é CIRIEC-In e nacional (In e na ional Cen e o Resea ch and In o ma ion
on he Public, Social and Coope a i e Economy) ao se es a a p incipal e e encia académica
nos es udios que inclúen a ES (Sa all, 2014).
A úl ima de inición que emana dos aballos ealizados po CIRIEC é asinada no ano 2012
polos in es igado es Cha es e Monzón no In o me sob e a ES en Eu opa enca gado polo
Comi é Económico e Social Eu opeo. Es a de inición conseguiu consenso polí ico e cien í ico

ANA OLVEIRA BLANCO
34
con independencia de con ex os socioeconómicos e cul u ais di e en es. Pódese iden i ica
como unha cons ución ope a i a que pe mi e cuan i ica e isualiza de o ma homoxénea os
da os das en idades que in eg an a ES ao combina a delimi ación concep ual emanada da Ca a
dos P incipios de ES cos c i e ios dos sis emas de Con abilidade Nacional, conc e amen e
aco de aos es ablecidos pola Comisión Eu opea pa a a elabo ación das con as sa éli es da ES
(Cha es Á ila e al., 2013; Sa all, 2014).
A súa edacción se ía a seguin e:
“Conxun o de emp esas p i adas o ganizadas o malmen e, con
au onomía de decisión e libe dade de adhesión, c eadas pa a sa is ace as
necesidades dos seus socios a a és do me cado, p oducindo bens e se izos,
asegu ando ou inanciando, e nas que a e en ual dis ibución en e os socios
dos bene icios ou exceden es, así como a oma de decisións, non es án ligadas
di ec amen e ao capi al ou ás co izacións achegadas po cada socio,
co espondendo un o o a cada un deles. A ES amén ag upa a aquelas
en idades p i adas o ganizadas o malmen e con au onomía de decisión e
libe dade de adhesión que p oducen se izos de non me cado a a o das
amilias, cuxos exceden es, se os houbese, non poden se ap opiados polos
axen es económicos que as c ean, con olan ou inancian” (Monzón Campos
e Cha es Á ila, 2012a).
Seguindo aos mesmos au o es, es a de inición dis ingue, á súa ez, dous subsec o es: o
subsec o de me cado o emp esa ial e o de non me cado.
a) Subsec o de me cado ou emp esa ial.
Compos o undamen almen e de coope a i as e mu uas, g upos emp esa iais con olados
po coope a i as, mu uas e ou as en idades da ES, ou as emp esas simila es, e de e minadas
ins i ucións sen ánimo de luc o ao se izo da ES. As ca ac e ís icas máis ele an es das
en idades que o man pa e des e subsec o :
• Son c eadas pa a sa is ace as necesidades das pe soas ou en idades socias. Son
emp esas nas que habi ualmen e dáse a dob e condición de socio e usua io da ac i idade.
• Son p odu o es de me cado, o que signi ica que os seus p odu os ou se izos son
endidos no me cado e del ob eñen a mei ande pa e dos seus ecu sos.
• Poden dis ibuí bene icios ou exceden es en e as pe soas ou en idades socias pe o non
en p opo ción ao capi al apo ado, se non aco de á ac i idade que se le ou a acabo na en idade.
b) O subsec o p odu o de non me cado.
Compos o maio i a iamen e po asociacións e undacións aínda que poden a opa se
en idades con ou as o mas xu ídicas. A súa ca ac e ís ica p incipal é que o con o man as
en idades de ES que, a endendo aos c i e ios da con abilidade nacional, considé ase que
p oducen con c i e ios á ma xe do me cado xa que os seus p odu os ou se izos son g a uí os
ou eñen un p ezo de simbólico.
Cha es e Monzón iden i ican, así mesmo, unha se ie de ca ac e ís icas comúns a ambos
subsec o es e que se poden esumi nes es se e pun os:
• Son p i ados
• Es án o ganizados o malmen e.
• Teñen au onomía de decisión.
• Exis e libe dade de adhesión.
• Le an a cabo a dis ibución de bene icios ou exceden es en e as pe soas ou en idades
socias que ademais non es á inculada coa apo ación de capi al.
A economía social dende ca o p ismas
35
• Realizan unha ac i idade económica po si mesmas co in de sa is ace as necesidades
das pe soas ou en idades memb o.
• Son en idades democ á icas. Excep o no caso dalgunhas o ganizacións olun a ias que
p es an se izos de non me cado aos oga es das en idades do p imei o ni el da ES. Son as
coñecidas como e cei o sec o de acción social
Des aca en e odo o seu ca ác e p o undamen e democ á ico que se ecolle no p incipio
“e unha pe soa un o o”. Es e xei o de unciona impe a na súa oma de decisións pois deixan
en pode das pe soas ou en idades asociadas a o alidade do pode de decisión den o da
o ganización. Es a iloso ía de uncionamen o en aíza di ec amen e coas coope a i as e os seus
p incipios.
1.1.1. As coope a i as como emp esas de ES di e enciadas
Como xa se indicou, as coope a i as son unhas das o ganizacións que con an cunha maio
adición e asen amen o den o da ES e da economía no seu conxun o. Es as ci cuns ancias an
p eciso p o unda nas súas ca ac e ís icas e así des aca as mo i acións que le a on á súa escolla
como obxec o de es udo no p esen e aballo de dou o amen o.
As coope a i as de ínense como unha “asociación au ónoma de pe soas que se uni on de
o ma olun a ia pa a sa is ace as súas necesidades e aspi acións económicas, sociais e
cul u ais en común median e unha emp esa de p opiedade conxun a e de xes ión democ á ica”
(Alianza Coope a i a In e nacional, 1995). En pa icula as coope a i as de aballo asociado
son as que eñen po obxec o p opo ciona pos os de aballo pa a as pe soas que as o man co
in de que es as p oduzan en común bens ou se izos pa a ende a e cei os.
Ao igual que a de inición de ES no caso do coope a i ismo a súa de inición non pode
sepa a se dos p incipios que sus en an o mo emen o coope a i o in e nacional e que se a opan
ixen es dende a c eación da p imei a coope a i a. A súa úl ima edacción oi ap obada pola
Alianza Coope a i a In e nacional – ACI na súa asemblea xe al de 1995 (Alianza Coope a i a
In e nacional, 1995). Es es p incipios son unha ga an ía pa a acada a equidade de xéne o pola
na u eza do seu con ido (Pousada, 2003a). Es e ei o ai necesa io p o unda máis alá da súa
simple de inición.
Os p incipios coope a i os son unha ca ac e ís ica do uncionamen o e o ganización des as
emp esas e en an in luí na elación que as coope a i as eñen cos seus s akeholde s. Así
pódense a opa dous ipos de p incipios: (1) os emp esa iais ou come ciais que es ablecen como
deben se as elacións coas pe soas socias; (2) e os sociais que ecollen a elación coa sociedade
(Nilsson, 1996).
G upo 1: P incipios emp esa iais.
Adhesión olun a ia e abe a: “As coope a i as son o ganizacións olun a ias, abe as a
odas as pe soas capaces de emp ega os seu se izos e dispos as a acep a as súas
esponsabilidades como socios e socias, sen disc iminación social, polí ica, elixiosa ou de
sexo”.
É o que popula men e se coñece como p incipio de po as abe as. É unha das maio es
di e enzas das coope a i as con espec o a ou as igu as me can ís. Nes e caso as pe soas
socias poden solici a a en ada ou a saída na o ganización cando o desexen semp e que sexan
quen de asumi as esponsabilidades que lle a inxen como pa e da o ganización e a solici ude
sexa ap obada polo ó gano de adminis ación co esponden e.
Xes ión democ á ica po pa e das pe soas socias: “as coope a i as son o ganizacións
xes ionadas democ a icamen e polos socios e socias, as cales pa icipan ac i amen e na ixación
ANA OLVEIRA BLANCO
36
das súas polí icas e na oma de decisións. Os homes e as mulle es elixidos pa a ep esen a e
xes iona as coope a i as son esponsables an e os socios e socias.
Nas coope a i as de p imei o g ao, os socios e as socias eñen igual de ei o de o o (un
socio, un o o), e as coope a i as de ou os g aos es án amén o ganizadas de xei o
democ á ico”.
As coope a i as son o ganizacións p o undamen e democ á icas onde as liñas es a éxicas
má canse na Asemblea Xe al, máximo ó gano de decisión, compos o pola o alidade das
pe soas ou en idades socias e onde con an co mesmo alo á ho a de o a . Non exis indo, po
an o, di e enzas en can o ao capi al que apo a cada unha delas.
Pa icipación económica dos e das socias: “As pe soas socias con ibúen de xei o
equi a i o ao capi al das súas coope a i as e o xes ionan de xei o democ á ico. Polo menos
pa e dese capi al é p opiedade común da coope a i a. Os exceden es asígnanse aos ins que
pe segue a coope a i a, posiblemen e median e o es ablecemen o de ese as das cales, polo
menos unha pa e se án i epa ibles. O es o bene icia án as pe soas socias en p opo ción ás
súas ope acións coa coope a i a; e o apoio a ou as ac i idades ap obadas.”
A pa icipación económica das pe soas socias en éndese no modelo coope a i o dende dúas
pe spec i as: apo ación de capi al pa a o ma pa e da o ganización e con ol democ á ico
sob e a xes ión do mesmo.
Todas as pe soas que desexen o ma pa e da o ganización debe án apo a as can idades
que se es ablecen nos es a u os en concep o de capi al social e de achegas ob iga o ias.
Educación, o mación e in o mación: “As coope a i as p opo cionan educación e
o mación ás pe soas socias, aos ep esen an es elixidos, aos di ec i os e di ec i as e aos
emp egados e emp egadas pa a que poidan con ibuí de xei o e icaz ao desen olo das súas
coope a i as. Elas in ó manlle ao g an público, especialmen e á xen e no a e aos líde es de
opinión, da na u eza e bene icios da coope ación.”
Es e p incipio débese en ende dende dúas pe spec i as: a apos a pola educación e
o mación de odas as pe soas que o man pa e da o ganización e o de ei o á in o mación sob e
odo o que acon ece na coope a i a que eñen odas as pe soas socias. Iguala a o mación de
homes e mulle es e democ a iza o aceso a in o mación son e amen as que se ningunha dúbida
axudan ao apode amen o das pe soas que o man ou pa icipan da o ganizacións.
G upo 2: P incipios sociais.
Au onomía e independencia: “As coope a i as son o ganizacións au ónomas de au o
axuda, xes ionadas polos seus socios e socias. Asínanse aco dos con ou as o ganizacións,
incluídos os gobe nos, ou conséguese capi al de on es ex e nas, en e mos que asegu en o
con ol democ á ico po pa e dos seus socios e socias e man emen o da súa au onomía
coope a i a.”
Ambos p incipios buscan man e á coope a i a lib e de in luencias ou some ida a ou os
c i e ios que non sexan os emanados di ec amen e dos seus ó ganos de decisión. Hai au o as
que indican que es e é un dos p incipios que pode in luí en p opicia a pa icipación das
mulle es nes as o ganizacións (Pousada, 2003b).
Coope ación en e coope a i as: “As coope a i as se en aos seus socios e socias o máis
e icazmen e posible e o alecen o mo emen o coope a i o aballando conxun amen e
median e es u u as locais, nacionais, exionais e in e nacionais.”
Con es e p incipio p e éndese a c eación de edes e espazos que a o ezan os alo es
coope a i os: axuda mu ua, esponsabilidade, democ acia, igualdade, equidade e solida iedade.
A economía social dende ca o p ismas
37
In e ese pola comunidade: “As coope a i as aballan pa a consegui o desen olo sos ible
das súas comunidades median e polí icas ap obadas polos seus socios e socias.”
As coope a i as son emp esas asen adas nun en o no e como al deben pa icipa na súa
mello a a ando, en e moi as ou as cousas, de ansmi i os alo es e p incipios do
coope a i ismo. Es e comp omiso das coope a i as coa comunidade e co seu desen ol emen o
pode axuda a c ea un en o no que acili e a pa icipación das mulle es.
Unha ez delimi ada a súa concepción e p incipios ei o es ese necesa io le a a cabo
unha p o unda e isión bibliog á ica que pe mi a p o unda nas súas ca ac e ís icas como
o ganizacións así como iden i ica o seu compo amen o di e enciado do es o do ecido
emp esa ial. Así, as coope a i as son conside adas como unha e amen a de apode a ás
comunidades locais e mello a a cohesión median e a mobilización de ecu sos locais (Sonnino
e G iggs-T e a hen, 2013), ademais da exp esión máis a anzada da democ a ización das
emp esas (Kalmi, 2013). Tamén se ecolle como es as o ganizacións a o ecen o benes a
xe al, o apode amen o da cidadanía, a equidade, o emp ego e o desen ol emen o local (Cha es
Á ila e Sa all Mo e a, 2019; Sonnino e G iggs-T e a hen, 2013; U ing, 2015a).
Son desc i as como en idades cunha g an esiliencia (Bi chall e Ke ilson, 2009; Sonnino e
G iggs-T e a hen, 2013; Sousa e Qua e , 2007) ás que se lles ecoñece unha boa capacidade,
en especial ás coope a i as de aballo, pa a esponde aos e ec os que as c ises económicas
eñen sob e o emp ego ao emp ega , en e ou os, o axus e sala ial como e amen a. Tamén é
ecoñecida a súa capacidade pa a c ea emp egos de calidade con e ec os di ec os e indi ec os
na poboación ac i a (Bi chall e Ke ilson, 2009; Bo zaga e al., 2010; Cha es Á ila e Monzón
Campos, 2018; Cha es Á ila e Sa all Mo e a, 2019; Leja iaga Pé ez de las Vacas e al., 2013;
Puen es Poya os e Velasco Gámez, 2009). Es as azóns suxi en o seu compo amen o
an icíclico, xa que as coope a i as son máis p opensas a o ma se en economías en decli e ou
como eacción a empos di íciles (Delbono e Reggiani, 2013).
Focalizando o obxec i o na súa in luencia sob e o emp ego, algúns aballos p e ios
des acan a con ibución, sob e odo das coope a i as de aballo, na esolución da p oblemá ica
do desemp ego (Kalmi, 2013; Mon eleone e Rei o, 2018) pois, a di e enza dou o ipo de
emp esas, p iman o man emen o dos pos os de aballo, aínda que is o sexa a cos a dunha
edución das posibles mello as labo ais ou bene icios económicos (Pè o in, 2006). Ademais,
poden signi ica un camiño ca a o emp ego pa a g upos des a o ecidos e socialmen e excluídos
e así con ibuí á inse ción labo al e social des es colec i os (B e os e Ma cuello, 2017; Lindsay
e Hems, 2004; No ko ic, 2008; Thomas, 2004).
Como se pode concluí , exis en in es igacións sob e as coope a i as que mos an os
bene icios des as sob e os di e en es ac o es cos que se elacionan, xa sexan as pe soas
socias/p opie a ias, asala iadas, comunidade local ou cidadanía en xe al. Ademais, en unción
do amaño e o alcance global do sec o coope a i o, es as o ganizacións elaciónanse co
desen ol emen o e o c ecemen o económico. Po exemplo, a e cei a edición do Wo ld
Coope a i e Moni o 6 e elou que a ac u ación das 2600 coope a i as máis g andes enquisadas
alcanzou os 4,6 billóns de dóla es en 2012. A pesa des e en oque en usias a, os en oques
eó icos p edominan es, p incipalmen e en economía, enden a desca a es es esul ados (po
exemplo, Fu ubo n e Pejo ich, 1970 e Wa d, 1977) cun ecoñecemen o limi ado do po encial
das coope a i as (Hansmann, 1993; 1996) e a miúdo limi ando o seu papel a con ex os
ca ac e izados po impe eccións do me cado e acasos dos gobe nos. Ademais, a aplicación
de medidas de desempeño adicionais ás o ganizacións coope a i as con an con esul ados
xe almen e pesimis as (Bo zaga e al., 2010; No ko ic, 2011). Do mesmo xei o, ao aplica ás
6 h ps://moni o .coop/en
ANA OLVEIRA BLANCO
44
Táboa 2 Medidas de ac uación da Es a exia Española de ES 2017-2020
Eixo
Medidas de ac uación
Eixo 1
1. Análise da p esenza e a p oxección das en idades da ES co obxec o de ecoñece
a súa con ibución á xe ación de emp ego e ó omen o do ecido emp esa ial.
2. Incen i a o emp ego nas en idades da ES.
3. Fo mación dos aballado es e socios da ES; Apoio ás en idades ep esen a i as da
ES na súa pa icipación na Fo mación P o esional.
4. P omo e a inclusión da ES en odas as ac uacións de omen o do emp endemen o,
especialmen e no au oemp ego.
5. T aspoñe a Di ec i a 2014/24/UE do Pa lamen o Eu opeo e do Consello, de 26 de
eb ei o de 2014, sob e con a ación pública co obxec o de in oduci an axes nas
emp esas de ES.
6. Impulsa a pa icipación da ES na a aliación, deseño e na de inición dos ma cos
es a éxicos pa a a coo dinación e execución das polí icas ac i as de emp ego e de
omen o do emp endemen o.
7. Aplica aos au ónomos que aballan na ES das medidas a a o des e colec i o.
Eixo 2
8. In eg a ás emp esas da ES nas es a exias pa a mello a a p odu i idade.
9. Apoia e i o iza a ans o mación de emp esas me can ís o dina ias en en idades
da ES.
10. C ea coope a i as, sociedades labo ais e ou as ó mulas da ES.
11. Re o za as medidas de coo dinación co Plan Es a al de In eg ación Asocia i a
(2015-2020)
12. Apoio á in e nacionalización das emp esas de ES.
Eixo 3
13. Re isa a no ma i a pa a elimina as limi acións ás en idades de ES.
14. Es udo do concep o de emp esa social na no ma i a española e análise da súa
posible elación coa no ma i a eu opea.
15. Adopción das medidas necesa ias pa a ga an i a e icacia da loi a con a a aude
na ES.
16. Desen ol emen o no ma i o da Lei 44/2015 de Sociedades Labo ais e Pa icipadas.
17.C eación do Rexis o Telemá ico de Coope a i as de ámbi o es a al.
18.Elabo ación do Ca álogo das en idades da ES.
19. C eación do Selo de En idade da ES.
Eixo 4
20. P omo e que as emp esas da ES pa icipen en ac i idades de I+D+i.
21. Desen ol emen o e u ilización das ó mulas de colabo ación público-p i ada na
p es ación de se izos públicos.
22. Fomen o da coope ación in e ins i ucional pa a o desen ol emen o da ES.
Eixo 5
23. Fomen a o emp endemen o nos sec o es eme xen es e de base ecnolóxica e o
emp endemen o on-line.
24. Execución de es udos ela i os ao desen ol emen o ecnolóxico e a implan ación
das TIC na ES.
25. Realización de xo nadas, cu sos e semina ios de o mación en TIC aplicadas á ES.
Eixo 6
26. Reno ación do Consello pa a o Fomen o da ES
27. Coo dinación en e o Consello de Fomen o da ES e ou os Consellos análogos.
28. Impulso dos mecanismos de pa icipación no Diálogo Social.
29. Impulsa a c eación dun g upo de aballo de ES no ma co da Con e encia Sec o ial
de Emp ego e Asun os Labo ais.
30. Impulsa a inco po ación da ES ao Comi é Consul i o do Sis ema pa a a Au onomía
e A ención á Dependencia.
31. P omo e que a ES pa icipe nos Comi és de Seguimen o do Fondo Social Eu opeo
(FSE).
Eixo 7
32. Da isibilidade ás ac uacións que se desen ol en no P og ama Ope a i o de
Inclusión Social e ES do FSE 2014-2020.
33. Impulsa nas ins i ucións eu opeas a ap obación dun Plan de Acción Eu opeo 2018-
2020 en ma e ia de ES.
34. Impulsa as Decla acións das Con e encias Eu opeas en ma e ia de ES.
35. P omo e a pa icipación española nos o os eu opeos de omen o da ES.
36. Re o za a coo dinación da acción no ex e io en e os esponsables dos
Depa amen os Minis e iais.
37. Fomen a a inclusión da ES na axenda in e nacional do Gobe no de España.
38. P omo e a coope ación e colabo ación no ámbi o da ES cos países da con o na
medi e áneo.

A economía social dende ca o p ismas
45
39. In ensi ica a coope ación con Ibe oamé ica pa a o omen o da ES.
40. P omo e a pa icipación de España na Academia sob e ES e Solida ia da
O ganización In e nacional do T aballo (OIT).
41. Re o za a coope ación en ma e ia de ES e Solida ia con ou os países de
Ibe oamé ica.
Eixo 8
42. Fomen a a elabo ación de publicacións de calidade e es udos especializados sob e
as en idades da ES.
43. P omo e a inclusión da ES nos cu ículos das di e en es e apas educa i as.
44. P omoción do Día Eu opeo das emp esas da ES.
45. P omo e a in o mación es a ís ica da ES.
46. Fomen a a ans e encia de coñecemen os en e as emp esas de ES, a uni e sidade
e ou as cen os de in es igación.
47. Inc emen a a isibilidade das en idades da ES nos si ios web das Adminis acións
Públicas.
Eixo 9
48. Elabo ación de in o mes sob e p esenza de mulle es nas en idades da ES .
49. Facili a ás emp esas de ES a súa in eg ación en inicia i as des inadas po encia a
igualdade e ec i a en e mulle es e homes.
50. P omoción do coñecemen o e do acceso ás en idades da ES pa a a implemen ación
de medidas ou plans de igualdade.
51. Xo nadas écnicas sob e a aplicación dos p incipios de Igualdade de opo unidades
en e mulle es e homes e de igualdade de a o e non disc iminación, di ixidas a
en idades da ES.
52. Seguimen o da e olución e publicación dos da os do núme o de pe soas en si uación
de exclusión social en emp esas de inse ción e demais emp esas e en idades da ES.
53. Realización de in o mes de seguimen o e a aliacións das medidas dende unha
pe spec i a de xéne o.
Eixo
10
54. P omo e a aplicación da Es a exia Española de Responsabilidade Social das
Emp esas (RSE) 2014-2020 á ES.
55. Impulso á ealización de memo ias de RSE pola pa e das en idades da ES.
56. Xe ación de espazos de boas p ác icas e in e cambio de expe iencias en RSE pa a
a ES.
57. P omo e a inco po ación da RSE nas ac uacións da ES.
58. Apoio e coo dinación coas e amen as de medición da RSE en ES.
Eixo
11
59. Fomen a a pa icipación da ES no deseño e implemen ación da es a exia ou
es a exias a implemen ación e aplicación dos ODS a ni el es a al.
60. P omo e a inco po ación das emp esas de ES como un elemen o c a e do sec o
p i ado nas polí icas de coope ación ao desen ol emen o.
61. Apoia accións de isibilidade que poñan en alo a con ibución da ES aos ODS a
ni el es a al e in e nacional
62. P omo e a inclusión da ES no Plan Nacional de Emp esas e De ei o Humanos.
63. Realiza accións de sensibilización e in o mación di ixidas ao ecido emp esa ial
da ES sob e os ODS.
1.2.3. Ma co galego
Galicia, pola súa banda, exe ce máis ecen emen e as súas compe encias au onómicas en
ma e ia lexisla i a p omulgando a Lei 6/2016 do 4 de maio de ES de Galicia (Dia io O icial de
Galicia –DOG- nº 93 de 18/05/2016). Cabe sinala que a comunidade au ónoma galega é
pionei a nes e con ex o, ao se p imei a comunidade au ónoma en p omulga unha lei de ámbi o
au onómico en España. Es e ex o legal concep ualiza a ES como o conxun o de ac i idades
económicas e emp esa iais que, no ámbi o p i ado, le an a cabo aquelas en idades que se exen
polos alo es e p incipios ecollidos na ci ada lei12, e que pe seguen o in e ese colec i o das
pe soas que as in eg an, ou o in e ese xe al económico ou social (a .3). Es as en idades
12 O a . 5 da lei es ablece os alo es e p incipios que ca ac e izan ás emp esas de ES. En elación cos p imei os, son un e lexo
da p e alencia das pe soas no ma co de ac uacións: axuda mu ua, esponsabilidade, democ acia, igualdade, equidade,
solida iedade, hones idade, anspa encia, au onomía, au oxes ión, esponsabilidade social e p eocupación polas pe soas. Os
p incipios o ien ado es, pola súa banda, abundan es a p imacía que se aslada ao uncionamen o emp esa ial na medida en que
a oma de decisións, a xes ión e a aplicación de esul ados éxense polas achegas pe soais, non polas achegas ao capi al social
(a . 5.a e 5. b). Tamén debe aslada se ao in social da en idade, elacionado co in e ese colec i o, xe al e/ou social (a . 5. b
e 5. c). Des ácase amén a independencia das en idades espec o dos pode es públicos (5.d).
ANA OLVEIRA BLANCO
46
compa en desa íos p opios da sociedade mode na como a conciliación da ida amilia , pe soal
e labo al; a apos a pola inno ación, a implicación social na con o na ou a de ensa do
desen ol emen o sus en able. Cabe sinala que, a di e enza do p eámbulo da Lei española, a
galega inco po a os alo es nos que se inspi an as en idades da ES e que se i án de base aos
p opios p incipios. Con elación a es es, a lei galega inco po a dous p incipios adicionais, o
p imei o deles oi o das ca ac e ís icas p opias do e i o io galego que ma can o necesa io
comp omiso co u al e a necesidade de a on a os e os que se p esen an debido ao alongamen o
da idade da poboación:
“e) O comp omiso co e i o io, on e ao despoboamen o e o
en ellecemen o no medio u al galego, inxec ando es abilidade e u u o.
) O o alecemen o da democ acia ins i ucional e económica.”
Es as ca ac e ís icas especiais con o man o ma co de aplicación da lei, concen ado nun cí culo
de ES que se con o ma ao edo de es amilias: emp esas (coope a i as, sociedades labo ais,
de inse ción, cen os especiais de emp ego e sociedades ag a ias de ans o mación);
mu ualidades e asociacións, ou undacións que le en a cabo ac i idade económica. A lei galega
p e ende adap a o ma co egulado es a al á ealidade socioeconómica de Galicia, polo que
inclúe de o ma exp esa no ma co de ac uación da lei ás comunidades de mon es eciñais en
man común, ins i ución peculia ecollida no de ei o ci il galego13. Xun o coa egulación do
ma co de pa icipación no sec o pa a a o ece a coo dinación de ac uacións en ma e ia de ES
(capí ulo 3 da Lei, desen ol emen o do Consello da ES de Galicia14), a lei expándese na
de e minación de ac i idades pa a a p omoción, omen o e di usión da ES na comunidade
galega. Nes e con ex o aise e e encia exp esa á Rede Eusumo pa a o omen o do
coope a i ismo e a ES, c eada po Dec e o 225/2012, do 15 de no emb o.
Cabe des aca que a lei ou o ga un papel p o agonis a á capacidade da ES como xe ado a
de emp ego. Des e xei o, a Disposición Adicional p imei a modi ica a Lei 5/1998 de
coope a i as de Galicia, incidindo na p omoción do au oemp ego e a consolidación dunha no a
clase de coope a i as cons i uídas po pe soas no as que acili an o au oemp ego coope a i o.
Así mesmo, a lei galega e i e o papel p o agonis a do coope a i ismo, inco po ando como
no idade a igu a da coope a i a xu enil, con meno es equisi os de capi al social mínimo
equi ido e que simpli ica e aba a a os ámi es adminis a i os pa a a súa cons i ución. Po
an o, in í ese que a Rede Eusumo debe ocupa un espazo decisi o na súa capacidade po encial
pa a impulsa o emp endemen o no e i o io galego.
Fo a do a iculado, conc e amen e na disposición adicional quin a, a Lei de ES galega ins a
á Xun a de Galicia a poñe en ma cha un “Plan galego de impulso das en idades da ES” e que
p es e unha pa icula a ención a aquelas que con an cun singula a aigamen o e ás que xe en
emp ego nos sec o es máis des a o ecidos. Así, en decemb o de 2018 ponse en ma cha a
13 Segundo os da os da Conselle ía de Mon es de la Xun a de Galicia, máis de 700 mil hec á eas (ap oximadamen e unha cua a
pa e do e i o io galego) co espóndense a mon e eciñal en p opiedade común, xes ionados po 2.800 comunidades de
mon es. A achega des as comunidades pa a alo iza o papel dos mon es na c eación de emp ego e a xe ación de iqueza, unha
singula idade da CC. AA. de Galicia, ai xu di a necesidade de que na lei galega se inco po en es as comunidades e
mancomunidades de mon es eciñais en man común. Ou as en idades de pa icula ele ancia pa a Galicia, as con a ías de
pescado es, xa se a opan exp esamen e incluídas na lei es a al.
14 No ma co da adap ación da lei á ealidade socioeconómica galega, cabe des aca que se segue man endo o Consello Galego
de Coope a i as como ó gano de ep esen ación, aseso amen o e in e locución do coope a i ismo no ámbi o da Comunidade
Au ónoma. Consello da ES de Galicia coo dina á as súas ac uacións coas do Consello Galego de Coope a i as, a a és dunha
comisión especí ica pa i a ia (Disposición Adicional P imei a).
A economía social dende ca o p ismas
47
Es a exia Galega de ES concedida coa isión de xe a máis emp ego, ga an i unha mello
edis ibución dos ecu sos e a o ece a cohesión e i o ial e social.
Sus en ada en es eixos de aballo: suma capacidades, suma sus en abilidade e suma
iden idade a Es a exia ag upa in e cinco accións onde once de elas de no a c eación. Con aba
cun o zamen o de 73 millóns de eu os pa a a súa execución en e os anos 2019 e 2021. En e
os seus obxec i os des aca a apos a polo emp endemen o ma cando como e o a c eación de
300 no as en idades de ES, nas que as súas undado as sexan, cando menos, o 50% mulle es.
Pa a acili a o nacemen o de no as en idades, a Xun a de Galicia p opón axiliza os ámi es
bu oc á icos educindo á me ade o empo de cons i ución. Po úl imo, amén se ai incidencia
na c eación de no os pos os de aballo ma cando como i o da Es a exia a c eación de 3.000
no os emp egos.
1.3. OBXECTO DE ACTUACIÓN PÚBLICA
Analizado xa o concep o de ES dende a pe spec i a his ó ica e seu ma co lexisla i o é a quenda
ago a de de e mina a pe cepción que os policy make s eñen des a ealidade pa a así axuda a
de e mina os ipos de in e encións que se poden le a a cabo a a és das polí icas públicas e
pode abo da a súa clasi icación. Así, dependendo de cal sexa a concepción que se en da ES
pódense iden i ica dúas liñas de ac uación as de longo ou as de cu o pe co ido (Cha es Á ila
e al., 2011; Demous ie , 1999; Sa all, 2014).
Seguindo as concepcións dos aballos de Cha es (2008) e Cha es e Monzón (2012a) nas
polí icas de longo pe co ido conside ase a ES como un obxec o en si mesmo sob e o que hai
que in e i e, polo an o, con igú anse ac uacións de o denación. Es a concepción amén se
iden i ica coas polí icas egula o ias, de pedidos ou “o dnungspoli ik”. Aquí a ES é concibida
como axen e que con ibúe ao benes a social e, polo an o, deben po encia se os seus alo es e
p incipios ao es a en aco de coa sociedade. Pódense iden i ica es obxec i os das polí icas
que emanan des a concepción: (1) es ablece un ma co xu ídico- iscal a o ecedo ; (2) impulsa
o seu coñecemen o e a súa isibilidade; e (3) deseña as medidas económico- inancei as
p ecisas.
Segundo os mesmos es udos, as ac uacións de cu o pe co ido conside an a ES como unha
e amen a pa a alcanza obxec i os máis amplos e, polo an o, p opoñen medidas polí icas de
p ocedemen os ou “p ozesspoli ik”. Cando es a concepción é a dominan e, a ES xa non é pa e
es u u al do sis ema se non que es e a emp ega pa a chega a uns ins. Así, po exemplo, as
al as axas de desemp ego, especialmen e en pe soas con discapacidade, ou a deslocalización
de emp esas pode íanse abo da a a és dos cen os especiais de emp ego ou das coope a i as
de aballo.
Es ase, polo an o, no p imei o caso dian e de medidas es ables que es u u an o p opio
sis ema económico e no segundo de medidas ansi o ias que pe du an men es o ai a
p oblemá ica especí ica e os policy make s lles ou o gan es a p io idade. En España e en Galicia
es es dous ipos de polí icas con i en de xei o simul áneo polo que se poden a opa inicia i as
de longo pe co ido, como po exemplo as leis de ES, ou de cu o pe co ido como as acilidades
exis en es pa a a capi alización do desemp ego.
Non obs an e, exis en nume osas e idencias que co obo an o papel ans o mado da ES
na sociedade e di e sos son amén os aballos cien í icos que dan con a des a ealidade ao
longo dos anos. Realiza ase a con inuación un b e e pe co ido a a és de di e en es es udos,
aballos e in o mes que os ecollen. Comp e salien a , p imei amen e, que é a p opia
adminis ación eu opea, al e como xa se en indicado con an e io idade, a que lle ecoñece
es as capacidades e polo an o a p omo o a de moi os dos aballos ealizados. Ou a das
ins i ucións in e nacionais que amén en iden i icada es a capacidade ans o mado a son as
ANA OLVEIRA BLANCO
48
Nacións Unidas. Así, no ano 2013 nace, o g upo de T aballo In e ins i ucional das Nacións
Unidas sob e a ES e Solida ia (UNTFSSE)15, que en po obxec i o aumen a a isibilidade da
ES no sis ema das nacións unidas e máis alá. Na ac ualidade o g upo con a con 14 en idades
obse ado as e es á o mado po 18 axencias da ONU e da OCDE en e os que se encon a a
O ganización In e nacional do T aballo (OIT), que ac úa como sec e a ía, e o Ins i u o de
In es igacións da ONU pa a o Desen ol emen o Social (UNRISD). Po úl imo, no eido
ins i ucional, indica que a OIT dende a súa cons i ución no ano 1919 ecoñeceulle impo ancia
ás coope a i as pa a cump i o seu manda o de xus iza social e pleno emp ego. Así no ano 1920
pon en ma cha a Unidade de Coope a i as16 que ac ualmen e amén abo da as ac i idades
co esponden es ás emp esas de ES e solida ia e que con a cunha es a exia de es eixos: (1)
p omoción de coope a i as e ou as en idades de ES e solida ia; (2) omen a o aballo decen e
como unha p io idade na axenda do mo emen o coope a i o e (3) asegu a que as
especi icidades das coope a i as sexan ecoñecidas na análise, a polí ica e as accións.
Es as es ins i ucións, a Unión Eu opea, o UNTFSSE e a OIT, con an con biblio ecas ou
ca álogos onde ecompilan os aballos e es udos ealizados po elas ou en colabo acións con
ou as en idades sob e ás di e en es con ibucións da economía social. Es as e amen as amén
ealizan unha des acada con ibución a súa isibilidade.
Pola súa banda, na análise da bibliog a ía máis p óxima ao eido académico, pódese des aca
a con ibución da ES á consecución dunha sociedade mello sob e odo en ca o pe spec i as:
o desen ol emen o económico (sob e odo o local ou p opio do e i o io), como
complemen a ia á p o ección social, á cohesión social e á edis ibución da iqueza. Nos úl imos
anos des aca a súa con ibución á consecución dos ODS, mais es a análise abo da ase de xei o
máis comple o no apa ado cua o des e capí ulo po se es e un dos ámbi os de es udo des a
ese.
A apo ación da ES ao desen ol emen o económico con a con mul i ude de es udos que
mos an e idencias e da os da súa con ibución nes e eido. Así, Mills one (2013) indicaba como
o modelo de Cle eland17, que se sus en a nes as emp esas, a o ece ao desen ol emen o local
ao sa is ace as necesidades da comunidade. No con inen e a icano, conc e amen e en
Sudá ica, Khumalo (2014) des aca como é necesa io mello a o ecosis ema de omen o das
coope a i as pa a abo da algúns dos g andes e os aos que se en on a es a sociedade: al a axa
de dese ción, desa íos de lide ado e a al a de es abilidade.
En España des acan os aballos das in es igado as Pé ez e Valien e (2021; 2020; 2015)
que eñen des acado a capacidade de in luencia da ES sob e a xe ación de emp ego,
p incipalmen e no au oemp ego, como os p incipios das coope a i as impulsan o
desen ol emen o sos ible e como es e se elaciona co e i o io.
No eido da p o ección social, des aca o papel das mu uas de p e isión social que son unhas
das en idades máis es endida, como xa se en ci ado, den o da ES eu opea. En España es as
en idades son de inidas pola Lei 20/2015, de 14 de xullo, de o denación, supe isión e sol encia
das en idades asegu ado as e easegu ado as (LOSSEAR) como en idades asegu ado as
p i adas de p opiedade colec i a e sen ánimo de luc o que exe cen unha modalidade
15 h ps://unsse.o g/
16 h ps://ilo.o g/coop
17 O modelo Cle eland e a expe iencia comuni a ia que se es á a le a a cabo nes a cidade no eame icana do es ado de Ohio
e no que se p e ende ans o ma a economía da cidade a a és da c eación de emp esas de p opiedade das pe soas
aballado as. Es e é unha expe iencia pilo o pensada pa a as economías en decadencia de Es ados Unidos.
Pa a sabe máis: h ps://communi y-weal h.o g/con en /cle eland-model-how-e e g een-coope a i es-a e-building-
communi y-weal h
A economía social dende ca o p ismas
49
asegu ado a de ca ác e olun a io complemen a ia ao sis ema de Segu idade Social. Des aca
xa, po an o es a con ibución á p o ección social.
Ou as dúas en idades des acan no o denamen o xu ídico español, nes e caso cunha meno
pe meabilidade en Eu opa, as emp esas de inse ción e os cen os especiais de emp ego. Es as
o ganizacións, que se poden engloba den o do xa mencionado concep o de emp esas sociais,
son concibidas pa a, a a és da xe ación do emp ego, a o ece o aceso ao me cado de aballos
de ce os colec i os de pe soas. Polo an o, le an a cabo es a ampliación da p o ección social a
a és da xe ación de emp ego e consecuen e inse ción sociolabo al de ce os colec i os.
As emp esas de inse ción son de inidas no a igo 62 da Lei 10/2013, de 27 de no emb o,
de inclusión social de Galicia como aquelas sociedades me can ís ou coope a i as que,
cuali icadas pola Xun a de Galicia, ealicen calque a ipo de ac i idade económica de p odución
de bens ou p es ación se izos, que eñan como obxec o social a in eg ación e a o mación
sociolabo al das pe soas en si uación de exclusión social e que ac úe como espazo de ánsi o
ao emp ego o dina io. Es as en idades son p omo idas po en idades sen ánimo de luc o que
eñan po obxec o social a inse ción sociolabo al de pe soas des a o ecidas. Va ios son os
aballos que ac edi an o éxi o des e modelo emp esa ial a a és de di e en es mé odos de
in es igación (Melian Na a o e al, 2011; Quin ao, 2007; Re olaza A alos e al., 2007).
Pola súa banda, os cen os especiais de emp ego son o ganizacións nas que a súa p incipal
ca ac e ís ica é que a maio ía das pe soas que desempeñan o seu aballo nelas eñen algún ipo
de discapacidade ac edi ado supe io ao 33%. Son de inidos como emp esas cuxo obxec i o
p incipal é o de ealiza unha ac i idade p odu i a de bens ou de se izos, pa icipando
egula men e nas ope acións de me cado, e eñen como inalidade asegu a un emp ego
emune ado pa a as pe soas con discapacidade; á ez que son un medio de inclusión do maio
núme o des as pe soas no éxime de emp ego o dina io. Es as en idades poden se cuali icadas
como o dina ias ou de inicia i a social, sendo es as úl imas os que con an cunha maio
acep ación den o da ES.
Ao igual que no caso das emp esas de inse ción, son a ios os aballos que ac edi an o
papel des as en idades (Calde ón Milán, 2012a; Rubio A ibas, 2003; Rod íguez Ál a ez,
2012).
En can o á con ibución á cohesión social dous aballos son os que deben se
mencionados: os de Mozas e Be nal (2006) e o máis ecen e asinado po Ma ei e Do oban u
(2015). O p imei o ai incapé na incidencia, sob e odo nas zonas u ais ou dep imidas, do
conxun o das en idades de ES mos ando unha isión de conxun o pouco emp egada a e o
momen o. Ma ei e Do oban u ol en emp ega esa isión de globalidade da ES así como os
esul ados que ac edi an o papel xe ado da ES o mando no as men alidades pa a o en o no
socioeconómico local.
Po úl imo, e en can o á edis ibución da enda é unha das con ibucións que con an cun
es udo máis dila ado no empo cen ado maio i a iamen e no eido das coope a i as. Po
exemplo, os aballos de Go don (2016) e de Iliopoulos e Hend ikse (2009) le an a cabo un
pe co ido bibliog á ico que iden i ica a ios casos de coope a i as que ac edi an es e papel de
edis ibución así como ou os aballos académicos que ac edi an es e compo amen o den o
das coope a i as de aballo.
Queda, polo an o, ac edi ada a necesidade de ac uación pública po pa e dos policy
make s sob e a ES e que se es a non se p oduce é consecuencia da descon ianza e/ou dos
p exuízos que de ca a a es e sec o se en pois non exis i ían ou as mo i acións undamen adas
(Cha es, 2008).

ANA OLVEIRA BLANCO
50
1.3.1. Tipoloxías de polí icas públicas no ámbi o da ES
A ac uación pública en polí icas de apoio á ES e ao coope a i ismo a ni el nacional oi
adicionalmen e ca ac e izada como insu icien e e ine icaz, al e como poñen de mani es o,
en e ou os, os aballos de Cha es e Sa all (2013) e Cha es e al., (2016). A pa i dos es udos
de Cha es (2007), Faja do (2012) e o Comi é Económico e Social (Cha es Á ila e Monzón
Campos, 2018a) pódese es ablece unha p imei a ap oximación ace ca das medidas de apoio á
ES; do seu es udo, pódense sinala a exis encia de di e en es c i e ios e ipoloxías que se
esumen na Táboa 3. Táboa 3 Clasi icación de medidas de apoio á ES
CRITERIO
TIPOLOXÍA
A ención p es ada ao sec o da ES.
• Especí icas: di ixidas exclusi amen e ao sec o social,
excluíndo do seu ámbi o de aplicación ao es o de emp esas do
sec o p i ado, po exemplo, a liña o zamen a ia de
“Desen ol emen o da ES” do Minis e io de T aballo e Segu idade
Social.
• Xe ais: di ixidas a odo ipo de emp esas, po exemplo,
as polí icas de desen ol emen o exional a a és dos ins i u os
exionais de apoio ás emp esas.
• Excluín es: di ixidas ao sec o p i ado, excluíndo ás
emp esas de ES dalgunha manei a, po exemplo, impedindo que
as coope a i as non poidan exe ce como dis ibuido as de
ene xía eléc ica ou de ca bu an es.
Segundo o ámbi o de aplicación.
• T ans e sais, di ixidas a odo o sec o da ES.
• Sec o iais: unicamen e di ixidas a ce as ac i idades da
ES , po exemplo, aquelas des inadas ás ins i ucións sen ins de
luc o ou emp esas de aballo asociado.
Segundo os ins umen os u ilizados
• De o e a: di ixidas á es u u a das emp esas da ES1. Á
súa ez, di e éncianse en dous subg upos: i) de di usión,
p omoción, o mación e in es igación e ii) medidas inancei as
(polí icas o zamen a ias) e polí icas de apoio (in o mación
écnica, aseso amen o, ne wo king, e c.)
• De demanda: deseñadas pa a incidi no olume de
ac i idade económica das emp esas de ES p omo endo a súa
con a ación, po exemplo, acili ando o acceso ás emp esas de
ES á condición de p o edo do sec o público2.
Segundo a súa in ensidade
• Polí icas b andas (ac uacións di ixidas a c ea un
ecosis ema a o able ás emp esas): ins umen adas a a és de
medidas ins i ucionais, como o ecoñecemen o á súa capacidade
pa a xes iona emp esas3, ou medidas cogni i as4, po exemplo,
pa a di undi o coñecemen o da ES.
• Polí icas du as (polí icas económicas de omen o
emp esa ial): ins umen adas po medio de ac uacións sob e a
o e a e/ou demanda.
No as: (1) Lo a ías e xogos de aza como éxime inancei o (o caso do ONCE en España), ondos de emp endemen o
( éxime de capi alización po desemp ego en España), Pla a o mas de ES a escala nacional (Con ede ación Emp esa ial
Española de ES en España); (2) Con a os de subminis acións ou ese ados en España;(3) P og ama ope a i o de ES,
inclusión social e es a exia nacional en España; (4) Rede de in es igación/mes ados uni e si a ios en España sob e ES.
Fon e: Cha es (2007), Faja do (2012) e Comi é Económico e Social (2018).
Ou a clasi icación é a que p esen a o aballo de Ma í-Cos a (2010) que, aínda que p esen ada
pa a as coope a i as, pode se e e enciada pa a oda a ES po se es a p opos a dende unha
pe spec i a aglu inado a. A ca ac e ís ica p incipal da p opos a de Ma í é que sinala as
di e enzas a endendo ao público obxec i o e ao momen o da ida da en idade. Des e xei o, a
Figu a 1, mos a as di e en es ipoloxías que p esen a.
A economía social dende ca o p ismas
51
A opamos ca o ipos de medidas dependendo que sexan as pe soas ou en idades des ina a ias
e en que momen o se le en a cabo do p oceso emp endedo . Así, as medidas de sensibilización
inclúen aquelas p opos as que axuden á isibilidade do sec o e dos seus alo es en e na
sociedade en xe al. Búscase, nes e caso a opa no as pe soas coope a i is as, xe a no as
opo unidades de negocio e mello a a imaxe que a sociedade en sob e as coope a i as.
As medidas de di usión son odas aquelas medidas que inciden nas po enciais pe soas
emp endedo as e pa a os axen es in e medios ou os denominados p esc ip o es co in de que o
modelo coope a i o chegue en igualdade de condicións que as ou as ó mulas socie a ias.
No caso das medidas de axuda á c eación, es án des inadas ás pe soas que an a poñe en
ma cha unha emp esa coope a i a. O p og ama APROL ES pode se un exemplo des e ipo de
medias en Galicia. Po úl imo, as medidas de consolidación, des inadas xa a coope a i as en
ac i o e que p e enden incidi na súa compe i i idade. As acele ado as de emp esas pos as en
ma cha no ma co do p oxec o LACES que se analiza á máis adian e pode se un dos exemplos
nes e e eo.
1.4. CONTRIBUCIÓN DA ES NA CONSECUCIÓN DOS ODS
En se emb o de 2015, a Asemblea Xe al das Nacións Unidas adop ou a Axenda 2030 pa a o
Desen ol emen o Sos ible (O ganización de las Naciones Unidas ONU, 2015), es ablecendo
así un plan de acción pa a as pe soas, o plane a e o benes a económico, social e ambien al.
Nes e documen o, a ONU indicaba que o maio desa ío ao que se en on a a humanidade é
elimina a pob eza, que só é posible cun c ecemen o sos ible; de aí a necesidade dun
ins umen o que desc iba as es a exias dos p og amas globais de desen ol emen o pa a os
p óximos quince anos.
Pa a es e in, a Axenda 2030 p esen a 17 ODS, descenden es dos Obxec i os de
Desen ol emen o do Milenio (ODM). Os ODS eñen 169 obxec i os, cunha cla a isión
in eg ado a e indi isible que xi a a edo dunha ipla pe spec i a: económica, social e
ambien al (Táboa 4). Dunha e isión xené ica des es obxec i os, pa ece que es es son
al amen e cohe en es cos p incipios da ES. A pesa es dis o e pa a os e ec os do p esen e
aballo, que emos des aca os máis di ec amen e elacionados coa ac i idade económica:
acada a igualdade de xéne o e apode a a odas as mulle es e nenas (ODS 5); p omo e un
c ecemen o económico sos ido, inclusi o e sos ible, un emp ego pleno e p odu i o e un aballo
digno pa a odos (ODS 8); e axuda a educi as desigualdades (ODS 10).
Figu a 1 Polí icas de omen o do coope a i ismo na elación aos públicos obxec i os no p oceso de
c eación
ANA OLVEIRA BLANCO
52
Táboa 4 Obxec i o de desen ol emen o sos ible das Nacións Unidas
Obxec i o
Con ido
ODS 1
E adica a pob eza en odas as súas o mas en odo o
mundo
ODS 2
Rema a coa ame, log a a segu idade alimen a ia e unha
mello nu ición e p omo e unha ag icul u a sos ible.
ODS 3
Ga an i unha ida saudable e p omo e o benes a de
odas as idades.
ODS 4
Ga an i unha educación inclusi a e equi a i a de calidade
e p omo e opo unidades de ap endizaxe ao longo da ida
pa a odos.
ODS 5
Consegui a igualdade de xéne o e apode a a odas as
mulle es e nenas.
ODS 6
Ga an i a dispoñibilidade e xes ión sos ible da auga e o
saneamen o pa a odos.
ODS 7
Ga an i o acceso a unha ene xía accesible, iable, sos ible
e mode na pa a odos.
ODS 8
P omo e un c ecemen o económico sos ido, inclusi o e
sos ible, emp ego comple o e p odu i o e aballo digno
pa a odos.
ODS 9
Desen ol e in aes u u as esis en es, p omo e unha
indus ialización inclusi a e sos ible e omen a a
inno ación.
ODS 10
Reduci as desigualdades en e países e den o deles.
ODS 11
Face que as cidades e os asen amen os humanos sexan
inclusi os, segu os, esis en es e sos ibles.
ODS 12
Ga an i pau as de consumo e p odución sos ibles.
ODS 13
Adop a medidas u xen es pa a comba e o cambio
climá ico e os seus e ec os.
ODS 14
Conse a e u iliza de xei o sos ible os océanos, ma es e
ecu sos ma iños pa a acada un desen ol emen o sos ible.
ODS 15
P o exe , es au a e p omo e o uso sos ible dos
ecosis emas e es es, xes iona de xei o sos ible os
bosques, comba e a dese ización e de e e e e e a
deg adación do solo e ea a pe da de di e sidade
biolóxica.
ODS 16
P omo e sociedades pací icas e inclusi as pa a un
desen ol emen o sos ible, acili a o acceso á xus iza pa a
odos e c ea ins i ucións e icaces, esponsables e
inclusi as a odos os ni eis.
ODS 17
Fo alece os medios de implemen ación e e i i a alianza
global pa a o desen ol emen o sos ible
Fon e: Obxec i os de desen ol emen o sos ible, ONU (2015).
O comp omiso coa Axenda 2030 implica á sociedade ci il, ás ins i ucións e ás pa es
in e esadas esponsables da ac i idade económica. Así e odo, a necesidade de xe a un cambio
de pa adigma ca a a un sis ema económico compe i i o e sos ible pa ece si ua ás emp esas (os
maio es ac o es da ac i idade económica) no cen o das ans o macións. Nes e sen ido, cómp e
lemb a que o Pac o Mundial das Nacións Unidas (2000) xa puxo de mani es o a necesidade de
p omo e a esponsabilidade social co po a i a, xa que as accións das emp esas epe cu en en
di e en es g upos de in e ese e, polo an o, deben es a guiadas po unha esponsabilidade
cidadá que ai máis alá da ac i idade es i amen e económica (Fonseca e Ca alho, 2019).
Nes e sen ido, o concep o de Responsabilidade Social Co po a i a (RSE), en endido como o
debe das emp esas de oma decisións que busquen un equilib io en e o in e ese p opio pa a
maximiza o bene icio e o benes a social (Liczmańska-Kopcewicz e al., 2019), pódese
conside a como o p imei o paso na p ocu a dun desen ol emen o sos ible a a és da
ac i idade económica e emp esa ial. Nes e sen ido, a O ganización pa a a Coope ación e o
A economía social dende ca o p ismas
53
Desen ol emen o Económico (OCDE) de ine a RSE como unha con ibución emp esa ial ao
desen ol emen o sos ible.
A es u u a dos ODS implica un maio ni el de esponsabilidade po pa e das emp esas
po a ias azóns. En p imei o luga , e aínda que o comp omiso é asumido polos gobe nos das
nacións asinan es, os ODS es enden explici amen e as ob igas á sociedade ci il e ás
o ganizacións emp esa iais. En segundo luga , as emp esas e o sec o p i ado deben aballa
conxun amen e cos gobe nos e ins i ucións pa a acada es es obxec i os. En e cei o luga ,
aínda que os ODS non son inculan es, ac ua án como unha egulación de ac o e impulsa án a
aplicación da lexislación e os incen i os nacionais pa a e éxi o. Nou as palab as, unha ez
a i icados, os gobe nos o mula án no as egulacións, incen i os e es a exias pa a cump i
cos ODS que, sen dúbida, condiciona án a ac i idade emp esa ial.
Dado que ás emp esas se lles asignou es e papel de lide ado en elación cos ODS, a ES
con e euse no medio p e e ido pa a es e in. Es e espazo económico es á compos o po
emp esas e en idades que, como xa se mencionou, asen an o seu uncionamen o en p incipios
como o de p ima ás pe soas sob e os esul ados económicos e a xes ión democ á ica. Ao empo
que compa en alo es como a solida iedade e a sus en abilidade ou o comp omiso co medio
ambien e (Soló zano Ga cía e al., 2018). Es es p incipios es án p esen es en odas as en idades
da ES, an o as de me cado como as de non me cado (B e os Fe nández e Mo andei a A ca,
2016; Monzón Campos e Cha es Á ila, 2012b). Inclúen unha a iedade de o ganizacións como
coope a i as, mu uas, undacións e asociacións, así como no os ipos de emp esas sociais. Tal
e como xa se ci ou, en e mos xené icos, e í ese a en idades p i adas c eadas con ins sociais,
baseadas nunha gobe nanza democ á ica e pa icipa i a (Cha es Á ila e Monzón Campos,
2018b; Cha es Á ila e Sa all Mo e a, 2019).
Es a gobe nanza implica que a pa icipación é independen e da apo ación indi idual ao no
capi al social (unha pe soa, un o o). A adhesión á emp esas é abe a e o exceden e que se xe a
(si oco e) non poden di idi se a endendo ao c i e io de pa icipación no capi al, polas pe soas
que as c ean, con olan ou inancian (Cha es Á ila e Monzón Campos, 2018b; Monzón e
Cha es, 2016). Es amos, xa que logo, an e un g upo de emp esas e en idades cuxo gobe no
implica ou o xei o de xe a ac i idade económica, guiado po p incipios e p io idades
di e en es aos que exen as emp esas que p io izan a maximización do bene icio. Des e xei o,
as en idades que compoñen a ES asumen p incipios e alo es que pe mi en un desen ol emen o
compa ible an o con aspec os económicos como ambien ais, é dici , o ganizacións con
obxec i os sociais e económicos que non se basean unicamen e na maximización de bene icios.
Ademais, os ac o es implicados na ES adoi an i i no mesmo e i o io onde se desen ol e a
ac i idade, o que pe mi e unha maio concienciación sob e os p oblemas ambien ais. En
esumo, demos ouse que es as en idades eñen bene icios sociais. Na súa comple a e isión
dos bene icios da ES, Cha es e Monzón (2012) des aca on, dende unha pe spec i a económica,
como es as en idades son capaces de co ixi os desequilib ios no me cado de aballo, p oduci
bens que alen a pena, p omo e o desen ol emen o local e au ogobe no, cohesión social,
inno ación social, democ a iza a unción emp esa ial e con ibuí a unha dis ibución máis
xus a da iqueza.
A es e espec o, a UNTFSEE (G upo de T abajo In e ins i ucional de las Naciones Unidas
sob e ES y Solida ia, 2015) des acou a impo ancia da ES e solida ia na implemen ación da
Axenda 2030 pa a o desen ol emen o sos ible e na consecución dos ODS, na medida en que
ep esen a a economía plu al, o equilib io, a sos enibilidade e un en oque global necesa io pa a
ace on e ao e o. Tamén ealizou a ios es udos que mos an os ínculos en e es e ipo de
o ganizacións e os ODS. En pa icula , a decla ación de posición do G upo de aballo
in e ins i ucional das Nacións Unidas sob e ES e solida ia, 2015 inclúe unha e isión comple a
ANA OLVEIRA BLANCO
60
in o mación, a ma xe de a iación é de se e pun os e si úase en e o 11 % de Co uña e Lugo e
o 18 % de Ou ense.
Como xa se indicou, as coope a i as non ac i as son aquelas que indica on p oceso de
liquidación ou que ixe on cons a algunha indicación nes e senso. Pódese conside a , polo
an o, a exis encia dun ei o causan e que es ablece que a en idade se a opa nes a si uación. Na
G á ica 4 ponse de mani es o cales o on os anos nos que se exis a on es as si uacións. Así,
pódese obse a como é no exe cicio 2016 onde se a opan un maio núme o de en idades que
decla an es a si uación de non ac i idade seguido do in e alo empo al dos anos 2013 e 2015.
En calque a caso, deben e se p esen es que na base de da os exis en algúns exis os nos que
non cons a da a da decla ación de in de ac i idade.
G á ica 4 Decla ación de in de ac i idade po ano
Polo an o, e al e como se indicou ao comezo do capí ulo, Galicia con a cun núme o de
coope a i as insc i as no exis o que non eñen ac i idade económica. Despois de iden i ica
as di e en es si uacións ob ense unha base de da os depu ada na que se poden ex ae cales son
as emp esas que uncionan ealmen e. Pa a a ealización da pos e io análise que nos mos e a
si uación do coope a i ismo, e a endendo ao p incipio de p udencia, emp ega anse os da os
co esponden es ás coope a i as ac i as e aos das que non se en in o mación. A mos a
se á, polo an o de 1.315 coope a i as.
0
5
10
15
20
25
30
449
189
133
336
107
48
42
79
69
30
39
70
0 100 200 300 400 500 600 700
Co uña
Lugo
Ou ense
Pon e ed a
Ac i a Non ac i a Sen In o mación
G á ica 3 Es ado das coope a i as po p o incia

Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
61
2.3. TIPOS DE COOPERATIVAS GALEGAS
En Galicia pódense iden i ica un o al de 16 ipos de coope a i as di e en es a endendo ás
pe soas que a compoñen e ao obxec i o ou in que pe seguen. Na Táboa 6 pódese obse a
como a Lei 5/1998, do 18 de decemb o, de Coope a i as de Galicia as ipi ica e as de ine.
A ópanse coope a i as o madas po pe soas ísicas, xu ídicas ou nas que cohabi an ambas;
en idades que eñen como in e ese xe a pos os de aballo, acili a se izos ou p ocu a bens
ou se izos pa a adqui ilos de xei o común; e as cen adas nos sec o es p ima ios, a i enda ou
o anspo e, po exemplo.
Cabe des aca que na ac ualidade, e a di e enza dou as comunidades, en Galicia non cabe
a posibilidade da exis encia de coope a i as nas que se dean cabida di e en es clases de
coope a i as, sal o no caso das coope a i as de segundo g ado que ag upa a coope a i as xa
cons i uídas.
ANA OLVEIRA BLANCO
62
Táboa 6. Tipos de coope a i as
TIPO
INTEGRANTES
OBXECTO/FIN
Ag a ia
Ti ula es de explo acións ag ícolas, gandei as ou o es ais.
Mello a do ap o ei amen o das explo acións das súas pe soas socias, os
seus elemen os ou compoñen es e a coope a i a.
Mello a da poboación ag a ia e do desen ol emen o do medio u al.
A ende calque a ou o in ou se izo que sexa p opio da ac i idade
ag ícola, gandei a ou o es al ou es ea elacionado di ec amen e con elas.
Consumido es/as
e usua ios/as
Pe soas ísicas e xu ídicas e en idades ou o ganizacións de
consumido es ou consumido as que i esen o ca ác e de
des ina a ios inais.
P ocu a bens e se izos pa a o consumo das súas pe soas socias e das
pe soas que con i an coas mesmas, p oducindo os bens e se izos que
p opo cionen ou adqui índoos de e cei as pe soas.
De ensa e p omoción dos de ei os dos consumido es e consumido as, e
pe soas usua ias.
Ensino
Depende da modalidade:
De consumido es: asocian pais e nais do alumnado ou
alumnos/as.
De aballo asociado: asocian p o eso ado e demais
p o esionais do ensino, así como o pe soal de adminis ación
e se izos.
Ac i idades docen es nos seus dis in os ni eis e modalidades.
Ac i idades conexas ou que acili en o seu obxec o p incipal (con ca ác e
complemen a io)
Explo ación
comuni a ia da
e a
Ti ula es de de ei os de usos e ap o ei amen o de bens
suscep ibles de explo ación ag a ia, que os ceden á
coope a i a con independencia de aballa nela.
Todos quen, sen cede ningún de ei o de goce, an p es a o
seu aballo na coope a i a.
Xes iona unha única emp esa ou explo ación ag a ia, na que amén
pode án in eg a se os bens que, po calque a í ulo, posúa a coope a i a.
Do ma
Ti ula es de explo acións dedicadas a ac i idades pesquei as,
de indus ias ma í imo-pesquei as, ma isqueo, acuicul u a e
de i adas, nas súas di e en es modalidades de ma , ías, íos,
lagos e lagoas, e a p o esionais das de andi as ac i idades
P es ación de subminis acións e se izos.
Realización de ope acións encamiñadas á mello a económica e écnica das
ac i idades p o esionais ou das explo acións dos seus socios.
De se izos
Pe soas ísicas e/ou xu ídicas i ula es de ac i idades
indus iais ou de se izos, así como a p o esionais e a is as
que exe zan a súa ac i idade po con a p opia
P es ación de subminis acións e se izos e/ou ealización de ope acións
encamiñadas á mello a económica e écnica das ac i idades p o esionais
ou das explo acións dos seus socios e socias.
De se izos
sociais
Pe soas ísicas que p es an o seu aballo na coope a i a.
Tamén poden pa icipa en calidade de socio as
adminis acións ou en idades públicas ou os axen es sociais
colabo ado es na p es ación de se izos.
P es ación de odo ipo de ac i idades e se izos sociais, públicos ou
p i ados.
De aballo
asociado
Pe soas na u ais con capacidade legal e ísica pa a
desen ol e a ac i idade coope a i izada
P opo ciona ás pe soas socias un pos o de aballo no que p oducen en
común bens e se izos.
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
63
De anspo is as
Ti ula es de emp esas de anspo e ou p o esionais que
poidan exe ce en calque a ámbi o a ac i idade do anspo e
O ganiza e/ou p es a se izos de anspo e ou ben a ealización de
ac i idades que o agan posible.
De anspo is as
de aballo
asociado
Pe soas na u ais con capacidade legal e ísica
P es a lle á coope a i a o aballo pe soal das pe soas socias, ealizando
a ac i idade do anspo e e/ou complemen a ias
De i enda
Pe soas ísicas que p ecisan aloxamen o e/ou locais pa a si e
as pe soas que con i an con elas.
Tamén os en es públicos, sen ánimo de luc o me can il e as
coope a i as que p ecisen aloxamen o pa a aquelas pe soas
dependen es dos mesmos que eñan que esidi , po azón do
seu aballo ou unción, nos a edo es dunha p omoción
coope a i a ou que p ecisen locais pa a o desen ol emen o
das súas ac i idades
P ocu a i endas, locais ou ins alacións complemen a ias pa a as pe soas
socias
De explo ación
dos ecu sos
acuícolas
Ti ula es de de ei os de uso e ap o ei amen o de bens,
elacionados co exe cicio de ac i idades de explo ación dos
ecu sos acuícolas, p es en ou non o seu aballo, así como a
quen, sen cede de ei o ningún de uso, ai p es a o seu
aballo nela.
Explo ación de ecu sos acuícolas en común po pa e das pe soas
asociadas.
De in eg ación
social
Pe soas na u ais de colec i os excluídos, as súas pe soas
i o as e máis o pe soal de a ención. Tamén poden pa icipa
como socias as adminis acións ou en idades públicas.
P es ación de se izos educa i os, asis enciais, labo ais e sani a ios ou
calque a ou a ac i idade económica coa que poidan in eg a se pe soas
que su an calque a ipo de exclusión social pa a o seu desen ol emen o
labo al.
De c édi o
Se i ás necesidades inancei as ac i as e pasi as das pe soas socias e de
e cei os, median e o exe cicio das ac i idades e dos se izos p opios das
en idades de c édi o.
De segu os
Exe cen a ac i idade asegu ado a en calque a das súas amas conson e a
no ma i a o denado a do segu o p i ado.
Sani a ias
Teñen po obxec o desen ol e ac i idades sani a ias nas súas dis in as
modalidades de segu os a p ima ixa, de aballo asociado ou de pe soas
consumido as e usua ias, e pode án ealiza con ca ác e complemen a io
ac i idades conexas ou que acili en o seu obxec o p incipal
Segundo g ado
As sociedades coope a i as da mesma ou di e en e clase e os
socios de aballo de es as, así como ou as sociedades de
ca ác e non coope a i o cando exis a a necesa ia
con e xencia de in e eses e necesidades.
P omo e , coo dina e le a a cabo ins económicos comúns das en idades
memb o, así como e o za ou in eg a a ac i idade económica das
mesmas.
ANA OLVEIRA BLANCO
64
Pa a pode le a a cabo unha análise da dis ibución e i o ial po ipos de coope a i as é
p eciso ealiza unha disg egación en e coope a i as de aballo, se izos, consumo e de
segundo g ado xa que así se ecolle na base de da os. Así, na Táboa 7, mós ase a dis ibución
das coope a i as de aballo en Galicia. Nela pode obse a se como as coope a i as de ensino
se si úan maio i a iamen e na p o incia da Co uña, o 60 % do o al es á nes a p o incia
si uándose no es o en e o 20 % de Ou ense e o 10 % de Lugo e Pon e ed a.
Táboa 7. Coope a i as de aballo asociado po clase e p o incia
Co uña
Lugo
Ou ense
Pon e ed a
Ensino
12
2
4
2
Se izos
sociais
1
0
1
1
T anspo e
0
1
0
1
Xe al
245
90
111
264
To ais
258
93
116
268
A áboa amén mos a a pouca incidencia coa que con an as coope a i as de anspo e e
se izos sociais na comunidade e naquelas p o incias onde es án p esen es só hai unha en idade
de e e encia.
Pola súa con a, as coope a i as de aballo que máis abundan son as denominadas xe ais
e son as p o incias de Pon e ed a e Co uña as que con an cun maio núme o, en e ambas
ag upan o case o 72 % do o al. Cabe des aca que es e da o coincide coa po cen axe de
coope a i as o ais coas que con an es es e i o ios. Pola súa con a, a p o incia de Lugo é a
que con a cun meno censo de coope a i as de aballo.
No caso das coope a i as de se izos, as que con an cun maio censo, segundo se obse a
na Táboa 8, son as coope a i as de se izos da ipoloxía ag a ia que es án p esen es en odas
as p o incias nun núme o máis impó an e, des acando o caso da Co uña que con a case cun 40
% do o al de Galicia. Ou ense, pola súa con a, é a p o incia que en un meno núme o des a
ipoloxía de coope a i as seguida pola p o incia de Pon e ed a.
Táboa 8. Coope a i as de Se izos po clase e p o incia
A Co uña
Lugo
Ou ense
Pon e ed a
Ag a ia
128
98
42
58
T anspo e
19
13
0
14
Do ma
6
0
0
14
Xe al
15
1
3
9
To ais
168
112
45
95
Así mesmo, as coope a i as de se izos que con an cunha meno implan ación no e i o io, en
cómpu o global, son as denominadas xe ais ou xe alis as que apo an un o al de 28
o ganizacións insc i as ao o al pe o es án p esen es en odas as p o incias. Cabe des aca no
caso das coope a i as do ma que só dúas das es p o incias cos ei as eñen insc i as
coope a i as des e ipo non exis indo ningunha na p o incia de Lugo. No caso da Co uña e
Pon e ed a é a segunda a que con a cun maio censo apo ando o 70% do o al.
Po úl imo, en e e encia ás coope a i as de se icios de anspo e, indica que es án
p esen es en odas as p o incias, agás no caso de Ou ense, e que con a cun nume o simila nas
es p o incias o que di e encia o seu compo amen o con espec o ao censo global das
coope a i as insc i as na comunidade.
A ipoloxía de coope a i as que con an con meno es e e encias en Galicia son as
coope a i as de consumo, al e como se desp ende da Táboa 9. En Galicia só exis en 133
coope a i as nes e ámbi o que se dis ibúen de di e en e xei o en e os subg upos de
consumido es, in eg ación social, i enda e c édi o. De ei o, só exis e unha des e úl imo
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
65
subg upo no país asen ada na p o incia de Lugo: Caixa Ru al Galega, Sociedade Coope a i a
de C édi o Limi ada Galega e dúas de in eg ación social na p o incia da Co uña.
Táboa 9. Coope a i as de Consumo po clase e p o incia
Co uña
Lugo
Ou ense
Pon e ed a
Consumido es
15
0
1
7
In eg ación social
2
0
0
0
Vi enda
68
3
0
36
C édi o
0
1
0
0
To ais
85
4
1
43
Así, as coope a i as de consumo máis nume osas se ían as de i enda pe o cunha dispe sión
di e en e polo e i o io. As p o incias de Co uña, cun 63,55 %, e a de Pon e ed a, cun 33,64
%, é onde eñen o seu ende ezo a maio ía. As coope a i as de consumido es amén con an
cunha dis ibución di e en e sendo a p o incia da Co uña a que con a cunha maio comunidade.
As coope a i as de segundo g ado, pola súa pa e, es án p esen es en odo o e i o io galego
pe o cunha disposición desigual ao longo da xeog a ía. Así, e segundo mos a a G á ica 5,
pódese obse a como a maio concen ación se a opa nas p o incias de Co uña e Lugo, es a
ci cuns ancia ai ligada a que moi os des es modelos emp esa iais es án ligados ás coope a i as
de se izos ag a ias que con an cun maio núme o de en idades nes as p o incias.
Segundo se desp ende de di e en es aballos académicos (Bas ida e al., 2019; Juliá Igual
e al., 2010; Se e Izquie do e Meliá Ma í, 2002), his o icamen e, a coope a i a de segundo
g ado oi conside ada un mecanismo adecuado pa a a in eg ación coope a i a, cunha
indi idualidade p opia e longa adición en ce os sec o es do coope a i ismo. En conc e o, oi
a ó mula de coope ación emp egada p e e en emen e en coope a i as ag ícolas. Es a
p e e encia pode esidi na adición no ma i a e dou inal, xa que as dis in as no ma i as, an o
a ni el es a al como exional, dé onlle un luga p e e en e á ho a de egula os p ocesos de
in eg ación coope a i a. Po ou a banda, amén hai que des aca que algúns dos p incipios
coope a i os, como o do con ol democ á ico, pa ecen encaixa mello con es a ó mula de
in eg ación que con ou os máis p o undos como as usións. Así mesmo, o sex o p incipio
coope a i o es ablece que o aballo conxun o se e mello aos memb os e ao p opio modelo
("coope ación en e coope a i as"). É unha o ma de inculación que modi ica o pode de oma
de decisións xu ídico-económicas das en idades que pa icipan nel, a a és da o mación dunha
no a emp esa de plu al que sexa compa ible co man emen o da independencia legal das
emp esas que se ag upan. O seu obxec i o é a p omoción e desen ol emen o de ins
económicos comúns, así como e o za e in eg a a súa ac i idade económica. A ampli ude
A Co uña 6
Lugo 4
Ou ense 1
Pon e ed a 2
G á ica 5 Coope a i as de 2º G ado po p o incia

ANA OLVEIRA BLANCO
66
des e obxec i o, así como o man emen o da pe sonalidade xu ídica das en idades pa icipan es,
suxi en ce a lexibilidade no ínculo en e as emp esas implicadas, así como un ce o g ado de
e e sibilidade. Es a lexibilidade implica que es e sub ipo social co po a i o poida alcanza
maio es ou meno es co as de in eg ación dependendo da on ade dos seus memb os, desde a
me a colabo ación emp esa ial a a se un ma co o ganiza i o coa súa p opia en idade xu ídica,
espec ando semp e a indi idualidade legal das en idades pa icipan es. Se á a au onomía da
on ade, e lec ida nos es a u os, a que de e mine o modo e o alcance da unión.
Po úl imo, a lei 6/2016, do 4 de maio, da ES de Galicia in oduce na súa disposición
adicional no ena unha no a igu a den o do o denamen o xu ídico galego, as coope a i as
xu enís. Es a ipoloxía coope a i a nacen co in de p opo ciona lle emp ego e un ma co
ap opiado pa a o desen ol emen o p o esional á xu en ude, median e a p es ación do seu
aballo pe soal p oducindo en común bens e se izos pa a e cei os. Debe án es a o madas
maio i a iamen e po pe soas socias aballado as con idades comp endidas en e dezaseis e
in e e no e anos, agás no caso de que sexan pe soas cun g ado de discapacidade igual ou
supe io ao 33 %, no cal a idade máxima se á de in a e cinco anos. Son unha especialidade
den o das coope a i as de aballo asociado e asimiladas, cas coope a i as de explo ación
comuni a ia da e a, explo ación de ecu sos acuícolas. Resúl alles de aplicación a egulación
xe al coas seguin es especi icidades:
a) Engadi án na súa denominación a palab a xu enil.
b) O capi al social mínimo necesa io pa a cons i uí se e unciona unha sociedade
coope a i a xu enil se á de escen os eu os, que debe án es a o almen e desembolsados desde
a súa cons i ución.
c) A insc ición dos ac os de cons i ución, modi icación de es a u os, disolución,
eac i ación e liquidación das sociedades coope a i as xu enís pode á ealiza se en i ude de
documen os de ca ác e p i ado cos mesmos equisi os que os p e is os pa a as esc i u as
públicas na Lei de coope a i as de Galicia.
d) A coope a i a xu enil cons i ui ase po empo de e minado ixado es a u a iamen e e
debe á ans o ma se en coope a i a o dina ia ou disol e se ao ansco e cinco anos desde a
súa insc ición no Rexis o de Coope a i as.
e) O aco do de ans o mación en sociedade coope a i a o dina ia debe á se adop ado pola
asemblea xe al po máis da me ade dos o os alidamen e exp esados.
) Anualmen e debe á some e se á ap obación da asemblea xe al un plan de o mación
p o esional indi idualizado, que alcance á o alidade das pe soas socias e ao que debe án
asigna se os ecu sos económicos p ecisos, en e os que debe á igu a a do ación o al do
Fondo de Fo mación e P omoción Coope a i a.
Aínda que a disposición legal é do ano 2016, non é a e o ano seguin e cando se cons i úe a
p imei a coope a i a xu enil en Galicia. Na ac ualidade exis en un o al de 17 coope a i as
dis ibuídas de o ma desigual polo e i o io galego al e como se desp ende da Táboa 10.
Des aca a p esencia des e ipo de modelo emp esa ial na p o incia de Ou ense ao si ua se a súa
escolla po encima das po cen axes de coope a i as insc i as nes a p o incia.
Táboa 10 Coope a i as xu enís, ano de cons i ución e p o incia
Ano de cons i ución
P o incia
2017
2018
2019
Co uña
Lugo
Ou ense
Pon e ed a
2
10
5
5
1
6
4
Como se pode obse a as coope a i as xu enís o on aumen ando pouco a pouco o seu núme o
dende a súa in odución no o denamen o xu ídico galego. É p eciso con a cunha se ie máis
longa pa a coñece se a endencia se man én e se es a ó mula xu ídica é acaída pa a o
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
67
emp endemen o colec i o na que as pe soas cons i uín es con an con menos de in a anos. En
can o ao núme o de pe soas socias des aca que a media si úase p e o das ca o pe soas,
exac amen e 3,67 das que maio i a iamen e son homes (75% on e ao 25% de mulle es
p omo o as) .
Ademais des as ipoloxías de coope a i as, a Lei 27/1999, de 16 de xullo, de Coope a i as
es a al, es ablece a posibilidade de clasi ica como coope a i as sen ánimo de luc o aquelas que
xes ionen se izos de in e ese colec i os ou de i ula idade pública, así como as que
desempeñen ac i idades económicas que a en a in eg ación labo al das pe soas que su an
calque a clase de exclusión social e nos seus es a u os ecollan exp esamen e es condicións:
a) Que os esul ados posi i os que se p oduzan nun exe cicio económico non
pode án se dis ibuídos en e as pe soas socias.
b) As apo acións das pe soas socias ao capi al social, an o ob iga o ias como
olun a ias, non pode án xe a un in e ese supe io ao legal do diñei o, sen p exuízo da
posible ac ualización das mesmas.
c) O ca ác e g a uí o do desempeño dos ca gos do Consello Rei o , sen p exuízo
das compensacións económicas p oceden es polos gas os nos que podan inco e as
pe soas que le en a cabo uncións de consellei as no desempeño das súas uncións.
d) As e ibucións das pe soas socias aballado as ou, no seu caso, das pe soas
socias de aballo e das aballado as po con a allea non pode án supe a o 150 po 100
das e ibucións que en unción da ac i idade e ca ego ía p o esional, se ecolla no
con enio colec i o aplicable ao pe soal asala iado do sec o .
En Galicia es án insc i as un o al de in a e ca o coope a i as sen ánimo de luc o dis ibuídas,
al e como mos a a G á ica 6, p incipalmen e nas p o incias a lán icas, sendo a da Co uña a
que con a cun maio censo (21). Pola con a, nas p o incias de Lugo e Ou ense es a ó mula
case non en incidencia.
G á ica 6 Coope a i as sen ánimo de luc o po p o incia
Como conclusión da dis ibución dos ipos de coope a i as, a G á ica 7 mos a que a p o incia
da Co uña é a que con a cun maio núme o de coope a i as con independencia da clase á que
se aga e e encia. Séguelle a p o incia de Pon e ed a que con a cun maio núme o en
coope a i as de aballo e de consumido es e usua ios que Lugo e Ou ense pe o con menos de
se izos que Lugo e de explo ación comuni a ia que Ou ense e Lugo; no caso das coope a i as
de segundo g ado é supe ada pola p o incia de Lugo.
21
0
2
11
A Co uña
Lugo
Ou ense
Pon e ed a
0 5 10 15 20 25
ANA OLVEIRA BLANCO
68
G á ica 7 Clase de coope a i a po p o incia
Pola súa con a a p o incia que con a cun meno censo de coope a i as é a de Ou ense que se
si úa po de ás en odas as clases sal o no caso das de explo ación comuni a ia da e a que só
é supe ada pola p o incia da Co uña.
2.3. COMPOSICIÓN DAS COOPERATIVAS GALEGAS
Pa a coñece a composición das coope a i as galegas, nos di e en es exis os de coope a i as
con a con dúas ó mulas: a decla ación que se ealiza no momen o da insc ición e as
decla acións anuais que odas as coope a i as deben ealiza no depósi o ob iga o io de con as
anual. Pa a analiza a composicións dos ó ganos de xes ión as coope a i as eñen ob iga de
man e es e da o ac ualizado no exis o au onómico que lles co esponda.
Pe o es as decla acións p esen an es di icul ades pa a a in es igación: (1) Non odas as
coope a i as le an a cabo es a ob iga aínda que apa ece ecollida como al na no ma i a; (2)
Os da os que alí se ecollen son os decla ados pola coope a i a sen que exis a ningún
mecanismo de con ol e (3) As de inicións das pe soas que compoñen as coope a i as non es án
cla as, deixando en mans de cada en idade o que en ende. Despois de di ixi se a di e en es
en idades a ópanse con di e enzas sob e odo no caso das coope a i as de aballo asociado ao
exis i con usión en e pe soas asala iadas e pe soas socias aballado as exis indo incluso
algunhas en idades que e lexan as mesmas pe soas en un e ou o exis o.
Po úl imo, en can o á p imei a das di icul ades mani és ase que só se encon an exis adas
as con as de 570 coope a i as ope an es na comunidade au ónoma pa a o ano 2017. Si emos
en con a que as coope a i as que comeza on a súa ac i idade nos anos 2018 e 2019 son 147,
implica que non se posúen da os ac ualizados pa a un o al de 598 coope a i as ac i as en
Galicia.
En can o ás pe soas socias, a lei 5/1998, do 18 de decemb o, de Coope a i as de Galicia
es ablece no seu a igo 18 que poden se socios das coope a i as de p imei o g ado an o as
6412
64
31
37
22 794
168
112
45
95
258
93
116
268
0
50
100
150
200
250
300
Co uña Lugo Ou ense Pon e ed a
Coope a i a de 2º g ao
Coope a i a de consumido es e usua ios
Coope a i a de explo ación comuni a ia
Coope a i a de se izos
Coope a i a de aballo asociado
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
69
pe soas ísicas como xu ídicas, públicas ou p i adas, e as comunidades de bens, coas
excepcións que se puidesen es ablece pa a cada clase de coope a i a.
Nas coope a i as de segundo g ado só pode án con a como socias as sociedades
coope a i as e as pe soas socias de aballo de aquelas, así como ou as sociedades de ca ác e
non coope a i o cando exis a a necesidade de con e xencia de in e eses e necesidades, semp e
e cando os es a u os non os p ohiban.
Tamén se ecolle a posibilidade de que calque a adminis ación ou en e público con
pe sonalidade xu ídica podan se socias pa a a p es ación de se izos públicos. Po úl imo
es ablécese a p ohibición de que ningunha pe soa pode á se socia dunha coope a i a a í ulo
de emp esa ia con a is a ou capi alis a.
Con es as p emisas exis en en Galicia, nas coope a i as ac i as ou sen in o mación, un o al
de 75.850 pe soas socias. Des e o al case a me ade a ópase na p o incia da Co uña, al e como
se obse a na G á ica 8. Un 32 % encón ase na p o incia de Lugo e Pon e ed a e Ou ense
apo an o es an e 20 % pe o de xei o desigual, sendo a p imei a a que posúe un maio censo
cuad iplicando á úl ima.
G á ica 8 % de pe soas socias po p o incia
Es as ci as es ablece ían que cada coope a i a en Galicia con a cun o al de 58 socias de media
mais es as ci as non son iguais en odas as ipoloxías de coope a i as. Así, as o ganizacións
que con an cun maio núme o de pe soas socias son as de consumido es, que con an con 350
de media. Pola con a as que posúen unha meno dimensión son as coope a i as de aballo
asociado que es án con o madas po seis pe soas.
A Co uña
48%
Lugo
32%
Ou ense
4%
Pon e ed a
16%
ANA OLVEIRA BLANCO
76
G á ica 15 To al de pe soas asala iadas po p o incia
Des aca o caso de Ou ense, que sendo a p o incia que con a cun meno núme o de coope a i as
sexa a segunda que con a con maio núme o de pe soas asala iadas.
Si ealizamos o sesgo po sexo, chama a a ención a al a de coincidencia en e os da os
o ais e os pa ciais, ei o que pode i condicionado pola al a de de inición á que xa se acía
e e encia ao comezo des e apa ado. A G á ica 16 mos a como es es da os non se
co esponden. En calque a caso, e a endendo aos exis os, a opámonos cun compo amen o
di e en e dependendo da p o incia que se analice. Así, a Co uña con a con p ac icamen e o
mesmo núme o de homes e mulle es asala iados e no caso opos o si úase Ou ense duplicando
case o núme o de homes asala iados on e ao de mulle es (64% on e ao 36%).
Nas coope a i as p iman as con a acións ixas on e ás empo ais, sendo os homes os que se
si úan po encima en odas as ipoloxías de con a os. Na G á ica 17 pódese obse a que na
única ocasión que as mulle es se si úan po encima é na con a ación empo al no caso da
p o incia da Co uña.
É a p o incia de Ou ense a que con a cun maio núme o de con a os, sob e odo no que se
co esponde a homes ixos que supe an en case escen os aos das mulle es. Po úl imo a
p o incia que con a cun meno núme o de pe soas asala iadas, an o ixas como empo ais, é a
de Lugo.
2042
855
1976
1668
0
500
1000
1500
2000
2500
A Co uña Lugo Ou ense Pon e ed a
855
302
677 638
883
453
1184
768
A Co uña Lugo Ou ense Pon e ed a
Mulle es Homes
G á ica 16 Pe soas asala iadas po p o incia e sexo

Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
77
2.4. A CONTABILIDADE COOPERATIVA
A base de da os con a cun conxun o de da os con ables que p o eñen, como xa se indicou, das
di e en es memo ias con ables exis adas nos co esponden es exis os podendo dispoñe de
da os comple os dos exe cicios 2012 a 2017. Es es da os son os de ac u ación e os de esul ados
económicos dos exe cicios pe mi indo pode le a a cabo unha elación en e ambos.
Así, si se a ende aos esul ados de ac u ación pódese obse a , na G á ica 18, como o olume
de ac u ación, en compu o xe al en unha endencia á baixa dende o ano 2013 que se acen úa
no ano 2017.
Cabe des aca , que despois da pe cep i a e isión do de alle da base de da os a ópanse
ci cuns ancias que se deben des aca nes e aspec o como é a al a de exis o das con as de
algunhas en idades a o as do coope a i ismo como poden se a Coope a i a Fa macéu ica
Galega - Co aga S. Coop. Galega, que no exe cicio an e io ac u ou máis de 152 millóns de
eu os, ou algunhas coope a i as pe encen es ao g upo Co en que no exe cicio an e io
exis a on 260 millóns de eu os de ac u ación nas súas con as.
Se analizamos os esul ados po ipo de coope a i a al e como se ecolle o na Táboa 13
obsé ase que a endencia non é igual en odas as ipoloxías. Así as coope a i as de aballo
duplican a súa ac u ación media no ano 2017 con espec o ao exe cicio an e io , amén seguen
a mesma endencia posi i a as coope a i as de segundo g ado e de explo ación comuni a ia da
e a. Pola con a as coope a i as de se izos baixan a ac u ación media no úl imo exe cicio
exis ado.
2,00 €
2,10 €
2,20 €
2,30 €
2,40 €
2,50 €
2,60 €
2,70 €
2012 2013 2014 2015 2016 2017
Miles de millóns
0
200
400
600
800
A Co uña Lugo Ou ense Pon e ed a
Fixo Mulle es Fixo Homes
Tempo ais Mulle es Tempo ais Homes
G á ica 17 Pe soal ixo e empo al po p o incia e po sexo
G á ica 18 Fac u ación das coope a i as - 2012 e 2017
ANA OLVEIRA BLANCO
78
Táboa 13 Media de ac u ación po ano e ipo de coope a i a
2015
2016
2017
2º g ado
111.800.810,90 €
98.474.303,71 €
119.162.388,35 €
Consumido es
1.515.809,39 €
1.030.223,44 €
1.041.622,98 €
Explo ación comuni a ia
400.242,19 €
440.025,44 €
520.508,34 €
Se izos
6.694.374,06 €
6.792.942,12 €
4.214.487,95 €
T aballo asociado
600.741,87 €
575.315,60 €
1.195.219,20 €
No e e en e ao esul ado económico, segundo se mos a na G á ica 19, en unha e olución
di e en e á da ac u ación ao con a cunha endencia ascenden e a e o 2015 que se es abiliza no
seguin e exe cicio pa a su i unha baixada no exe cicio 2017 podendo, es a úl ima, es a
inc emen ada pola al a de exis o comen ada no pa ág a o an e io .
Como no caso an e io , o compo amen o é di e en e dependendo de cada ipoloxía de
coope a i a, así a Táboa 14 ecolle os esul ados p omedio dos es úl imos exe cicios
económicos exis ados. Nela pódese obse a como as coope a i as de segundo g ado i e on
un compo amen o posi i o no ano 2017 con espec o ao an e io ao con a io que as
coope a i as de aballo asociado.
Táboa 14 Resul ados p omedio po ipos de coope a i a
2015
2016
2017
2º g ao
683.665,30 €
-423.196,63 €
761.322,43 €
Consumido es
89.837,79 €
155.304,59 €
88.627,80 €
Explo ación
comuni a ia
-7.037,98 €
2.168,95 €
34.481,47 €
Se izos
18.755,37 €
59.595,23 €
28.012,43 €
T aballo asociado
27.834,88 €
13.979,04 €
-20.149,95 €
Pola súa pa e, son as coope a i as de explo ación comuni a ia as que pa ecen con a cunha
endencia á alza máis es able nos exe cicios e e idos.
-2,00 €
0,00 €
2,00 €
4,00 €
6,00 €
8,00 €
10,00 €
12,00 €
14,00 €
16,00 €
18,00 €
20,00 €
2012 2013 2014 2015 2016 2017
Millóns
G á ica 19 Resul ado económico das coope a i as 2012 - 2017
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
79
2.5. COOPERATIVISMO COMO MOTOR DE EMPRENDEMENTO EN GALICIA
Despois de de e minada a si uación ac ual do coope a i ismo galego, comp e ago a analiza o
seu compo amen o nos úl imos anos a endendo, sob e odo ao emp endemen o nes e segmen o
emp esa ial. Ao non con a con e e encias su icien es na base de da os que se acaba de
p esen a cómp e acudi aos da os dispoñibles nos di e en es Rexis os de Coope a i as da
comunidade au ónoma. Segundos es es, o núme o de coope a i as que con a con ac i idade no
ámbi o e i o ial que compe e a es e aballo e eñen domicilio social na Comunidade
Au ónoma a 31 de decemb o de 201922 é de 1.390 sendo es e ano o que se insc iben un núme o
máis ele ado de emp esas con es e modelo socie a io,109. Is o supón unha con inuación da
endencia c ecen e iniciada en 2018. Así, as 110 coope a i as que se insc iben no 2019 son
p e o de 40 máis das que inicia on ac i idade un ano an es.
Como pode cons a a se na G á ica 20, es a e olución ecen e das coope a i as supón que es as
sociedades en Galicia exis an un pulo impo an e a pa i de 2017, sendo a súa axa de
c ecemen o supe io ao do es o de sociedades me can ís an o en Galicia como en España como
pode ap ecia na G á ica 21.
22 A Lei 14/2011, do 16 de decemb o, pola que se modi ica a Lei 5/1998, do 18 de decemb o, de coope a i as de Galicia,
in oduce unha modi icación no a . 2 da lei au onómica ela i o ao ámbi o da aplicación da lei, limi ándoa a odas as en idades
coope a i as, unións, ede acións e con ede acións de coope a i as que, con domicilio social na Comunidade Au ónoma de
Galicia, desen ol an a súa ac i idade coope a i izada con ca ác e p incipal nes e ámbi o e i o ial.
G á ica 20 Coope a i as cons i uídas en Galicia (1990-2019)
ANA OLVEIRA BLANCO
80
Pa ece, polo an o, que as coope a i as cons i úen un mo o de emp endemen o en Galicia que
con a co seu maio expoñen e no coope a i ismo de aballo ao se es e o que apo a un maio
núme o de emp esas cons i uídas. As coope a i as de aballo, á súa ez, son de inidas como
asociacións anónimas de pe soas que se unen olun a iamen e pa a sa is ace as súas
necesidades e expec a i as comúns económicas, sociais e cul u ais a a és dunha emp esa de
p opiedade conxun a e xes ionada democ a icamen e (ICA (In e na ional Co-Ope a i e
Alliance) 2017 ). Es as o ganizacións non es án o almen e o ien adas ao bene icio xa que a
cul u a o ganiza i a é unha das súas ca ac e ís icas des acadas. Polo an o, compa en ce os
alo es básicos (po exemplo, axuda mu ua, au o esponsabilidade, democ acia, igualdade e
solida iedade) que con i en con ou os é icos como a hones idade, a anspa encia, a
esponsabilidade social e a p eocupación polos demais (Cha es e Monzón, 2018b; Cha es e
Sa all Mo e a, 2019).
Nos úl imos anos, a sociedade ci il, as ins i ucións e os gobe nos cen á onse cada ez máis
na ac i idade económica das emp esas. Es e c ecen e in e ese polos negocios, p incipalmen e
desde a ecen e c ise económica e inancei a, xe ou c ecen es expec a i as sob e a necesidade
das o ganizacións de a anza ca a a modelos máis sos ibles que apoien o axus e en e o
c ecemen o emp esa ial e o c ecemen o esponsable e sos ible. En espos a a es e p oblema,
o ganizacións in e nacionais, como a Unión Eu opea (UE) e ONU, in oduci on á ES no seu
discu so, dados os bene icios pa a a sociedade des as ó mulas emp esa iais. De ei o, e como
xa se comen ou no an e io capí ulo, in es igacións an e io es a gumen a on que a ES pode
ob e bene icios colec i os. Es es aballos explo a on o seu po encial pa a a o ece o benes a
xe al, o apode amen o da cidadanía, a equidade, o emp ego e o desen ol emen o local (Cha es
Á ila e Sa all Mo e a, 2019; Sonnino e G iggs-T e a hen, 2013; U ing, 2015).
Máis ecen emen e, an o dende as ins i ucións (nomeadamen e o G upo de aballo
in e ins i ucional das Nacións Unidas sob e ES e solida ia - UNTFSEE-) como dende a
academia (Bas ida e al., 2020d; Mozas Mo al, 2019; U ing, 2018) des aca on a impo ancia
da ES na implemen ación da Axenda 2030 pa a o desen ol emen o sos ible e o log o dos ODS.
Den o des e en oque, a ES con é ese nun camiño pa a apode a ás comunidades locais e
mello a a cohesión a a és da mobilización de ecu sos locais (Sonnino e G iggs-T e a hen,
2013). Ademais, a ES e a a un no o pa adigma económico pa a acada o c ecemen o
económico e a sus en abilidade (Siebold e al., 2019).
Ao mesmo empo, p omo e o emp endemen o con e euse nunha p io idade pa a os
gobe nos á ho a de deseña es a exias de desen ol emen o. O espí i o emp esa ial e, máis
G á ica 21 Va iación no núme o de Sociedades cons i uídas Galicia-España (2009-2019)
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
81
conc e amen e, a c eación de emp esas conside ouse como un mo o pa a o emp ego e o
c ecemen o económico (Ács e al., 2008; Ács e Sze b, 2007; Aud e sch e al., 2006; Galindo e
Méndez, 2014; Julien, 2018; Van P aag e Ve sloo , 2007). Buscando es es bene icios os
gobe nos deseñan polí icas des inadas a es imula a ac i idade emp esa ial; polo an o, a
comp ensión de ac o es que impulsen a c eación dunha emp esa é a cla e pa a mello a as
polí icas públicas económicas (Ács e al., 2017b; Cas año e al., 2016; Roundy e Faya d, 2019;
S e enson e Lunds om, 2007; Sze b e al., 2013).
T aballos an e io es obse an amén que os equisi os e condicións do emp endemen o
poden a ia en unción das di e en es es u u as emp esa iais (A ando e al., 2008; Diaz-
Foncea e Ma cuello, 2013; Pè o in, 2006). Po én, a pesa da c ecen e popula idade das
o ganizacións de ES, os es udos emp esa iais des es modelos de negocio di e enciados son
ela i amen e no os (A ando e al., 2008; Diaz-Foncea e Ma cuello, 2013; Pè o in, 2006;
Podi insky e S ewa , 2007). In es igacións ecen es abo da on pa cialmen e es a lagoa na
in es igación cen ándose nas coope a i as de aballo, unha das o ganizacións máis des acadas
da ES e como xa se obse ou con an e io idade o mo o do coope a i o en Galicia. Nes e
con ex o, as coope a i as de aballo son ecoñecidas como un no o xei o de ace emp esa e
unha o ma adicional de ac i idade emp endedo a. Po exemplo, Díaz-Foncea e Ma cuello
(2015) analiza on as coope a i as no con ex o da c eación de no as pequenas e medianas
emp esas (PEMES), e Mon eleone e Rei o (2018), pola súa banda, a gumen a on que as pe soas
memb os de coope a i as debe ían conside a se emp esa ias, xa que comezan un negocio cando
eñen poucas opo unidades de a opa aballo (emp esa ios po necesidade). Ademais,
descub i on que os memb os/p opie a ios das coope a i as poden ob e bene icios simila es aos
dos emp endedo es indi iduais. Máis ecen emen e, Guzmán e al., (2019) elaciona on o
desempeño das coope a i as coa o ien ación emp endedo a, un campo de in es igación den o
da co en e da eo ía do emp endemen o. Descub i on que a o ien ación emp esa ial des as
emp esas mode a a elación en e os p incipios coope a i os e o desempeño. Baseándose nes es
esul ados, es es au o es a gumen a on que es as emp esas non ep esen an unha excepción á
eo ía do emp endemen o.
Aínda que es es es udos inclúen ás coope a i as de aballo no ámbi o das PEMES e
pe mi en conside a aos memb os da coope a i a coma emp endedo es a emá ica dos ac o es
que in lúen na decisión de uni se a unha coope a i as de aballo é pouco ecuen e na
in es igación académica e si se poden a opa di e encias en e as PEMES con encionais e as
coope a i as de aballo (Mon eleone e Rei o, 2018). Ademais, como Díaz-Foncea e Ma cuello
(2013) sinala on, a maio pa e des as in es igacións le á onse a cabo a di e en es ni eis, como
nas con o nas indus iais ou de país, sen abo da o ol do emp endemen o como mo i ación
p incipal no nacemen o das no as ealidades emp esa iais. Es a excepción, xun o cos
a gumen os an e io es suxi en que a ES, e polo an o as coope a i as de aballo, p omo en un
ma co máis sos ible e aumen an o in e ese en in es iga os ac o es que in lúen na c eación das
coope a i as de aballo. Ao acelo, pódense iden i ica aqueles ac o es que poidan axuda a
es imula a c eación e man emen o de no as pequenas e medianas emp esas (Díaz Foncea e
Ma cuello Se ós, 2014; Guzmán e al., 2019) que, á súa ez, poden p omo e un xei o máis
sos ible de ace negocios. Polo an o, pa ece necesa io abo da es as mo i acións a endendo á
escasa in es igación sob e es a emá ica (Diaz B e ones e González González, 2005; Díaz
Foncea e Ma cuello Se ós, 2014; Se ano e Giménez, 2006).

ANA OLVEIRA BLANCO
82
2.6. AS MOTIVACIÓNS QUE LEVAN AO EMPRENDEMENTO COOPERATIVO
O papel das pe soas emp endedo as en elación con o mas o ganiza i as especí icas
examinouse de idamen e den o de di e en es ipos de emp endemen o como: en equipo (A men
e Demse z, 1972), colec i o (Bijman e Doo newee , 2010; Cook e Plunke , 2006), sen ins de
luc o (Bilodeau e Sli inski, 1996; Rose-Acke man, 1997) e emp endemen o social (Aus in e
al., 2006). Po én os aballos de in es igación a e o momen o descoida on ás coope a i as de
aballo como un modelo emp esa ial e emp endedo pa icula (Díaz e Ma cuello, 2014).
Pola súa pa e, as coope a i as de aballo son o ganizacións que aumen a on ecen emen e
en popula idade po que o seu oco nos esul ados sociais si úaas na ES, unha das p io idades
pa a a UE. A es e espec o, e como xa se en indicado p e iamen e, an o as ins i ucións como
a academia des acan a impo ancia da ES na consecución da Axenda 2030 pa a o
Desen ol emen o Sos ible e o log o dos ODS en can o que a ES ep esen a a economía plu al,
o equilib io, a sos ibilidade e un en oque in eg ado necesa io pa a cump i es e desa ío (Ál a ez
e Ala cón, 2019; Bas ida e al., 2020d; Mozas, 2019; U ing, 2018). Tomando es e en oque,
in es igacións p e ias mos a on as coope a i as de aballo como un camiño pa a apode a ás
comunidades locais e mello a a cohesión a a és da mobilización de ecu sos locais (Sonnino
e G iggs-T e a hen, 2013), así como a máxima exp esión das elacións democ á icas nos
negocios (Kalmi, 2013). Ademais, as coope a i as de aballo a o ecen o benes a xe al, o
apode amen o da cidadanía, a equidade, o emp ego e o desen ol emen o local (Cha es e al.,
2019; Sonnino e G iggs-T e a hen, 2013; U ing, 2015a). Malia algunhas c í icas (Jaén, 2017),
es udos p e ios amén ecoñece on a capacidade da ES e pa icula men e das coope a i as de
aballo pa a esponde aos e ec os da c ise económica sob e o emp ego e o axus e sala ial e
pa a c ea emp ego de calidade con e ec os di ec os e indi ec os sob e a poboación ac i a
(Bi chall e Ke ilson, 2009; Bo zaga e al., 2010; Cha es e Monzón, 2018a; Cha es e Sa all,
2019; Leja iaga e al., 2013; Puen es e Velasco, 2009). Es as ca ac e ís icas e lic en o seu
compo amen o an icíclico na medida en que as coope a i as de aballo son máis p opensas a
o ma se en economías en decli e como as de ecesión (Delbono e Reggiani, 2013) e así amén
o demos a o es udo do seu compo amen o no caso galego ao longo des e aballo e en aballos
p e ios (Ol ei a, 2016). Nou as palab as, poden desempeña un papel ú il na esolución do
p oblema do desemp ego (Kalmi, 2013; Mon eleone e Rei o, 2018). A di e enza das emp esas
con encionais, as coope a i as de aballo p io izan o man emen o dos pos os de aballo, aínda
que is o sexa a cos a dunha edución das mello as po enciais ou dos bene icios económicos
(Pè o in, 2006). Ademais, chama a a ención que amén poden p opo ciona un camiño ca a ao
emp ego pa a g upos des a o ecidos e excluídos socialmen e e con ibuí a in eg a es es
colec i os na sociedade a a és do emp ego (B e os e Ma cuello, 2017; Lindsay e Hems, 2004;
No ko ic, 2008; Thomas, 2004).
En can o aos mo i os subxacen es á decisión de uni se ou c ea unha coope a i a a ae on
a a ención académica, que abo dou o ema p incipalmen e a ni el o ganiza i o (Pè o in, 2006;
Podi insky e S ewa , 2007). En consecuencia, os es udos cen ados nos mo i os das pe soas
socias coope a i is as como emp esa ias son escasos. A a ago a, in es igacións p e ias
esal a on os ac o es elacionados adicionalmen e coa c eación de emp esas (é dici , os
elacionados co indi iduo, o p oceso, o medio ambien e e a o ganización en si mesma), que
espe an que amén in lúan na decisión de c ea unha coope a i a (Ca s ud e B ännback, 2011;
Clemen e e al., 2012; Gijselinckx e al., 2008). Non obs an e, in es igacións p e ias sob e as
coope a i as de aballo suxe i on que eñen ce as ca ac e ís icas, nomeadamen e os p incipios
coope a i os que as gobe nan, que poden adap a se mello ás necesidades e expec a i as de
ce as p io idades que a ou as, incluíndo un axus e supe io a algunhas p io idades pe soais,
como a conciliación e igualdade de opo unidades, que pode ían impulsa especi icamen e a
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
83
algunhas pe soas a uni se e elixi es e modelo emp esa ial conc e o. Ademais, as axudas
ins i ucionais concedidas ás coope a i as, especialmen e no caso das de aballo, pode ían
ac ua como un mo o ex e no (Bas ida e al., 2021; B e os e Ma cuello, 2017; Díaz e
Ma cuello, 2014). En o al, cabe ía espe a que odos es es ac o es amén poidan in luí na
in ención das pe soas de con e e se en emp esa ias.
Pa indo da in luencia dos p incipios coope a i os, p e alece o "P incipio de adhesión
olun a ia e abe a" pa a ga an i a igualdade (Alianza Coope a i a In e nacional, 1995). Is o
signi ica que as coope a i as de aballo eñen unha polí ica de po as abe as, de xei o que
calque a pe soa que acep e as esponsabilidades da en idade poida con e e se en pe soa socia.
Ademais, o "P incipio de educación, o mación e in o mación" implica que as coope a i as de
aballo o ecen opo unidades de educación e o mación pa a as pe soas socias, e is o suxi e
que es as ins i ucións poden a o ece o apode amen o máis que ou as o ganizacións
(Okechukwu e Agbodike, 2016). Es a isión é de in e ese xa que hai e idencias c ecen es de
que a pa icipación en p og amas de educación emp esa ial e o mación o ganiza i a mello a a
au oe icacia emp esa ial (Fayolle e Gailly, 2015; Zhao e al., 2005). Is o, á súa ez, bene íciase
da "Xes ión Democ á ica" xa que a xen e pode decidi ac i amen e sob e o alcance dos
p oxec os e inco po a os seus in e eses e expec a i as ao desen ol emen o emp esa ial (De
Cabo e al., 2009; Ma ínez-Ca asco e al., 2013). Ademais, Deng e Hend ikse (2018)
a gumen a on que unha coope a i a non só é unha ede emp endedo a senón amén unha
sociedade de memb os cunha ede social e, polo an o, con i ma a suxes ión de Valen ino
(2004) en an o as coope a i as de aballo son o ganizacións baseadas no capi al social.
Seguindo es e a gumen o, Hogeland (2006) sinalou que unha das bases undamen ais das
coope a i as de aballo son es as edes sociais apoiadas po no mas de ecip ocidade e
con ianza. Polo an o, as pe soas que o man unha coope a i a es án conec adas socialmen e
en e si e a solida iedade en e elas es á en aizada nos seus lazos sociais. Nou as palab as, a
p eocupación polos demais e a o ien ación social (é dici , "P eocupación pola Comunidade" e
"Coope ación") amén poden ac ua como un mo o especí ico pa a uni se ou c ea unha
coope a i a.
Despois des as con ibucións, ou o conxun o de es udos sob e as coope a i as de aballo
a gumen a que es as emp esas se axus an ás expec a i as e necesidades das pe soas. Respec o
a es e pun o, as pe soas que se inco po an ás coope a i as de aballo p io izan a axuda mu ua,
o aballo en común e os obxec i os non endibles on e aos bene icios económicos (Bock,
2004; Es eban e al., 2016). Ademais, a ios es udos cen ados na ele ancia dos sis emas
o ganiza i os sinala on que as coope a i as de aballo dependen de p incipios con a ios á
disc iminación, que, á súa ez, pe mi en a pa icipación en condicións de igualdade (Senen ,
2011). Po exemplo, A oyo (2011) suxe iu que as coope a i as de aballo poden a o ece a
implemen ación de polí icas de conciliación como o aballo lexible ou o pe miso pa en al que
ac úan como ac o es mo i ado es. Es as polí icas e í ense aos p incipios de "Au onomía e
Independencia", en endidos como au oxes ión e au oo ganización do empo de aballo que
ca ac e izan adicionalmen e a es e ipo de en idades. Des e xei o, dado que as coope a i as de
aballo eñen un conxun o de alo es e p incipios ope a i os in insecamen e coope a i os, as
accións pa a p omo e a igualdade xenuína pódense in oduci máis acilmen e que nou os
modelos emp esa iais. Como as coope a i as de aballo p es an especial a ención ás
necesidades colec i as e aos p oblemas sociais, son especialmen e sensibles a cues ións
elacionadas coa igualdade e a adopción dun compo amen o socialmen e esponsable (A cas e
B iones, 2009; Ribas e Saja do, 2005). Es a sensibilidade, á súa ez, pe mi e a pos a en ma cha
de polí icas de conciliación (Cha es, 1996) e le a á ecomendación de polí icas de aballo
lexibles pa a omen a o a ance p o esional (Jacobs e Pada ic, 2015).
ANA OLVEIRA BLANCO
84
Desde ou o pun o de is a, dado que o emp endemen o es á si uado nun con ex o social
(Co mie e al., 2010; Wel e e Smallbone, 2011), in es igacións ecen es abo da on os ac o es
ex e nos que condicionan a ac i idade emp endedo a con especial a ención aos ac o es
sociocul u ais (Ande son e al., 2012; Hen y e Foss, 2016; Wheadon e Du al-Coue il, 2019). A
es e espec o, as condicións ambien ais dunha emp esa a ec an en boa medida ao seu
desen ol emen o (B ush e al., 2009; Gaglia di, 2009; Hen y e Foss, 2016; P e e man e
F enkel, 2015; Wheadon e Du al-Coue il, 2019). In es igacións p e ias amén esal a on que
os equisi os o mais, legais e inancei os pa a cons i uí unha emp esa poden se decisi os pa a
elixi un ipo especí ico de o ganización (B own e al., 2005; Hashi e K asniqi, 2011). Como
esul ado, a ios ac o es esóxenos poden mo i a a decisión de inicia negocios coa ó mula
xu ídica de coope a i a. En e os ac o es esóxenos que a o ecen as coope a i as de aballo
es án os seguin es apoios necesa ios pa a inicia un no o p oxec o: os ondos dispoñibles, os
p og amas gobe namen ais que apoian es as en idades on e a ou as inicia i as emp esa iais e
a acep ación social do emp ego colec i o en luga do aballo po con a p opia (Na a o e
Climen , 2010). Non se pode ían a opa as acilidades na cons i ución ou a sinxeleza nos
ámi es pos o que es e modelo emp esa ial non se ca ac e iza pola axilidade na pos a en ma cha
podendo se es e p oceso máis dila ado que nou as ó mulas socie a ias sob e odo si se
compa a co emp endemen o indi idual.
A pesa da ausencia de in es igacións empí icas que examinen a impo ancia des es
ac o es pa a adhe i se ás coope a i as de aballo, cómp e e en con a que in es igacións
ecen es abo da on dende a pe spec i a eó ica os mo o es do emp endemen o eminino. Po
exemplo, Ribas (2004, 2005) e Senen (2011) analizan ex ensamen e o ínculo en e as mulle es
e as coope a i as de aballo e concluí on que os p incipios coope a i os son cohe en es cos
p incipais ac o es mo o es das mulle es na elección des e modelo co po a i o. Ademais,
obse a on que as ci cuns ancias indi iduais emininas poden sus en a es es alo es
undamen ais. Ademais, ou os es udosos a gumen a on que as mulle es p io izan a axuda
mu ua, o aballo en común e os obxec i os non endibles on e aos bene icios económicos
(Bock, 2004; Es eban e al., 2016). Finalmen e, ou o conxun o de es udos sob e mulle es nas
coope a i as de aballo cen ouse na ele ancia das polí icas de conciliación, que poden ac ua
como un ac o mo i ado pa a as mulle es (A oyo, 2011) xa que se demos a on que son máis
impo an es pa a as mulle es que pa a os homes (Bo gk is e al., 2018). Nun es udo ecen e,
Bas ida e al. (2020c) apoia on empi icamen e es es a gumen os e obse a on que as mulle es
emp egan ás coope a i as de aballo como e amen a emp endedo a debido ao seu axus e
pe soal cos alo es, p incipios e solucións de aballo p opias do modelo coope a i o. Nes e
momen o, con odo, houbo poucas e idencias empí icas sob e as mo i acións de homes e
mulle es emp endedo es que elixi on as coope a i as de aballo pa a desen ol e a súa
ac i idade emp esa ial.
2.7. CONCLUSIÓNS
His o icamen e exis en di e enzas no ables en e as di e en es bases de da os que abo dan a
ealidade das coope a i as, nomeadamen e en e os da os que mos a o Minis e io de T aballo
e de ES e os dos p opios exis os de coope a i as sob e odo no que se e i e ao núme o de
coope a i as ac i as.
O aballo de campo que se mos a ao longo des e capí ulo con ibúe, de xei o empí ico, á
depu ación deses da os xa que se le a a cabo unha labo de in es igación que pe mi e coñece
de p imei a man se a en idade es á ou non ac i a.
Así, ao longo do aballo aise con eccionando unha o o do coope a i ismo galego da ada
en agos o de 2019 no que exis en un o al de 1.315 coope a i as ac i as nes a comunidade
Coope a i ismo en Galicia: mo o de emp endemen o
85
si uadas maio i a iamen e nas p o incias de Pon e ed a e Co uña sendo a ipoloxía das de
aballo as máis nume osas.
A endendo á súa composición, o aballo analiza as pe soas socias, os ó ganos de gobe no
e as pe soas asala iadas. No p imei o bloque pódese des aca que as coope a i as que con an
cunha maio base social son as de se izos ei o que se cons a a ao e a dis ibución po
p o incia ao ep esen a an o na Co uña (48%) coma en Lugo (32%) cun maio núme o de
pe soas socias po dian e de Pon e ed a aínda sendo es e o segundo e i o io na con ibución
ao núme o de en idades. Des e xei o as coope a i as de se izos con an cunha media de 81
pe soas socias on e ás coope a i as de aballo que eñen 8. En can o a dis ibución po sexo,
en e mos xe ais, os homes odan o 60% on e as mulle es que se si úan pouco po encima do
40%. Es a po cen axe co íxese lixei amen e no caso das coope a i as de aballo.
En can o á pa icipación nos ó ganos de ep esen ación, en da os xe ais es es son ocupados
maio i a iamen e po homes (un 68%). É p eciso analiza o compo amen o das di e en es
ipoloxías de coope a i as xa que es e é moi dispa . Así, no caso das coope a i as de se izos
es as di e enzas agudízanse si uándose nun 80% no caso dos homes e un 20 % no caso das
mulle es. Po én, nas coope a i as de aballo, es a elación é máis equilib ada (57% - 43%)
aínda que seguen a se os homes os que ocupan unha maio po cen axe no gobe no coope a i o.
No e cei o dos bloques, o e e en e ás pe soas asala iadas, des aca o papel das coope a i as
como mo o de emp ego es able. A maio ía das pe soas aballado as inculan a súa elación
labo al con es as emp esas median e con a os inde inidos e de xei o iguali a io en e homes e
mulle es ao non se ap ecia di e enzas nas modalidades con ac uais dun ou ou o sexo.
Aínda que de o ma moi supe icial, ao ca ece de da os de allados e non se mo i o des e
aballo, abó dase b e emen e a con abilidade coope a i a a endendo a dúas a iables: a
ac u ación e o esul ado económico.
Po úl imo, o capí ulo abo da o papel do coope a i ismo, sob e odo o de aballo, como
mo o de emp endemen o e cales poden se , as mo i acións que le an ás pe soas a emp ende
ou a o ma pa e dunha coope a i a.
Despois dunha p o unda análise bibliog á ica, as coope a i as mós anse como unha
ó mula máis de emp endemen o, ci cuns ancia que no caso galego ademais se a ala no
compo amen o que es as en idades eñen du an e o pe íodo analizado (1990-2019). As
mo i acións que a li e a u a mos a como posibles causas des a elección pódense di e encia en
cinco ipoloxías: (1) p incipios coope a i os e axus e indi idual a eles; (2) gobe no da
coope a i a; (3) pe cepción do modelo coope a i o como a o ecedo da igualdade; (4) a
o ien ación social dos memb os da coope a i a; e (5) ac o es esóxenos como axuda inancei a
ou consul o ía.
Despois de obse ada a ealidade do coope a i ismo galego e da súa capacidade de
emp endemen o nes e capí ulo e da an e io análise da economía social poden es ablece se as
seguin es p egun as de in es igación di e enciadas en dous bloques: o p imei o ligado ás
polí icas públicas e a xe ación de ecosis emas e o segundo co esponden e as mo i acións das
pe soas pa a o emp endemen o.
• Exis e un ecosis ema de polí icas públicas p opio en Galicia pa a a ES?
A Rede Eusumo con ibúe á con igu ación des e ecosis ema e polo an o pódese
iden i ica como unha polí ica pública de impac o?
• Son os ac o es iden i icados na li e a u a os que mo i an a pa icipación das
pe soas nas coope a i as? De se es es, eñen odos a mesma in luencia?
Cales son os ínculos en e o espí i o emp endedo coope a i o e as necesidades
indi iduais? Exis e unha elación posi i a en e ambos? E coa on ade de emp ende a
a és des e modelo de negocio?
ANA OLVEIRA BLANCO
92
No que se e i e ás axudas, cons á ase que as liñas de apoio son simila es nas di e en es
disposicións au onómicas, e es ablécense en conco dancia da lexislación es a al. A obse ación
das de andi as liñas pe mi e des aca algúns aspec os de pa icula ele ancia:
▪ O apoio ao emp endemen o coope a i o explíci o, no sen ido de sub encións ou
con ías e ec i as de desembolso, é p ac icamen e inexis en e nas di e en es comunidades
au ónomas, con excepción de Galicia, Na a a e Mad id. Es a acción con émplase
pa cialmen e en Balea es, pois limí ase ás coope a i as de base ecnolóxica.
▪ En liña co comen ado p e iamen e pa a o caso es a al, o apoio é maio en liña
indi ec a, a a és de medidas de omen o de emp ego.
▪ Con algunha excepción (caso de Cas ela-A Mancha, po exemplo) a maio pa e
das axudas pa a o inc emen o de pe soas socias ou a inco po ación de aballado es
ci cunsc íbese á condición de que algún deles es ea en si uación de desemp ego.
▪ Des aca o caso da úl ima o de de con oca o ia galega na que se in oduce a
posibilidade de que se acollan a elas pe soas aballado as de emp esas que se ans o men
a ó mulas socie a ias de ES. Is o acili a que o modelo coope a i o ou de sociedades labo ais
poida se unha saída pa a emp esas en c ise ou con p oblemas de ele o xe acional.
▪ Igualmen e, de o ma indi ec a apóiase a c eación de coope a i as a a és do
omen o da con e sión de emp esas a es e modelo socie a io.
▪ As uni e sidades inco po an paula inamen e a ES e/ou o coope a i ismo aos
seus es udos eg ados, con especial a ención ao ámbi o uni e si a io. Po én, aínda non é unha
o mación oncal xe alizada. Nomeadamen e, en Galicia –pese á o za do coope a i ismo
no seu ecido económico- ningunha das es Uni e sidades públicas con a con es udos
o mais na ma e ia (CEPES, 2021). Es a ca encia é pa icula men e impo an e, po can o
pa a que o emp endemen o e e a en emp ego equí ese a con e xencia de accións en e
Uni e sidade, Es ado, Comunidade e Emp esa.
▪ Polo xe al, as comunidades ecollen a exis encia de ins i ucións o mais
inculadas como os Consellos de Coope a i as ou ES26, así como Rexis os Especí icos de
Coope a i as e a ob igación o mal de depósi o de con as. Tal e como sinala Faja do (2012)
os p imei os con igú anse como ó ganos aseso es e consul i os pa a odas as ac i idades
inculadas coa ES ou o coope a i ismo, así como de coo dinación do mo emen o asocia i o,
a adminis ación au onómica e ou os axen es, con ando con ep esen ación dos axen es
in e esados (adminis ación, ep esen an es de en idades, expe os independen es, e,
ocasionalmen e, ep esen an es dou os colec i os como sindica os ou o ganizacións
emp esa iais).
▪ Polo seu especial in e ese e adap ación ás expec a i as e necesidades máis
ac uais da cidadanía, me ece a pena des aca que a Comunidade da Rioxa es ableceu
incen i os á conciliación da ida amilia e labo al pa a aquelas mulle es que se inco po en
a coope a i as e sociedades labo ais como socias aballado as27 cando eñan ao seu ca go
illos meno es de es anos ou amilia es dependen es a a o segundo g ao inclusi e po
consanguinidade ou a inidade que necesi en asis encia de e cei as pe soas.
▪ Algunhas medidas es án p esen es en odas as polí icas analizadas (sub encións
a p omoción, o mación, in es igación e di usión; axudas pa a a inco po ación de socios de
aballo ou aballado es; aseso amen o e asis encia écnica; ou in es imen os pa a a mello a
26 Consello de P omoción da ES da Comunidade de Mad id, Consello Rexional de ES de Cas ela- A Mancha; Consello Rexional
de ES de Cas ela e León; Consello Supe io de Coope a i as de Euskadi; Consello da ES e do Coope a i ismo das Illes Balea s;
Consello As u iano da ES ou Consello Galego de Coope a i as, po exemplo.
27 Tamén é aplicable a homes en oga es monopa en ais que se inco po en como socios a en idades de ES, semp e que exe zan
ga da legal e ec i a.

Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
93
da compe i i idade ou consolidación das en idades). Pola con a, ou as medidas
(conciliación ou es udos eg ados po exemplo) es án p esen es an só nalgunhas
comunidades, e elando unha al a he e oxeneidade en unción do di e en e exe cicio de
asunción de compe encias.
Finalmen e, e como no idade a des aca , cabe sinala un conxun o de expe iencias
au onómicas (no País Vasco, Ca aluña e Galicia), que eñen apos ando polo aballo en ede.
Is o supón que o impulso da adminis ación au onómica combínase coa consolidación dunha
ede sopo e de colabo ación e coo dinación en e di e en es o ganizacións. Es as ealidades
es uda anse máis de alladamen e no seguin e capí ulo.
3.2. VISIÓN DA POLÍTICA DE FOMENTO DA ES
Como se en indicando ao longo de odo o aballo coa LESG a Comunidade Au ónoma de
Galicia é pionei a no desen ol emen o exional de no ma i as no ámbi o da ES. A
iden i icación dos p incipios incluídos na LESG, a e isión dos seus obxec i os e a in eg ación
nas polí icas gobe namen ais poñen de mani es o os aspec os di e enciais da no ma i a
au onómica, co in úl imo de adap alo á ealidade socioeconómica galega.
Así, en p imei o luga , a LESG inclúe dous p incipios adicionais en compa ación coa LES,
que é necesa io e en con a:
▪ O comp omiso da ES co e i o io, on e ao despoboamen o e ao o e p oceso
de en ellecemen o das zonas u ais. Pa a iso, a LESG busca acada es abilidade e u u o
a a és do desen ol emen o da ES.
▪ Fo alecemen o da democ acia ins i ucional e económica a a és da ES, en
compa ación co modelo adicional de xes ión emp esa ial.
Des es dous p incipios, o p imei o e í ese á necesidade de adap a o ma co no ma i o es a al
á casuís ica galega pa icula e, especialmen e, ao seu con ex o demog á ico. Galicia en al as
axas de en ellecemen o da poboación, dispe sión xeog á ica, hipe concen ación da poboación
no eixo a lán ico (especialmen e nas g andes cidades) e abandono da zona u al. A in odución
des e p imei o p incipio pa ece a ibuí á ES a capacidade de con ibuí á e e sión des a
si uación, p incipalmen e debido ao seu po encial de dis ibución da ac i idade económica na
exión. Ademais, es e comp omiso especial da ES co e i o io pe mí elle con e e se na cla e
do bó eda pa a odo o desen ol emen o da no ma i a au onómica en ES e, ao mesmo empo,
se e como eixo de desen ol emen o pa a odo o ex o au onómico.
O p imei o esul ado inmedia o é a delimi ación de en idades da ES en Galicia. Así, a LESG
inclúe como pa e da ES unha ins i ución única incluída no De ei o Ci il de Galicia e moi
a aigada no u al: as comunidades de mon es eciñais de man común28. Como indica a
no ma i a que egula es e ipo de ins i ucións (Lei 13/1989, do 10 de ou ub o, de mon es
eciñais de man común en Galicia), son aqueles mon es p opiedade de di e en es g upos
eciñais, no malmen e iden i icados coas pa oquias. T á ase de espazos de p opiedade p i ada
que pe encen a comunidades de eciños a a és do de ei o p i ado colec i o, indi isibles, que
non se poden ende , non se poden con isca e que equi en unha xes ión democ á ica pa a o
seu uncionamen o.
Do mesmo xei o, en e os obxec i os especí icos decla ados na LESG, des aca o impo an e
papel xe ado de emp ego a ibuído á ES. Is o es á amplamen e desen ol ido na no ma i a
28En conc e o, a LESG engade as comunidades e asociacións de mon es eciñais en man común ás en idades incluídas no a .
5.1 da LES. Polo an o, en Galicia, as sociedades coope a i as galegas, mu uas, undacións e asociacións con ac i idade
económica, emp esas labo ais, emp esas de inse ción, cen os especiais de emp ego, asociacións de pescado es, sociedades
ag a ias de ans o mación, comunidade de mon es en man común e en idades con ac i idade económica que esponden á
p incipios e alo es es ablecidos na LES.
ANA OLVEIRA BLANCO
94
au onómica, a a és dun conxun o de medidas pa a p omo e e es imula o au oemp ego, o
emp endemen o coope a i o e a colabo ación emp esa ial. A LESG chegou a es ablece
cambios na Lei 5/1998, do 18 de decemb o, de coope a i as de Galicia, p ecisamen e pa a
in luí na p omoción do au oemp ego e mello a as posibilidades de cap ación de ecu sos
inancei os pa a es e ipo de en idades an ele an es na ES.
A LESG comp omé ese á c eación dun no o ipo de coope a i a, a coope a i a xu enil,
que busca acili a o desen ol emen o p o esional da mocidade galega. Es a especialidade
coope a i a - limi ada ás de aballo e explo ación común da e a - es á es inxida ás c eadas
p incipalmen e po pe soas mozas en e 16 e 29 anos, es endéndose o lími e a e os 35 anos en
de e minados casos, que compa en o seu aballo pe soal.
Finalmen e, a LESG p esen a unha impo an e ca ac e ís ica di e encial na medida en que
es ablece o ma co ins i ucional pa a a in eg ación de polí icas públicas pa a p omo e a ES.
Así, a LESG cen aliza es a ac i idade na Rede Eusumo, unha e amen a que busca p omo e
e di undi a ES e es imula o aballo en ede colabo a i o.
O papel desempeñado pola Rede Eusumo é esencial pa a comp ende o in e ese amosado
pola adminis ación au onómica no omen o do coope a i ismo e a ES, dende a súa c eación a
a és do Dec e o 225/2012, do 15 de no emb o. G azas a el, é posible p omo e e di undi o
coope a i ismo e a ES en Galicia, especialmen e en odo o e e ido á c eación e consolidación
de emp ego. As súas ac i idades pódense ag upa en es bloques: (a) in o mación e conciencia
sob e o alo da ES, an o polo seu po encial pa a xe a ac i idade económica como pa a xe a
esul ados máis alá do pu amen e económico; (b) apoio ás pe soas emp endedo as pa a o
desen ol emen o de p oxec os no campo da ES e (c) isibilidade das en idades de ES, como
o ma de con ibuí á súa p omoción e di usión.
Sob e a base des es bloques de acción, p oponse unha mul iplicidade de ac i idades que
poden a o ece a consecución des es e os. Po exemplo, as accións des inadas a: i)
p opo ciona in o mación, o mación, o ien ación e aseso amen o sob e coope a i ismo e ES
es án den o do ámbi o de ac uación da Rede; ii) p opo ciona e acili a medios pa a o
emp endemen o; iii) aumen a o núme o de en idades e asociacións en edes de
in e coope ación pa a p omo e a ES e o coope a i ismo; i ) omen a , di undi e p omo e as
TIC, I + D + i e aballo en ede; ) p omo e a come cialización e in e nacionalización da ES;
i) p epa a es udos e análises elacionados con emas de in e ese pa a a ES, así como pa a o
desen ol emen o local; ii) desen ol e ma e iais o ma i os e in o ma i os sob e ES e
coope a i ismo e iii) p omo e o seguimen o dos p oxec os emp esa iais en ES. Como se
de i a da ampli ude des a elación, a Rede Eusumo p omo e un amplo ca álogo de ac i idades,
que pe mi e acolle calque a inicia i a que p e enda p omo e e di undi o coope a i ismo e a
ES. O encla e da Rede Eusumo na a qui ec u a da adminis ación galega pe mi e analiza a
azabilidade das polí icas de p omoción da ES. En Galicia, a xes ión des as polí icas a ni el
au onómico co espóndelle á Conselle ía de Emp ego e Igualdade, máis conc e amen e á
Di ección Xe al de Emp ego, T aballo Au ónomo e Economía Social, e den o des a á
Subdi ección Xe al de Coope a i as e ES ( esponsable di ec a da Rede Eusumo).
O in e ese e singula idade des a polí ica pública suxe iu a súa análise en p o undidade así
como a súa con ibución ao ecosis ema da ES social galega no Capí ulo IV des a ese de
dou o amen o.
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
95
3.3. CONSTRUCIÓN DA POLÍTICA DE ES EN GALICIA
A comunidade au ónoma galega asumiu compe encias exclusi as na p omoción e plani icación
da ac i idade económica, de con o midade co dispos o no a igo 149.1.13 da Cons i ución
española e no a igo 30.I.1 do Es a u o de au onomía de Galicia. Nes e con ex o de compe encia,
enmá case a cons ución de odas as polí icas de ES que se xe an en au onomía.
O Dec e o 215/2020, do 3 de decemb o, polo que se es ablece a es u u a o gánica da
Conselle ía de Emp ego e Igualdade da Xun a de Galicia es ablece que compe encias
especí icas en ma e ia de ES ecaen sob e o di o depa amen o, cen alizando as súas ac uacións
na Subdi ección Xe al de Economía Social, con dependencia xe á quica di ec a da Di ección
Xe al de Emp ego, T aballo Au ónomo e Economía Social.
Es a subdi ección é esponsable das seguin es uncións:
a) A p omoción, coo dinación, desen ol emen o, con ol e execución das
compe encias da Comunidade Au ónoma en ma e ia de coope a i as e ou as en idades
da ES, así como as elacións coas súas o ganizacións ep esen a i as, sen p exuízo das
compe encias dou as conselle ías en ma e ia de en idades da ES.
b) A p epa ación do es udo do an ep oxec o de o zamen os anuais co esponden es
ao seu p og ama de gas os, a súa xes ión, seguimen o e a aliación, así como a
elabo ación de es a ís icas nas ma e ias da súa compe encia.
c) O desen ol emen o das uncións de apoio e omen o do uncionamen o do
Consello Galego de Coope a i as (en dian e, CGC), c eado pola Lei 5/1998, do 18 de
decemb o, de coope a i as galegas e do Consello da ES de Galicia (en dian e, CGES),
c eado pola Lei 6/2016, do 4 de maio, de ES de Galicia.
d) A p omoción da coo dinación de accións conxun as e colabo ación nunha ede
de ins i ucións, o ganizacións e en idades no ma co da Rede Eusumo pa a o omen o do
coope a i ismo e a economía social, c eada polo Dec e o 225/2012, do 15 de no emb o.
e) Can as ou as uncións sexan exp esamen e asignadas ou delegadas polo i ula
da Sec e a ía Xe al de Emp ego, no ámbi o das súas compe encias.
Como se pode deduci das uncións mencionadas, aínda que a g an maio ía das compe encias
en ma e ia de ES es án cen alizadas nes a unidade, non é exclusi a dela. Así, cómp e e en
con a que algunhas das en idades da ES, debido ás súas ca ac e ís icas in ínsecas, caen no
ámbi o dou as di isións o ganiza i as. Es e é, po exemplo, o caso das Con a ías de
Pescado es (Conselle ía do Ma ) ou as comunidades de mon es en mans comúns (Conselle ía
de Medio Ru al). En consecuencia, a Subdi ección Xe al de ES asume plenos pode es sob e
coope a i as, sociedades labo ais, cen os especiais de emp ego e emp esas de inse ción.
Como se indicou no apa ado an e io , en Galicia exis en dous ó ganos de aseso amen o e
consul a pa a ac i idades elacionadas coa p omoción e di usión da ES: o CGES e o CGC. A
misión do p imei o é a de es ablece o os de diálogo e comunicación que omen en a ES en
Galicia, men es que o segundo cen a a súa ac i idade nas coope a i as, xa que son unhas das
en idades no campo da ES galega con máis peso na ac u ación, no núme o de emp esas e na
xe ación de emp ego di ec o.
O CGES c eouse coa LESG29, aínda que o seu uncionamen o e ec i o non en luga a a
xanei o de 2019. Es á in eg ado na Adminis ación xe al da Comunidade Au ónoma de Galicia,
a a és da Conselle ía de Emp ego e Igualdade. O CGES c eouse como un ó gano consul i o
e aseso pa a a ES, que endo b inda lle un papel p o agonis a nas ac i idades de p omoción e
di usión. Ademais, busca p omo e o diálogo, a coo dinación e a colabo ación en e odos os
axen es que pa icipan na ES. Finalmen e, es ablécese a necesidade de coo dina a súa
29O CGES es á egulado no capí ulo III do LESG, a . 9 e seguin es, que de e minan as súas uncións, composición e
uncionamen o.
ANA OLVEIRA BLANCO
96
ac i idade co CGC, buscando p oxec os de in e ese mu uo. A Táboa 17 esume as
compe encias do CGES.
O Consello es á o mado po un o al de in e e ca o consellei os e consellei as, en igual
p opo ción (50% adminis ación au ónoma e axen es sociais e 50% memb os de en idades da
ES). Tan o a p esidencia como a icep esidencia p imei a es án ese adas á Xun a de Galicia,
a a és da Conselle ía compe en e e da unidade onde se cen alizan as ac i idades e as polí icas
de ES; men es que a ou a icep esidencia es á ese ada a unha pe soa elixida po maio ía das
pe soas memb o do Consello inculados ás en idades da ES. A pa icipación es an e
dis ibúese en e ep esen an es dos axen es sociais e das p incipais amilias da ES en Galicia,
a p opos a dos co esponden es ó ganos colexiados (no caso das coope a i as, cuxos
ep esen an es son designados polo CGC) ou das asociacións máis ep esen a i as e en idades.
Táboa 18 Memb os do Consello de ES
En idades ES
Coope a i as
6
Sociedades labo ais
1
Cen os especiais de emp ego
1
Emp esas de inse ción
1
Asociacións e undacións
1
Con a ías de pescado es
1
Comunidades de mon es
1
Admon e
Axen es
sociais
Adminis ación xe al da CA de Galicia
8
FEGAMP (*)
1
Uni e sidades
1
O ganizacións sindicais
1
O ganizacións emp esa iais
1
*Fede ación Galega de Municipios e p o incias
Cómp e salien a que o CGES c eouse sen asignación o zamen a ia, e lec indo exp esamen e
na LESG que "non habe á inc emen o das do acións o zamen a ias no depa amen o ao que es á
adsc i o" (Disposición adicional cua a). O an e io pode di icul a as uncións pa a as que oi
c eado, xa que a necesidade e a on ade de inancia calque a ac i idade -en e elas, a inhe en e
ao uncionamen o do CGES- ecae nas pe soas que o compoñen e nas súas o ganizacións ei o
que xa se des acou no Di ame sob e o an ep oxec o de Lei que o mulou o Consello Económico
e Social de Galicia (2015).
Aseso a na plani icación, no omen o, na coo dinación e na execución dos
p og amas de p omoción e di usión da ES.
Emi i in o me, con ca ác e acul a i o e non inculan e, sob e os p oxec os de
no mas egulado as que a ec en ás en idades da ES galega.
Elabo a es udos e p opos as sob e cues ións que a ec en á ES en Galicia, así
como os in o mes que con ca ác e acul a i o e non inculan e lle solici en as
au o idades compe en es sob e es a ma e ia.
Colabo a na elabo ación e a aliación dos p og amas de desen ol emen o da ES,
cando sexa equi ido pa a is o.
Fo mula e emi i in o me sob e as p opos as de inco po ación ou exclusión no
Ca álogo galego de en idades da ES de ipos de en idades da ES.
O ien a a coope ación emp esa ial en e as en idades que o man pa e da ES.
Aseso a na in eg ación e coo dinación da p omoción da ES coas demais polí icas
públicas, en especial coas di ixidas á c eación de emp ego, ao omen o do
emp endemen o e ao desen ol emen o local e u al.
Vela pola p omoción e pola axei ada aplicación dos p incipios da ES.
Táboa 17 Funcións do CGES
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
97
Pola súa banda, o CGC c eouse a pa i da Lei 5/1998, do 18 de decemb o, de coope a i as
de Galicia, asignándolle unha se ie de uncións e compe encias (Táboa 19), como máximo
ó gano de p omoción, di usión e ep esen ación do coope a i ismo en Galicia. Es a disposición
complé ase co Dec e o 25/2001, do 18 de xanei o, polo que se es ablece a súa o ganización e
uncionamen o.
A súa composición inclúe en idades de coope a i as, gobe no au onómico e local e
uni e sidades galegas, desempeñando un papel undamen al como elemen o de conexión en e
coope a i as e o ganismos públicos au ónomos. Pa a le a a cabo es as uncións, o CGC
aballa á en sesión plena ia ou nunha comisión pe manen e, conside ando a posibilidade de
c ea comisións de aballo. Pa a o seu inanciamen o, con a á coas can idades asignadas nos
o zamen os xe ais da comunidade au ónoma de Galicia e as can idades que p ocedan dos
supos os da Lei 5/1998, conc e amen e as que p oceden dos aco dos de coope ación. Non
obs an e, desde 2015 non hai pa idas o zamen a ias asignadas especi icamen e a es e
o ganismo.
Nes e g upo de en idades con po encial pa a pa icipa na cons ución da a qui ec u a da
ES galega, debe ía ese a se un luga pa a as uni e sidades, que canalizan a súa acción a a és
do Cen o de Es udos Coope a i os (CECOOP), inculado á Uni e sidade de San iago de
Compos ela (USC). Ap obado polo Consello de Adminis ación des a ins i ución o 16 de ab il
de 2002, oi c eado pola USC e a Xun a de Galicia como un Cen o Uni e si a io mix o
dedicado á in es igación, o mación e es udo do coope a i ismo nas súas dimensións
económica e xu ídica, nos ámbi os galego, español, eu opeo e mundial. Es e obxec i o p incipal
e líc ese nas uncións asignadas (Táboa 20):
Facili a e colabo a na in es igación, plani icación e execución dos p og ama
de desen ol emen o e omen o do coope a i ismo, p es ando especial in e ese
a aqueles p og amas di ixidos dende as ins i ucións comuni a ias, co obxec i o
de in e nacionaliza o coope a i ismo.
Elabo a p opos as, di ames e in o mes elacionados coa ac i idade coope a i a.
Realiza es udos, aballos e documen os que po encien a in e coope ación das
coope a i as.
Emi i in o mes de na u eza pe cep i a, sob e aqueles p oxec os no ma i os que
a ec en di ec amen e ao coope a i ismo.
Con ibuí á mello a do éxime legal e ins i ucional do o denamen o
socioeconómico de Galicia.
Concilia e exe ce as medidas de a bi axe no caso de li ixio en ma e ia
coope a i a a pe ición das pa es ou se é p eciso.
P omo e a educación e a o mación coope a i a nos di e en es ni eis
educa i os.
Exe ce as accións p ecisas pa a pe cibi os ondos i epa ibles e o emanen e
do habe líquido social das coope a i as.
Pe cibi , plani ica e xes iona os ondos de o mación e p omoción segundo o
indicado na Lei de coope a i as de Galicia.
Táboa 19 Funcións do CGC

ANA OLVEIRA BLANCO
98
Táboa 20 Funcións do CECOOOP
Nos úl imos anos o CECOOP ealizou unha se ie de aballos de in es igación que pe mi en
iden i ica a ele ancia da ES galega así como a súa e olución. O camiño comezado co “Lib o
b anco da ES en Galicia”, publicado no ano 2019 e co “In o me sob e a ES en Galicia 2019”
que eu a luz ao ano seguin e con inua á es e exe cicio. A impo ancia des e o ganismo amén
se e e lec ida nos p opios o zamen os da Xun a de Galicia ao con a con unha pa ida p opia
en odo o pe íodo es udado al e como se desc ibi á con pos e io idade.
Á is a do expos o, pódese in e i que, aínda que a exis encia des es ó ganos colexiados
susci a a posibilidade de que ac úen como ó ganos de consul a, aseso amen o e canalización de
inicia i as e medidas elacionadas coa ES, na p ác ica as limi acións ao seu uncionamen o
o mal e, undamen almen e, o zamen a iamen e: comp ome e a e icacia das súas accións. O
mesmo se pode dici en elación con ou o g upo de en idades que pode ían pa icipa na
cons ución das polí icas da ES e que se de alla á en seccións pos e io es, xa que o seu cu so de
acción canalízase a a és da súa pa icipación nos mencionados ó ganos consul i os. En
consecuencia, a plani icación e xes ión das polí icas de p omoción e desen ol emen o de ES
es án en mans da Xun a de Galicia, con e ida así en ac o p incipal e mo o de
desen ol emen o nes e ámbi o.
Nes e con ex o, a co-cons ución de polí icas públicas de ínense como un p oceso sis émico
no que se c ean no as solucións con pe soas e non pa a pe soas (cidadanía, o ganizacións da
sociedade ci il, o ganizacións non gobe namen ais, gobe no, unciona ios públicos ou pe soal
pe encen e a emp esas de consul a ía ou academia, en e ou as) (Bason, 2010). Es e cambio
no pa adigma pa a a c eación de polí icas públicas baséase nunha elación asimé ica en e
adminis acións e cidadanía na o mulación, sob e a base de que as p imei as non poden asumi
o papel lexible e p ác ico no deseño de es a exias que a sociedade ci il pode e (Mendell,
2007). Des e xei o, a icúlanse no os p ocedemen os pa a o deseño e c eación de in e encións,
a a és dun diálogo luído que se asen a nos undamen os de no as e amen as que pe mi en
ace on e a dis in os p oblemas e ealidades. Es es p ocesos son pa icula men e impo an es
no campo da ES, po que como es ablece Vaillancou (2014): "a co-cons ución democ á ica e
solida ia de polí icas públicas de calidade implica o ecoñecemen o da pa icipación dos ac o es
da ES, así como unha elación de asociación en e o Es ado e eses ac o es."
Es e au o di e encia ca o modelos de elabo ación de polí icas públicas: (a) mono-
cons ución, onde a adminis ación é a única p o agonis a na oma de decisións; ii) a co-
cons ución neolibe al, onde o Es ado colabo a co sec o p i ado; (iii) a co-cons ución
co po a i is a, onde se inclúen no diálogo e deseño a de e minados sec o es de ac i idade e
axen es sociais, men es que ou os es án excluídos, e i ) a cons ución democ á ica e solida ia,
onde a adminis ación é un in e locu o máis e implica o ecoñecemen o de axen es da ES nunha
elación de ipo asociado co Es ado.
P omo e , impulsa e desen ol e o coñecemen o, a in es igación e a di usión
de ma e ias inculadas á ES.
Desen ol e accións de o mación e ensinanzas p omo idas pola USC ou a Xun a
de Galicia.
Es ablece ínculos de colabo ación con o ganizacións galegas, nacionais ou
in e nacionais con e xen es con CECOOP.
Pa icipa na ensinanza de Te cei o Ciclo e Posg ao no ma co da p og amación
da USC.
C ea e man e unha biblio eca especializada.
P omo e a publicación dunha e is a especializada en emas coope a i os e de
ES.
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
99
Do mesmo xei o, cómp e dis ingui en e os p ocesos de co-p odución de polí icas públicas
(pa icipación dos axen es da sociedade ci il na implan ación das de andi as polí icas) e a co-
cons ución, que se limi a ao deseño de polí icas, cons i uíndo así un paso p e io (Vaillancou ,
2011). P ecisamen e es a co-p odución con e euse nun dos pia es básicos da e o ma das
polí icas públicas en odo o mundo (Osbo ne, 2006, 2010).
Tendo en con a es as de inicións, o deseño das polí icas pa a p omo e a ES en Galicia
cons i ui ía unha pa icula mes u a en e a mono-cons ución e a co-cons ución democ á ica,
sendo es a úl ima de ca ác e me amen e o mal. Como se mencionou an e io men e, aínda que
a ni el o mal e eó ico ecoñécese a pa icipación no p oceso de deseño de di e en es ó ganos
de consul a, é nun ni el non inculan e. Así mesmo, a pa icipación dos axen es da ES
canalízase a a és des es o ganismos, polo que a súa capacidade de diálogo é limi ada a pesa
do ecoñecemen o exp eso do papel de in e locu o . Polo an o, dedúcese que non hai un
p oceso sis emá ico de co-c eación. Nes a liña, cómp e salien a que Cha es e Monzón (2018a)
ad i en de que o mo o social da ES é o acompañamen o, e que un excesi o en oque
descenden e unila e al cunha in eg ación insu icien e dos axen es implicados na elabo ación e
a aplicación das polí icas de omen o da ES, cons i úen un “e o maio ” na concepción e
posibilidades de con inuidade no empo des as polí icas.
Mais esul a cla a a súa ca ego ización en e mos de p oceso de co-p odución, xa que a
implemen ación de ac i idades de i adas des as polí icas públicas lé ase a cabo con, e a a és
de, en idades do campo da ES (ademais das exe cidas di ec amen e pola adminis ación). O
sis ema de polí icas públicas pa a a p omoción e desen ol emen o da ES galega, polo an o,
abo da ía a con igu ación dun sis ema de esponsabilidades compa idas en e as en idades
es a ais e a ES de inido po Pes o (2006), onde o papel da adminis ación concén ase na
egulación e inanciamen o do sec o da ES, e o das en idades da ES na xes ión e dis ibución
de ac i idades. Es e au o sos én que es e sis ema, e en pa icula a concen ación da ac i idade
das en idades en o no á p es ación dos se izos, pode ac ua como panca de e o zo da
gobe nabilidade democ á ica o que en úl ima ins ancia é un dos p incipios especí icos p opos os
pola LESG ( o alecemen o da calidade democ á ica ins i ucional e económica).
Po úl imo, o ecosis ema da ES es a ía compos o polas en idades ep esen a i as. A
Cons i ución española inclúe a necesidade de e asociacións emp esa iais que ep esen en ás
en idades que as o man. A LESG pa a en idades de ES indica de no o o an e io , pe mi indo
amén a cons i ución de asociacións que as ep esen an e de enden os seus in e eses, pe mi indo
ag upa se en e elas. Ademais, a LESG inclúe a ob iga po pa e da Xun a de Galicia de apoia
o ecido asocia i o inculado á ES. P ecisamen e, unións, ede acións e con ede acións de
coope a i as es án eguladas no a igo 133 da Lei de Coope a i as de Galicia, modi icada pola
LESG, pa a e en idades ep esen a i as que ag upen coope a i as de dis in a índole.
Nes e momen o (xullo de 2021) Galicia con a cunha única en idade asocia i a, que
ep esen a ás en idades da ES no seu e i o io: o Fo o Galego pola ES (en dian e, FGES),
cons i uído o 13 de ma zo de 2018 como espazo de encon o pa a Galicia des as en idades. Es a
en idade c eouse con es obxec i os: i) isibiliza a ES pa a a sociedade e os p incipais axen es
económicos; ii) ep esen a os in e eses da ES an e odos os axen es sociais, económicos e
polí icos e iii) desen ol e as condicións pa a a p omoción da ES, con especial a ención á in e -
coope ación e ao acceso á con a ación pública.
ANA OLVEIRA BLANCO
100
Táboa 21 En idades pa icipan es no FGES
En idade
Ca ac e ís icas
Asociación de emp esas de
inse ción (AEIGA)
Ag upa ao 70% das emp esas de inse ción en Galicia. Nace pa a
omen a o modelo de emp esas de inse ción labo al con a a
exclusión social.
Ag upación emp esa ial de
sociedades labo ais de
Galicia (AESGAL)
Pe sigue a de ensa, p omoción, consolidación e ep esen ación
das sociedades labo ais en Galicia.
Asociación galega de
coope a i as ag a ias
(AGACA)
Compos a po 91 coope a i as e sociedades ag a ias de
ans o mación do ámbi o ag a io e gandei o, é a p incipal
en idade ep esen a i a de Galicia nes as dúas ac i idades.
Asociación emp esa ial
galega de cen os especiais
de emp ego sen ánimo de
luc o (CEGASAL)
Fo mada po 30 cen os especiais de emp ego de ca o ce
sec o es p odu i os, elacionadas coas a es g á icas,
alimen ación, medio ambien e, dis ibución, éx il, consul a ía
e ecu sos humanos.
O seu p incipal obxec i o é omen a o emp ego de calidade
en e as pe soas con discapacidade.
Unión de Coope a i as
Espazocoop
Compos a po 205 coope a i as, especialmen e de aballo
asociado, ensino, consumo e ag a ias.
As en idades que compoñen a FGES (Táboa 21) son as cinco asociacións máis ep esen a i a
da ES de Galicia, xa que no seu conxun o ep esen an a 371 o ganizacións, cun olume de
negocio de máis de 1.600 millóns de eu os ao ano, que di ec amen e emp ega a máis de 9.200
pe soas. Es a mesma áboa esume os p incipais obxec i os des as cinco asociacións. A Táboa
22 ealiza o mesmo exe cicio pa a ou as en idades signi ica i as da ES galega ao o ma pa e
do CGC e/ou do CGES: Unión de Coope a i as de T anspo e de Galicia (UCOTRAGA),
Fede ación Galega de Con a ías de Pescado es e O ganización Galega de Comunidades de
mon es eciños man e en man común (ORGACCMM).
Táboa 22 Ou as en idades ep esen a i as da ES en Galicia
En idade
Ca ac e ís icas
Unión de coope a i as
Galegas do T anspo e
(UGACOTRA)
Rep esen a a p o esionais do camión e da pequena e mediana
emp esa do anspo e po es ada. O seu obxec i o é o
o alecemen o do coope a i ismo e mello a a compe i i idade
do sec o .
Fede ación galega de
con a ías de pescado es
In eg ada po 63 con a ías, dende o ma isqueo á pesca. A súa
inalidade é canaliza p oxec os e asociacións que mello en as
condicións de aballo e que mode nicen os p ocesos e
desen ol emen o da acuicul u a e a po encia os ecu sos
ma isquei os.
O ganización galega de
comunidades de mon es
eciñais e en man común
(ORGACCMM)
Fo mada po 162 comunidades de mon es, en e os seus
obxec i os des aca á de ensa do mon e eciñal e ac ua como
po a oz da p opiedade eciñal. .
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
101
3.4. MARCO INSTITUCIONAL DA POLÍTICA DE ES
O sec o da ES en Galicia, analizado dende a pe spec i a das ca o amilias con maio ac i idade
na comunidade au ónoma (coope a i as, sociedades labo ais, cen os especiais de emp ego e
emp esas de inse ción), ep esen a ap oximadamen e o 4,67% do PIB de Galicia e algo máis do
1,32% da poboación ocupada en 201830.
Como se sinalou, o a . 149.1.13 da Cons i ución española ecoñece ás CCAA uncións
exclusi as pa a a p omoción e plani icación da ac i idade económica. Así mesmo, a LES
e lic e ao longo dos seus a igos o papel das comunidades au ónomas no desen ol emen o e
es imulación da ES.31 De aco do con es es p ecep os, e como xa se en comen ado, Galicia
ap obou en 2016 a p imei a lei au onómica de ES, a LESG, co obxec i o de do a a es e sec o
dunha egulación especí ica especialmen e adap ada ao con ex o socioeconómico galego e
p omo e a súa consolidación e expansión pola súa capacidade pa a xe a un modelo de
desen ol emen o económico e social equilib ado e sos ible. Así mesmo, p e éndese poñe en
alo a ES, mello a o seu papel de diálogo e es ablece e amen as de coo dinación en e
en idades de ES e axen es públicos, que pe mi an a ealización de obxec i os, es o zos e
incen i os comúns pa a o desen ol emen o do sec o . Ademais, a no ma galega des aca de
xei o explíci o a capacidade da ES pa a es imula o au oemp ego e o emp endemen o
coope a i o.
Nos seus case cinco anos de exis encia, a LESG i o unha implemen ación e
desen ol emen o desigual. Con base nos obxec i os an e io men e enume ados, pódense ace
as seguin es a aliacións32:
▪ En can o á na u eza in eg ado a da no ma, a LESG cons i úe un ma co de
e e encia pa a as en idades ES, cen alizando a dispe sión no ma i a p eceden e nun
ex o cohe en e coa ealidade socioeconómica de Galicia.
▪ Pa a a mello a da coo dinación no campo da ES e o ecoñecemen o do seu papel
de in e locu o , como se indicou, c éase o CGES. Non obs an e, cómp e e en con a
que a de andi a en idade non se c ea a a o 9 de ab il de 2019, es anos despois da
ap obación da LESG. Is o cons i úe un no able a aso, especialmen e cando es a
en idade amén debe con ibuí a consolida o sec o e ace isibles os seus alo es.
Ademais, cómp e lemb a que o CGES non en un o zamen o explíci o, o que pode
di icul a o desen ol emen o das súas uncións.33. Do mesmo xei o, a impo ancia que
se lle dá na LESG ao papel de in e locu o de en idades da ES a a és do CGES non
se aduciu en accións conc e as na p ác ica. En conc e o, a a a da a non pa icipou no
30Da os incluídos na Es a exia galega de ES (2018-2020) (Conselle ía de Economía, Indus ia e Emp ego, Xun a de Galicia,
2018). Es a es a exia di íxese especi icamen e ás ca o amilias da ES con maio po encial de c eación de emp ego
(coope a i as, emp esas labo ais, cen os especiais de emp ego e emp esas de inse ción), que son as en idades cuxa ac i idade
se cuan i ica aquí. Tendo en con a ou os sec o es, a ci a global de con ibución das emp esas de ES aumen a no ablemen e.
Po exemplo, cos da os dispoñibles sob e a enda de peixe das Con a ías Galegas, a achega do sec o ascende ía ao 5,5% do
PIB de Galicia nese mesmo ano 2018.
31A LES inclúe di e en es e e encias ao papel das comunidades au ónomas na egulación e p omoción da ES. Po exemplo,
no p eámbulo in odúcese a posibilidade de que cada comunidade au ónoma eña o seu p opio ca álogo de en idades HE
(p eámbulo e a . 3), que debe coo dina se co ca álogo xe al de en idades a ni el es a al (a . 6) ; a disc ecionalidade pa a
de e mina a o ma de pa icipación e ep esen ación des as en idades (a igo 7); a asunción de compe encias pa a o deseño e
desen ol emen o de polí icas pa a p omo e a ES (a . 8); a posibilidade de aco da aco dos de colabo ación pa a o
inanciamen o de ac i idades (disposición adicional segunda). Non obs an e, as espec i as CCAA - a excepción de Galicia e
A agón, que elabo ou un an ep oxec o da Lei SE - non exe ce on as súas compe encias en ma e ia no ma i a.
32 Vexa Bas ida, e al., (2019b) pa a unha análise de allada des a alo ación.
33Así se indica explici amen e no Di ame do Consello Económico de Galicia (CESG) do 7 de se emb o de 2015 p e io á
ap obación do LESG, que ad i e de que a ausencia de asignación o zamen a ia limi a a e icacia do o ganismo e ecomenda
que o CGC es ea do ado de capacidade económica pa a desen ol e as súas uncións (Di ame CESG 1/2015, do 7 de se emb o,
sob e o An ep oxec o LESG). O mesmo documen o ad i e de que o ca ác e non inculan e das esolucións des e o ganismo
limi a o seu papel de in e locu o .
ANA OLVEIRA BLANCO
108
e Monzón, 2018a). En e os esul ados do mencionado in o me des aca a inexis encia de
ins i ucións públicas con compe encia en ma e ia de ES e capacidade su icien e pa a p omo e
polí icas de ES, coa conseguin e al a de es a exias pa a p omo e a ES. Como consecuencia
da limi ación an e io , segundo o mesmo in o me, a ES non igu a como unha p io idade
polí ica, p esen ando di icul ades pa a se incluída na axenda polí ica dos gobe nos. Como se
pode deduci do a i mado nes a sección, a si uación en Galicia é diame almen e di e en e a
es a si uación. Nes a comunidade au ónoma, como se indica nes e capí ulo, a Adminis ación
exional en un lide ado decisi o e cen aliza as súas polí icas e medidas nunha unidade
esponsable das polí icas de desen ol emen o, que amén se o malizan nunha es a exia. En
consecuencia, pódese a i ma que a ES es á en e as p io idades de acción e axenda polí ica do
gobe no galego.
En Cha es e Monzón (2018a) amén se es ima o in e ese dos gobe nos en p io iza mello as
nas polí icas de ES baseada en es a iables: i) acep ación do concep o ES po pa e dos
esponsables das adminis acións públicas; ii) pa icipación en e en os eu opeos de ES e iii) o
es ablecemen o de amplas polí icas sociais. Nes e sen ido, a o mación dunha no ma i a
especí ica e unha unidade adminis a i a indi idualizada, así como a ampla gama de obxec i os
e liñas de apoio a di e en es ac i idades e o zan o di o an e io men e espec o á p io idade de
ac uación da adminis ación pública galega en ma e ia de ES. Con odo, aínda hai espazo pa a
iaxes en elación coa súa p esenza en e en os ansnacionais e a súa inco po ación a edes
ans on ei izas máis alá das co esponden es á Eu o-Rexión Galicia-No e de Po ugal
(segunda das a iables da p opos a mencionada). Nes e sen ido, pódese sinala que Galicia oi
designada en 2019 como Rexión Amiga da ES pola Comisión Eu opea.
As medidas de p omoción, es udo, desen ol emen o e di ulgación, como se mencionou
an e io men e, son obxec o de g an pa e das axudas á ES, que ab angue di e en es modalidades
que an desde o apoio a es udos e in es igacións a a campañas de di usión e comunicación,
pasando pola busca de nichos de ac i idade, que pode ían se ocupadas po en idades da ES
(Táboa 25). Dende a publicación da LESG, es a pa ida aumen ou un 63%, especialmen e o
inc emen o en e 2018 e 2019 (coincidindo coa ap obación da es a exia galega de ES), cun
millón de eu os adicionais. Es a endencia pa ece que non se sos én no exe cicio 2020 onde es a
pa ida se e esen ida. É, polo an o, ecomendable segui a analiza a e olución pa a
de e mina se é unha si uación pun ual ou se p oduce unha in lexión na se ie.
Táboa 25 Ins umen os de apoio cogni i o (2016-2020)
2016
2017
2018
2019
2020
Realización de
es udos e
accións de
di usión
43.800
43.800
46.800
66.800
106.800
P omoción da
ES
989.567
853.004
735.825
673.825
623.825
Fo mación dual
0
0
0
800.000
750.000
P emios á
coope ación
0
0
15.000
15.000
15.000
Asociacionismo
903.000
874.130
770.000
790.000
800.000
Labo a o ios
Coope a i os
0
0
576.305
801.970
374.710
PROMOCIÓN,
ESTUDIO E
DIFUSIÓN DE ES
1.936.367
1.770.934
2.143.930
3.147.595
2.670.335
A pa i da in o mación ecollida obsé anse ins umen os con do acións es ables (es udos e
accións de di usión), ou os que expe imen an unha ce a edución (asociacionismo ou

Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
109
p omoción) e e cei os que se in oducen como no idade en sucesi as con oca o ias. En e
es es, des aca a liña dedicada a labo a o ios coope a i os no u al, incluída en 2018 co obxec i o
de iden i ica á eas de negocio que pe mi an impulsa a economía local. Comp ende dous
p og amas de apoio: i) pa a a p omoción de labo a o ios coope a i os no u al e ii) pa a a
p omoción de p oxec os emp esa iais colec i os (coope a i as ou emp esas labo ais).
A es as liñas habe ía que engadi o p og ama Labo a o ios de Apoio á C eación de
Emp ego e Emp esas de ES (LACES), co esponden e ao p oxec o In e eg VA España -
Po ugal (POCTEP)38. Es e labo a o io ponse en ma cha en e 2017 e 2019, con es obxec i os:
• Con ibuí a isualiza e di undi a ES a a és da iden i icación de
opo unidades de negocio inculadas a sec o es eme xen es ou á explo ación de ecu sos
endóxenos do espazo ans on ei izo.
• P ocu a a c eación e consolidación de emp esas da ES, a o ecendo a xe ación
de emp ego de calidade na Eu o exión Galicia - No e de Po ugal.
• Fo alece e mello a a o mación do alen o humano, a o ecendo a adquisición
de habilidades e compe encias emp esa iais a a és de es a exias baseadas na
coope ación emp esa ial, expe iencias labo ais e o mación no sec o da ES.
Ou a das pa idas o zamen a ias consolidada nos o zamen os de ES da comunidade é a
que se enca ga de incen i a o emp endemen o, así , nos úl imos anos amén se es ablece on
liñas de apoio di ec o pa a o emp endemen o ( áboa 26).
Táboa 26 Do acións en apoio di ec o ao emp endemen o en ES (2016-2020)
2.016
2.017
2.018
2.019
2.020
Fomen o emp en-
demen o ES
2.391.346
2.611.292
1.050.000
1.068.155
1.466.330
Acceso á condición de
pe soa socia
0
0
800.000
1.000.000
1.600.000
Medidas de apoio a
emp esas de ES
0
0
0
500.000
500.000
Medidas de apoio a CEE
(en idades p i adas)
0
1.450.000
2.012.500
1.850.000
1.850.000
Medidas de apoio a CEE
(en idades asocia i as)
0
170.000
297.500
140.000
480.000
Incen i os p omo o as
EIL
24.715
10.000
10.000
10.000
20.000
Incen i os EIL
200.000
200.000
368.790
370.000
380.000
Ga an ía xu enil ES
870.607
870.607
0
0
0
FOMENTO DO
EMPRENDEMENTO ES
3.486.668
5.311.899
4.538.790
4.938.155
6.296.330
38 Es e p og ama en un o zamen o p e is o de case 3 millóns de eu os, dos cales case 2,2 es án inanciados con ondos Fede
(Fondo Eu opeo de Desen ol emen o Rexional).
ANA OLVEIRA BLANCO
110
Es as axudas inciden sob e as ca o amilias de ES incluídas na Es a exia Galega de ES
(coope a i as, sociedades labo ais, cen os especiais de emp ego e emp esas de inse ción
social), e a ias accións es án des inadas á mocidade que se ma e ializan nun a o especial ca a
ás coope a i as xu enís. As liñas de apoio nes e bloque man i é onse lixei amen e es ables nos
úl imos ca o anos, aínda que se de ec ou unha edución no pe íodo 2016-2017 que non se eu
compensada a a o exe cicio 2020. En global, elaciónase un conxun o de medidas que se
encad a ían na ca ego ía de polí icas o es (HARD), cun con ido máis es i amen e emp esa ial
di ixido a a o ece ás emp esas de ES, in luíndo nas di e en es ace as da súa ac i idade
(Cha es, 2010; 2008).
En e es as medidas des acan as englobadas no p og ama APROL-ES, des inadas a
coope a i as e sociedades labo ais coas que se pe segue un dob e obxec i o: o omen o do
emp ego nes as e acili a o acceso á condición das pe soa socia. Podendo accede a ela, no eido
das emp esas, aquelas de no a c eación ou as xa exis en es semp e que mello en os indicado es
de emp ego ixo. No caso das pe soas ísicas, poden se bene icia ias pe soas demandan es de
emp ego, socias a p oba, ou aballado as empo ais. Cabe des aca que a úl ima O de de
con oca o ia39, a co esponden e ao ano 2021, in oduce como no idade espec o a an e io es
exe cicios a posibilidade de se bene icia ias des e p og ama emp esas ans o madas a
en idades de ES e as pe soas aballado as des as o ganizacións que pasen a e condición de
socia na no a emp esa. Es e cambio e ec uado na polí ica pública busca a o ece e incen i a
a ansición á ES a a és da c eación de emp esas au oxes ionadas. Pa ece con in e, polo an o,
ealiza unha análise da incidencia que poida e es a medida no aumen o de emp esas
ans o madas ou ecupe adas.
Na mesma ca ego ía de polí icas o es, debe des aca se un úl imo g upo de axudas
des inadas ao p omo e o emp ego nos CEE, nas EIL e nos colec i os ulne ables. A Táboa
27 mos a a e olución á alza des as medidas que se explica polo aumen o des e ipo de en idades
en Galicia e polo compo amen o do sala io mínimo in e p o esional, sob e odo nos úl imos
exe cicios, pois es as axudas es án inculadas ao mesmo.
39 ORDE do 31 de decemb o de 2020 pola que se es ablecen as bases egulado as pa a a concesión, en éxime de conco encia
non compe i i a, das sub encións pa a o omen o do emp endemen o en ES (p og ama Ap ol-ES), e se con ocan pa a o ano
2021
h ps://www.xun a.gal/dog/Publicados/2021/20210208/AnuncioG0599-210121-0001_gl.h ml
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
111
Táboa 27. Boni icacións pa a o omen o do emp ego (2016-2020)
2016
2.017
2.018
2.019
2.020
Cus o sala ial pe soas
con discapacidade
(emp esas p i adas)
7.849.615
8.080.522
9.328.647
9.950.000
15.500.000
Axudas á con a ación
de pe soas con
discapacidade e
emp ego con apoio
0
1.080.000
1.182.789
0
0
Cus o sala ial de pe soas
en CEE. En idades
asocia i as
950.000
720.000
896.821
860.000
1.270.000
Con a ación de pe soas
con discapacidade e
pe soal de apoio
0
220.000
220.000
0
0
In eg ación labo al de
colec i os ulne ables
0
0
0
1.200.000
1.200.000
AXUDAS AO EMPREGO
8.799.615
10.100.522
11.628.257
12.010.000
17.970.000
O obxec i o é p omo e a inse ción labo al de pe soas en isco de exclusión social, a a és do
es ablecemen o de apoio ao EIL con cen os de aballo na comunidade galega. As sub encións
ao CEE a icúlanse, á súa ez, a a és de es p og amas: de apoio a emp egos (c eación,
man emen o ou ampliación); de apoio á ac i idade p o esional nos se izos de axus e pe soal e
social do CEE; e de axuda ao man emen o do cus o sala ial nes as en idades. Es e g upo de
axudas oi obxec o dun comp omiso c ecen e nos úl imos anos, cun inc emen o de máis do 49
% na súa asignación.
A e isión das polí icas de apoio e p omoción da ES en Galicia e ela a exis encia dun
conxun o coo dinado de accións que, ademais, con an con apoio o zamen a io. Es as medidas
e e en de xei o di e en e e son suscep ibles a di e en es clasi icacións. A Táboa 28, baseada
nos aballos de Cha es (2010) e Cha es e Monzón (2018a) o ece unha isión xe al des e
sis ema de axuda, que nos pe mi e e i ica que a maio pa e do sis ema es á concen ada nas
chamadas medidas sua es. Ao mesmo empo, es e exe cicio de análise pe mi e a in uición
dunha olla de u a pa a o desen ol emen o de no as medidas e o deseño dun sis ema comple o
de polí icas de p omoción.
ANA OLVEIRA BLANCO
112
Táboa 28 Polí icas pa a a p omoción da ES na Comunidade Au ónoma de Galicia (2016-2020)
POLÍTICAS
MEDIDAS
TIPOLOXÍA
EXEMPLO DE SOLICITUDE EN GALICIA
Polí icas BRANDAS
(so )
Polí icas pa a c ea un
ecosis ema a o able
ás emp esas
Medidas
ins i ucionais
▪ Di ixido á o ma xu ídica das en idades da ES,
acili ando o seu ecoñecemen o como ac o p i ado.
▪ Di ixido a ecoñece a capacidade das emp esas
de ES pa a ope a en calque a sec o da ac i idade
económica, eliminando os obs áculos legais.
▪ O ien ado ao ecoñecemen o do HE como ac o
público e in e locu o na elabo ación / cons ución e na
aplicación de polí icas públicas.
▪ Exis encia de o ganismos públicos pa a p omo e
a ES.
Lei 6/2016, do 4 de maio, de ES de Galicia.
Es a exia galega de ES (2019-2010).
Dec e o 225/2012, do 15 de no emb o, polo
que se c ea a Rede Eusumo pa a o omen o do
coope a i ismo e a economía social.
CGC.
CGES.
Rede Eusumo.
Medidas
cogni i as
▪ Accións de di usión, sensibilización e
coñecemen o sob e ES.
▪ P omoción da o mación en ES.
▪ P omoción da in es igación no campo da ES.
Liñas pa a a ealización de accións de di usión
e p omoción de HE.
Campañas de di usión nas edes sociais.
Labo a o ios coope a i os no u al.
P og amas de o mación dual.
Liñas pa a a in odución do coope a i ismo no
ensino.
Apoio á in es igación na Uni e sidade (apoio
di ec o e CECOOP)
Labo a o ios pa a apoia a c eación de
emp ego e emp esas de HE (LACES),
co esponden es ao p oxec o In e eg VA
España - Po ugal (POCTEP)
Polí icas DURAS (ha d)
Polí icas económicas
pa a o
desen ol emen o
emp esa ial
Subminis ación
de medidas pa a
p omo e a
compe i i idade
das emp esas de
ES
Di ixido a uncións emp esa iais, xa sexa na ase de
c eación ou desen ol emen o.
Apoio di ec o ao emp endemen o
(coope a i as, emp esas labo ais, CEE, EIS).
Rede de écnicos pa a o aseso amen o e
consolidación de en idades do SE.
P og ama APROL de acceso á condición de
socios e axuda ao emp ego en ES.
Medidas de
demanda,
di ixidas á
ac i idade das
emp esas da ES
Deseñado pa a acili a o acceso a me cados públicos e
me cados ex e io es.
En p oceso: inco po ación de c i e ios de
comp a esponsable, cláusulas sociais e
ese a de ac i idade.
Fon e: adap ado de Cha es (2010) e Cha es e Monzón (2018)
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
113
En can o ao apoio económico e inancei o pa a es as medidas, obsé ase que o o zamen o
o al de ES seguiu un pa ón i egula na úl ima década, al e nando algunhas e apas expansi as
con ou as de con acción (G á ica 22).
Como se pode obse a , a ES galega non quedou ó a dos eco es co esponden es ao pe íodo
de aus e idade pos e io á c ise económica (2008-2011). Es a endencia ompeuse coa c eación
da Rede Eusumo, no bienio 2011-2012, que le ou á maio do ación o zamen a ia du an e o
pe íodo analizado, con máis de 18 millóns de eu os en 2012. Así é odo, pasada es a ase
in odúcese unha d ás ica edución de case un case un 40% nun só exe cicio iscal. En liña co
sucedido a ni el es a al (Cha es e Sa all 2019), os CEE e as EIL su i on os maio es eco es.
Non obs an e, a ap obación do LESG en 2016 insí ese nunha no a ía expansi a,
con igu ándose como un acele ado das asignacións o zamen a ias que acili a que o ano 2020,
sexa o de maio o zamen o dende a c eación de Eusumo, supe ando, en 8 millóns de eu os do
ao ano 2012.
A G á ica 23 mos a a axa de e olución das asignacións o zamen a ias no mesmo pe íodo
de empo. Es a pe spec i a pe mi e obse a con máis cla idade os pun os decisi os que supuxo
a adopción das medidas mencionadas como polí icas ins i ucionais b andas, conc e amen e o
Dec e o pa a a c eación da Rede Eusumo (2012), a ap obación da LESG (2016) e a ecen e
ap obación da Es a exia Galega de ES (2018). Como se pode e , as es medidas an
acompañadas dun impo an e apoio o zamen a io.
15,1714,1513,27
17,9018,73
11,4711,9313,1814,22
17,1818,3120,10
26,94
0,00
5,00
10,00
15,00
20,00
25,00
30,00
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
P esupues o o al (millones de €)
G á ica 22 O zamen o de ES en Galicia, en millóns de eu os (2008-2020)

ANA OLVEIRA BLANCO
114
Es e e ec o ese máis cla amen e na G á ica 24. Re lic e as axas p omedio de c ecemen o do
o zamen o pa a a ES en Galicia (2008-2019). Du an e es e pe íodo, o o zamen o de
desen ol emen o da ES oi c ecendo a un i mo medio do 6.79% ao ano. Non obs an e, se
desag egamos es es anos endo en con a os i os des acados an e io men e, pódese comp oba
que no pe íodo an e io á c eación da Rede Eusumo (2008-2012) o c ecemen o oi do 6,65 %,
desacele ándose no ablemen e no pe íodo pos e io (2013-2016) las ado polo compo amen o
do ano 2013 no que se le a a cabo un g ande eco e de case o 40%. A pa i da ap obación da
LESG, en 2016, os o zamen os inclúen un inc emen o medio na asignación pa a a ES do
17,79%.
Na a aliación des e es o zo o zamen a io é in e esan e des aca a clasi icación p opos a po
Cha es (2010), segundo a cal as dis in as comunidades au ónomas op an po un modelo
mínimo, que ep oduce e xes ione as asignacións o zamen a ias ans e idas desde a
-0,5
-0,4
-0,3
-0,2
-0,1
0,0
0,1
0,2
0,3
0,4
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
%
6,79%
6,65%
-4,09%
17,79%
-10,00% -5,00% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00%
2008-2020
2008-2012
2013-2016
2017-2020
G á ica 23 E olución do o zamen o de ES en Galicia (2008-2020)
G á ica 24 E olución do o zamen o de ES en Galicia (2008-2020)
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
115
Adminis ación cen al, con o zamen os e es o zos educidos; e un modelo a anzado,
ca ac e izado po al os ni eis de es o zo o zamen a io e unha ampla gama de accións. Nes e
con ex o, Galicia si úase no segundo g upo, a anzando amén ca a á con igu ación de pac os
ca ac e ís icos des e g upo de modelos40.
Tendo en con a a si uación do coope a i ismo en Galicia, analizada no capí ulo II des a
ese de dou o amen o, pódese des aca que o es o zo o zamen a io e a pos a en p ác ica de
polí icas máis a anzadas con ibúen de xei o des acado á c eación de coope a i as e, polo an o,
á mello a do emp ego. O xa mencionado aballo de Ma í-Cos a e al. (2010) sob e polí icas
pa a p omo e o coope a i ismo nas dis in as comunidades au ónomas, pe mí enos ca ego iza
es e g upo en accións de ipo "pasi o", en ocadas ao es ablecemen o dunha se ie de axudas e
sub encións inancei as ás que poden acudi di e en es o ganizacións do campo da ES. Así
mesmo, de éc anse accións encamiñadas a amplia o coñecemen o e o ecoñecemen o da ES
en e os dis in os p esc i o es, e o za a p esenza en e en os e ace un es o zo po di undi os
alo es, p incipios e esul ados da ES. No mesmo campo de acción de éc ase unha impo an e
ac i idade de di usión, an o en p esenza dos medios de comunicación como nas edes sociais.
Es e aballo e ó zase co es ablecemen o dunha ede de aseso es e écnicos dispoñibles pa a
axuda a con igu a e consolida es as igu as co po a i as. Es á penden e o paso ca a a medidas
máis p oac i as, que iden i iquen segmen os obxec i os pa a a o mación de no as en idades
de ES e, moi pa icula men e, o es ablecemen o dunha acción decisi a no campo da educación
uni e si a ia.
Así mesmo, pódese de ec a unha ausencia pa cial de medidas de consolidación des inadas
a e o za a es abilidade e a supe i encia das o ganizacións. Aínda que a axuda pa a a ae
no os socios e aumen a o capi al co po a i o pe ence a es a ca ego ía, suspendé onse as liñas
de ga an ía e a al pa a es as emp esas, o que ai que non exis en eos pa a a súa mo alidade.
A ausencia de o mación especí ica di ixida a mello a o coñecemen o e as écnicas de xes ión,
que pode ían se decisi as pa a mello a a compe i i idade do sec o , e élase de no o como
unha impo an e al a nos undamen os des as polí icas de apoio.
3.6. CONCLUSIÓNS
Nos úl imos anos, a Comunidade Au ónoma de Galicia e o zou o seu in e ese e pa icipación
nas polí icas de apoio á ES, deseñando unha ba e ía de medidas (especí icas e ans e sais) e
asignando ondos pa a apoia e implemen a es as accións. Nes e sen ido, hai que des aca unha
se ie de elemen os di e enciado es:
P imei o. Son ins umen os i os e lexibles, que se ec i ican anualmen e pa a a a de
da unha mello espos a ás necesidades especí icas das en idades que o man a ES
Segundo. A mencionada lexibilidade esul a na posibilidade de cambia o oco de a ención
e alcance das medidas ou, nou as palab as, p io iza a consecución de ce os obxec i os a
medida que cambian as condicións e as necesidades do con o no.
Te cei o. As liñas especí icas que se an asis i -e a súa co esponden e do ación- eñen
de e minadas pola adminis ación au onómica, o que e o za o seu papel decisi o na
con o mación e o alecemen o do sec o da ES galega.
Cua o. Non obs an e, es a cen alización esul a nunha limi ación do p opio sis ema. Como
se sinalou, a p esenza de en idades de ES no deseño das medidas é limi ada, an o na súa
dimensión indi idual como na súa aplicación a a és dos o ganismos deseñados pa a es e in.
Nes e sen ido, pa a un mello uncionamen o e un axus e coas ca ac e ís icas e p incipios
40 Nes e sen ido, cómp e lemb a que a al a de negociación e a ausencia, en e mos xe ais, dunha cla a polí ica de pa icipación
inculan e e non es emuñal das en idades do sec o , epe ida nes e aballo, limi a a plena inco po ación da polí ica de
p omoción da ES galego nes e g upo de modelos a anzados.
ANA OLVEIRA BLANCO
116
in ínsecos da ES, queda penden e o es ablecemen o dun e dadei o sis ema de
esponsabilidades compa idas en e a adminis ación e os axen es e en idades da ES, que a ec a
a odas as ases do p oceso de apoio e, moi conc e amen e, ao deseño das accións.
Quin o. Nun ni el máis especí ico, a pesa da ampla gama de medidas e liñas de apoio,
de éc anse algunhas de iciencias impo an es. Conc e amen e:
▪ Non hai ins umen os pa a apoia o acceso aos me cados públicos, a pesa de
que as disposicións no ma i as exionais máis ecen es es ablecen ce as p e e encias
(non ese as) de ac i idade pa a as en idades de ES. É o caso, po exemplo, da ecen e
de lei de Impulso Demog á ico ou no bo ado de medidas de apoio á con a ación
pública que pe mi e a in odución de cláusulas sociais.
▪ A pesa de es a especi icamen e incluído nos obxec i os decla ados polas
di e en es e amen as (Rede Eusumo ou Es a exia galega de ES), non hai liñas
di ixidas a acili a o acceso das en idades de ES aos me cados ex e io es.
▪ Tampouco hai apoio pa a as accións de concen ación, nin seque a pa a a mello a
da in o mación no campo da ES e a di usión das súas po encialidades. En pa icula ,
cómp e subliña as an axes de mello a o amaño en a as dunha maio capacidade
compe i i a (Bas ida e al., 2019a).
▪ De éc ase que as medidas son, en xe al, de ca ác e pasi o, baseadas no
es ablecemen o de sub encións e liñas de inanciamen o de ac i idades. Es á penden e
o paso ca a a medidas máis p oac i as, que impulsa án a base das en idades de ES no
e i o io e con ibui án a mello a a compe i i idade do sec o . Nes e sen ido, chama
pode osamen e a a ención a ausencia de es udos eg ados sob e a ma e ia na
Comunidade Au ónoma, especialmen e cando en es uni e sidades e á luz da
impo ancia de anima ao es udan ado uni e si a io a con empla a ES como un camiño
sólido de axec o ia p o esional.
Es as de iciencias suxi en que a adminis ación o ien ou as súas polí icas nun en oque a
cu o p azo, igno ando o camiño a longo p azo que pode ía de e mina a sus en abilidade do
sis ema da ES. Is o si úa es e conxun o de polí icas no ámbi o dos iscos iden i icados po
Cha es e Monzón (2018) en e mos de pa cialidade, ins umen alización e in a alo ación do
po encial de acción da cidadanía no deseño de medidas de p omoción. A ampli ude do adio de
acción, a consolidación de medidas ans e sais e a conside ación da sociedade ci il máis alá
dun papel es emuñal son accións básicas pa a mello a a implan ación e os esul ados des e
sis ema de p omoción.
Sex o. Finalmen e, paga a pena p egun a se sob e a e icacia e e iciencia de odo es e
sis ema de sopo e. Unha limi ación impo an e é a ausencia de exis os e on es es a ís icas
que pe mi an es e cálculo, unha cues ión básica especialmen e endo en con a que o sis ema
xi a en o no ao obxec i o de mello a o emp ego.
A pesa des as impo an es limi acións, cómp e lemb a (Boucha d, 2006) que a ES equi e
ou os indicado es que non sexan a con abilidade ma e ial dos esul ados e a súa a aliación
debe i máis alá da e icacia inancei a e o zamen a ia, cen ándose na e iciencia social. Nou as
palab as, a ES debe medi se non só con indicado es económicos, senón amén a pa i dou os
pa áme os que eñan en con a os in e eses e as expec a i as dos cidadáns.
En elación a es e p oceso de a aliación, U ing (2018) p opón c i e ios de a aliación
cuali a i os, baseados na capacidade do Es ado, a cohe encia das polí icas, a pa icipación e a
sus en abilidade. Nes e sen ido, se ía con enien e a anza na iden i icación de bene icios
indi ec os de odas es as accións, e i icando se e ec i amen e con ibuí on signi ica i amen e
á mello a da calidade democ á ica, o equilib io e i o ial ou a mello a do emp ego e da
emp egabilidade, especialmen e mello ando a análise cuali a i a e non só cuan i a i a.
Polí icas públicas pa a o omen o da ES en Galicia
117
Debemos e en con a que a ecen e aplicación da LESG e, máis conc e amen e, da Es a exia
galega de ES, p opo ciona un ma co adecuado pa a sen a as bases des a no a medición.
En de ini i a, o sis ema de apoio á ES en Galicia xi a en o no a dous dos es eixos básicos
iden i icados po Cha es e Monzón (2018) como pia es dun sis ema holís ico con po encial
pa a xe a amplas sine xías pa a a consolidación da ES galega: ans e salidade e es a exia. A
pa icipación, po ou a banda, so e de amplas limi acións que poden di icul a a súa e icacia.
Tendo p esen e es a impo an e de iciencia, pódese in e i que Galicia sen ou as bases dun
ecosis ema a o able pa a a ES, e amén en di e en es á eas de acción. Así, pode íase iden i ica
un ecosis ema de es eixos- legal, social e o zamen a io - que, co ixindo as súas limi acións,
pode p opo ciona un espazo óp imo pa a o desen ol emen o dun sis ema ES comple o que
con ibúa decisi amen e á mello a da compe i i idade, c eación de emp ego e sos enibilidade
da ES galega.
ANA OLVEIRA BLANCO
124
b)
P opo ciona e acili a medios pa a o emp endemen o, é dici , poñe a
disposición ins alacións e in aes u u as pa a pode acolle o inicio de p oxec os
emp esa iais de ES. Na mesma liña, achega os ecu sos das en idades colabo ado as
aos posibles in e esados.
c)
Aumen a o núme o de en idades e asociacións nas di e en es edes de
coope ación exis en es, an o nacionais como in e nacionais, pa a a p omoción da ES e
do coope a i ismo.
d)
P omoción, di usión, p omoción e di usión de no as ecnoloxías da in o mación
e comunicación, I + D + i e aballo en ede.
e)
Come cialización e in e nacionalización secunda ias, a a és de cumios
in e nacionais e ans on ei izos que p omo en a coope ación emp esa ial e o
in e cambio come cial.
)
P epa ación de es udos e análises elacionados con emas de in e ese pa a a ES,
así como pa a o desen ol emen o local.
g)
P epa ación de ma e iais didác icos e di ulga i os sob e ES e coope a i ismo.
h)
Seguimen o de p oxec os emp esa iais e ES.
Como se pode e , es ablécese un amplo ca álogo de obxec i os que pe mi e ealiza calque a
ac i idade pa a a p omoción e di usión do coope a i ismo e da ES, des acando sob e odo
aqueles que eñen que e con aseso amen o e in o mación. Es as ac i idades de állanse no
a igo 4 do ci ado dec e o, pódense clasi ica en es g andes bloques inculados ás es liñas
p incipais de in e ención da Rede (Táboa 29). O denominado común de odas es as
ac i idades e ela o obxec i o subxacen e de odo o uncionamen o da ede Eusumo, o omen o
do emp endemen o colec i o.
Táboa 29 Ac i idades da Rede Eusumo
Liñas de acción
Ac i idades
a) In o mación e
concienciación sob e o alo
da ES, an o no
desen ol emen o de
inicia i as emp endedo as
domo como nos esul ados
des as en idades, máis alá
do pu amen e económico
Es ablecemen o dunha liña pe manen e de in es igación sob e as
posibilidades de desen ol emen o local do e i o io.
Desen ol emen o de es udos sec o iais p omo endo a coope ación
con en idades do e i o io.
Realización de campañas publici a ias pa a di undi e di ulga os
po enciais, alo es e ealidades da economía social.
Explo ación e busca de nichos emp endedo es pa a iden i ica ás
pe soas des ina a ias de accións o ma i as, in o ma i as e de
aseso amen o.
b) Apoio a pe soas
emp endedo as, a a és de
se izos especializados de
in o mación e aseso amen o
Aseso amen o e in o mación nos cen os.
Ac i idades o ma i as di ixidas a po enciais emp endedo es.
Seguimen o e i o ización de p oxec os emp esa iais du an e os
p imei os anos. Apoio ao emp endemen o median e a
subminis ación de incubado as pa a emp esas da ES.
P omoción da coo dinación de accións e p omoción de p oxec os
in e nacionais.
Es ablecemen o de cen os de documen ación pa a a consul a de
en idades de economía social, emp endedo es e público en xe al.
c) Visibiliza a ES e o
coope a i ismo en e os
axen es sociais e
económicos, como o ma de
p omo elo e di undilo.
P omoción e es imulación de edes pa a a colabo ación en emas
comúns, como a come cialización e ape u a conxun a de
me cados.
Elabo ación de accións o ma i as no campo das no as ecnoloxías.
A Figu a 3 e lic e a o ganización de Eusumo, sin e izando o seu uncionamen o. A base do
p oceso é a ac i idade en ede, baseada na colabo ación. As en idades socias compa en
p o agonismo, des acando o papel de lide ado do gobe no au onómico.

Medidas pa a a p omoción e consolidación dun ecosis ema a o able á economía social en Galicia. A
ede Eusumo
125
Pa a a e olución, desen ol emen o, desempeño e di usión das ac i idades ci adas, a Rede
Eusumo o ganízase en dous eixos: (1) ac i idades desen ol idas di ec amen e pola Di ección
Xe al de Emp ego, T aballo Au ónomo e ES50, conc e amen e a a és da Subdi ección Xe al
de ES e que, no malmen e, se ealizan median e asis encia écnica ex e na; e (2) as execu adas
polas en idades socias. A Xun a de Galicia esé ase o papel de coo dina a Rede,
p opo cionando unha se ie de pe soal écnico p opio. Todas as en idades compa en as a e as
de aseso amen o e apoio no desen ol emen o e consolidación de no as en idades de ES51,
le adas a cabo, no seu caso, a a és de aseso amen os écnicos especí icos. As en idades poñen
os seus ecu sos - ísicos e/ou humanos - a disposición da Rede pa a o desen ol emen o das
ac i idades axei adas. Pe iodicamen e con ócase unha o de de axuda que, baixo o o ma o de
sub ención, se e pa a inancia as accións segundo o es ablecido no ma co de ac uación da
Rede. En conc e o, as ac i idades es án co inanciadas nunha p opo ción do 80% (Xun a de
Galicia) e o 20% (en idades socias). Nes e sen ido, cómp e salien a que as liñas especí icas
obxec o da sub ención –e a co esponden e do ación– eñen de e minadas pola adminis ación
au onómica, o que e o za o seu papel decisi o na con o mación e o alecemen o do sec o
galego da ES.
Aínda que inicialmen e había di e en es o des inculadas a á eas de ac i idade
di e enciadas, ac ualmen e uni icá onse nunha única con oca o ia de sub encións. Así mesmo,
e ísase e modi icase en cada con oca o ia a con o mación especí ica das ac i idades
sub encionables. Is o pe mi e in e i unha das g andes ca ac e ís icas da Rede Eusumo: é un
ins umen o i o e lexible, capaz de adap a se ás di e en es ealidades da con o na ou ao
campo de acción especí ico que se p e ende p io iza en unción das polí icas que se quei a
implemen a .52.
Os obxec i os undamen ais da Rede es án o emen e en aizados en odas as súas accións
e amén subxacen nos equisi os e ob igacións que as en idades deben cump i pa a con e e se
en memb os da Rede (a igos 8 e 9). Así, deben demos a que as súas ac i idades con ibúen
50 A p omoción da ES en Galicia cen alízase na subdi ección xe al de ES, dependen e da Di ección Xe al de Emp ego, T aballo
Au ónomo e ES, á súa ez enma cada na Conselle ía de Emp ego e Igualdade.
51 En e as en idades colabo ado as des aca o papel das asociacións coope a i as, xa que p og aman e ealizan ac i idades de
di ulgación e o mación coope a i as e son a p incipal e e encia na ede de pun os de in o mación e aseso amen o que comeza
a ece se.
52 A pesa do papel decisi o da Adminis ación au onómica na con o mación das liñas de axuda, cómp e salien a que as o des
de sub ención es án some idas ao di ame de CGC, onde se p esen an as di e en es p opos as das p incipais asociacións
coope a i as (en e ou as en idades).
Figu a 3 En idades socias da Rede Eusumo
ANA OLVEIRA BLANCO
126
ao omen o do coope a i ismo e á ES e que ecaen na p omoción do emp endemen o e ao
desen ol emen o local. Po ou a banda, deben poñe á disposición da Rede medios ou
ecu sos, como os des inados a ealiza es udos e análises dos di e en es sec o es p odu i os,
pa a desen ol e accións o ma i as ou de aseso amen o; ou locais pa a acolle ac i idades de
o mación53. En de ini i a, odos aqueles medios e ecu sos que sexan ú iles pa a p omo e o
coope a i ismo e a ES. Es es equisi os deben man e se du an e o empo que a en idade sexa
memb o de Eusumo.
As en idades con ibúen di ec amen e ás ac i idades de p omoción e di ulgación da ES
pa icipando en a e as de o mación, aseso amen o e in o mación cen adas na p omoción do
coope a i ismo, o emp endemen o e a ES, sen p exuízo das uncións e ac i idades que lles son
p opias. Tamén é ele an e o seu papel na isibilización da ES e da p opia Rede, polo que deben
iden i ica se co dis in i o de Eusumo54. Debe án e lec i en calque a documen o ou
comunicación pública a colabo ación coa Conselle ía de Emp ego e Igualdade, o Fondo Social
Eu opeo, o Minis e io de T aballo e ES e a Rede Eusumo, segundo co esponda, e poñe en
coñecemen o da Di ección Xe al compe en e oda a in o mación que se xe ou do
coope a i ismo e da ES.
O desen ol emen o e c ecemen o da Rede es á ligado en g an pa e á asis encia écnica
enca gada de coo dina e execu a o aseso amen o e as ac i idades po pa e da adminis ación.
Pa a es es e ec os, con ócase un concu so público pa a a p es ación de se izos in eg ados na
Rede Eusumo, consis en e na ealización de ac i idades de dinamización, iden i icación de
p oxec os emp esa iais de ES, o mación di ixida a pe soas emp endedo as in e esadas en
p omo e p oxec os den o do sec o da ES. Pa a emp esas xa es ablecidas, ademais da
o mación, o écese a p epa ación e execución dun plan de aseso amen o e acompañamen o a
p oxec os emp esa iais. Ademais, debe ocupa se da p omoción da Rede, a súa coo dinación
xe al e o seguimen o das ac i idades que nela se ealizan.
Es as ac i idades poden es a co inanciadas polo FSE. No pe íodo 2007-2013
desen ol é onse no ma co do Eixo 4 da FSE Galicia. Ac ualmen e es án enma cados no
P og ama Ope a i o Galego FSE 2014-2020, como p io idade de in es imen o 8iii. Nes e
ma co des ínanse 5,4 millóns de eu os pa a a p omoción da ES, des acando, como xa
mencionou no capí ulo an e io , a do ación ao P og ama Ap ol pa a p omo e a c eación de
emp ego no sec o si uándose como a p incipal liña de acción pa a o omen o da c eación de
emp ego en coope a i as e sociedades labo ais, an o dende a óp ica da p opia en idade como
das pe soas que acceden a ese emp ego.
A Táboa 30 pe mi e obse a que a Rede al e nou un ele ado núme o de con a os de
xes ión (se e) con pe íodos de ausencia de lici ación, en e os que des aca o ano 2014 -no que a
Rede Eusumo es i o du an e 5 meses sen asis encia écnica- e 2016 e 2017, cun ano en ei o sen
con a o de xes ión. Cómp e e en con a que es a ci cuns ancia non implica que a Rede es ea
inac i a, senón que a adminis ación galega asume un papel p o agonis a na coo dinación de
ac i idades. É impo an e sinala que as ac i idades que non se ealizan son as de
acompañamen o de g upos p omo o es, o mación e di usión do coope a i ismo e da ES que
o man pa e do p opio con a o de lici ación; así como a co esponden e ape u a dos cen os
de e e encia da Rede.
53 Es as p emisas chámanse Cen os da Rede Eusumo e eñen como inalidade ealiza as ac i idades da Rede, especialmen e
a in o mación e sensibilización sob e asun os de ES; p omoción e omen o do coope a i ismo e desen ol emen o local. Deben
e un pun o de in o mación e aseso amen o (a . 6).
54 Nes e sen ido, con én insis i no es o zo ealizado pa a consolida unha imaxe co po a i a que con ibúa, indi ec amen e, á
isibilidade da p opia Rede e á súa impo ancia como axen e cen al na e i alización da ES. Exis e un manual de iden idade
co po a i a (h p://www.eusumo.gal/imaxe-co po a i a) no que se de e minan un logo ipo e dis in i os que acili an a
iden i icación das ac i idades e cen os que o in eg an (a . 7 e anexo III).
Medidas pa a a p omoción e consolidación dun ecosis ema a o able á economía social en Galicia. A
ede Eusumo
127
Ac ualmen e es á en execución o con a o esul an e do p oceso de lici ación ealizado en
2017, que oi adxudicado po 309.000 €. O con a o inicial iña un p azo de dous anos, que
pode ía p o oga se po ou os dous. O pe íodo ac ual é, polo an o, o de maio es abilidade en
can o a asis encia écnica.
Táboa 30 Con a os de lici ación e pe íodos de du ación da Rede Eusumo
En
Feb
Ma
Ab
May
Jun
Jul
Ag
Sep
Oc
No
Dic
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
4.3. EVOLUCIÓN DA REDE EUSUMO: RESULTADOS
Cun pe co ido de case dez anos, a Rede Eusumo con a con an eceden es su icien es pa a pode
p ocede a unha análise da súa e olución co in de iden i ica os seus esul ados di ec os nes e
pe íodo (Bas ida e al., 2018). Pa a le a a cabo es a a e a, analizá onse os da os dos di e en es
in o mes de ac i idades da p opia Rede (anos 2014 a 2019), publicados pola Di ección Xe al
de Emp ego, T aballo Au ónomo e ES; e os da os dispoñibles nos di e en es exis os de
coope a i as exis en es na comunidade –p o inciais e au onómicos– pa a a onda nas
ca ac e ís icas das en idades c eadas du an e ese pe íodo.
Así, a inais do ano 2019, a Rede Eusumo con a con 210 en idades socias, en e as que se
a opan asociacións de ES, en idades locais e sup amunicipais, g upos de desen ol emen o u al
e cos ei o, as es uni e sidades galegas, asociacións e undacións, asociacións emp esa iais,
cáma as de come cio e algunhas coope a i as (especialmen e as inculadas ao aseso amen o
emp esa ial).
Como se pode e na G á ica 25, desde 2013 duplicouse o núme o de en idades asociadas
á Rede, que aumen ou a un i mo medio supe io ao 15% ao ano. Os concellos adhe idos eñen
un papel undamen al nes e inc emen o, xa sexa como en idades independen es ou como
memb os de en idades sup amunicipais (concellos, asociacións ou conso cios). Xun os, a e o
ano 2018 (úl imo exe cicio con da os di e enciados po en idade), apo an o 70% do o al de
memb os da Rede, o que os con e e na p incipal on e de en idades asociadas. Así mesmo,
cabe des aca a ecen e adhesión da Uni e sidade Ca ólica Po uguesa, en idade ó a do
e i o io galego, no con ex o da o mación da eu o exión Galicia-No e de Po ugal.
ANA OLVEIRA BLANCO
128
*Nos anos 2019 non apa ecen di e enciadas o ipo de en idades socias.
Na desag egación dos da os co esponden es ao " es o" das en idades, cómp e salien a que se
a opan odas as unións coope a i as, as en idades ep esen a i as máis impo an es das es an es
amilias da ES (cen os especiais de emp ego sen ánimo de luc o, emp esas de inse ción e
sociedades labo ais); as es uni e sidades galegas, odas as cáma as de come cio e dúas das
ca o depu acións galegas.
Polo an o, pódese dici que Eusumo conseguiu aba ca á maio ía das en idades que
pa icipan na p omoción, de ensa e es udo da ES en Galicia.
A liña de ac uación na que a Rede le a a cabo un maio núme o de ac i idades é a di usión
e a o mación en ma e ia de ES. Segundo os in o mes de execución co esponden es ao pe íodo
2014-2019, ealizá onse 1.200 ac iacións des e ipo nese pe íodo, cun alcance di ec o supe io
ás 25.500 pe soas.
Como se pode e na Táboa 31, o núme o de ac i idades segue sendo máis ou menos
cons an e independen emen e da si uación da asis encia écnica da Rede, o que pa ece indica
que a execución des e ipo de accións (p incipalmen e baixo o o ma o de con e encias) cae cun
maio peso nas en idades socias que na p opia adminis ación au onómica. Non oco e o mesmo
se se a ende ao núme o medio de pe soas que asis en po ac i idade. Aínda que as a iacións
non son moi al as (o ango es á en e 16 e 24 pe soas), a endencia es á a aumen a .
Táboa 31 Ac i idades de o mación e di usión ealizadas pola Rede Eusumo (2014-2019)
2014
2015
2016
2017
2018
2019
To al
Núme o de
ac i idades
171
201
191
203
199
257
1.222
Nº asis en es á
con e encia
3.450
3.241
4.209
4.276
4.721
5.604
25.501
Núme o medio de
asis en es
20
16
22
21
24
22
21
A a o úl imo in o me comple o publicado (co esponden e a 2019), non se p opo cionan da os
desag egados sob e o sexo das pe soas que asis en ás sesións de o mación e di ulgación, amén
di e enciadas nes e documen o. Na análise des a a iable des acan que a maio ía das pe soas
pa icipan es nas ac i idades de o mación son mulle es (64%) mais es e compo amen o non
se sos én nas ac i idades di ulga i as sendo aquí o público maio i a io o masculino. Cabe
79 89 106 116 129 144
210
21
44 47 52 57 62
2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019*
Concellos Res o
G á ica 25 E olución das En idades socias da Rede Eusumo (2013 – 2019)
Medidas pa a a p omoción e consolidación dun ecosis ema a o able á economía social en Galicia. A
ede Eusumo
129
salien a que as ac i idades de o mación son aquelas que eñen como obxec i o mello a as
capacidades écnicas do pe soal das en idades do sec o pa a p omo e a súa compe i i idade.
Po ou a banda, no que espec a á di usión e isualización da ES, íxose un impo an e
es o zo pa a e p esenza nas edes sociais. Así, a Rede Eusumo con a coas súas p opias edes
sociais –Facebook, Twi e e You ube– que, segundo os da os do in o me de ac i idade de 2019,
eñen un o al de 11.893 seguido es55, 3.213 publicacións e 1,86 millóns de imp esións e
isualizacións. Es es da os son de especial ele ancia, se se en en con a que es as canles de
in o mación son as máis emp egadas pola xen e no a. Des e xei o con ibúese a achega a es e
sec o da poboación a unha ealidade na que poden a opa un xei o de emp ende e
desen ol e se p o esionalmen e ademais de si ua In e ne como canle de comunicación
p e e en e da ES en Galicia.
Aínda que a Rede nace coa ocación de p omo e e di undi o g upo de en idades da ES,
exis e unha incidencia pa icula na p omoción do emp endemen o baixo a ó mula coope a i a.
A es e espec o, a pesa dalgún aballo c í ico (Xaén, 2017), ecoñécese xe almen e a
capacidade da ES e das coope a i as pa a eacciona aos e ec os da c ise económica sob e o
emp ego e o axus e sala ial e pa a xe a emp ego de calidade (Cha es e Monzón, 2018a; Cha es
e Sa all, 2019; Díaz e Ma cuello, 2014; Leja iaga e al., 2013; Ma ínez e al., 201356). Men es
que as sociedades capi alis as educen o pe soal pa a ob e bene icios, as coope a i as p io izan
man e os pos os de aballo incluso a cos a de educi os a ances labo ais (equi alen es aos
sala ios). En consecuencia, o emp endemen o colec i o e elouse como unha al e na i a álida
pa a saí do pa o e einse a se no me cado labo al (Leja iaga e al., 2013). Ademais, es as
en idades demos a on e unha maio lexibilidade e capacidade de adap ación a ci cuns ancias
ad e sas que ou as ó mulas legais; e amén pa a pode acili a o acceso ao emp ego a
colec i os des a o ecidos e a pe soas excluídas socialmen e (Melga ejo e al., 2007; Monzón e
Cha es, 2012a; Monzón, 2010).
De aco do con es e impulso ao emp endemen o, a Rede ealiza ac i idades de aseso amen o e
apoio pa a as pe soas que desexen es ablece a súa emp esa baixo ó mulas de ES. Así, du an e
o pe íodo 2014-2019 (Táboa 32), acompañá onse un o al de 583 g upos p omo o es, o que
ep esen a case 1.700 pe soas aseso adas. Como conclusión, a Táboa 33 esume os p incipais
esul ados p e iamen e analizados, ecollidos nos Balances de Ac i idades elabo ados pola
Xun a de Galicia. O indicado máis posi i o é o que e lic e os de pos os de aballos di ec os
c eados, pe o a compa a i a ealizase co 2018 ao non exis i en da os na memo ia de esul ados
do ano 2019. No es o de indicado es – elacionados con ac i idades especí icas– de ec á onse
unha maio a iabilidade e incluso un lixei o e oceso no bienio 2016-2017. A ausencia de
lici ación pa a a xes ión das ac i idades da Rede, elacionada con es es exe cicios,
p obablemen e es ea elacionada con es a diminución. Non obs an e, a a aliación dos da os
acumulados desde o inicio da ope ación da ede pe mi e unha a aliación global posi i a a pa i
da súa implemen ación.
55 Es a ci a signi ica duplica o núme o de seguido es da Rede desde 2015, aínda que non se pode igno a o e ec o ecen e da
e olución des as no as canles de comunicación no con o no xe al.
56 A na u eza an icíclica do emp ego nas sociedades coope a i as oi moi es udada nas úl imas décadas. Despois das p imei as
e e encias (Monzón, 1991), as in es igacións ecen es cen á onse na análise dos e ec os da c ise económico- inancei a de
2008, concluíndo que as en idades da ES eñen unha maio capacidade de adap ación ao medio ambien e e, en consecuencia,
son máis esis en es en condicións de emp ego (Calde ón e Calde ón, 2012; Díaz e Ma cuello, 2010; Na a o e Climen , 2010;
Sala, e al., 2015; Salinas e Oso io, 2012). Non obs an e, cómp e salien a que o aballo ecen e de Sala, To es e Fa é (2018)
conside a que a ecen e c ise económica e e eu pa cialmen e es e compo amen o an icíclico.

ANA OLVEIRA BLANCO
130
Táboa 32 Resul ados da Rede Eusumo na c eación de en idades ES (2014-2019)
2014
2015
2016
2017
2018
2019
To al
G upos p omo o es
134
149
109
79
112
111
583
Aseso amen o aos
memb os
471
518
237
145
322
270
1.693
En idades
coope a i as
cons i uídas
21
39
-
40
72
22
223
T aballos coope a i os
di ec os
95
149
-
171
245
-
660
Emp esas de aballo
inco po adas
42
35
29
29
45
-
180
Táboa 33 Balance de Resul ados da Rede Eusumo 2014-2019
2014-2019
2014
2015
2016
2017
2018
2019
To al
%
Nº En idades
socias
133
153
168
203
206
210
210
58%
Ac i idades
di ulgación e
o mación
171
201
191
203
199
257
1.222
50%
Asis en es
ac i idades
di ulgación e
o mación
3.450
3.241
4.209
4.276
4.721
5.604
25.501
62%
Ta e as de
aseso amen o
134
149
109
79
112
111
694
-17%
En idades
cons i uídas
21
39
-
40
72
22
194
5%
Pos os de
aballo di ec o
c eados
95
149
-
171
245
-
660
158%
Medidas pa a a p omoción e consolidación dun ecosis ema a o able á economía social en Galicia. A
ede Eusumo
131
4.4. VALORACIÓN DA REDE EUSUMO
Co obxec i o de comple a o es udo, ealízase unha alo ación do uncionamen o da Rede no
que se ecollen como e e encia as expe iencias e pe cepcións das en idades socias. Con es e
in elabó ase un cues iona io57 que con a cun o al de 44 p egun as sob e di e en es aspec os
en e os que des acan cues ións como as ela i as ao comp omiso, lide ado e p opos a de
mello a en e ou as58. O cues iona io con ina p egun as co as, de si ou non ou o de escala de
like . O aballo de campo é ealizado en e os meses de agos o e se emb o do ano 2018.
Ob i é onse un o al de 2459 espos as dun o al de 186 en idades, cun cocien e de espos a
do 12,9% (supe io á media de es udos compa ables que se si úa en o no ao 5%). En e es as
espos as, al e como mos a a G á ica 24, hai ep esen ación de odas as en idades implicadas
na Rede, des acando o núme o de espos as p oceden es de en idades asocia i as da ES (21%
do o al).
No ou o ex emo, os G upos de Desen ol emen o Ru al (GDR60) ou G upos de Acción
Local do Sec o Pesquei o (GALP61) e as Uni e sidades an só achega on en 4% das espos as
(nes e úl imo caso, p opo cional á súa pa icipación na Rede).
O p imei o bloque de p egun as es án elacionadas co lide ado da Rede e o g ao de comp omiso
mos ado polos di e en es axen es. A G á ica 27 mos a como máis da me ade das pe soas
pa icipan es c e que a Xun a de Galicia man én o comp omiso asumido coa Rede Eusumo
desde a súa c eación, men es que un 29% opinan que es a implicación aumen ou. Cabe sinala
57 Pa a a elabo ación do cues iona io ealízase un Delphi en e un g upo de axen es implicados na xes ión e uncionamen o da
Rede. Es a écnica é acep ada como mé odo de ob ención de in o mación sob e un ema especí ico (Hsu e Sand o d, 2007;
Seguí-Mas e Se e Izquie do, 2010b) e oi amplamen e u ilizada no ámbi o da ES (Climen e Á ila, 2012; Ma ínez-Ca asco
Plei e, 2014; Melian Na a o e al., 2011; Seguí-Mas e Se e Izquie do, 2010a)
58 Ve anexo ao inal do aballo.
59 O cues iona io é ealizado a en idades socias e pe soas usua ias da Rede Eusumo mais coas poucas espos as ob idas po
es as úl imas desbó anse es es cues iona ios
60 Os GDR ou g upos de desen ol emen o local son asociacións sen in de luc o que es án cons i uídas polo conxun o de
ins i ucións públicas e en idades p i adas, dos ámbi os económico, social, cul u al, eciñal, ambien al ou p o esional, que
desexen implica se no p og ama Leade do seu e i o io.
61 Os GALP es án compos os po en idades que ep esen an os in e eses socioeconómicos locais públicos e p i ados den o da
zona, e nin as au o idades, nin ningún ipo de in e ese conc e o ep esen a nos g upos máis do 49% dos de ei os de o o na
oma de decisións. Teñen como obxec i os o omen o do c ecemen o económico, a inclusión social, a c eación do emp ego e
o apoio á emp egabilidade e á mobilidade labo al nas comunidades pesquei as e acuícolas, incluíndo a di e si icación das
ac i idades ealizadas no ma co da pesca e espec o a ou os sec o es da economía ma í ima.
17%
8%
4%
4%
21%
21%
25%
Asociación ou Fundación
Cáma a de Come cio
Uni e sidade
GDR ou GALP
En idades locais
En idades asocia i as da
Economía social
En idade de economía social
G á ica 26 Respos as po ipo de pa icipan e na Rede Eusumo (%)
ANA OLVEIRA BLANCO
132
que oi o de cada dez pa icipan es c en que a Xun a de Galicia demos a un al o g ao de
comp omiso co p og ama.
Es a si uación con as a co g ao de implicación e comp omiso que con esan e as en idades
socias coa Rede. De media, ou ó ganse unha pun uación de 3,33 pun os nunha escala de 5, o
que suxi e unha ampla ma xe de mello a nes e aspec o.
Po ou a banda, p e o do 60% das pe soas pa icipan es no es udo c een que a Adminis ación
au onómica lide a a Rede Eusumo. A es e espec o, a maio ía (50%) asume que es e
p o agonismo é inhe en e á p opia concepción do p og ama, men es que un 8% pensa que o
lide ado debe ía se os en ando po ou as en idades socias. Cabe des aca que a cua a pa e
das pe soas pa icipan es opinan que a Rede es á lide ada polas en idades adhe idas. Po úl imo,
G á ica 28 amén mos a que un 13% de en idades pa icipan es descoñece quen exe ce o
lide ado cues ión que é de des aca .
No que ás necesidades da ES se e i e, a p ác ica o alidade das en idades pa icipan es indican
que é necesa ia máis o mación e in o mación e que ambos aspec os, xun o coa in es igación
académica nes e campo, a o ece ían a c eación de en idades de ES. Des e xei o, in í ese que
os pa icipan es suxi en que o descoñecemen o da ES, as súas posibilidades e implicacións,
pode cons i uí unha ba ei a pa a a c eación de no as en idades.
A p egun a expuña simul aneamen e unha alo ación sob e a calidade da in o mación
dispoñible. Como se pode comp oba na G á ica 29, o 46% das pe soas pa icipan es indican
que a in o mación dispoñible é boa, aínda que insu icien e. Es a espos a pode se pos a en
54%
29%
9% 8% Man én
Aumen ou
Disminueu
Non sei
13%4%
25%
50%
8%
Non sei quen lide a
Non, e non debe lide a o
comp omiso coa Rede
Comp omiso lide ado polas
en idades adhe idas
Si e é así como debe se
Si pe o non debe ía
G á ica 27 Comp omiso da Xun a de Galicia coa Rede Eusumo
G á ica 28 Lide ado da Xun a de Galicia na Rede Eusumo
Medidas pa a a p omoción e consolidación dun ecosis ema a o able á economía social en Galicia. A
ede Eusumo
133
elación co 13% que suxi e di icul ades de acceso á in o mación. Po an o, suxí ese unha
necesidade de es o zo nos mecanismos de di usión da in o mación elacionada coa Rede.
A endendo aos ac o es que limi an a elección do coope a i ismo como modelo socie a io pa a
o emp endemen o, a G á ica 30 mos a como o “descoñecemen o da ó mula coope a i a”
e élase como ac o de e minan e, cunha media de pun uación de 4 pun os nunha escala de 5
pun os onde un non signi ica que non in lúe e 5 si úase como de e minan e. Chama a a ención
a pun uación ob ida polo i em que ai e e encia a que o modelo coope a i o non é álido como
ó mula emp esa ial, o que ai ol e a incidi sob e a necesidade de mello a da in o mación
nes e campo.
A pesa da c enza de que a ó mula coope a i a e/ou a ES eñen unha mala imaxe ex e na
(pun uación media de case 3,5 pun os), as pe soas pa icipan es poñen en alo as an axes
compa a i as que o ecen es as en idades: así, o 80% indican que os p incipios da ES explican
o seu compo amen o con a cíclico.
O seguin e bloque de p egun as ai e e encia á alo ación conc e a que as en idades socias
eñen sob e a Rede Eusumo. En p imei o luga , p egún ase sob e o alcance da in o mación da
en idade. A es e espec o a G á ica 31 p esen a como o 58% das pe soas pa icipan es c een
que es a in o mación non chega en can idade e o ma su icien e á cidadanía, ás que cabe engadi
un 34% que conside a que chega de o ma di usa. O ei o de que máis do 90% das pa icipan es
mani es en un dé ici na di usión da in o mación sob e a Rede suxi e que a comunicación debe
se un dos e os inmedia os a a on a .
29%
13%
4%
8%
46%
In o mación su icien e
pe o al a o mación
Pouco accesible
Non ai al a máis
In o mación de mello
calidade
A que hai é boa pe o
non su icien e
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
Descoñecemen o
da ó mula
Mala imaxe Non ale como
ó mula
emp esa ial
Fal a de apoio
G á ica 29 In o mación sob e ES
G á ica 30 Fac o es que inciden na non elección da ó mula coope a i a como al e na i a de
emp endemen o

5. EMPRENDEMENTO COOPERATIVO: FACTORES DE ATRACCIÓN
No p esen e capí ulo e no que segue a con inuación lé ase a cabo a comp obación empí ica que
de e mina se os ac o es ecoñecidos pola li e a u a como mo i ado es do emp endemen o
coope a i o uncionan ealmen e como ales, ou, se pola con a, non explican a oma de decisión
das pe soas pa a o ma pa e des a ó mula socie a ia.
Pa a le a a cabo es e aballo escóllese como es a exia de in es igación a iangulación
emp egando pa a elo ca o me odoloxías di e enciadas e así a a de e i a sesgos de da os ou
nas pe soas in es igado as (Oppe mann, 2000) xa que es es son máis di íciles de a opa se en
aballos de campo que con en con di e en es me odoloxías e polo an o es ase dian e de
in es igacións nas que se aumen a a alidez dos esul ados (Blaike, 1991). Segundo es ablece
Rod íguez (2005), na ciencias sociais can o máis ab anga o concep o da iangulación pa a
abo da unha p oblemá ica especí ica, maio se á a iabilidade dos esul ados ob idos.
A in es igación p opos a pódese di idi en dous bloques que co esponden co p esen e
capí ulo e que se mos a a con inuación. Así, nes e p imei o capí ulo abó dase o obxec o de
es udo emp egando a dúas p imei as me odoloxías p opos as: (1) o mé odo Delphi e
elabo ación e análise cuan i a i a do cues iona io ás pe soas in e esadas; e (2) os g upos de
discusión ecolléndose no Capí ulo VI a análise ac o ial e a p opos a de modelo cen ando xa
análise nunha ipoloxía de coope a i as especí icas como son as de aballo asociado.
Pa a abo da os esul ados de cada un dos aballos de campo que se ecollen nes e
apa ado, o capí ulo di ídese en ca o apa ados que comezan cunha b e e in odución a modo
de eco da o io do ma co eó ico pa a despois abo da o p imei o dos es udos que á súa ez se
di ide en dúas e apas a análise cuali a i a, a a és do mé odo Delphi, e a pos e io análise
cuan i a i a desc i i a dos esul ados ob idos do cues iona io. Con inúa coa mos a dos
esul ados dos g upos de discusión pa a ema a o capí ulo coas conclusións de ambos aballos
de campo acompañadas da iden i icación dunha se ie de medias que pe mi i ían mello a o
emp endemen o coope a i o galego.
Cabe sinala que pa e des e capí ulo oi publicado p e iamen e nos seguin es documen os:
A igo: “Mo i aciones de las muje es pa a emp ende en coope a i as: Es udio del caso
gallego”. Au o as: Ana Ol ei a, Ma ía Bas ida, 2019 Knowledge Hub de la ES pa a los ODS
de Task de la ONU y la OIT.
h ps://knowledgehub.unsse.o g/es/knowledge-hub/mo i aciones-de-las-muje es-pa a-
emp ende -en-coope a i as/
Capí ulo do Lib o: Economía social y solida ia y géne o. Apo es ansdisciplina ios desde
Eu opa y La inoamé ica Di ec o as Ma ía de los Angeles Dicapua, Ma ía José Senen Vidal,
Gemma Faja do Ga cía. Tí ulo do capí ulo: Fac o es de a acción pa a el emp endimien o
coope a i o emenino. Análisis del mic oemp endimien o en Galicia. Au o as: Ma ía Bas ida,
Ana Ol ei a Blanco e Mai e Cancelo Má quez; Ti an lo Blanch, 2020 pags 49 – 78 ISBN
9788413363356
ANA OLVEIRA BLANCO
142
5.1. INTRODUCIÓN
As mulle es o on p o agonis as do mo emen o coope a i o dende os seus inicios. Así, en 1883,
mulle es inglesas, que o maban pa e do mo emen o coope a i o, se ag upaban a edo dun
g upo en base ao cal pa icipa on na c eación da ACI en 1895. Non obs an e, habe á que espe a
a inais do século XX pa a que se aga isible unha elación mu uamen e bene iciosa en e o
coope a i ismo e as mulle es. A e isión dos p incipios de coope ación aco dada no cong eso
de Manches e In e na ional Coope a i e Alliance (ACI, 1995) si úa en p imei o plano o
obxec i o da igualdade de opo unidades en e mulle es e homes, incluíndo a "non
disc iminación po azón de sexo" como p incipio de p imei o o de, seguido da ob iga de incluí
c i e ios de equilib io cuan i a i o nos p og amas de educación e desen ol emen o de lide ado
nas coope a i as (ACI, 1996) e a inclusión do de ei o a p omoción da igualdade en pos os de
oma de decisións e en ac i idades de mo emen o coope a i o (ACI, 1997). Máis ecen emen e,
incluíuse unha e e encia exp esa á conside ación nes e ma co de igualdade das ealidades de
xéne o de odas as pe soas (ACI, 2017). En esumo, como a i mou a p esiden a do Comi é de
Igualdade de Xéne o da ACI, a equidade de xéne o o ma pa e da his o ia do coope a i ismo.
Nes e con ex o, esál ase o dob e obxec i o pe seguido coa asunción des a máxima,
des acando a pe spec i a da e iciencia económica e da xus iza ou a é ica emp esa ial (Senen ,
2011). Así, a í mase que un axei ado equilib io en e mulle es e homes implica un mello uso
do capi al humano da o ganización, ao empo que se equilib an as opo unidades das pe soas
segundo a súa condición indi idual.
Es a de ensa da igualdade de xéne o ep esen a unha e olución no desen ol emen o
coope a i o, si uando es e obxec i o nun plano es a éxico de e olución e exp esión dos
de ei os humanos undamen ais. Nes a liña, de e minouse a con eniencia das coope a i as pa a
implemen a accións posi i as63 pa a ga an i a inexis encia de ba ei as inhe en es ao sexo e
así ace des as o ganizacións en idades que a o ezan a igualdade (ACI, 1996; 2017).
A conexión en e os p incipios coope a i os e a in e p e ación de como a o ganización debe
con o ma se e compo a se (Senen , 2008; 2011) an da coope a i a un ehículo co po a i o
ideal pa a acili a a inco po ación e p omoción das mulle es ao mundo económico e
emp esa ial. Es as emp esas combinan a olun a iedade coa ob iga de cump i cos alo es
co po a i os64, no que subxace in insecamen e a igualdade de opo unidades: democ acia,
igualdade, equidade e esponsabilidade social. As o ganizacións coope a i as65 cons a á ono,
e lec indo que es as en idades con igu an un ecosis ema a o able ao desen ol emen o
p o esional das mulle es, baseado no o alecemen o dunha cul u a emp esa ial onde a
igualdade de opo unidades é un elemen o cons i u i o básico.
Desde unha pe spec i a emp esa ial, demos ouse que as mulle es p esen an unha maio
a e sión ao isco que os homes, azón pola que enden a mos a un compo amen o máis
conse ado no seu papel como emp esa ias (Block e al., 2015; Koellinge e al., 2013;
Wagne , 2007). A coope ación e colabo ación inhe en es ao modelo coope a i o - que implica
compa i bene icios, pe o amén a asunción de iscos compa idos - pode ía explica desde es a
63 Nes e sen ido, suxí ese a conside ación dun sis ema de co as pa a ga an i que as pe soas elixidas pa a pos os de
esponsabilidade e lic an a di e sidade da coope a i a (ACI, 2017),
64O binomio en e o in e ese olun a io das coope a i as no p incipio de igualdade e a ob iga de aplica p incipios coope a i os
oi esal ado po Elio (2006), desde a pe spec i a da esponsabilidade social co po a i a. Es a au o a des aca que "nas
sociedades coope a i as, o in e ese olun a io das o ganizacións en aplica os p incipios de esponsabilidade social (incluída a
igualdade de opo unidades) engádese un compoñen e ob iga o io pola asunción de alo es coope a i os no momen o da súa
cons i ución ”(Elio, 2006: 45).
65"As coope a i as de aballo asociado cons i úen con o nos axei ados pa a o desen ol emen o p o esional das mulle es, non
an o pola adopción de medidas especí icas a a o das mulle es aballado as, senón polo desen ol emen o no empo dunha
cul u a emp esa ial que ai a igualdade opo unidades, as pe soas aballado as, alo es básicos do seu uncionamen o como
emp esa ”COCETA (2004: 60).
Emp endemen o coope a i o: ac o es de a acción
143
pe spec i a a p e e encia das mulle es pola ó mula coope a i a desde unha posición de isco
emp esa ial in e io á implicada nou as ó mulas socie a ias (Es eban Sal ado e al., 2016).
Pa indo des a p emisa, hai ou a se ie de ca ac e ís icas que pode ían explica es a p e e encia.
Os es udos de Ribas Bone (2004; 2005); Ribas Bone e Saja do (2004, 2005, 2011) e Senen
(2008, 2011, 2014) ep esen an un pun o de e e encia nes e sen ido, xa que son os que
abo da on con maio p o undidade a cues ión de xéne o no campo da ES. Es as au o as
iden i ican di e en es ca ac e ís icas nas coope a i as que pode ían ac ua como elemen os
a ac i os pa a as mulle es. En conc e o, e en elación di ec a cos p incipios coope a i os,
sublíñase que o p incipio de axuda mu ua; a xes ión da emp esa de xei o democ á ico e con
de ei os de o o iguais; o especial in e ese nas elacións xe adas no exe cicio da ac i idade
labo al ou p o esional e a sa is acción de demandas baseadas nas ci cuns ancias indi iduais das
pe soas que o man pa e da o ganización (desde un en oque labo al, amilia ou social) son
ac o es mo i ado es e que in lúen na elección des e modelo de negocio (Ribas Bone e Saja do,
2005). Desde es a pe spec i a, e is e especial in e ese a e isión dos p incipios coope a i os
ealizada po Senen (2011; 2014), que con i ma que a p omoción da igualdade de
opo unidades pode in e i se desde dun xei o ans e sal e in ínseco. Recen emen e, Villa áñez
(2017) ealizou unha e isión p o unda das leis coope a i as en España, obse ando que o
o denamen o xu ídico es a al nes a ma e ia - an o a ni el es a al como au onómico- e lic e
explici amen e o debe de cump i es e p incipio.
Es e en oque de adecuación pa icula dos p incipios coope a i os e das mulle es oi
de endido po ou os au o es, que subliñan, al e como xa se en mani es ado, que as mulle es
dan p io idade ao apoio mu uo, o aballo en común e os obxec i os non económicos sob e os
endemen os económicos do seu aballo (An hopoulou, 2010; Bock, 2004; Es eban e al.,
2016). Ademais, o modelo coope a i o acili a os p ocesos de educación e o mación
(Apelq is , 1996), azón pola que as coope a i as son máis p opicias pa a o apode amen o das
mulle es que ou as ó mulas legais (Okechukwu e Agbodike, 2016). Es e maio acceso á
o mación acili a o a ance das mulle es (De Cabo e al., 2009), o que se e a o ecido polo
ei o de que nas sociedades con pa icipación democ á ica -como o son as coope a i as- a
implicación di ec a das mulle es na xes ión é maio que nou o ipo de o ganizacións (De Cabo
e al., 2009; Es eban, 2013). Es e úl imo aspec o é especialmen e ele an e66. Po én, di e en es
es udos elacionados con es e ema e elan que as mulle es non pa icipan na xes ión de
coope a i as en p opo ción á súa p esenza nas de andi as o ganizacións, man endo un ce o
g ao de seg egación e ical (Es eban, 2013; Ga gallo e Pé ez, 2009; He nández e al., 2018;
Meliá e Juliá, 2017; Senen , 2011), o que suxi e ce a dis unción no debe de cump imen o des e
p ecep o baixo unha pe spec i a a cu o p azo (debido ás implicacións legais que is o supón67)
e a longo p azo, baixo a hipó ese de que a al a de di e sidade de xéne o no ó gano de gobe no
das sociedades coope a i as pode ía e asa a asunción da igualdade eal de opo unidades en
odos os ámbi os da o ganización68. Así e odo, amén hai que e en con a que es udos ecen es
ao espec o pe mi en unha isión menos pesimis a. Des e xei o, Es eban e al. (2018) e
He nández O iz e al., (2018), des acan que as coope a i as c eadas máis ecen emen e eñen
66Nes a liña, esul a especialmen e in e esan e a aplicación da Teo ía das escadas supe io es (Hamb ick e Mason, 1984), que
sos én que as ca ac e ís icas dos al os xes o es dunha o ganización de e minan o seu uncionamen o. Na base des a eo ía eside
que as ca ac e ís icas, expec a i as e necesidades dos memb os dun equipo di ec i o de e minan a ixación dos obxec i os e o
deseño das es a exias da o ganización que di ixen e, polo an o, o seu compo amen o (Ca pen e e al., 2004; Hamb ick, 2007).
67O aballo an e io men e e e ido po Pé ez (2017) ealiza unha e isión das consecuencias e implicacións legais do
incump imen o do p incipio de igualdade de opo unidades nas coope a i as segundo as dis in as no ma i as legais ixen es -
es a ais e au onómicas-. No seu es udo, es a au o a ai especial incapé nos p oblemas dos aco dos adop ados.
68 Senen (2011: 80) esume es a dis unción na súa a i mación de que "as mulle es seguen sendo some idas a un a o desigual
no sec o coope a i o, a pesa da maio sensibilidade e adición des as o ganizacións ca a á non disc iminación"
ANA OLVEIRA BLANCO
144
unha maio po cen axe de consellos ei o es pa i a ios, o que pode ía e lec i un cambio de
endencia nos aspec os do equilib io de xéne o no ámbi o emp esa ial.
Ou o g upo de con ibucións cén ase na ele ancia da a iculación das coope a i as
a edo dos p incipios con a a disc iminación en e homes e mulle es, que pe mi e a
pa icipación en igualdade de condicións (Senen , 2011; 2014). Nes a liña, A oyo (2011) suxi e
que a coope a i a é unha ó mula que a o ece a aplicación de polí icas ac i as de conciliación,
que amén poden ac ua como un ac o mo i ado . Es e elemen o es á in imamen e elacionado
co p incipio de au oxes ión e o ganización do empo de aballo, amén ca ac e ís ico das
coope a i as en compa ación con ou as ó mulas legais (Senen , 2011). Ademais, es as
o ganizacións p es an especial a ención ás necesidades e p oblemas sociais, o que as ai
especialmen e sensibles a cues ións elacionadas coa igualdade de xéne o e a adopción de
compo amen os socialmen e esponsables (Lai o e Peñal e , 2009; Ribas e Saja do, 2005).
Fei o que as con e e en o ganizacións nas que exis en menos e icencias e, polo an o, con a
con unha maio acilidade pa a a pos a en ma cha de polí icas de conciliación ou
co esponsabilidade (Chá ez, 1996). A is o hai que engadi que as coope a i as con an cunha
se ie de alo es e p incipios de uncionamen o p opios g azas aos cales poden implan a , cunha
maio acilidade, accións que endan á igualdade eal (Senen , 2011).
En esumo, a pa i des a b e e e isión bibliog á ica ealizada suxí ese que as
ca ac e ís icas do modelo coope a i o (colabo ación e axuda mu ua, xes ión e pa icipación
democ á icas, p imacía das pe soas) pode ían adap a se especialmen e ás necesidades e o mas
de ac ua das mulle es (axus e indi idual con p incipios coope a i os, coa o ma de oma
decisións); coa súa o ma de aballa (en equipo, elacións sociais de calidade) e con
p io idades indi iduais (conciliación, igualdade de opo unidades) pode ían desempeña un
papel mo o no emp endemen o coope a i o eminino. Ademais des a lis a de ac o es, amén
hai que conside a que as condicións do con o no no que se ai si ua a o ganización a ec an á
súa maio ou meno iabilidade (B own e al., 2005; Hashi e K asniqi, 2011; Rodei o e al.
2012). En consecuencia, pódese engadi unha se ie de ac o es mode ado es elacionados con
ac o es ex e nos e que a ec an di ec amen e ao inanciamen o económico, ao acceso aos
se izos e aos bene icios económicos ligados á ó mula emp esa ial. Es es ac o es poden ac ua
como mo o es da decisión de emp ende escollendo un modelo coope a i o. En conc e o,
p oponse o acceso ao aseso amen o ou p ocesos de acompañamen o sob e es e modelo de
negocio e apoios ao comezo do p oxec o; o maio núme o de axudas ou ins alacións dispoñibles
en compa ación con ou as igu as co po a i as; as mello as no inanciamen o ex e no e a
pe cepción de que o emp ego colec i o p opo ciona máis bene icios que o emp ego indi idual
(Melian e Campos, 2010) poden se ou os dos ac o es que incidan na escolla do
emp endemen o coope a i o.
5.2. DETERMINAR OS FACTORES DE ATRACCIÓN
Despois de e isada a bibliog a ía comp e de e mina se es es ac o es son ealmen e polo de
a acción pa a o emp endemen o coope a i o. Pa a le a a cabo es a a e a nes a p imei a e apa
combínanse a análise cuali a i a e cuan i a i a, en sucesi as ases de in es igación. En p imei o
luga , o conxun o de ac o es mo i ado es pa a a elección do modelo coope a i o de ec ados na
e isión bibliog á ica an e io somé ese á conside ación dun panel de pe soas expe as, con
is as á súa alidación e p io ización. Cos esul ados des a p imei a análise elabó ase un
cues iona io di ixido a di e en es coope a i as ac ualmen e en uncionamen o na comunidade
au ónoma galega. Os da os des a enquisa es án some idos a depu ación e ag egación,
eliminando os que incluían campos balei os. Despois des e p oceso, ob i é onse un o al de 110
cues iona ios álidos p oceden es de pe soas odas elas pe encen es a coope a i as ac i as,
Emp endemen o coope a i o: ac o es de a acción
145
cuxas espos as es án suxei as a análise, con especial a ención nas espos as ob idas das
mulle es coope a i is as. Con is o p e endese coñece as ca ac e ís icas das coope a i as polas
que se inclina on as mulle es a emp ende . Cada unha des as ases desc íbese con máis de alle
a con inuación.
5.2.1. Análise cuali a i a
Pa a le a a cabo o es udo cuali a i o, escolleuse como mé odo de análise o mé odo Delphi.
Es e mé odo aplicouse con an e io idade en di e en es á eas de es udo no campo da ES e o
coope a i ismo, como poden se as coope a i as ag ícolas, cen os especiais de emp ego,
coope a i as de c édi o ou pa a a esolución de cues ións concep uais (Climen e Á ila, 2012;
Gallego Se illa e Juliá Igual, 2003; Ma ínez-Ca asco Plei e, 2014; Seguí-Mas e Se e
Izquie do, 2010a; 2010b).
Es a me odoloxía ca ac e ízase po con igu a un conxun o de pe soas expe as na ma e ia
de es udo e as cales se lles consul a. Na o mación do panel de pe soas expe as séguense as
pau as de aplicación ob iga o ias69 polo que o que o g upo es á o mado po un o al de once
pe soas (seis mulle es e cinco homes) que eñen con ac o ou in e eñen no p oceso de
emp endemen o coope a i o, xa sexa desde o pun o de is a académico, no deseño ou pos a en
ma cha de polí icas públicas nes a ma e ia ou po pe soas emp endedo as, nes e caso mulle es,
en emp esas coope a i as.
Nunha p imei a ase, en íase ao panel un cues iona io que inclúe os ac o es mo i ado es
ob idos no p oceso de e isión desc i o an e io men e. Pídeselles unha a aliación ponde ada de
cada un deles, baseada na es imación da ele ancia que cada pe soa expe a ou o ga a cada un
des es ac o es como de e minan es do emp endemen o coope a i o medidos nunha escala
Like 1-7 onde 1 "non é ele an e" e 7 " moi ele an e ” pa a a decisión da escolla do modelo
de negocio. Inclúese un campo abe o pa a in oduci a posibilidade de ace algún ipo de
comen a io en elación cos ac o es iden i icados ou a inco po ación dun elemen o adicional.
A G á ica 33 o ece unha p imei a ap oximación aos esul ados ob ida no emp egando o
mé odo Delphi. Como se pode obse a , a maio ía das mo i acións ex aídas da bibliog a ía
eciben unha pun uación polo panel de pe soas expe as al o, ou o gándolle unha media global
de 5,57 pun os (sob e 7). Polo an o, no seu conxun o considé ase a adecuación dos ac o es
iden i icados como indicado es das p incipais mo i acións no emp endemen o coope a i o. A
pun uación máxima, de media, co esponde á pe cepción de que a coope a i a é un modelo que
esponde ás necesidades económicas e sociais indi iduais (7 pun os), seguida do ei o de que o
emp ego colec i o é máis bene icioso que o emp ego indi idual (6, 92 pun os de pun uación
media) e a conside ación da coope a i a como modelo que pe mi e inicia i as emp esa iais que
espondan ás expec a i as indi iduais (6,50) e a o ece a pa icipación en igualdade de
condicións (6,42). No ex emo opos o es án os elemen os que e san sob e o e ec o da
coope a i a sob e a expe iencia e a mobilidade e ical (3 de media) e o acceso á educación e
á o mación (3,5), que se conside an a xuízo das pe soas expe as como os menos impo an es
pa a de e mina a decisión de emp ende escollendo a ó mula coope a i a.
69O g upo de expe os debe es a o mado po pe soas inculadas ao obxec o de es udo, ben pola súa expe iencia no es udo do
campo emá ico, polo seu in e ese ou po que se en a ec ados pola cues ión a esol e (Konow e Pe ez, 1990). O seu núme o
debe ía es a en e 7 e 30 pe soas (Delbecq e al., 1975).

ANA OLVEIRA BLANCO
146
1. O modelo p opo ciona axuda mu ua a di e en es ni eis: económico, social e cul u al.
2. A xes ión da emp esa de xei o democ á ico e con igual de ei o de o o.
3. Sa is ace as demandas axus adas ás peculia idades especí icas da pe soa ( aballo, amilia, social ...).
4. É un medio pa a gaña expe iencia e mobilidade xe á quica.
5. Facili a o acceso á educación e á o mación.
6. Pe mi e a conciliación da ida labo al e amilia e o es ablecemen o de polí icas que pe mi an compa i
esponsabilidades.
7. O modelo axús ase á o ma indi idual de oma decisións.
8. Especial in e ese nas elacións labo ais que se xe an.
9. Especial in e ese nas elacións pe soais.
10. P imacía das pe soas sob e o capi al, da p io idade ao alo social on e aos esul ados económicos e
inancei os.
11. Consonancia en e alo es indi iduais e coope a i ismo.
12. O modelo p omo e a in eg ación das mulle es.
13. Con igú ase en p incipios con a ios á disc iminación en e homes e mulle es.
14. Pa icipación en igualdade de condicións.
15. O modelo pe mi e inicia i as emp esa iais que espondan ás necesidades e expec a i as indi iduais
(conciliación, segu idade labo al, pa icipación democ á ica).
16. O modelo esponde ás necesidades económicas e sociais indi iduais.
17. Acceso a aseso amen o sob e es e modelo de negocio especí ico ou sopo e no momen o de comeza o
p oxec o.
18. Mello a no acceso ao inanciamen o ex e no do p oxec o.
19. Dispoñibilidade de máis axudas ou acilidades económicas que con ou as igu as co po a i as.
20. O emp ego colec i o é máis bene icioso que o emp ego indi idual.
Po ou a banda, as espos as e lic en un amplo consenso en e as pe soas expe as, que
concen an as súas espos as en pun uacións al as case po unanimidade. Así, a G á ica 34
e lic e odas as pun uacións dadas po cada memb o do panel en cada un dos elemen os. A al a
densidade de espos as pódese comp oba nos alo es al os da escala.
0
1
2
3
4
5
6
7
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
G á ica 33 Resul ado do Mé odo Delphi co esponden e a ac o es de ca ác e pe soal.
Emp endemen o coope a i o: ac o es de a acción
147
Es a in o mación pódese comple a coa incluída na G á ica 35, que pe mi e comp oba as
espos as con pun uacións supe io es e in e io es á media xe al ob ida polos ac o es
mo i ado es (si uados en 5,58 pun os). Como se pode obse a , as pun uacións di ídense en e
aqueles ac o es que pun úan po encima da media (9) e os que pun úan po debaixo des e alo .
Es a análise pe mi e ealiza unha p imei a ap oximación á alo ación ela i a de cada un dos
ac o es mo i ado es conside ados. Así, no p imei o g upo ( ac o es de maio ele ancia)
es a ían as a iables elacionadas coa conciliación e a igualdade (í em 6,12, 13 e 14), a p imacía
das pe soas sob e os esul ados económicos (í em 10) e o alusi o ao axus e dos p incipios
coope a i os coas expec a i as indi iduais (15 e 16), así como algúns dos ac o es que se
conside a on como mo o es esóxenos (17 e 19) e á pe cepción do bene icio do emp ego
coope a i o (20). Pola con a, os ac o es elacionados coa iloso ía subxacen e ao modelo
coope a i o (í em 1 a 5) e algúns dos esul ados elacionados co en oque indi idual dos
esul ados (7 a 9) pun úan po debaixo da media.
0
1
2
3
4
5
6
7
012345678910 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
-3,00
-2,50
-2,00
-1,50
-1,00
-0,50
0,00
0,50
1,00
1,50
2,00
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
G á ica 34 Dispe sión ela i a do panel Delphi.
G á ica 35 Des iación de cada ac o en elación coa pun uación media
ANA OLVEIRA BLANCO
148
Es es esul ados suxi en a con eniencia de ag upa os espec i os í em, dis inguindo
aqueles que es án elacionados coa adecuación dos p incipios coope a i os, a pe cepción dos
bene icios indi iduais, os esul ados elacionados coa igualdade e ac o es ex e nos. Os
elemen os ag upados en cada ca ego ía mós anse na Táboa 34.
Táboa 34 Ag upación de elemen os po ca ego ía de ac o es mo i ado es.
Axus e cos p incipios
coope a i os
1. O modelo p opo ciona axuda mu ua en di e en es ni eis: económico, social e cul u al.
2. A xes ión da emp esa de xei o democ á ico e con igualdade no de ei o ao o o.
3. Sa is ai as demandas axus adas ás peculia idades conc e as da pe soa (labo al, amilia ,
social...).
4. É un medio pa a acada expe iencia.
5. Facili a o acceso á educación e capaci ación.
14. Pa icipación en igualdade.
11. Conco dancia en e os alo es indi iduais e o coope a i ismo.
10. P imacía das pe soas on e ao capi al, p ima o alo social po encima dos esul ados
económicos e inancei os.
Pe cepción indi idual
6. Pe mi e a conciliación da ida labo al e amilia e o es ablecemen o de polí icas que
pe mi en a co esponsabilidade,
7. O modelo axús ase ao xei o indi idual de oma de decisións.
8. In e ese especial polas elacións labo ais que se xe an.
9. In e ese especial polas elación pe soais.
15. O modelo pe mi e inicia i as emp esa iais que esponden ás necesidades e expec a i as
indi iduais (conciliación, es abilidade labo al, pa icipación democ á ica).
16. O modelo esponde ás necesidades económicas e sociais indi iduais.
20. O emp ego colec i o con a con máis bene icios ca o indi idual.
Igualdade
12. O modelo p omo e a in eg ación das mulle es.
13. Con igú ase nuns p incipios con a ios á disc iminación en e homes e mulle es.
Fac o es
esóxenos
17. Acceso a aseso amen o nes es modelo emp esa ial en conc e o no acompañamen o no
momen o de inicia o p oxec o.
18. Mello a no acceso ao inanciamen o alleo.
19. Disposición de máis axudas ou acilidades que ou as igu as socie a ias.
Es a dis ibución pe mi e comp oba a maio impo ancia ela i a dada a ac o es indi iduais
en elación co es o dos g upos. A con inuación enumé anse os elacionados coa pe cepción de
e ec os sob e a igualdade inhe en es ao modelo coope a i o e os elacionados con ac o es
esóxenos, p ac icamen e iguais, men es que os ac o es que e lic en a adecuación cos
p incipios coope a i os son os ela i amen e menos alo ados. Con odo, cómp e e en con a
que as pun uacións medias es án o ganizadas nun ango que ai de 5,06 a 6 pun os al e como
se obse a na G á ica 36.
Emp endemen o coope a i o: ac o es de a acción
149
Á is a dos esul ados an e io es, e baixo a conside ación dalgunha ecomendación explíci a
dos expe os, decidiuse elimina os elemen os coa pun uación máis baixa o 4 ("É un medio pa a
adqui i expe iencia e mobilidade xe á quica") e 3 ("Sa is ace a demandas axus adas ás
peculia idades especí icas da pe soa ( aballo, amilia, social ... ”), xa que se inclúe o 15 (“O
modelo pe mi e inicia i as emp esa iais que espondan ás necesidades e expec a i as
indi iduais (conciliación, es abilidade labo al, pa icipación democ á ica”)).
Como esul ado des a e apa cuali a i a, deseñouse unha p imei a e sión do cues iona io,
que oi some ida a unha p oba p e ia en e as po enciais pe soas des ina a ias pa a comp oba
a súa comp ensibilidade e uncionalidade. Pos e io men e, pechouse o cues iona io que se
emp ega á na seguin e ase como eixo cen al des a pa e do aballo de campo. Nes e deseño
inal seguí onse as pau as e ecomendacións pe inen es pa a e i a dis uncións, con especial
a ención aos seguin es p oblemas:
▪ A ex ensión do cues iona io, así como o empo es imado pa a a súa ealización.
Es e aspec o iña unha ce a complexidade, xa que debía incluí unha ampla gama de
í ems pa a a a aliación das compe encias obxec o de análise.
▪ A cla idade dos concep os obxec o de análise.
▪ E i a a an icipación das espos as. Nes e sen ido, os elemen os es u ú anse
alea o iamen e.
▪ A compa abilidade dos esul ados en e os di e en es pe ís das pe soas
pa icipan es po enciais.
A enquisa inal inclúe 18 í em, que aluden a ca o ca ego ías: (1) Inhe en e á iloso ía
subxacen e ao modelo coope a i o; (2) elacionado coa pe spec i a indi idual (necesidades e
expec a i as) da pe soa pa icipan e; (3) elacionado coa pe spec i a de igualdade e (4)
elacionado con ac o es ex e nos de condución. Ademais, incluí onse da os demog á icos
(idade, sexo, si uación xeog á ica) e a iables de con ol ( ipo de coope a i a, ano de acceso á
condición de pe soa social), así como unha p egun a sob e a de e minación inicial do
emp endemen o baixo a ó mula coope a i a (en pa icula , se se conside asen ou as igu as
co po a i as). Finalízase cun campo abe o no que as pe soas pa icipan es podan incluí
suxes ións ou ou os mo i ado es á ho a de emp ende .
4,4
4,6
4,8
5
5,2
5,4
5,6
5,8
6
6,2
Axus e cos
p incipios
coope a i os
Pe cepción
esul ados
indi iduais
Igualdade Fac o es Esóxenos
Se ie 1
G á ica 36 Pun uación media po ca ego ías de ac o es
A p esen e in es igación en un dob e obxec o de es udo: (1) as
polí icas públicas sob e economía social que se
implemen an en Galicia; e (2) as mo i acións do
emp endemen o coope a i o no e i o io.
Os esul ados mos an a exis encia dun ecosis ema a o able a
unhas en idades que poden cons i uí unha on e e icaz
de emp endemen o, con ibuíndo á mello a da dis ibución
e i o ial, ao uso de ecu sos endóxenos e omen ando
emp ego de calidade. En de ini i a, un modelo socie a io con
p obada esiliencia ás ad e sidades económicas e cuxo
modelo de xes ión e uncionamen o é especialmen e a ac i o
pa a as mulle es. A economía social con ibúe, polo an o, a
consegui o cump imen o da Axenda 2030 das Nacións Unidas
cons uíndo un no o pa adigma económico que combina
c ecemen o e sus en abilidade.