Cosmopoli ismo e eu opeísmo
na e is a Nós
FACULTADE DE CIENCIAS DA INFORMACIÓN
G ao en Xo nalismo
Cu so 2018-2019
T aballo de
Fin de G ao
An onio Méndez Rod íguez
Ti o : Xosé Manuel Ou ei iño Gallego
FACULTADE DE CIENCIAS DA INFORMACIÓN
T aballo de
Fin de G ao
Cosmopoli ismo e eu opeísmo
na e is a Nós
Cosmopoli ismo y eu opeísmo
en la e is a Nós
Cosmopoli anism and
Eu opeanism in he Nós
magazine
An onio Méndez Rod íguez
Ti o : Xosé Manuel Ou ei iño Gallego
G ao en Xo nalismo
Cu so 2018-2019
1
Índice
1. In odución ........................................................................................... 5
1.1. Xus i icación .................................................................................. 8
1.2. Hipó ese ....................................................................................... 17
1.3. Obxec i os ................................................................................... 20
2. Ma co eó ico ..................................................................................... 21
2.1. As ideas de cosmopoli ismo e eu opeísmo ................................... 21
2.2. A Xe ación Nós: an eceden es, con ex o his ó ico, ca ac e ís icas,
in eg an es e a e is a Nós ..................................................................... 25
2.2.1. O século XIX: p o incialismo, Rexu dimen o, ede alismo,
exionalismo ...................................................................................... 25
2.2.2. As I mandades da Fala: a chegada do nacionalismo ............... 26
2.2.3. A Xe ación Nós: con ex o his ó ico, in eg an es, ca ac e ís icas
e impo ancia...................................................................................... 30
2.3. A e is a Nós: con ex ualización, nacemen o e e olución,
colabo ado es e ele ancia ................................................................... 39
3. Me odoloxía ....................................................................................... 47
4. Comen a io e esul ados ..................................................................... 53
4.1. Comen a io dos a igos seleccionados .......................................... 53
4.1.1. Do meu dia io ........................................................................ 53
4.1.2. Dos nosos empos................................................................... 59
4.1.3. A In e p e ación da His o ia e o alo do noso empo............ 63
4.1.4. Nós, os inadap ados ............................................................... 66
4.1.5. No as encol da paisaxe omán ica ......................................... 76
4.1.6. A mode na li e a u a i landesa .............................................. 80
4.1.7. I landa e Galizia e I landa polí eca no século XIX ................ 86
4.1.8. Po ugal e Galizia .................................................................. 91
4.1.9. Da Alemaña ........................................................................... 95
4.1.10. Mi eleu opa ........................................................................ 103
2
4.2. Resul ados .................................................................................. 107
5. Conclusións ...................................................................................... 109
Re e encias documen ais ........................................................................ 112
Anexos ................................................................................................... 117
3
Resumo
A e is a Nós (1920-1936) supuxo pa a a cul u a e o xo nalismo galegos un dos i os
máis impo an es da p imei a me ade do século XX así como da his o ia de Galicia. Nós
oi o ó gano de exp esión da xe ación de au o es homónima que eno a on e inno a on
no eido li e a io e xo nalís ico e desen ol e on unha g an labo na digni icación e
alo ización da lingua, con e éndose nun dos g upos máis signi ica i os do pano ama
galego. Es e T aballo de Fin de G ao en como obxec i o analiza dous azos
ca ac e ís icos an o da e is a coma da xe ación no seu conxun o: o ca ác e
cosmopoli a e eu opeís a. Desde o p imei o núme o de Nós, os esponsables da
publicación mani es an o seu in e ese po media en e as di e en es cul u as e si ua a
Galicia nun chanzo semellan e ás mesmas. Es a in es igación analiza un o al de co en a
e ca o a igos da e is a pa a demos a a p esenza do cosmopoli ismo e eu opeísmo
nas páxinas de Nós ao longo de oda a súa axec o ia, así como debulla e ca ac e iza
ámbolos dous aspec os.
Resumen
La e is a Nós (1920-1936) supuso pa a la cul u a y el pe iodismo gallegos uno de los
hi os más impo an es de la p ime a mi ad del siglo XX así como de la his o ia de
Galicia. Nós ue el el ó gano de exp esión de la gene ación de au o es homónima que
eno a on e inno a on en el campo li e a io y pe iodís ico y desa olla on una g an
labo en la digni icación y alo ización del idioma, con i iéndose en un de los g upos
más signi ica i os del pano ama gallego. Es e T abajo de Fin de G ado iene como
obje i o analiza dos azos ca ac e ís icos an o de la e is a como de la gene ación en
su conjun o: el ca ác e cosmopoli a y eu opeís a. Desde el p ime núme o de Nós, los
esponsables de la publicación mani ies an su in e és po media en e las di e en es
cul u as y si ua a Galicia en un escalón semejan e a las mismas. Es a in es igación
analiza un o al de cua en a y cua o a ículos de la e is a pa a demos a la p esencia
del cosmopoli ismo y eu opeísmo en las páginas de Nós a lo la go de oda su ayec o ia,
así como desg ana y ca ac e iza ambos aspec os.
4
Abs ac
Nós magazine (1920-1936) was one o he mos impo an landma ks o Galician
cul u e and jou nalism in he i s hal o he 20 h cen u y, as well as he his o y o
Galicia. Nós was he o gan o exp ession o he homonymous gene a ion o au ho s who
enewed and inno a ed in he li e a y and jou nalis ic ields and de eloped a g ea wo k
in he digni ica ion and alo iza ion o he language, becoming one o he mos
signi ican g oups o he Galician scene. The pu pose o his Final Deg ee P ojec is o
analyze wo cha ac e is ic ea u es o ha magazine and he gene a ion as a whole: he
cosmopoli anism and Eu opeanism. F om he i s issue o Nós, hose esponsible o
he publica ion show hei in e es in media ing be ween di e en cul u es and placing
Galicia on a simila scale o hem. This esea ch analyzes a o al o o y- ou a icles o
he magazine o demons a e he p esence o cosmopoli anism and Eu opeanism in he
pages o Nós h oughou i s his o y, as well as o desc ibe and cha ac e ize bo h aspec s.
Palab as cha e
Xo nalismo galego – Re is a Nós – Cosmopoli ismo – Eu opeísmo – Xe ación Nós
Palab as cla e
Pe iodismo gallego – Re is a Nós – Cosmopoli ismo – Eu opeísmo – Gene ación Nós
Keywo ds
Galician jou nalism – Nós Magazine – Cosmopoli anism –Eu opeanism – Nós
Gene a ion
5
1. In odución
A e is a Nós (1920-1936) é unha das publicacións máis impo an es da his o ia de
Galicia e, en e bas de Ramón Piñei o:
―Como ó gano cul u al, a e is a ‗Nós‘ oi a publicación de máis al a ca ego ía que
deica en ón iña apa ecido na nosa lingua. Nela colabo a on as máis impo an e igu as
da Galicia de en ón‖ (1978, p. 12).
Di a publicación iu a luz en ou ub o de 1920 en Ou ense, nos alle es do xo nal La
Región, co í ulo comple o de Nós. Bole ín mensual da cul u a galega. Ó gao da
Sociedade Galega de Pub icacións Nós. Nes e senso, pode iamos engloba a Nós baixo
a denominación de « p ensa cul u al» que Césa An onio Molina de ine como:
―Aquela que a o ece o cul i o das acul ades in elec uais do home desde os seus
múl iples aspec os, ales como o li e a io, cien í ico, ilosó ico, a ís ico, polí ico, e c. A
p ensa li e a ia du an e moi o empo es i o englobada como unha máis den o des a
ou a xe al. Aínda hoxe en día é moi di ícil sepa alas. É po iso que eu mesmo emp ego
ás eces indis in amen e «cul u al» e«li e a ia», cando na p imei a de ambas hai moi os
elemen os (aínda que non son odos) da segunda‖ (1990, p. 21-22).
Nós mani es a ao longo dos seus 144 núme os un cla o in e ese polo eido li e a io, non
só galego senón uni e sal, aínda que a p esenza da li e a u a dec ece segundo a anzan
as edicións da e is a e ag oman, en maio medida, ou os campos como a a queoloxía
ou a e nog a ía. Po én, pódese incluí a Nós den o do coñecido como p ensa li e a ia xa
que apoiándonos nas e bas p e ias de Molina, p esen a moi os elemen os li e a ios
aínda que non en ódalas páxinas.
Na década de 1920, ―a p ensa li e a ia en Galicia, coma no es o de España, a on a a
súa idade dou ada‖ (Molina, 1989, p. 289). Nesa época, Xun o con Nós, xo den e is as
como Ronsel ou Al a e ―moi os xo nais inco po an ás súas páxinas seccións e
suplemen os li e a ios‖ (Ibíd.). Di as publicacións ―soube on auna-la ecupe ación das
súas aíces nacionais coas uni e sais‖ (Ibíd.). É nes a úl ima idea onde se cen a o
p esen e T aballo de Fin de G ao: a análise do cosmopoli ismo e do eu opeísmo en Nós,
do desexo, po pa e dos homes que elabo aban a e is a, de ende pon es ca a ou as
cul u as e a súa in ención de sup imi in e media ios en e elas e Galicia.
12
ou a língoa e, no o de das e sións agmen adas, soio un p eceden e que eu seipa: a do
Vale y La baud p a ‗Le No elle Re eu F ançaise‖ no mes de ab il do 1922‖.
A di e enza do expos o po Allegue (ese apoio dos homes de Nós no país i landés pa a
o alece e di undi o discu so nacionalis a galego), Ma iño amén conside a que ―o
in e és da in elec ualidade galega pola no ela de Joyce oi (...) máis alá dunha
p e endida p oblemá ica de «hi mandade no nacionalismo»‖, que e dici , que esponde
ao cosmopoli ismo cul u al que é o eixe do noso es udo: cons uí pon es ca a ou as
cul u as, adicións e pensamen o. En de ini i a, es ou as publicacións (ao igual que no
a gumen o p imei o es as an só son algunhas des e g upo segundo, nas cales non se
a onda máis pola inxen e can idade de ex os que non con ibúen de o ma p imo dial á
ealización do aballo) sé ennos pa a e idencia a o ixinalidade do noso obxec i o de
achega nos ao eu opeísmo e cosmopoli ismo no conxun o da e is a e, así mesmo,
como posibles an eceden es da cues ión es udada.
En e cei o luga , a inmensa p esenza e in luencia li e a ia das igu as de Nós p o ocou
unha inxen e e p o unda a análise das súas ob as, en e as que a opamos e e encias ao
ca ác e eu opeís a. Tal é o caso das ano acións do p o eso Manuel Ou ei iño sob e a
no ela de Vicen e Risco, A cou ada. No seu comen a io, Ou ei iño expón ―algúns
apun amen os sob e a elación da no ela de Risco co saudosismo po ugués e co
anac onismo es é ico‖, ―aspec os do que Ma x e Engels chama on «socialismo
eacciona io» e ―algunhas semellanzas do que se di n‘ A cou ada co pensamen o
nacionalis a ancés‖ (Ou ei iño, 2009, p. 45). Tamén Ál a o Cunquei o analizou di a
pe spec i a nunha das ob as de O e o Ped ayo: ―En F a Ve ne o
12
es á a máis ampla,
doo ida e gozosa á ez, sabia e p o unda, ollada de O e o Ped ayo sob e Eu opa, os
pobos, as ideas, emocións e momen os que a o ma on‖ (Cunquei o, 1976, p. 278).
En cua o luga , esul a innegable a exis encia dun oluminoso núme o de publicacións
que amosan o ca ác e uni e sal, cosmopoli a e eu opeís a da Xe ación Nós no seu
conxun o. Tal é o caso de His o ia Xe al da Li e a u a Galega (Gómez e Queixas, 2001,
p. 207-208):
12
En e e encia á elación e de O e o e a súa isión sob e Eu opa, éxase Vélez La o e, J. M. (2018).
Alemaña en O e o Ped ayo. Pa a unha in e p e ación de ―La ies a del Conde Be ns ein‖. A T abe de
Ou o , 109, 71-81.
13
―Median e a sín ese en e o au óc ono e o uni e sal, o enxeb ismo e o cosmopoli ismo,
O e o Ped ayo, Vicen e Risco, López Cue illas, Cas elao, Cabanillas, Losada Diéguez e
un sen ín de nomes máis, (...) con inúan o labo de eu opeiza a cul u a galega e i ala
do ca ác e decimonónico en que es aba sumida a p incipios do XX, a pa i dun idioma
cul o e álido pa a a exp esión cien í ica. (...)
O seu p oxec o mode nizado ica á de ini i amen e ecollido en es ob as
emblemá icas e simbólicas da ideoloxía dos seus au o es en conc e o, mais amén do
colec i o: Nós, os inadap ados, de Vicen e Risco; Dos nosos empos, de López
Cue illas; e A edo de si, de O e o Ped ayo, onde se condensan unha se ie de
p incipios común a odos os memb os do g upo que Dolo es Vila ed a esume nos
seguin es apa ados:
a. O ca ác e e udi o da maio ía dos memb os.
b. O p oblema da iden idade, de onan e da súa con e sión ao pensamen o
galeguis a.
c. E olución desde un xu enil cosmopoli ismo eli is a a un galeguismo eu opeís a.
d. Cul i o da p osa iccional e non iccional‖.
O esc i o e dou o en Filoloxía Xosé Ramón Pena, amén apo a unha isión semellan e
aos pa ág a os an e io es: ―En e ec o, si que houbo -os es emuños non se poden ob ia -
un in e ese, unha insis encia na eu opeidade, na necesidade de en a en elación co
Eu opa, po pa e dos memb os do G upo Nós‖ (Pena, 2016, p. 329). O a ben, Pena
amosa ce as e icencias xa que sos én que ― al p opósi o non con o ma unha exclusi a
po pa e de Risco, O e o... nin ampouco signi ica que i ese luga unha ape u a de
po as, de pa en pa , unha especia de endición incondicional dian e do cosmopoli ismo
e a mode nidade‖ (Pena, 2016, p. 329). O ca ác e eu opeís a do G upo Nós é mani es o,
Ramón Piñei o obse a que (1978, p. 13) ―os homes que cons i ui on o núcleo
undamen al da e is a ‗Nós‘, os que lle de on o seu e dadei o signi icado, e an homes
de o mación cul u al eu opea e de sensibilidade no ecen is a‖; e, amais, non dubida en
a i ma que di a xe ación i o unha impo ancia decisi a na con o mación da cul u a
galega: ―Eles ans o ma on adicalmen e a nosa isonomía cul u al, dándolle a
es u u ación e as a elas p opias dunha cul u a adul a do século XX eu opeo‖ (Piñei o,
1978, p. 13). Así e odo, ese ca ác e eu opeís a e cosmopoli a non só o aslada on ás
súas lec u as, á súas elacións con ou as cul u as e con ou as igu as máis aló de
14
Galicia ou aos seus a igos da e is a Nós, non soamen e ixe on del un azo da súa
xe ación senón que, como exp esa o ca ed á ico Anxo Ta ío (1994, p. 201):
―Rexís ase, po p imei a ez en oda a his o ia das le as galegas con empo áneas, unha
cla a e bas an e xene alizada ocación de mode nidade e de uni e salidade que se e lec e,
undamen almen e, na inco po ación e asimilación dos p og amas es é icos emi idos polas
anga das eu opeas ó longo das p imei as décadas do século‖.
Po én, esul a xus i icable a i ma que a Xe ación Nós en unha impo ancia adical e
senllei a á ho a de ano a as le as galegas (non só en li e a u a senón amén podemos
dici que en xo nalismo xa que o seu p incipal ó gano de comunicación e a unha e is a
cul u al como Nós) e ap oximalas aos es ilos e es é icas que nacían e se desen ol ían ao
longo de Eu opa; os homes de Nós man iñan es ei os lazos e elacións con ecoñecidas
igu as po uguesas, como o esc i o saudosis a Teixei a de Pascoaes, ou ancesas, o
ensaís a e adu o Philéas Lebesgue
13
, pe o amén ca alás, i landesas, ascas ou
españolas. En esumo e pechando es e e cei o g upo de lib os e a igos como o de Pena
ou Ta ío, di os a gumen os axúdannos a p osegui na xus i icación da o ixinalidade do
noso es udo xa que as publicacións desc i as apóianse na xe ación en xe al e non eñen
como núcleo a análise do global da e is a Nós.
A modo de coda, os eixes das ob as an e io men e p esen adas pe encen a ca o
ca ego ías: a análise indi idualizada do eu opeísmo e o cosmopoli ismo nas
pe sonalidades e no pensamen o das igu as de Nós; os lazos que man i e on con ou as
cul u as eu opeos con esc i o es, pensado es e in elec uais es anxei os así como o
es udo de a igos da e is a que e lic en o senso eu opeís a e cosmopoli a; a análise da
p esenza do cosmopoli ismo e eu opeísmo nas ob as li e a ias dos homes de Nós; e, po
úl imo, lib os e a igos que ecollen a axec o ia da Xe ación Nós e analizan o ca ác e
uni e sal, cosmopoli a e eu opeís a no conxun o da mesma.
Xa que logo, non achamos ningún aballo que se limi e a es uda o eu opeísmo e o
cosmopoli ismo da e is a Nós no global dos seus a igos e ao longo de odo o pe íodo
que es i o ac i a: 1920-1936 (cun cese de dous anos en e 1923 e 1925).
13
Sob e es e asun o éxase Figue oa, A. (1996). Lec u as alleas. San iago de Compos ela: So elo Blanco
Edicións, onde o au o da ob a desc ibe a elación de Lebesgue cos esc i o es galegos, sinalando a
impo ancia da co espondencia en e o ancés e Vicen e Risco. Ademais, Figue oa adxun a di a
co espondencia e explica a labo de in e media io de Lebesgue en e is as ancesas coma La Re eu de l’
Époque, onde o ece ―pano amas xe ais da li e a u a galega‖ da época (Figue oa, 1996, p. 46).
15
Expos os os mo i os que xus i ican o ca ác e no idoso do noso aballo, é
imp escindible de alla esou os undamen os que ampa an a ealización des e T aballo
de Fin de G ao (TFG). Como xa expomos con an e io idade, o ó gano de exp esión dos
homes do G upo Nós oi a e is a homónima, é dici , un medio de comunicación: un
p odu o xo nalís ico. A académica da RAG e xo nalis a Ma ga i a Ledo Andión,
explicou a impo ancia de Nós den o do xo nalismo galego du an e a celeb ación do 90
ani e sa io do nacemen o da e is a, e bas que emos necesa ias e nos gus a ía
ep oduci :
―En e mos con empo áneos, como p odu o xo nalís ico, Nós é unha mos a do esul ado de
es elemen os basila es: o p imei o, e do que se de i an os ou os dous, podemos localizalo
na conxunción en e iden idade dunha cul u a, que a ía e e encia ás súas ca ac e ís icas – e
po iso p ocú anse sinais na his o ia, na a queoloxía, na paisaxe, na xeog a ía humana...- e
iden idade cul u al en an o aquelas ca ac e ís icas que se a ibúe un colec i o pa a sen i se
pa ícipe dela, nes e caso da cul u a galega, co ace o de si ua a iden idade en dous
elemen os incon undíbeis, a lingua e a e a. O segundo e á que e coa ema ización,
p ecisamen e, da lingua e da e a (dende xa sinónimo da nación); co uso da lingua pa a
odo o que eña que e coa e a; coa pos a en elación da e a con odo o que, den o e
ó a a ep esen a, e coa ac i ude des a súa in elixencia, os au o es da nación-p oxec o, o
c enáculo que se ai chama Nós. Po que as cousas –mensaxes e i uais- de eñen cousas en
poñéndose a anda . Eís o e cei o elemen o nodal nun medio de comunicación: a ce eza de
que exis e un público posíbel que cómp e oca , seduci , con igu a , ideliza nes a
descube a da Te a ―ocul a ao noso olla –en palab as de Vicen e Risco- po un es a o de
cul u a allea‖. E abo é que a consigna debeu da co seu segmen o de público ideal ou senón
Fole, o mozo, non ousa ía dici ―despois de Nós non ai alla Mad í‖. A e e encia
dominan e muda de luga (Ledo, 2010).
Ledo ai e e encia ao ca ác e ans e sal e in e disciplina de Nós, con au o es que
desen ol e on a súa labo e acción xo nalís ica nunha g ande can idade de pólas:
e nog a ía, li e a u a ( aducións, achegas p opias, exposición de no idades alleas...),
xeog a ía, his o ia, a queoloxía, e c. Así pois, cump i on con enien emen e eses dous
p ecep os ou ins xo nalís icos que ponde an sob e o es o: in o ma e o ma . Incluso
Vic o ino Pé ez P ie o chega a a i ma que ―o inxen e labo de «Nós» oi o mei ande
oi o do pe iodismo galego, posiblemen e o mei ande es o zo sociocul u al da Galicia
mode na, a a o pun o de que po eles amén nós somos nós‖ (Pé ez, 1988, p. 44);
si uando a p odución de Nós como un i o xo nalís ico no eido galego. Nes e senso,
16
Piñei o ai máis aló e conside a que a e is a ― ep esen a o ei o cul u al máis
signi ica i o da p imei a mi ade do século XX galego‖ (1978, p. 13).
Xun o con es a impo ancia e eno ación xo nalís ica, esul a signi ica i o o ei o de
que unha e is a que con aba con pequenos ecu sos económicos esul ou an no able
pa a a cul u a do pobo galego en ma e ias como a e nog a ía, a adición, a his o ia cel a,
as elacións con ou as cul u as, a li e a u a e a a queoloxía, en e ou as. Reco demos
que a e is a po mo das di icul ades económicas, coincidindo amén co inicio da
Di adu a de P imo de Ri e a, cesou a súa ac i idade en xullo de 1923 e eg esou en
1925 (Pena, 2016, p. 316). En elación a es a ci cuns ancia, u xe ememo a as palab as
dun dos edi o es de Nós, a pa i do núme o 18, Ánxel Casal, que lle esc ibiu a Sal ado
Cabeza en maio de 1929 (Pena, 2016, p. 316):
―Non me ex aña can o me di da mala adminis ación do Semina io
14
. Ten que se que
es ea en Pon e ed a, en San iago ou, en Ou ense, non é cues ión do pobo, é que a
in elec ualidade, xe almen e, non anda ben cos núme os. Repí ese o caso da p imei a
e apa de Nós en que a adminis ación se le aba a ollo!, saí on 18 núme os e mo eu;
aquí an publicados 37 e non mo e‖ (Vázquez Souza, 2003, p. 230-231, ci ado en Pena,
2016, p. 316).
En ón, a pesa da p esun a mala xes ión dos p imei os núme os, Nós conseguiu saca do
p elo 18 edicións a a o cese de 1923 que, coa axuda de edi o es como Ca é Al a ellos
ou Ánxel Casal, log ou supe a os seus p oblemas adminis a i os e económicos e
publicou sen in e upción a a o 1936. Así é odo, coa chegada dos edi o es a si uación
queda cla o que mello ou e como a i ma Pena (2016, p. 342): ―Así e odo, e maila os
a ancos, non cabe dúbida de es a mos a ala do máis conseguido escapa a e da cul u a
galega na p imei a me ade do século XX‖.
Po úl imo, ou o dos mo i os da ealización des e aballo é que o cen ena io do
nacemen o da e is a es á p óximo aos nosos días. En ou ub o do ano 2020, Nós
cump i á cen anos polo que o p esen e aballo é unha o ma de enxalza , conmemo a e
ei indica unha e is a, un p odu o xo nalís ico galego que alcanzou non só al os co os
en Galicia ou en España senón en oda Eu opa; amais da hon a que pa a o au o
ou ensán do es udo supón pode gaba a impo ancia na his o ia da Galicia de es
14
Re í ese ao Semina io de Es udos Galegos.
17
eciños que o on os pia es da e is a xun o con Cas elao: Ramón O e o Ped ayo,
Vicen e Risco e Flo en ino López Cue illas.
1.2. Hipó ese
A hipó ese p incipal do es udo é que a e is a Nós p esen a un ma cado eu opeísmo e
cosmopoli ismo no global da publicación ao longo dos seus 14 anos de ida (de 1920 a
1936 cun pa ón de dous anos en 1923 po mo das di icul ades económicas). Respec o
dis o, exis en unha se ie de a gumen os que sos eñen e apoian a nosa hipó ese.
En p imei o luga , Vicen e Risco oi, indiscu iblemen e, o ideólogo an o da e is a
como do G upo Nós (Lo enzana, 1965, p. 81; Pé ez, 1988, 119) e, ademais, exe ceu o
papel de di ec o li e a io da publicación. Po conseguin e, non esul a enganoso
subliña que gozaba dunha ampla in luenza sob e Nós, polo que as súas inquedanzas, os
seus pensamen os e as súas e lexións iñan unha p esenza p o unda na e is a. Des a
manei a, unha das ca ac e ís icas máis des acables da súa pe sonalidade, o eu opeísmo,
e íase e lec ido en Nós. Con an e io idade ao nacemen o da publicación cul u al, o
ou ensán demos ou a súa ace a eu opeís a e cosmopoli a. Os decaden is as anceses e
ingleses e, en meno medida, os omán icos alemáns es i e on p esen es nas súas
lec u as e in luí on no pensamen o isquiano (Casa es, 1981b, p. 20). Nas súas
colabo acións p e ias a Nós, amén se pode dilucida di a ca ac e ís ica de Risco. Po
exemplo, o esc i o galego comezou a esc ibi pa a o xo nal de Ou ense El Miño en
1910 e nel ― aduce a poe as anceses de segunda ila, pe o moi de moda po aquel
empo, e publica agmen os do Mahabha a a e ex os de Ve laine, Anac eon e, Ha iz de
Chi az ou Kalidasa (Casa es, 1981b, p. 33); amén ―ci a a Rimbaud, a Ve hae en, S ua
Me il, Viellé-G i in, Rena o Ghil, Paul Adam, Gus a Khan, odos es anxei os‖
(Casa es, 1981b, p. 33). Como se pode ap ecia , con an só 20 anos Vicen e Risco xa
demos a un in e ese e un coñecemen o moi amplo das le as uni e sais e, incluso, es
anos despois o ou ensán é p o agonis a dun acon ecemen o que i o moi a sona: ―En
1913, a Real Academia Sueca concedeulle o P emio Nobel de Li e a u a a Tago e,
mo i o que ap o ei ou Risco pa a p onuncia unha con e encia no A eneo de e da a
coñece o poe a hindú nos medios li e a ios mad ileños‖ (Casa es, 1981b, p. 43). Nas
súas andadu as en La Cen u ia e A Nosa Te a amén se enca ga de espalla es e a án
eu opeís a. En can o á p imei a das mencionadas, Risco esc ibe na sección Le as
18
con empo áneas e in oduci á ― ex os do Sâ Péladan, o undado da o de ca ólica dos
Rosa-C uz, cabalis a e eóso o; de Tago e, Rimbaud, Malla mé, Me edi h, Gus a Kahn
e Ches e on‖ (Casa es, 1981b, p. 47). En elación á súa andadu a en A Nosa Te a,
esul a in e esan e e case imp escindible inse i ín eg as as seguin es e bas de Ca los
Casa es (1981b, p. 55), onde se pon de mani es o o in luín e que e a Risco nos homes
do seu a edo e a capacidade de inclusión de no idades eu opeas nos seus a igos e
publicacións:
―Po ez p imei a nunha publicación galeguis a
15
, e po in luencia de Risco, apa ece án
nomes comos os Rimbaud, Ve laine, Apollinai e, Malla mé, Max Jakob, Ve hae en, Oma
Khayyan e ou os. Po ou a pa e, nas e ulias con í ese nun dos abandei ados do
ul aísmo, o mo emen o poé ico que xu de como eacción con a o manie ismo mode nis a
despois de 1918 e no que mili a ían algúns galegos, a maio pa e deles amigos de Vicen e
Risco: Euxenio Mon es, E a is o Co ea Calde ón, Xa ie Bó eda e Sebas ián Risco. Non
obs an e, a Manuel An onio ponno en ga da con a as modas e ecoméndalle o es udo do
olklo e galego (unha ez máis o olklo e), o saudosismo po ugués, os haikai xaponeses, a
a e neg a e as li e a u as escandina as‖.
Di os an eceden es mani es a án, como é lóxico, unha p esenza conside able e
echaman e nas páxinas de Nós. Vicen e Risco incluíu na e is a a in elec uais
po ugueses así como amosou un o e in e ese po I landa, esc ibindo algún a igos
sob e a súa cul u a
16
e, incluso, ―consag oulle odo un núme o en 1921, é dici , un ano
an es da independencia‖ (Casa es, 1981b, p. 71-72). Es as non o on as únicas cul u as
ás que o ou ensán ixo e e encia en Nós, ou a dun g ande calado oi Alemaña.
En segundo luga , es e azo eu opeís a non soamen e p o én da igu a de Risco senón
que amén é ca ac e ís ico dos ou os colabo ado es máis ac edi ados da e is a: Ramón
O e o Ped ayo, Flo en ino López Cue illas e Al onso Daniel Rod íguez Cas elao. Como
xa mencionamos an e io men e, en e o «Cenáculo Ou ensán» (Risco, O e o e
Cue illas) e idéncianse ac o es i ais e ideolóxicos concomi an es en e eles. En can o
ao eido li e a io, así o desc ibe Lo enzana (1965, p. 76):
―As lei u as xu enís póñennos en elación i a con Eu opa. Todos eles son in elixen es
engulipado es da le a imp esa. ¿Qué é o que lén du an e a súa lei o a mocedade, is es
15
Re í ese ao xo nal A Nosa Te a.
16
Tal é o caso da se ie de es a igos A mode na li e a u a i landesa nos núme os 26, 27 e 28) ou I landa
e Galizia (no núme o 8).
19
homes do cenáculo ou ensán? Todos eñen lido, pouco máis menos, os mesmos lib os
es anxei os, ca e ados polo gos o uni e sal de aquel en ón‖.
Tales p e e encias enunciounas Vicen e Risco nas páxinas de Nós a a és do seu ensaio
Nós, os inadap ados:
―D‘Ingla e a, liamos en aduciós a Ruskin, Ca lyle, Swimbu ne, Rose i, e dos
esc i o es de lingua ing esa, po iba de odos, a Edga Poe. Mais ja digo, as nosas
lei u as p edomiñan es e an ancesas: en poesía, Baudelai e, Ve laine, Malla mé,
Rimbaud, La o gue; en no ela e con o, Huysmanns, Peladanm Jean Lo ain, Rachilde,
na c í eca, Remy de Gou mon ; no ea o, Mae e linck. Ainda n‘is o iñamos a Ibsen e
mais a d‘Annunzio, úneco i alián qu‘en aba na nosa p e e encia. Os nosos ilóso os
e an Nie zsche, e algúns mís ecos que nos descob ía Mae e linck, como Ruysb oeck o
ademi ábele, No alis, Eme son, E nes o Hello. Despoixas p ocu ábamos ou os
esc i o es mais a os ainda: León Bloy, o Conde de Leau emon . Dos exó icos, Oma
Khayyan de Nischapu , e mais a de Rabind ana h Tago e. Hespañol, moi pouco:
Gani e , po iba de odo, e os p imei os mode nis as; dos po ugueses, Eça de Quie oz,
Lopes Viei a, e p incipalmen e Eugenio de Cas o; algús ca alás Ma agall, o Xenius
17
da
p imei a época, o esquecido Diego Ruíz. D‘Amé ica, Rubén Da ío e algús a gen inos
a os que non lemb a ninguén‖ (Risco, 1933, p. 20).
Á pa que Risco, O e o con axiou a in a de Nós cos ―comen a ios encol de Baudelai e
ou S endhal e Flaube , has a Rilke e Ma cel P ous , pasando po Aldous Huxley, E ns -
Robe Cu ius e James Joyce. Sob e es e úl imo é hoxe céleb e a aducción que O e o
ixe a de algúns agmen os do Ulysses‖ (Casa es, 1981a, p. 76).
En e cei o luga e como consecuencia do exp esado nos pa ág a os supe io es,
podemos concluí que ―os homes da xe ación Nós, ou g upo Nós, sob e odo se
cen alizamos a nosa conside ación nos es mes es ou ensáns, desempeña on no
p oceso da cul u a galega a unción de eu opeizala‖ (Ca ballo Cale o, 1975, 636, ci ado
en Pena, 2016, p. 308). Nes e senso e poñendo o oco sob e a e is a Nós: o «Cenáculo
Ou ensán» e Cas elao dispuxe on ―un medio de comunicación co sabe es anxei o, un
cen o de in e cambio coa cul u a eu opea‖ (Ca ballo Cale o, 1975, 636, ci ado en Pena,
2016, p. 309).
17
Re í ese ao esc i o Eugenio D‘O s.
20
1.3. Obxec i os
O obxec i o p incipal des e es udo é demos a , desc ibi e analiza a p esenza do
eu opeísmo e o cosmopoli ismo nas páxinas da e is a cul u al Nós ao longo de odo o
seu pe íodo de ac i idade xo nalís ica.
Como p opósi os secunda ios do aballo, empo iso non menos impo an es, pódense
ci a os seguin es:
Salien a a impo ancia xo nalís ica e cul u al da e is a Nós, non só du an e as
p imei as décadas do século XX senón como un i o de g an calado e in luenza
na his o ia cul u al de Galicia.
E idencia a anscendencia dos homes do G upos Nós na eno ación e
inno acións das le as galegas, na de ensa e digni icación do idioma, no
desen ol emen o dun nacionalismo polí ico e cul u al en cons an e
comunicación con ou as cul u as e nas cons an es achegas in es igado as ace ca
da nosa comunidade (e nog a ía, xeog a ía, his o ia, adicións, a queoloxía...).
Desc ibi e analiza a ideoloxía, o pensamen o, as in luencias e as ca ac e ís icas
comúns e di e xen es dos ep esen an es máis signi ica i os da Xe ación Nós.
Pó en con ex o as p incipais con ibucións eó icas no eido do eu opeísmo e o
cosmopoli ismo, así como elacionalas (non dun xei o di ec o, loxicamen e) co
expos o polos colabo ado es de Nós na e is a.
No ocan e ao p opósi os pe soais do au o , cómp e des aca os seguin es: achega aos
nosos días un p odu o xo nalís ico e cul u al p esen e en poucos campos e esquecido en
moi os, en e eles o xo nalismo, e, desa manei a, ei indica a súa magni ude; axuda a
que se comp endan si uacións ac uais bo ando á is a ca a a ás, apoiándonos na his o ia
xa i ida, con ada e analizada; e, po úl imo, po encia e digni ica o uso da lingua
galega en ódolos ámbi os (nes e caso no educa i o e no in es igado ), si uación pola
que loi a on os homes de Nós e que na ac ualidade é cues ión de deba e.
21
2. Ma co eó ico
2.1. As ideas de cosmopoli ismo e eu opeísmo
O concep o de cosmopoli ismo, como ben explica Held, non posúe un único signi icado,
é dici , ―non hai unha comp ensión uni icada ou monolí ica do cosmopoli ismo‖ (2012,
p. 27). Po én, é unha cues ión que e idencia ce a complexidade pa a a súa
p esen ación e análise. No p esen e T aballo de Fin de G ao, achega emos o expos o po
Da id Held no seu lib o Cosmopoli ismo. Ideas y ealidades e no a igo A cul u a
nacional, a globalización das comunicacións e a comunidade polí ica inculan e, os
cales p esen an apun amen os sob e o cosmopoli ismo que conco dan coas ideas
p esen es na e is a Nós.
Held sinala a exis encia de es concepcións do cosmopoli ismo máis unha p opia do
au o :
―O p imei o uso sos ido do e mo «cosmopoli a» emón ase aos es oicos. A súa
p incipal aspi ación oi a de subs i uí a p imacía da elación do indi iduo coa polis pola
idea dun cosmos que aba ca a oda a humanidade, nun ideal de pe enza uni e sal‖
(2012, p. 27).
A segunda concepción asén ase coa chegada da Ilus ación, ―cando o e mo Wel bü ge
(cidadán do mundo) se con e eu nun dos e mos cla e‖ (Held, 2012, p. 49): ―Kan
inculou a idea de cosmopoli ismo co pun o de is a da azón pública. Un de ei o
indi idual a en a no ámbi o da azón pública e líc ese no de ei o á lib e pa icipación
na comunidade global de deba e‖ (2012, p. 27). Nes e senso, os homes de Nós
e idencian es a ci cuns ancia desde a p imei a páxina da publicación, onde se mani es a
o in e ese po achega a Galicia ao in e cambio de ideas da comunidade global, sen
necesidade de in e media ios.
Con inuando co expos o polo ilóso o Immanuel Kan , es e au o amén desen ol e a
idea de ―de ei o cosmopoli a‖:
―Kan concibe a pa icipación nunha sociedade cosmopoli a (wel bü ge lich), en luga
dunha ci il (bü ge lich), como un de ei o –o de ei o a en a nun mundo de diálogo
abe o, non coaccionado- e adap a es a idea á o mulación do que el chama «de ei o
cosmopoli a» (Kan , 1970, p. 105-108, ci ando en Held, 2012, p. 50). O de ei o
28
I mandades da Fala. Así o explicaba o p opio Vicen e Risco
20
despois de que Losada
Diéguez, xun o cos i máns Vila Pon e e ou os, acudisen á ―Semana Gallega en
Ca aluña‖, en se emb o de 1917, con idados pola Lliga Regionalis a encabezada po
F ancesc Cambó:
―Cando os emisa ios das I mandades da Fala ol a on de Ca aluña, un dos p imei os
que se lles xun a on oi O e o Ped ayo. Eu, que o a seu compañei o cons an e... non
había anda ago a moi lonxe, i e eu i amen e, na no a lis a a opámonos os dous‖
Xa cos homes de Nós na xei a das I mandades da Fala, celéb ase en no emb o de 1918
en Lugo a P imei a Asemblea Nacionalis a. En di a eunión, a co en e i mandiña
deixou a ás o exionalismo (desc i o no apa ado an e io do aballo) e iniciouse o
nacionalismo, un b inco que supuxo unha se ie de ac i idades e accións que cambia ían
pa a semp e a his o ia polí ica, cul u al e lingüís ica de Galicia. A cons ancia de al
cambio es á p esen e na ―decla ación p elimina do mani es o-p og ama público‖ que se
edac ou a aíz da eunión (Pena, 2016, p. 40):
―Tendo Galicia ódalas ca ac e ís icas esenciais de nacionalidade, nós
nomeámonos, de hoxe pa a semp e, nacionalis as galegos, xa que a e ba
« exionalismo» non ecolle ódalas aspi acións nin ence a oda a inmensidade
dos nosos p oblemas‖ (Pena, 2016, p. 40).
Como expón Pena, ―a Asemblea esixía a «au onomía in eg al pa a Galiza» (capí ulo II,
puno 1º -«p oblemas Cons i uín es»), decla aba a «coo icialidade dos idiomas galego e
cas elán» (pun o 3º) e asumía a «Fede ación da Ibe ia» e «den o desa ede ación,
igualdade de elacións con Po ugal» (pun os 4º e 5º, espec i amen e)‖ (2016, p. 40).
A Segunda Asemblea Nacionalis a celeb ouse en San iago de Compos ela en no emb o
de 1919 e a Te cei a Asemblea le ouse a cabo en e o 16-18 de ab il de 1921 en Vigo.
Du an e es es anos ―a asociación Losada-Risco gaña p es ixio e pode no seo das
I mandades; especialmen e cando en 1920 Risco publica a súa Teo ía do nacionalismo
galego, acon ecemen o que o ansmu a nun au én ico «guiei o» eó ico das hos es
i mandiñas‖ (Pena, 2016, p. 41). Chegados a es e pun o, é necesa io menciona que, con
an e io idade ás dúas úl imas eunións nacionalis as mencionadas p e iamen e, ―as
I mandades i anse poli izando p og esi amen e, a a compo a se coma un pa ido
20
Ci a ecollida en (Casa es, 1981b, ci ado en Pé ez, 1988, p. 38).
29
polí ico, cun p og ama, unha es a exia e uns obxec i os moi conc e os, un deles o de
p esen a se ás eleccións pa lamen a ias en 1918 (...) O acaso nas eleccións do 18 ai
adicaliza aínda máis as I mandades, aumen ando a c ise en e «polí icos» e
«cul u alis as»
21
que houbo case desde o comezo‖ (Pé ez, 1988, p. 39); ci cuns ancia
capi al pa a o de i dos homes de Nós xa que Vicen e Risco (e en consonancia o es o
do G upo Nós) e a unha das igu as que encabezaba esa co en e in e na das I mandades
da Fala máis apegada á cul u a que á acción polí ica. Na cua a Asemblea, celeb ada en
Mon o e de Lemos en eb ei o de 1922, ag oma on, en maio medida que an es, esas
di e enzas en e os memb os i mandiños:
―Elixido –co apoio e mais a complicidade, mesmo coa p esión, de Losada
Diéguez e mais coa anuencia de A. Villa Pon e- pa a ocupa o pos o inédi o a é
a da a, de Consellei o Sup emo do Consello Pe manen e das I mandades,
Vicen e Risco apa eceu como o (apa en emen e) e dadei o encedo no li ixio
en e «apolí icos»
22
e «polí icos»‖ (Pena, 2016, p. 42).
―A manob a de Risco non oi acep ada pola maio pa e dos memb os da I mandade
co uñesa‖ (Pena, 2016, p. 43) o que p o ocou unha up u a den o das I mandades da
Fala, ao que se unía a Di adu a de Miguel P imo de Ri e a en 1923, que ― ixo iable só
a liña cul u al‖ (Pé ez, 1988, p. 40). Se ben é ce o que esul a indispensable menciona
ales ei os que p o oca on unha escisión den o das I mandades, non é con enien e nin
p eciso a onda nes as ci cuns ancias (nin ampouco nas ac i idades polí icas) no
p esen e aballo xa que se a as an dos obxec i os es ablecidos. O que si é indispensable
ema ca é a esencia da co en e i mandiña que ía in luí nos home de Nós: a apa ición e
a di usión do galeguismo xun o cunha digni icación e o uso do galego en ódolos
ámbi os (o li e a io se ía un deses pia es), así como ou o ga á nosa e a e ao noso pobo
unha conciencia his ó ica e unha pe sonalidade p opias.
Po úl imo, cómp e subliña que ese pulo iniciá ico do nacionalismo e o galeguismo das
I mandades da Fala ― ai ecollelo o Pa ido Galeguis a, que apa ece en nadal do ano
21
Es a denominación é un an o aga ou supe lua, xa que como di Pena ―non mili aban ealmen e en
ningunha so e de cul u alismo pu o‖ (Pena, 2016 p. 43). Ademais, podemos a i ma que Risco si
p ac icou unha «polí ica da cul u a» po que demos ou a súa inquedanza polo desen ol emen o de
accións e p ác icas sociais no eido cul u al.
22
Xosé Ramón Pena denomina «apolí icos» ao g upo que Pé ez P ie o nomea como «cul u alis as» xa
que el conside a que ―non mili aban ealmen e en ningunha so e de cul u alismo pu o‖ (Pena, 2016 p.
43). O a ben, no p esen e es udo non se a onda á máis nes a cues ión po que non se ecolle den o dos
obxec i os ixados nin in lúe d as icamen e na emá ica p incipal da in es igación a é o momen o.
30
1931, como esul ado da unión dos dis in os g upos que xe molaban nas p incipais
cidades‖ (Pé ez, 1988, p. 40). Di o pa ido polí ico, con Cas elao á cabeza, ob i o es
depu ados nas eleccións de 1936 que le aban consigo a p omesa da ap obación do
Es a u o de Au onomía de Galicia que se iu uncada polo inicio da Gue a Ci il en
xullo. A modo de coda, as e bas que en 1978 esc ibiu Piñei o sob e o que supuxo a
co en e das I mandades esumen o con ado nos pa ág a os an e io es: ―unha especie de
sop o, de chama i al que se mo e e ai p endendo o lume do en usiasmo en dis in as
di ección. Esa é a súa g andeza‖ (Piñei o, 1978, p. 12).
2.2.3. A Xe ación Nós: con ex o his ó ico, in eg an es, ca ac e ís icas e
impo ancia
A desc ición e análise da Xe ación Nós é unha a e a que pode ía albe ga unha
ex ensión casa que ilimi ada. Os homes que con o man di o g upo p oduci on unha
inmensa can idade de ex os (no elas, pezas xo nalís icas, ensaios, poemas, a igos de
in es igación, e c.), desen ol e on unha axec o ia i al moi ica en ac i idade cul u al,
polí ica e a ís ica e in luí on en al medida nos seus coe áneos e nos seus suceso es que
esul a inaba cable ecollelo odo nun T aballo de Fin de G ao. Po én, o p esen e es udo
en a á e lec i os aspec os máis impo an es elacionados coa Xe ación Nós,
ca ac e iza-la a ela e aos seus in eg an es e a gumen a a súa impo ancia dun xei o
global e a ondando naquelas cues ións que o p ecisen pa a o seu mello en endemen o.
De po pa e, o p imei o chanzo des a ascensión me a ó ica pa a alcanza un
coñecemen o dos homes de Nós é expo po que con o man unha xe ación ou un
g upo
23
. Pa a elo, esul an escla ecedo as as e bas do ca ed á ico Ca los Baliñas
Fe nández (2000, p. 303):
―Fálase lexí imamen e de xene ación cando un g upo de indi iduos cumple es as es
condicións: 1) se coe áneos, 2) e un e e en e his ó ico común, 3) compa i un co pus
23
Xosé Ramón Pena ecolle no seu e cei o omo da His o ia da Li e a u a Galega o deba e a edo da
conside ación dos homes de Nós como xe ación ou g upo. No p esen e aballo emp ega emos ambas
acepcións po igual xa que non exis e un consenso en e os es udosos e, as dúas, se en pa a ca ac e iza-
los. Pena, na súa exposición, chega á seguin e conclusión: ―Xe ación –ou como nós p e e imos, xei a-
das I mandades, e den o dela o G upo Nós: elaí, pois, a nosa p opos a de nomencla u a. Unha o e a
nacida da necesidade –iso nos impulsa- de isualiza mos mello , e na medida das nosas posibilidades, un
empo ceni al na de i a como pobo de noso‖ (2016, p. 321). Pa a máis in o mación sob e es a
ci cuns ancia, consul a : Pena, 2016, p. 307 e seguin es.
31
de opinions, alo es, es ilos e xei os de eacciona ca a o amben e. Todo, po
descon ado, sal ando as di e encias de pe soa a pe soa.
Po se cumpli en es as condicións es á xus i icado que alemos de «Xene ación Nos».
Os in elec uáis que se incluien nela
1) nace on na década dos 80 do século XIX.
2) esponde on pa a Galicia á e e escencia do nacionalismo que en Eu opa se p oducíu
de esul as da P imei a Gue a Mundial. Mesmo po esa in luencia bau iza on co ub o
de nacionalismo o sen imen o de «nos idade» que, de an es, había na súa e nosa Te a.
3) compa ían un mínimo ideolóxico su icien e pa a unilos, a pesa das no máis
di e encias de ma ices e de xei os‖.
Como ben di Baliñas, as ca o igu as ―máis signi ica i as‖ (Pé ez, 1988, p. 29) da
Xe ación Nós chegan ao mundo na década de 1880: Vicen e Risco en 1884 (na úa da
Paz de Ou ense), Ramón O e o Ped ayo en 1888 (no mesmo edi icio que Risco na úa
da Paz de Ou ense), Flo en ino López Cue illas en 1886 ( amén en Ou ense pe o na úa
do P og eso) e Al onso D. M. Rod íguez Cas elao en 1886 (en Rianxo). Non se ía
inxus i icable ―ensancha un pouco‖, como a i ma Ta ío (1994, 201), e incluí a An ón
Losada Diéguez pola súa ―in luencia decisi a en odos eles‖ (Ta ío, 1994, 201) pa a
que se sumasen á xei a galeguis a e nacionalis a; amais que o p opio Losada Diéguez
amén naceu na década de 1880 (exac amen e en 1884) na p o incia de Ou ense.
O século XIX (o da chegada ao mundo dos homes de Nós) é o ―xu di dos socialismos
mode nos (...) É dici , a elabo ación sis emá ica dunha ideoloxía ano ado a, apoiada nas
de adei as achegas da me odoloxía cien í ico-posi i is a‖ (Bei as, 1968, p. 162.). A
c í ica ao posi i ismo oi e en e po pa e de Risco e de O e o que de endían o
espi i ualismo e a elixión (nes e caso a ca ólica); así mesmo, p o esa on un
―c is ianismo ca ólico on e a laicismo e ma xismo‖ (Pena, 2016, p. 375). Como xa
mencionamos nos pa ág a os an e io es, ―na o de cul u al, o oman ismo, o e o no ó
mundo p eclásico‖ (Bei as, 1968, p.163) son capi ais pa a en ende os di e en es
mo emen os e ases que se p oduci on en Galicia. É un século no que se es ende o amo
ao au óc ono, ao adicional, a ei indicación e busca daqueles aspec os dun pobo que o
an di e en e: o chamado Volkgeis
24
. O a ben, é un oman icismo ―como ai i ude
esp i oal que ingue os enómenos máis aló do eido c eacional: alianza co nacionalismo
24
É un concep o xu dido a pa i da axi ación do nacionalismo omán ico que consis e en a ibuí a cada
pobo unhas ca ac e ís icas e azos comúns ao longo da súa his o ia. Na época Nós ai e suma
impo ancia a capacidade pa a que os galegos adqui an conciencia de seu, da súa his o ia e do seu pasado
como pobo e aza.
32
como e ol a en e ao mundo ca esián‖ (Bei as, 1968, p. 164); un mo emen o que
―inspi a as no as omas de concencia nacional: nacionalismo cul u al, é nico,
sociolóxico; non nacionalismo de inido polas es oi u as polí icas dos es ados
enacen is as‖ (Bei as, 1968, p. 164). Es a úl ima cues ión é ele an e á ho a de analiza
o pensamen o de Risco xa que, como mencionamos no apa ado an e io , o ou ensán
di ixiu o seu nacionalismo ca a unha e en e cul u al e e nog á ica, in luenciando aos
p incipais homes de Nós pa a que adop asen unha pos u a menos polí ica ( ep esen ada,
na súa maio pa e, pola I mandade da Co uña): así o sos én Baliñas: ―Risco e a
cul u alis a máis que polí ico‖ (2000, p. 319). Quizabes Cas elao se á quen se apa e
máis da bei a «cul u alis a» pa a achega se á bei a polí ica como sinala Baliñas (2000, p.
319):
―Eles e an dos que p imaban o cul u al sob e o pode ác ico. «Unha nación pode se al
nación (...) sen au onomía de ningunha clase», esc ibiu Risco. Di íase que e a unha
«saída» peculia de Risco, an cul u alis a e pouco amigo da acción polí ica, pe o elahí
que amén Cas elao, en Semp e en Galiza, despois dunha ida consag ada á ac i idade
polí ica, epe i á case li e almen e a Risco (anque sin cí alo): «Unha nación pode se al
sen au onomía de ninguha cas e, semp e que o sen imen o que a di e encia esul e
inasimilable, semp e que se man eñan i os os a ibu os que a ca ac e izan»‖
Sexa como o , o de Rianxo pa icipou na e is a Nós, da que oi di ec o a a ís ico,
apoiou a Risco du an e a up u a das I mandades da Fala e conside a que (Pena, 2016,
p. 410) ―Galiza, a nación, én se sob e odo un Volkgeis –ao que a ibúen o li ismo, o
humo ismo, o saudosismo e mais o espí i o democ á ico do pobo galego (Mon eagudo
2000, p. 46, ci ado en Pena, 2016, p. 410)-, esencialmen e unido á lingua na que se
mani es a, pa a alén dos elemen os ísicos – aza, e i o io-, elixiosos ou incluso das
ellas es u u as do conxun o que iamos, non obs an e, como e e en es undamen ais
nas p opos as de Risco ou O e o Ped ayo‖.
O século XX é o empo da Xe ación Nós. Así desc ibe Bei as (1968, p. 164) o comezo
do século, pe íodo de máxima ac i idade galeguis a, cul u al, xo nalís ica e polí ica pa a
es e homes:
―Na o de económica, a e olución so ié ica es ablece a p imei a economía plani icada
colei i is a‖; ―no o de polí ico, a G an Gue a pon en cus ión a hexemonía eu opea; o
colonialismo en os días con ados‖; ― aise ace polí ica de masas (...) os sis emas
au o i a ios an i seguidos‖.
33
Todas es as ci cuns ancias, segundo Bei as, an ace de Risco un inadap ado: ―Vicen e
Ma ínez Risco Agüe o é un in elei ual, e ós in elei uais co espóndelles pasa polo
ance da inadap ación, cando i en si uacións á pe ipecia do Risco‖ (1968, p. 165). Tal
conside ación pode a ingui a odo «Cenáculo Ou ensán», sob e odo se emos en con a
os es amosos ex os que esc ibi on Risco, O e o e Cue illas, os cales de inen á súa
xe ación e son indispensables pa a analiza o seu pensamen o e dilucida as súas
ca ac e ís icas como g upo: Nós, os inadap ados de Vicen e Risco, A edo de si de
O e o Ped a o e Dos nosos empos de Cue illas; o p imei o e máis o úl imos apa ecidos
na e is a Nós. Nes e senso, esul an cla i icado as e ilus a i as as palab as de
Lo enzana ace ca deles:
―Bó ase de e neses esc i os que a ónica de inido a de a ales homes, nos seus empos
mozos, é a insa is ación, o non con o mismo, a ebeldía. Considé anse au én icos
‗ encidos da ida‘, mesmamen e po ‗inadap ados‘. Ap enden dos seus mes es a odia
a época que lles en ocado i i . Tencionan uxi do meio que os a odea, e acobíllanse
así na idea do a e conside ado como ‗e asión‘. Son examen e ‗indi idualis as‘; con a
do amben e social, eal e ideal do seu empo, opoñen un celo da súa libe ade: sin en
noxo do ulga , do común, e po eso mesmo andan á pe cu a de mundos eisó icos‖
(Lo enzana, 1965, P. 76).
Esa inadap ación e ese ca ác e indi idualis a ano supe a coa chegada ao galeguismo e
ao nacionalismo, ci cuns ancia na que oi i al a igu a de Losada Diéguez; co en es ás
que Cas elao se subsc ibe con eles e que se o malizan na e is a Nós.
Aínda que di e en es au o es como Xosé Ramón Pena inclúan a A u o Nogue ol
25
, a
Johán Vicen e Viquei a e aos i máns Villa Pon e [es es úl imos ―a é o momen o da
up u a en e Risco e An ón Villa Pon e‖ (Pena, 2016, 322)] como impo an es aliados
e ami icacións do G upo Nós, o p esen e aballo, co in de enuncia as ca ac e ís icas
do conxun o, delimi a as igu as aos es do «Cenáculo Ou ensán» xun o con Cas elao.
Pena ecolle os seguin es azos comúns en e os ep esen an es do G upo Nós:
―1. Memb os da pequena bu guesía (...) eacciona on con a o seu empo,
decla ándose inadap ados, con a ios aos alo es ilis eos, disiden es da
men alidade posi i is a—ma e ialis a einan e (...) 2. Baseados en cadansúa
pla a o ma es é ica idealis a habe ían de e e logo, sen enuncia a eles, odos
25
Xe en e da e is a Nós.
34
os seus coñecemen os e expe iencias na xei a i mandiña que o on ab aza . 3.
Decididos a ac ua socialmen e, e xa mili an es das I mandades da Fala,
eo iza on e a ella on den o delas un nacionalismo adicionalis a no cal Risco
achegou ademais a súa ía ká mica pa a a libe ación nacional. (...) 4. Ten a on,
con desigual o una e na calidade de se p oclama en eli e di ixen e, guiei os...,
con e e se en g upo, o za hexemónica da mobilización nacionalis a. (...) 5. Se
ben que man i e on abe o un diálogo a eo con Eu opa, a di a ap oximación
ealizouse endo semp e en con a, como c i e io supe io , a achega
posi i a/nega i a
26
que al «ape u a de po as» signi icase pa a a mello
de inición/consolidación da nos idade
27
, na p ocu a dunha es é ica nacional‖
(2016, p. 338-339).
Pola súa pa e, Vic o ino Pé ez P ie o explica que os azos común dos homes de Nós
pa en do seu nacemen o p óximo na década dos 80 e ―a condición de es a nun
semellan e ni el ou al u a dos empos‖ (1984, p. 28); ca ac e ís icas que se e ixen
como ―dúas condicións esenciais que cómp en pa a se unha xe ación his ó ica:
coe aneidade e mais ins alación nun mesmo ni el his ó ico (Pé ez, 1988, p. 29).
En esumo, as ca ac e ís icas globais da Xe ación Nós poden aglu ina se de o ma
esquemá ica en e as seguin es:
Á idos e a ezados lec o es adolescen es, que bebe on das p incipais co en es e
no idades li e a ias eu opeas da década, acollendo aos omán icos en e as súas
mei andes in luenzas (sob e odo O e o e Risco).
De i ada des a p imei a ca ac e ización, os homes de Nós desen ol e on un
pensamen o «cul u alis a» que ía esal a máis que o polí ico no caso, sob e odo,
do «Cenáculo Ou ensán». Es a ci cuns ancia, mes u ada co seu ca ác e
eu opeís a e a lán ico, mo i ou a elación, diálogo e ap oximación do G upo Nós
con in elec uais, esc i o es e igu as ep esen a i as dou as cul u as eu opeas
que u i ica on en epis ola ios, colabo acións en e is as e xo nais (como é o
caso de Nós), cong esos ou mesmo en in luenzas ideolóxicas .
26
Aínda que xa se iniciou es e deba e nos pa ág a os supe io es é unha ci cuns ancia que se a a á na
pos e io análise da e is a Nós .
27
“Te mo emp egado po Ca los Baliñas en e e encia a un en usiasmo común po odo o galego nunca
an es nin despois concibido‖ (Ta ío, 1994, p. 200).
35
En ada no galeguismo e no nacionalismo, supe ando o seu indi idualismo e a
súa «inadap ación» ao seu empo de i ada dunha condición de in elec uais que
os man i o, como explica Cue illas no seu ela o au obiog á ico da xe ación
Dos nosos empos, na denominada «To e de Ma il».
Impo an e labo e ac i idade polí ica, p imei o coa en ada nas I mandades da
Fala e logo nos di e en es g upos nacionalis as, que os alza on como ideólogos
do galeguismo (es e é o caso de Vicen e Risco) e como guiei os e líde es do
mo emen o (onde des aca a igu a de Cas elao e, en meno medida, a de O e o
Ped ayo). Risco oi o p imei o que edac ou unha eo ización do nacionalismo
galego men es que O e o e Cas elao o on depu ados nas Co es e, es e úl imo,
encabezou o Es a u o de Au onomía de Galicia que se ía ap oba en 1936.
Relacionado, nunha mei ande pa e, po ese sen imen o omán ico enunciado no
p imei o pun o, xe molou o que Baliñas en ende po nos idade ( e no a 13).
Es e sen imen o p opiciou
28
que es a xei a de in elec uais in oducisen o galego
na p osa na a i a, sob e odo, e nou os moi os eidos onde e a p ac icamen e
inexis en e
29
; p o ocou un a án en e os homes de Nós po ou o ga lle ao pobo
galego alma e conciencia his ó ica de si mesmos, le ándoos a in es iga na
e nog a ía, a xeog a ía e a paisaxes, a adición, a his o ia ou a a queoloxía,
en e ou as; e ag omase un pulo galeguizado nunca an es is o.
Un dos ce nes do seu pensamen o é a espi i ualidade e a elixiosidade (en
especial no «Cenáculo Ou ensán»), on e ao ma e ialismo e ao posi i ismo.
O e o, Risco e Cue illas e an c is iáns e en es e así o sinala Pé ez: ―A
Xe ación Nós apo a á Ig exa e á Teoloxía galega un espí i o c is ián e galego, a
enca nación galega do c is ianismo, como comp omiso c is ián cunha Te a e un
Pobo‖ (1988, p. 248). Quizabes en Cas elao non se mani es ou an o es a
sensibilidade ca a a elixión, inda que non é xus i icable dubida da súa e
c is iá
30
.
28
Explica Pé ez P ie o (1984, p. 43): ―Os homes de «Nós» en an con e e ese encan amen o da Te a en
engado que le e a unha concienciación ci il e polí ica que mo a a ódolos galegos a loi as po unha
Galicia libe ada. De aí o nacionalismo polí ica e a loi a pola lingua, alma do pobo, elemen o da iden idade
nacional. O seu es o zo ai se g ande po a opa-las aíces da His o ia e a Alma do pobo (os es udios
e nog á icos e his ó icos son a mei ande glo ia de Nós)‖ .
29
Así o explica Lo enzana (1965, p. 75): ―Comp e chega aos empos da Xene ación Nós, p a que o
idioma ac e e a súa alidez como ehículo de exp esión e de c eación en ódolos eidos da ida cul u al‖.
30
Pa a escla ece es e deba e son salien ables as e bas de Vic o ino Pé ez P ie o: ―Respec o de Cas elao
hai unha e icencia bas an e xene alizada sob e a súa e e o seu c is ianismo, éndoo coma un home
36
A impo ancia da Xe ación Nós pa a Galicia, en odo o seu conxun o, é dunha
magni ude case que incalculable. Amais, os homes do g upo Nós cul i a on e in luí on
en nume osos eidos, p oducindo unha can idade inxen e de ami icacións que los egan
en ódolos ecunchos da nosa his o ia, e a e cul u a.
No ámbi o das le as e da li e a u a galega, a Xe ación Nós ―supón un impulso
de ini i o. F ancisco Fe nández del Riego alou dun segundo Rexu dimen o ó se e e i
a ela (...) Dou a banda, os p opios p o agonis as des a e apa iñan o sen imen o de es a
asis indo a un no o exu di de Galicia, como se pode de ec a en moi as publicación do
momen o e nos epis ola ios‖ (Ta ío, 1994, p. 199). Se nós expomos que a súa
magni ude é imponde able, Ta ío ai máis alá e considé aa case que inmello able
(1994, p. 201):
―Dende o pun o de is a li e a io (...), a Época Nós é dunha iqueza e dunha
anscendencia an g ande pa a a consolidación das le as galegas que, endo en con a os
escasos medios de que dispoñían aqueles homes, ben podemos dici que, aplicando o
necesa ios ela i ismo, aínda es á sen supe a ‖.
Po ou a pa e, a Época Nós supuxo a eno ación e inno ación li e a ia en galego,
sob e odo na p osa: ―son os homes do G upo Nós (...) os que, sen luga a dúbida, le an
a palma da mode nización da p osa galega nos seus di e en es exis os: na ación cu a,
no ela, discu so cien í ico, ensaio, e c. Son eles, en de ini i a, secundados dende logo
po ou os máis no os, os que sen a on as bases da mode na li e a u a galega na súas
exp esión non e si icada‖ (Ta ío, 1994, p. 204-205). Di a mode nización das le as
galegas si uou á nosa li e a u a á pa que a das ou as cul u as eu opeas, nun chanzo
compa ido que oi posible, en g an medida, ao coñecemen o da Xe ación Nós das
co en es li e a ias, a ís icas e es é icas que luían polos e i o ios eu opeos. Risco,
O e o, Cue illas e Cas elao amosa on nas súas ob as a memo ia his ó ica de Galicia cun
sen imen o de seu, onde se mes u a a adición, a ala, a elixión, o humo , a paisaxe, e c.
dunha e a que busca, po unha pa e, di e encia se (sen pecha se) e, po ou a,
cons uí pon es con ou as cul u as eu opeas. Explica Casa es que ―a p imei a
xene ación que como al en unha sólida o mación li e a ia eu opea é a xene ación Nós,
an icle ical e desc ido, o que p e endidamen e casa ben soas súas con iccións libe ais e epublicanas.
Tópico que coido cómp e bo a po e a, anque sen pasa ago a ó ex emo con a io de subilo ós al a es‖
(Pé ez, 1984, p. 218).
37
e a sua ob a, sob e odo no caso de O e o e de Risco, é deudo a de di a o mación. Con
eles o xéne o no elís ico despégase do u alismo e adqui e o seu pleno
desen ol emen o‖ (Casa es, 1981a, p. 141-142); is o é, p odúcese un no o exu di
li e a io que si úa a Galicia no mesmo chanzo que o es o das cul u as de Eu opa.
A súa in luenza e ele ancia pode es ende se á cul u a en xe al. Cas elao oi un g an
debuxan e
31
, a is a plás ico, p osis a
32
(Un ollo de id o. Memo ias dun esquele e en
1922, Cousas en e 1926 e 1929, Os dous de semp e en 1934 ou o seu ensaio e
es amen o polí ico Semp e en Galiza) e un excelso c eado e omen ado de p oxec os
cul u ais. O e o oi, p obablemen e xun o con Risco, o que máis inno ou e ampliou no
eido da p osa (A edo de si, Pan elas home lib e, F a Ve ne o, A omei ía de Xelmí ez,
Esc i o na néboa ou Os camiños da ida), así como un no able in es igado e ensaís a
(des acando na xeog a ía, na paisaxe e sendo un g an coñecedo da his o ia galega,
especialmen e o século XVII), cunha p o usa ac i idade xo nalís ica e un labo
educa i o como p o eso moi du adei o. Vicen e Risco e íxese como o ideólogo do
g upo. O esc i o ou ensán ex e io izou a súa capacidade pa a a p osa en sonadas
no elas (O po co de pé
33
, A Cou ada, ou a inacabada Os eu opeos en Ab an es) e, ao
igual que O e o e Cas elao, mode nizouna a a consegui en Galicia un desen ol emen o
comple o. Risco des acou amén no campo do ensaio (Mi leu opa, Nós, os inadap ados
ou Teo ía do nacionalismo galego), o xo nalismo (con colabo acións en El Miño, La
Cen u ia, A Nosa Te a, Euzkadi, La Región ou, como non, a e is a Nós, en e ou os)
e a in es igación (especialmen e, como xa se e lec iu, na e nog a ía); amais a súa labo
educa i a esul ou signi ica i a. Po úl imo, Cue illas des aca pola súa a e a como
in es igado (sob e odo no eido da a queoloxía), xa que al ac i idade é unha das máis
senllei as da época. En conxun o, es es homes amén expe imen a on no ámbi o ea al
34
e cong ega on os seus es o zos nunha das e is as galegas máis ac edi adas do século e
31
Nes e senso, o álbum de es ampas Nós de Cas elao deulle o nome a e is a, como así o con a Risco: ―O
Cas elao oi o pad iño: o í ulo Nós pe enecíalle a el; e a o do seu pasmoso álbum no que Galiza xeme,
cho a, maldizoa e ebélase en cincuen a sepias admi ábeis‖ (a igo de Vicen e Risco nas páxinas de
Cél iga (Buenos Ai es, xullo de 1927), ci ado po Pena, 2016, p. 340). Nos nosos días, po exemplo,
amén albe ga unha g an ele ancia unha ob a pic ó ica de Cas elao, ―A de adei a lección do mes e‖, a
cal xa oi expos a na Cidade da Cul u a de San iago de Compos ela e na cidade de Ou ense as iaxa
dende a A xen ina.
32
Dolo es Vila ed a conside a que a ob a de Cas elao oi ―p imei o paso i me ca a unha e dadei a
mode nización e ‗democ a ización‘ enuncia i a da no ela galega‖ (2000, p. 78).
33
A p o eso a Vila ed a a i ma que ― esul a e iden e que é Vicen e Risco, en e ódolos au o es do
G upo Nós, aquel que eúne na súa no ela O po co de pé máis elemen os mode nizado es‖ (2000, p. 78).
34
A ob a d amá ica de Cas elao Os ellos non deben de namo a se, O Bu ón de El-Rei de Vicen e Risco
ou O e o con Tea o de másca as.
44
a o ece as colabo acións de in elec uais como o po ugués Teixei a de Pascoaes ou o
ancés Philéas Lesbesgue.
Debido a a ancos económicos a publicación en que cesa en 1923, pa a eg esa á
ac i idade en 1925: ―Po di icul ades económicas e ía que emig a p imei o a
Pon e ed a ( eb ei o de 1923), logo a Co uña (xullo de 1925, as dous anos de
ausencia) e logo a San iago (na p ima e a de 1931), onde ema a á no 1936, polo
núme o 144‖ (Pé ez, 1988, p. 41). Se ben é ce o, a p imei a e apa de Nós a a 1923
ca ac e ízase po un ma cado a án li e a io que ai muda ca a unha e en e máis
in es igado a a pa i de 1925, onde a a queoloxía, a xeog a ía e a e nog a ía oman
máis peso (Pena, 2016, p. 342; Valien e, 2007, 252). Chegados a es e pun o, é
imp escindible inse i as palab as de Ramón O e o Ped ayo que desc iben
pe ec amen e como se desen ol eu a si uación da e is a:
―Económicamen e moi mal. Sos íñase co que nós mesmos puñamos do noso pe o. Os
p imei os núme os, que se edi aban en Ou ense, e an moi boni os, es aban moi ben
ei os, ma inábase moi o neles e o mesmo Risco seguía paso a paso a súa elabo ación.
Cas elao, que andaba semp e en Pon e ed a, desen olaba unha ac i idade pouco común:
iaxaba, esc ibía, acía polí ica, dibuxaba, iña unha popula idade que moi os en exaban
e que e a moi di ícil acada naqueles empos, e iña ás xun anzas do equipo de
edacción en Ou ense. Despóis, cando a e is a esconmezóu a se esen i na súa
economía, houbo que pensa en máis xen e e apa ecéu Anxel Casal, que amén daba
ideas e ás eces engadía algunhas cousas no p elo. Anxel, cando os malos empos p a a
e is a, sos i o a súa economía pe sonalmen e. Había que ace un idioma de cul u a.
(...) Ese e a o noso comp omiso dende a e is a‖ (F eixanes, 1982, p. 33).
En can o á impo ancia da e is a, en p imei o luga é salien able, loxicamen e, a súa
dimensión xo nalís ica. A publicación, que con aba cunha pe iodicidade no malmen e
mensual, e lec ía as no idades li e a ias
41
e cul u ais non só de Galicia, senón amén
dou as exións. A labo de in es igación é un dos pia es de Nós, que es aba abe a a
odo ipo de colabo acións, es anxei as inclusi e. Todo elo le a a Pé ez a a i ma que
―o inxen e labo de «Nós» oi o mei ande oi o do pe iodismo galego, posiblemen e o
mei ande es o zo sociocul u al da Galicia mode na‖ (1988, p. 44).
41
Como a i ma Ta ío (1994, p. 203) Nós ―daba a coñece non só o que se ía p oducindo no país nos
di e en es xéne os li e a ios, senón amén, e is o oi de g ande ele ancia, as no idades mundiais que
a en amen e p ocu aban segui de ce ca os edi o es e que pun ualmen e eseñaban‖.
45
En can o ao seu ca ác e li e a io, xa mencionamos en moi as ocasións ao longo do
aballo que a Xe ación Nós supuxo unha eno ación das le as galegas e, como esul a
comp ensible, ese es o zo amén se iu e lec ido na e is a. O e o achegou unha
adución de anacos do Ulysses de James Joyce, Cabanillas e moi os ou oas poe as
(incluso es anxei os) achega on os seus poemas, ou, po ci a ou o exemplo, Risco
publicou en di e en es edicións
42
as pa es da súa no ela inacabada Os eu opeos en
Ab an es. Nes e senso, Piñei o mós ase o undo ao desc ibi o que supuxo pa a Galicia
o nacemen o e a e olución da e is a (1978, p. 12):
―Como ó gano cul u al, a e is a ‗Nós‘ oi a publicación de máis al a ca ego ía que
deica en ón iña apa ecido na nosa lingua. Nela colabo a on as máis impo an e igu as
da Galicia de en ón, an o as que p ocedían das I mandades como as que non, poisque a
e is a e a ó gano da cul u a galega e non das I mandades, que iñan o seu p opio
ó gano‖.
Po ou a pa e, o apa ado a ís ico da oi un dos seus pun os o es e que albe gou unha
g an impo ancia e in luenza no seu momen o e a pos e io i
43
. Ma ía Vic o ia Ca ballo-
Cale o analizou es a ealidade no súa ob a La ilus ación en la e is a «Nós», que
albe ga in e esan es e lexións do pa e a ís ica da e is a di ixida po Cas elao.
Ca ballo-Cale o sinala que o ianxei o ―ocupouse da e is a (…) in eg ando maque as,
ca ac e es ipog á icos, composición de cube as, papel, blancos nas páginas, semp e
den o da pob eza de medios do p elo en Galicia‖ (1983, p. 19). Ademais, ―Cas elao
aou de eno a a a e ipog á ica c eando ca ac e es inspi ados nas le as omanas
an igas‖ (1983, p. 20), así como ―demos ou coa súa p eocupación pola páxina imp esa
que a ilus ación debe acompaña no es ilo da ipog a ía e que o o namen o da páxina é
o complemen o na u al da ipog a ía‖ (Ibíd.). En de ini i a e como explica no p ólogo
des e mesmo lib o o his o iado de a e An onio Bone Co ea:
―Se «NÓS» ep esen a hoxe un no o concep o da anga da a ís ica debeuse ás dis in as
ace as dunha época na que aínda coexis ían os úl imos ecos do mode nismo,
mes u ados coa eno ación do no ecen ismo e os inicios das, incipien es e, en ce os
aspec os, a días, angu das his ó icas españolas. Desde o pun o de is a ipog á ico
«NÓS» supuxo un cambio no que o on de e minan es a e olución do gus o a pa i das
42
Nos núme os 39 e 40.
43
Po exemplo, o deseño de Pepe Ba o pa a o no o xo nal galego Nós, que e á a luz a inais des e ano
2019, es á baseado na e is a Nós e nas achegas de Cas elao.
46
no as posicións es é icas da época, ein e p e adas desde Galicia. Na ipog a ía esul a
palma ia es a mes u a de endencias, mes u ándose ca ac e es an icuados con ou os
mode nos. Ou o an o sucede con iñe as e colo óns, sob e odo no que se e i e aos
anuncios de p opaganda come cial inse idos nas súas páxinas. No ela i o á ilus ación
e a a e plás ica, o ei o é lag an e. Tódolos mo imen os da época es án alí p esen es:
exp esionismo e poscubismo, pu ismo e ealismo obxec i o mes ú anse ao simbolismo
e ao mode nismo aínda deco a i is as e omán icos de ca gados sen idos emocionais‖
(1983, p. 7).
O p opio Risco e lexiona, nun a igo pa a o xo nal asco Euzkadi e dez anos despois
do nacemen o de Nós, sob e o que supuxo a p imei a década da e is a, unha opinión
in e esan e e impo an e pa a coñece como i i on os p opios pa icipan es a
axec o ia da publicación galega:
―A e is a, de p esen ación e con ido i ep ochábeis, so p endeu o noso público,
pouco adoi ado a ecibi publicacións daquel ipo ei as no país, e alcanzou éxi o.
O seu labo oi e dadei amen e e icaz. Ti o a i ude de espe a nume osas
ocacións, de p o oca con e sións ao galeguismo e de o ien a en sen ido
eu opeo o noso mo emen o li e a io e as nosas in es igacións his ó icas,
a queolóxicas e olcló icas‖ (Risco, 2018, p. 162).
En de ini i a, ―non cabe dúbida de es a mos a ala (Ca ballo Cale o, 1975, p. 633-636;
Piñei o, 1978, p. 12-13; Ven u a, 1997, 503 e seguin es, ci ado en Pena, 2016 342) do
máis conseguido escapa a e da cul u a galega na p imei a me ade do século XX‖.
47
3. Me odoloxía
Co in de analiza o cosmopoli ismo e eu opeísmo na e is a Nós, o p esen e aballo
selecciona á aqueles ex os máis ep esen a i os e signi ica i os que deno en ámbalas
dúas ca ac e ís icas, xus i icando di a escolla. Po én, en p imei o luga ealiza ase unha
escolma
44
, baseada nun c i e io emá ico, de ódolos ex os onde se e lic a di a
concepción cosmopoli a e eu opeís a a a és do índice xe al dos 144 núme os e unha
lec u a, non exhaus i a pe o si a en a, do conxun o de a igos.
Ademais, a escolma inco po a aqueles a igos que p ocedan de colabo ado es
es anxei os (poñamos po caso os de Phileas Lébesgue, Teixei a de Pascoaes ou
Alexand e de Có do a) xa que a súa inclusión po pa e dos homes de Nós nas páxinas
da e is a, deno a un cla o in e ese cosmopoli a co in de media en e ou as cul u as,
adicións e discu sos así como ―amplia os ho izon es do ma co de signi icados e
p exuízos p opios‖ (Held, 2011, p. 111-112). Po ou a pa e, considé ase opo uno
amén ag ega a es e índice as aducións po que, como expón Bauman, apoiándose en
Eco e en Baliba , a p ác ica das mesmas oi un ei o salien able pa a Eu opa:
―O lo ecemen o da he menéu ica, a a e da in e p e ación e a comp ensión. Eu opa oi
e segue sendo a pa ia da adución pe pe ua; du an e es e empo, conseguiu c ea un
diálogo p o ei oso en e di e en es linguas cul u ais sen bo a a iden idade de ningún
dos pa icipan es‖ (2006, p. 134-135).
Xa que logo, as aducións e idencian un cla o compoñen e eu opeís a pe o amén, po
supos o, cosmopoli a po que ele an, en palab as de Baliba , o con ac o en e pobos dun
―ni el me amen e lingüís ico ao cul u al, máis amplo‖ (Bauman, 2006, p. 135). O a ben,
an o as colabo acións como as aducións non se án obxec o de análise no comen a io
dos a igos po que an só e lic en indi ec amen e (qué ese dici que as ideas
cosmopoli as e eu opeís as non apa ecen explici amen e no ex o) ese in e ese dos
homes de Nós en ap oxima se a ou as cul u as e e i a in e media ios.
Ademais, na escolma amén se inclúen aqueles a igos que albe gan unha emá ica local
(po local en éndese que galega) nos que, dun xei o ou ou o, se e idencia un senso
cosmopoli a e eu opeís a. Tal é o caso, po exemplo, de: O nazonalismo musical galego
44
Di a escolma achégase no apa ado ―Anexos‖ ao inal do aballo, co in de que non in e umpa a
lec u a e a comp esión do es udo e co p opósi o de acili a a consul a do mesmo.
48
(núme o 2 de Nós), Xu xo Lou enzo Fe nández 1910-1934 (núme o 124-125) ou
Paisaxe i-esp i o (núme o 137-138), en e ou os. No caso do p imei o a igo, o
cosmopoli ismo e líc ese en que non soamen e se in oduce o música galega senón que
álase do ca ác e musical dou as cul u as e mani es a as di e encias en e elas así como
sinala aspec os a e olución his ó ica des e eido. En Xu xo Lou enzo Fe nández 1910-
1934 ecóllense os es udos de Xu xo sob e o an igo Exip o e o in e ese polo oman ismo
nunha e apa da súa ida e as súas p e e encias li e a ias, en especial as ancesas así
como ou os au o es usos ou po ugueses. O a igo Paisaxe i-esp i o, pola súa pa e,
achega apun es ilosó icos de pensado es eu opeos así como elaciona a paisaxe e o
espí i u segundo a si uación xeog á ica nunha cla a con o mación de p ác ica
cosmopoli a. Po én, es e es a igos mencionados xun o con ou os engadidos no índice
que p esen an p incipalmen e unha emá ica local, es án p esen es na escolma po que,
dun xei o ou ou o, amosan aspec os cosmopoli as como a mediación en e cul u as e
adicións así como o ca ác e eu opeís a de cul i o da cul u a que desc ibe Bauman.
Como se pode comp oba na escolma in oducida nos anexos, a can idade de a igos que
e lic en ca ac e ís icas eu opeís as e cosmopoli as dos homes de Nós é inxen e. Tan só
con es a escolma, elabo ada despois de co exa o índice xe al e ealiza unha lec u a
a en a, pode iamos xus i ica a nosa hipó ese. Con odo, é p eciso analiza
p o undamen e unha se ie de ex os que exempli ican moi ben di a ealidade na e is a e,
po ex ensión, nos homes de Nós. Nes e senso, os a igos escollidos son os seguin es:
1. Nós, os inadap ados e Dos nosos empos: an o o p imei o, esc i o po Vicen e
Risco, coma o segundo, ob a de Flo en ino López Cue illas, son pequenos
ensaios, pódese dici que au obiog á icos, que e lic en as inquedanzas, o
pensamen o e a ideoloxía dos homes da Xe ación Nós; en palab as do p opio
Risco: ―P esen o eiquí non en e a, senón dian e de a gen e moza que én a ás
de nós na enacencia galega, ce os supos os i en es no ce ne do sis ema de
coincidenzas dos homes do meu empo‖. Xun o coa no ela de Ramón O e o
Ped ayo A edo de si, son os ex os máis signi ica i os pa a analiza aos homes
de Nós desde a p opia isión dos p o agonis as. Polo an o, a súa análise esul a
imp escindible non só pa a coñece o seu pensamen o, senón amén po que a súa
isión eu opeís a e cosmopoli a es á p esen e dun xei o conside able nes es
esc i os. Cue illas ala, po exemplo, da gue a de 1914 e as súas epe cusións,
opina sob e o éxime socialis a de Rusia e, ca a o inal do ex o, encamiña as
49
súas e bas ca a un sen imen o eu opeís a: ―A Eu opa in ei a ha se un campo de
sociedades u u as, e c eio amén que p ‘o desen ol emen o da humanidade,
es a ha se unha cousa ú il e boa‖. Pola súa pa e, Vicen e Risco na a as lec u as
eu opeas e uni e sais do G upo Nós ou desc ibe os seus pensamen os ace ca da
sociedade (nun senso ilosó ico) e a cul u a eu opea; é dici , o esc i o ou ensán
e idencia os azos ideolóxicos dos homes do seu empo con Eu opa como un
dos pia es do ex o. Ámbolos dous explican como os acon ecemen os
desen ol idos ao longo do con inen e eu opeo así como as súas lec u as xu enís,
ixe on deles uns ―indi idualis as‖ si os nesas me a ó icas ― o es de ma in‖ das
que ala Cue illas, apa ados da sociedade e como di Risco: ― encidos da ida
po inadap ados‖
45
. En de ini i a, dous a igos ecollidos po p imei a ez na
e is a Nós que non só axudan a coñece a isión eu opeís a e cosmopoli a da
Xe ación, senón que pe mi en comp ende di as cues ións ao longo da
publicación e se i de guiei o pa a analiza o conxun o dos ex os.
2. Os ca o ex os da se ie Do meu dia io: es e conxun o de a igos nace a aíz da
iaxe de Cas elao po e as ancesas, belgas e alemás. Es es a igos son un g an
exemplo pa a analiza o ca ác e eu opeís a do ianxei o xa que neles Cas elao
non agocha as súas opinións ace ca de odo o que p esencian os seus ollos. O
xo nalismo pode esumi se na amosa ase: ―i , e e con a ‖; exac amen e o
que o a is a galego ealiza na súa iaxe pola Eu opa do seu empo. Cas elao
analiza, desc ibe e alo a oda a in o mación que eúne nas súas isi as aos
museos e salóns de Pa ís, Munich, Colonia e B uxelas onde se mani es aban
p esen es as no as endencias a ís icas ( u u ismo, dadaísmo...). En de ini i a,
es es cla os exemplos de xo nalismo de iaxes, son mos as ac edi adas do
ca ác e eu opeís a da e is a Nós xa que inundan as súas páxinas de
conside acións ace ca dos mo emen os a ís icos que se es án espallando polo
con inen e, e lexionando sob e eles, así como a súa isión das cidades máis
ep esen a i as da Eu opa daqueles empos.
3. O conxun o de a igos (30 en o al) que con o man Da Alemaña e
Mi eleu opa: a iaxe de Vicen e Risco po Eu opa canalizouse no maio
45
Explica Manuel Ou ei iño que o e mo ― encidos da ida‖ ga da elación co mani es o dos encidos,
publicado no xo nal O empo de Lisboa o 29 de ma zo de 1889 e ―malia non es a asinado, en o es ilo de
Eça de Quei ós, segundo indicou Manuel da Sil a Gaio‖ (Ou ei iño, 2011, p. 23). Nes e senso, Ou ei iño
a i ma que ―a alusión ós encidos da ida é índice de que Nós, os inadap ados non é só since a senón
amén humildísima con esión‖ (Ibíd.).
50
conxun o de a igos da e is a Nós baixo o í ulo, p imei o, Da Alemaña con 20
pezas e, segundo, Mi leu opa con 10. Os 30 a igos o ais es éndense,
in e mi en emen e, desde o núme o 79 de Nós a a o núme o 138. A
a gumen ación da selección des es ex os apóiase, po unha pa e, co apo ado no
caso an e io Do meu dia io de Cas elao: o xo nalismo de iaxes é un ac edi ado
exemplo pa a analiza e desc ibi o pensamen o dos au o es e a súa isión
eu opeís a e cosmopoli a. Po ou a banda, o conxun o de a igos que compos os
po Risco ab anguen, in e mi en emen e, cinco anos de Nós
46
, o que indica a
g an ele ancia dos mesmos e a inxen e can idade de in o mación que e lic en.
Ademais, o esc i o ou ensán é o di ec o li e a io da e is a, o que implica que a
súa opinión sob e a Eu opa do seu empo é unha achega undamen al pa a
analiza o eu opeísmo e cosmopoli ismo da e is a e, po ex ensión, do G upo
Nós.
4. Os a igos I landa polí eca no século XIX de O e o Ped ayo e I landa e
Galiza de Vicen e Risco: o ace camen o a I landa po pa e dos homes de Nós é
un aspec o capi al na axec o ia do g upo, an o é así que o núme o 8 da e is a
dedicouse á igu a do alcalde de Co k Te ence MacSwiney, as alece no
cá ce e po mo dunha olga de ame co in de ei indica a I landa no con lic o
con Ingle e a. Po én, o núme o 8 con o ma unha edición de Nós cen ada
unicamen e en I landa. O A lan ismo e o pasado cel a son dous pia es básicos do
pensamen o da Xe ación, ac o es que o alecían a unión co pobo i landés. No
seu ex o I landa e Galiza, Risco de alla as ci cuns ancias con e xen es en e as
dúas nacións en ma e ia de clima, xeog a ía ou elixión. Pola súa pa e, O e o
desc ibe o pasado polí ico de I landa du an e o século XIX, onde amosa un
p o undo coñecemen o da si uación do país. O ca ác e eu opeís a da e is a Nós
e idénciase no seu núme o 8 en homenaxe ao pobo i landés, po én a análise
des es dous ex os englobados en di a edición da publicación es á xus i icada.
5. A mode na li e a u a i landesa (3 esc i os en e nos núme o 26, 27 e 28) de
Vicen e Risco: no pun o an e io explicouse a impo ancia da elación do G upo
Nós con I landa e como es a se e lec iu no conxun o da e is a. En A mode na
li e a u a i landesa Risco desc ibe, nun conxun o de es a igos, o que el
denominou no an e í ulo como ―Da enacencia cél iga‖. O esc i o ou ensán
46
Con comezo o 25 de xullo de 1930 no núme o 79 e con inal no penúl imo núme o de Nós, o 137-138,
de maio-xuño de 1935.
51
e oma as simili udes en e I landa e Galicia e, a con inuación, compa a a
si uación do gaélico/inglés e o galego/cas elán, unha ealidade que une máis aos
pobos. Risco o ece unha pano ámica da li e a u a i landesa do seu empo,
demos ando un g an coñecemen o das no idades li e a ias que xo den ó a de
Galicia (nes e caso en I landa) e e lexionando sob e a súa impo ancia. En
de ini i a, es e conxun o de esc i os albe gan un in e ese especial pola
capacidade que amosa Nós pa a ecolle as no as cul u ais que xe molan en
Eu opa e, amén, polos binomios gaélico/inglés e galego/cas elán, ci cuns ancias
cunhas concomi ancias la en es.
6. Po ugal e Galizia: es e a igo sen au o do núme o 2 de Nós ala das elacións
en e Po ugal e Galicia, unha ci cuns ancia que se mani es a ao longo da e is a
Nós. Es e pequeno ex o dunha páxina non a onda na igu a de Teixei a de
Pascoaes ou Leona do Coimb a, dous pe sonaxes cen ais pa a a elacións en e
Nós e Po ugal, pe o si menciona a aquelas pe soas e ins i ucións que
p omo e on o ace camen o des es pobos. Is o é, es e a igo aínda que non
achega un análise p o uso, si que apo a unha isión ceni al do achegamen o
en e Po ugal e Galicia o que pe mi e di ixi o comen a io sob e o eu opeísmo e
cosmopoli ismo de Nós ca a di e sos camiños e pe spec i as
47
.
7. A In e p e ación da His o ia e o alo do noso empo de Vicen e Risco: o
esc i o ou ensán analiza ―o p oblema da his o ia‖ a a és do Conde Keyse ling
pe o amén se e lic en as opinión dos g andes pensado es eu opeos. Como
nou os a igos seleccionados p e iamen e, Risco demos a a súa capacidade e o
seu coñecemen o de moi os dos mo emen os e co en es que ag oman na Eu opa
do seu empo. Polo an o, a e is a Nós e idencia en A In e p e ación da
His o ia e o alo do noso empo a súa p eocupación po odo o que xo de non
só p e o deles senón ó a das on ei as de Galicia. O in elec ual galego analiza o
47
Po exemplo, a idea de «de ei o cosmopoli a», o cal ―conno a a capacidade de p esen a se e se
escoi ado den o e ó a das comunidades polí icas, é o de ei o a en a a dialoga sen es icións nin
limi acións a i iciais‖ (Held, 2012, p. 50) e que nes e a igo mani és ase no in e ese po c ea ―un
p oxec o de u u o no que se habían in e cambia con e encias e ac i idades cul u ais de ódolos ipos
en e os mesmos. Poñendo o maio én ase na necesidade dun mello coñecemen o edi o ial‖ (Molina,
1989, p. 334). Ou, po ou a pa e, a idea de cosmopoli ismo cul u al expos a po Held e que xa se
indicou p e iamen e.
52
expos o po Keyse ling nun exe cicio ensaís ico que ab angue emas como as
co en es espi i uais, a cul u a, a écnica ou o p og eso. Todos eles a gumen o
máis que álidos pa a analiza un ex o cosmopoli a e ac ualiza ao pensamen o
do seu empo.
8. No as encol da paisaxe omán ica de O e o Ped ayo: o esc i o ou ensán
acome e nes e a igo a elación en e a na u eza e o Roman icismo, dous emas
undamen ais ao longo da súa axec o ia i al e li e a ia. O e o demos a o seu
coñecemen o do mo emen o omán ico que in luíu en case que ódolos ámbi os
da Eu opa do século XIX. Po én, No as encol da paisaxe omán ica é unha peza
que pe mi e analiza , aínda que sexa a a és da na u eza, a pe spec i a do
oman ismo no G upo Nós baixo un p isma eu opeís a.
53
4. Comen a io e esul ados
4.1. Comen a io dos a igos seleccionados
A con inuación p ocede ase a analiza os a igos seleccionados no apa ado
―Me odoloxía‖ así como ca ac e iza e desc ibi o cosmopoli ismo e eu opeísmo
p esen es neles.
4.1.1. Do meu dia io
En 1921, g azas á axuda da Jun a pa a Ampliación de Es udios e In es igaciones
Cien í icas (JAE)
48
, Cas elao iaxa po Eu opa
49
du an e no e meses coa inalidade de
―es uda o debuxo humo ís ico en di e en es países‖ (Rod íguez, 2009, p. 76). Como
desc ibe Oli ia Rod íguez, o ianxei o dis ibúe o empo de es ancia da seguin e
manei a: ―pe manece cinco en Pa ís, en e xanei o e xuño‖, ―en e án ai acendo cu as
es ancias en B uxelas, Gan e, B uxas e Ambe es‖ e ―pos e io men e en a en Alemaña
po Colonia e pasa un mes en Be lín e ou o en Munich‖ (Rod íguez, 2009, p. 75).
Tamén isi a a cidade alemá de Pos dam, p e o de Be lín, al e como se e lic e no
núme o 16 de Nós.
O a igo de Oli ia Rod íguez que le a po í ulo Cas elao e Vicen e Risco na Eu opa de
en egue as
50
esul a in e esan e, non só po que si a de in odución ás iaxes de
ámbolos dous homes de Nós polo con inen e eu opeo, senón po que apo a de alles
sob e a si uación, es anos despois do ema e da P imei a Gue a Mundial (1914-1918),
de países como F ancia: ―Na súa p imei a e apa pa isina so e a ecesión pos -bélica que
coincide coa p esidencia do socialis a Alexand e Mille and (....) A polí ica económica
48
En e es a al nado no ano 1907, englobado den o da Ins i ución Lib e de Enseñanza, pa a p omo e a
in es igación e a educación cien í ica en España.
49
Miguel Anxo Seixas Seoane achega apun amen os sob e es a a esía de Cas elao (2019, p. 805-882)
po e as eu opeas na biog a ía sob e o au o ianxei o: Seixas Seoane, M. A. (2019). Cas elao.
Cons u o da nación. Vigo: Galaxia.
50
Ademais dos a igos publicados na e is a Nós, Oli ia Rod íguez en iquece o seu comen a io coas
ca as mensuais que Cas elao es aba a ob igado a en ia á JAE, así como unha memo ia inal, xun o con
ou as publicacións e esc i os xu didos a aíz da a en u a eu opea do ianxei o. Pa a máis in o mación de
in e ese sob e a iaxe que non apa ece nos a igos de Nós, consul a : Rod íguez González, O. (2009,
ou ub o, no emb o, decemb o). Cas elao e Vicen e Risco na Eu opa de en egue as. A T abe de Ou o ,
80, 75-89.
60
(aplicables aos ou os memb os do «Cenáculo Ou ensán») na no ela de 1930 A edo
de sí, unha ob a onde se icciona a non- icción, p ác ica co en e naquel in e na
li e a u a eu opea como a i ma Ramón Villa es:
―Os esc i o es da época da ansición en e os séculos XIX e XX o on moi dados á
p oducción de ob as ou omances nos que se con aban os p ocesos seguidos na súa
o mación pe soal e, mesmo, xe acional. O g upo galego da xe ación Nós non se apa a
des a endencia, pois dous dos seus memb os máis ele an es deixa on esc i a a súa
au obiog a ía in elec ual (pe soal, pe o amén xe acional), como acon ece co omance
o e iano A edo de sí (1930), ou o ensaio isquián Nós, os inadap ados (1933), onde
exp esamen e se een ía o lec o pa a o ex o o e iano‖ (Villa es, 2002, p. 40).
Reg esando ao ensaio de Cue illas, Dos nosos empos pode de ini se, sen dúbida, como
un ex o o emen e eu opeís a. O ou ensán mani es a a súa p eocupación polo u u o de
Eu opa ala P imei a Gue a Mundial (1914-1918) e pola chegada do éxime socialis a
a Rusia, país polo que amosa a súa admi ación debido á súa li e a u a (Cue illas, 1920,
p. 12). O con li o bélico é un dos eixes que e eb a o ensaio e median e o cal Cue illas
c i ica o a án impe ialis a, o in e ese económico que de i ou en cobiza e a a icia ou o
mili a ismo.
Así mesmo, o ensaio deno a un on cosmopoli a de achegamen o a ou as cul u as, non
só eu opeas senón amén o ien ais na p ocu a da espi i ualidade, ci cuns ancia
e idenciada nes a e mosa me á o a: ―E namen es que nós, en ocados nas nósas o es
de ma in, ben acochados no hima ión dos g egos, no albo noz dos á abes, ou nas
únecas d‘ O ien e, i iamos pensando no que xa pasou
54
‖ (Cue illas, 1920, p. 12).
Nes a ase, o esc i o ou ensán e oca a alegó ica «To e de Ma il», a mos e a e e ida
ao illamen o in elec ual que expe imen a on Cue illas e os seus compañei os do
«Cenáculo Ou ensán», a edados do mundo que lles ocou i i e agochados na
li e a u a:
―Sen iamol-os mozos qu‘ en on p incipiabamos á nos in e esa mos pol-a li e a u a, un
noxo ondo e o e po odol-os p oblemas que xa n-aquil empo acían pendu a sob e
do pei o as es as dos homes se ios‖ (Cue illas, 1920, p. 12).
Nes e senso, Cue illas enuncia as p e e encias li e a ias que el e os seus compañei os
man i e on du an e a súa xu en ude: ―decaden ismo, simbolismo, nepheliba ismo‖; e,
como mencionamos p e iamen e, a súa admi ación pola li e a u a usa. Lec u as que
54
Nas ci as ex aídas do a igo espec a áse o ex o o ixinal na súa o alidade.
61
in luí on p o undamen e nes es es homes do G upo Nós e condiciona on a súa isión
de Eu opa.
Cue illas e Eu opa, cues ión de ha monía
No lib o Eu opa: una a en u a inacabada do sociólogo e ilóso o polaco Zygmun
Bauman, a opamos unha se ie de cla es que nos achegan á concepción eu opeís a
mani es ada po Cue illas en Dos nosos empos.
Nas de adei as e bas do ensaio, o ou ensán mós ase op imis a de ca a o u u o de
Eu opa:
―Eu c eio pol-o an o que den o d‘ unhos anos, a Eu opa in ei a ha se un campo d‘
esp imen ación de sociedades u u as, e c eio amén que p ‘ ó desen ol emen o da
humanidade, es a ha se cousa ú il e boa, do mesmo xei o que é boa que os nenos bo en
os den es ou que os paxa os muden a p uma. O que non impide que n-ises in esan es
pe iodos das suas idas, o paxa o non can e, y-o neno be e adoecido de doo es‖
(Cue illas, 1920, p. 13).
De po pa e, di as ano acións de Cue illas ga dan elación coa idea de Eu opa expos a
po Bauman: ―Eu opa non é algo que se descub e; Eu opa é unha misión: algo que se ai,
se c ea e se cons úe (2006, p. 13). Is o é, o esc i o ou ensán conside a que Eu opa,
ala des ución e o su imen o padecidos á aíz da G an Gue a, debe ecompoñe se, é
dici , asumi unha misión (en e mos de Bauman) de cons uí o ideal eu opeo. Ademais,
a p oxección dunha Eu opa mello que acada á o desen ol emen o da humanidade, é
unha ca ac e ís ica p opia do se eu opeo segundo Bauman, a necesidade de supe a a
ealidade i ida no p esen e:
―Tal ez o único elemen o cons an e que ixo da his o ia de Eu opa unha his o ia
cohe en e e á in cohesi a oi o espí i o u ópico que é endémico a súa iden idade, unha
iden idade e e namen e inalcanzada aínda, enoxosamen e elusi a e semp e en desaco do
coa ealidade dos seus empos‖ (Bauman, 2006, p. 59).
Cue illas, ao longo do pequeno ensaio, emp ega un on c í ico pa a desc ibi a si uación
de Eu opa nos úl imos anos do século XIX e p imei os anos do século XX. O esc i o
galego amosa o seu desapego ca a o indus ialismo (in encións e enxeña ía en palab as
do p opio au o ), exempli icándoo en igu as como os i máns W igh ou Ma coni e en
po encias nacionais como os Es ados Unidos. Cue illas amén é con a io ao
62
comunismo que se a ianza a comezos do século XX en Rusia, xa que o e como unha
ameaza pa a a súa (e a do seu g upo de in elec uais) libe dade indi idual. E, po úl imo,
co que máis se amosa c í ico Cue illas é coa gue a, coas súas causas e coas súas
consecuencias. O de Ou ense conside a que o con li o bélico agocha unhas ansias
impe ialis as ―qu‘a mou ás naciós as unhas con a das ou as‖ (Cue illas, 1920 p. 13);
ademais, ese mili a ismo es á p omo ido po un de ezo de iqueza económica que
ingue a gue a dun also pa io ismo. Po én, debido ao c i icismo que in oca Cue illas
en Dos nosos empos, achégase aínda máis ao eu opeísmo que desc ibe Bauman (2006,
p. 185):
―Ao i a ‗Eu opa que exis e‘ dalgunha manei a semp e á zaga da Eu opa que a Eu opa
que ía se , esa noción ixo aos eu opeos inhe en emen e c í icos e au o-c í icos‖
Ago a ben, o esc i o ou ensán in oduce no a igo pequenas pinceladas que inducen a
pensa que a c í ica do seu empo p esen e xo de po que e con mello ollos o pasado:
―(...) Os e uxados nos empos pasados, i emos que olla o edo de nós, e imos ós
que o an nósos ídolos, os homes-cumes da F ancia, da Ing a e a e da Alemaña
ald axábanse escudados n-un pa io ismo de ei a, imos coma caian ca ed ás, pazos e
cas elos, e imos coma no ondo das incei as icaban a uados os soños d‘
in e nazonalismo e de paz...‖ (Cue illas, 1920 p. 12).
E, máis adian e, e idencia que a P imei a Gue a Mundial pende dunha xus i icación
de inida po a gumen os balei os, a as ada dou os ideais pasados:
―Son ou os empos, ou os homes e moi dis in al-as ideas. A mais de que, dal-a ida
pol-a e xu ada a un Dios, ou de endendo a sag ada es a d‘ un ei ausolu o, é moi
di e en e que cai pelexando pol-os in e eses d‘ unha Fede ación ou d‘ un T us , ou
de endendo as pe soas de Mille and ou Lloyd Geo ge, que nada eñen de sag adas‖
(Cue illas, 1920, p. 13).
En de ini i a, a ha monía do ideal eu opeo de Cue illas ese co ompida polos sucesos
his ó icos do seu empo. Un ex o eu opeís a e dun on uni e sal e pací ico como é Dos
nosos empos, non se esqueceu de Galicia aínda que non apa eza ci ada di ec amen e. Se
lemos en e liñas o pequeno ensaio au obiog á ico dos homes de Nós, podemos
imaxina que as seguin es e bas de Cue illas aluden á súa en ada no galeguismo (a cal
ixo descende ao «Cenáculo Ou ensán» da me a ó ica «To e de Ma il»):
63
―E dian e do espeu áculo d‘ unha Mosco ia co aballo ob iga o io nas áb icas, coa
cencia o icial le ada ós úl emos es emos, c‘ un ea o e un a e sociás, pousamol-o
hima ión dos g egos, o albo noz dos á abes y-as únecas d‘ O ien e, e es indo a
chaque a demos en olla a incadamen e o edo de nós, y-esí es amos, y-esí es ou...‖
(Cue illas, 1920, p. 12).
4.1.3. A In e p e ación da His o ia e o alo do noso empo
No núme o 33 de Nós do 15 de se emb o de 1926, Vicen e Risco publicou o ensaio A
In e p e ación da His o ia e o alo do noso empo, un ex o no que analiza o
―p oblema‖ da his o ia e a in e p e ación des a apoiándose nas ideas do Conde He mánn
Keyse ling. Os pensamen os do ilóso o es oniano áchanse nunha posición in e media
en e o expos o po Oswald Spengle , quen sos én que ―a his o ia desen ól ese en
o gaismos cul u ás, in e dependen es que eñen o seu ciclo pechado d‘e olución‖ (Risco,
1926, p. 2), e de H. G. Wells, quen a i ma que ―a his o ia desen ól ese n‘un p og eso
sen in, a a és de moi as a iedades aiciden ás‖ (Ibíd.). Como explica Risco, as ideas
de Spengle adop an unha posición plu alis a que se basean nunha ―disposición
espi i ual‖ a as ada do acionalismo e o posi i ismo (Risco, 1926, p. 3).
Pola súa pa e, Risco non soamen e desc ibe o expos o po es es au o es senón que
emp ega un on analí ico e c í ico, apo ando a súa opinión undamen ada e
a gumen ada. Empo iso, é xus i icable a i ma que o esc i o ou ensán si úase con es e
ensaio nun chanzo p óximo, en calidade de in elec ual e coñecedo ha his o ia, aos
pensado es eu opeos con empo áneos dos seus días. Nes e senso A In e p e ación da
His o ia e o alo do noso empo é un a igo que ap oxima aos galegos a a és da
e is a Nós a si uación do ―p oblema‖ his ó ico-cul u al en base aos pensamen os
eu opeos máis ac ualizados naquel momen o, is o é, Risco achega a Galicia á Eu opa e
ao es o do mundo e ice e sa, elabo ando un exe cicio de análise e explicación p opio
dos e udi os do seu empo.
Ademais dos pensado es ci ados, Vicen e Risco menciona ou os au o es que mani es an
ideas semellan es á Spengle , que se mos an con a ios ao in elec ualismo (é dici , o
acionalismo) e á ―ci ilización mecánica‖; ales pe soei os son, en palab as de Risco:
―As igu as mais sini ica i as da Alemaña mode na, Wal e Ra henau, Joham Mülle ,
Rudolph S eine , o eóso o de quen xa m‘ocupei en NÓS, Ludu ig Klages, o g a ólogo
64
de Zu ich, o poe a S hepen Geo ge, o ilóso o «ak i is a» Ku Hille , epe sen an es a
di eición‖ (1926, p. 3).
Ao longo de A In e p e ación da His o ia e o alo do noso empo, o home de Nós
apo a unha g an can idade de a gumen os, exempli icados na enume ación de
pensado es e esc i o es, pa a xus i ica que Risco é un g an coñecedo dos mo emen os
e co en es ilosó icas da súa época (e amén dos empos pasados) así como da his o ia,
con igu ando, de al xei o, un ex o eu opeís a e cosmopoli a. Co in de amosa a g an
a iedade de nomes que enuncia Risco e co in de a gumen a a p o undidade de
documen ación que emp ega, achegamos ou os exemplos dos pe soei os que ci a
Risco: o ilóso o polcaco Józe Ma ia Hoene-W oński, o ilóso o escocés John S ua
Mill, o esc i o ancés Cha les Be na d Renou ie , o ilóso o Hen i Be gson ou o
polaco Wincen y Lu osławski, en o ou os. En palab as do polí ico galeguis a Xosé
Manuel Bei as:
―Risco, como in elei ual, es á ó día, a en o á de adei a no edade, á cu iosidade máis
abaladiza. O mesmo ala de Teixei a de Pascoaes, que de Le Co busie , que do poe a
a menio H and Naza ian z‖ (1968, p. 166).
A c í ica ao acionalismo e a écnica, unha ónica en Nós
O ce ne do a igo publicado na e is a Nós é a c í ica ao acionalismo, ao mecanicismo,
ao posi i ismo e á écnica. Di a ealidade áchase p esen e en Nós en moi os dos seus
a igos, pe encen es a di e en es au o es, polo que podemos a i ma que é ca ac e ís ica
a ín en e os homes da xe ación. Poñamos po caso os ex os Do meu dia io de Cas elao
ou Dos nosos empos de Cue illas onde se e lic e di a cues ión.
Reg esando ao ensaio de Risco, o esc i o ou ensán expón, baseándose nas ideas de
Spengle e Keyse ling, que o culpable da ―decadencia de Occiden e‖ e do es o de
cul u as é o acionalismo:
―Cul u a é unha o ma de ida, esp esión imedia a do esp i o. Non somen es a cul u a
ouciden al, senón odal-as cul u as adicionás es án en decadenza. Is o acon ece po que
o acen o que dá senso â e duma da y-al pasou do in ans e ib e (a pa e i acional,
ins in i a, sensi i a, do noso se ) ô ans e ib e, ou sea, ô in elei o acional; a conciencia
cen ouse n-il e a edouse do adicional. O oi o ca ai ei ís ico do in elec o é a écnica:
as máquinas, o qué, sendo e iden e p a odos, aise adonando do mundo in ei o, e
ma ando a cul u a adicional en odos lados‖ (1926, p. 6).
65
Nes e senso, Risco conside a que os de enso es do acionalismo non asumen ce as
in luenzas no home de i adas da na u eza, al é o caso da ―indución as al‖, do ―medio
xeog á ico‖, da ―he danza isiolóxica e psíquica‖, da ― adición e a he danza espi i ual‖
e do ―ambien e social‖ (1926, p. 6). O esc i o ou ensán explica que Keyse ling si
a ende a di as cues ións (xa explicamos p e iamen e que o pensado es oniano mani es a
unha pos u a in e media) e englóbaas en ―in uxos cósmicos‖ e ―he encia‖, aínda que
c e no p og eso, elacionado coa écnica. Di a c enza, opina Risco, desen ól ese ―co-a
sinxela, co-a inxenua é do Consellei o Pin o Po o d‘Eça Quei oz, ou do D . Molécola
de O e o Ped ayo‖ (1936, p. 8).
O home de Nós ou ó galle unha impo ancia capi al á adición, á espi i ualidade e ao
medio xeog á ico na in e p e ación da his o ia, ealidades que in lúen nos se es
humanos. Di os aspec os non se án exclusi os da igu a de Risco xa que O e o, Cas elao,
Cue illas e g an pa e dos colabo ado es da e is a e lec i án, en moi os dos seus
a igos, a súa c enza na adición e na he danza espi i ual, así como o in luxo da
na u eza e da xeog a ía na idiosinc asia dos homes. Non obs an e, os au o es do es udo
conside amos que a ideoloxía de Risco non se basea nun pensamen o adicionalis a
senón, como xa indicamos no comen a io de Nós, os inadap ados, achégase á igu a do
«an imode no» que An oine Compagnon desc ibiu na súa ob a homónima:
―Os an imode nos –non os adicionalis as polo an o, senón os an imode nos
au én icos- non se ían máis que os mode nos, os e dadei os mode nos, que non se
deixan engana polo mode no, que es án semp e ale as‖ (Compagnon, 2007, p. 12).
Risco non nega á écnica na súa o alidade en A In e p e ación da His o ia e o alo do
noso empo, senón que a oga po non si uala en iba de ningún ou o alo e a a ala
como ―un mal necesa io, e a de ende da sua noxen a b u alidade can o ep esen e un
alo de cul u a‖ (Riso, 1926, p. 9). É dici , en palab as de Compagnon, o ideólogo de
Nós si úase nunha posición ixian e, ―en ale a‖, sen acep a odo p og eso écnico,
cien í ico ou mecanicis a que xo de na sociedade.
Po ou a pa e, Risco conside a que a ciencia, ao pa i da obse ación pa a es uda
enómenos que se epi en co in clasi icalos, posúe un ac o de homoxeneización,
ci cuns ancia á que opón polo seu indi idualismo e po que o home ― en sob ‘os demais
axen es o p i ilexio da au ode e miñación‖. Is o é, o home de Nós semp e de endeu o
axioma enunciado po el mesmo ―se exis en e é se di e en e‖; empo iso, Risco
66
amósase con a io á ciencia pola súa busca de a opa azos homoxéneos en e os se es
humanos en ez daquelas ca ac e ís icas que os an se exclusi os.
En de ini i a, o ensaio de Risco e lic e o seu ca ác e eu opeís a e cosmopoli a ao
mani es a a súa p eocupación polo pasado e o po i de Eu opa e o es o de cul u as,
si uando a Risco nun chanzo p óximo aos in elec uais. Ademais, mós ase c í ico (unha
das ca ac e ís icas que segundo Zygmun Bauman de ine aos eu opeos po que
pe seguen unha Eu opa que semp e camiña po dian e do desexado [Bauman, 2006, p.
185]) con algunhas das ideas dos pensado es que ci a, epudiando o acionalismo, a
écnica ou o posi i ismo. En oques, de ende a adición e á he danza espi i ual. Un
Risco an imode no:
―Non a opa iamos mello de inición do an imode no que como mode no a as ado pola
co ien e da his o ia, pe o incapaz de ga da loi o polo pasado‖ (Compagnon, 2007, p.
21).
4.1.4. Nós, os inadap ados
O 25 de xullo de 1933 publícase o núme o 115 da e is a Nós. Unha edición especial,
non só po que coincidía co Día de Galicia senón po que iu a luz o ensaio máis amoso
das páxinas de Nós: Nós, os inadap ados de Vicen e Risco. O ex o do esc i o ou ensán
desc ibe a a esía dos homes de Nós desde a súa e apa inicial, illados da sociedade na
me a ó ica «To e de Ma il» enunciada po Cue illas en Dos nosos empos e, desc i os
en palab as do p opio Risco como ‖indi idualis as, inadap ados, an ig ega ios,
in o e idos‖ (1933, p. 26); a a a súa chegada á causa galeguis a como in úl imo da súa
iaxe: ―Aden o de nós, cons i uíndo o máis ondo do noso se , es aba a y-alma de
Galiza‖ (1933, p. 27).
T as o ensaio Dos nosos empos de Cue illas (1920) e a no ela de O e o Ped ayo
A edo de sí
55
(1930), Risco p esen a en Nós a súa isión pe soal sob e o pe iplo dos
homes do «Cenáculo Ou ensán» na descube a de Galicia. Nes e senso, o ensaio
55
En elación a es a no ela é in e esan e ememo a a decla ación ei a po O e o Ped ayo a Víc o
F eixanes sob e a pe sonaxe p incipal de A edo de sí: ―Ad ián Solo io, o p o agonis a do lib o, son eu e
somos odos os mozos que a opamos Galicia po aquelas da as: Cas elao, Lousada, Risco, Cue illas, cada
quen cas súas di e encias‖ (F eixanes, 1982, p. 22).
67
au obiog á ico Nós, os inadap ados apun a, emi e e e e encia á ob a de O e o Ped ayo,
como o alice ce desc i i o da xe ación:
―A espos a es á dada, moi o millo do qu‘ eu poide a acelo, po Ramón O e o Ped ayo
na sua no ela A edo de sí. A edo de sí, mais qu‘unha no ela, é a au obiog a ia non
d‘un soio home, senón d‘un ag upamen o, case d‘unha ge ación. É a au obiog a ía do
cenáculo do au o ao qu‘eu pe encín amén‖ (Risco, 1933, p. 26).
Ademais, desde as p imei as e bas o esc i o galego escla ece que a Nós, os
inadap ados é un ensaio que desc ibe as ca ac e ís icas dos homes da súa xe ación:
―P esen o eiquí non en e a, senón dian e de a gen e moza que en a ás de nós na
enacencia galega, ce os supos os i en es no ce ne do sis ema de coincidenzas dos
homes do meu empo‖ (Risco, 1933, p. 19).
A negación do cosmopoli ismo en Nós, os inadap ados
O p esen e comen a io, como o es o dos elabo ados nes e es udo sob e a e is a Nós,
p e ende analiza o ca ác e eu opeís a e cosmopoli a da publicación galega. Empo iso,
esul a imp escindible comeza es a e isión de Nós, os inadap ados ecupe ando as
e bas do p opio Risco e e idas a di os aspec os:
―Non e amos, c a ‘ es á, in e nacionalis as nen cosmopoli as. In e nacionalismo,
cosmopoli ismo, desapa ición das on ei as, a e nidade uni e sal, e an ideias
que pe encían â bagage dos ou os, dos ilis eus‖(1933, p. 22).
Es as ano acións do esc i o ou ensán negan, a p imei a is a, a nosa hipó ese p incipal
do aballo. Po én, é p eciso pun ualiza as súas palab as. En p imei o luga , o home de
Nós conside a o cosmopoli ismo como unha ―desapa ición de on ei as‖, sen e en
con a ou o ipo de conside acións ace ca des a ealidade. O sociólogo b i ánico Da id
Held sos én que non exis e unha única o ma de de ini ou uni ica o cosmopoli ismo
(Held, 2012, p. 27). Po én, a idea de cosmopoli ismo que podemos ex ae do esc i o
po Risco é a dun mundo habi ado po unha única sociedade e non po pe soas
ag upadas en nacións, pobos ou cul u as. Is o é, o in elec ual ou ensán conside a no
agmen o de Nós, os inadap ados an e io men e e e ido que a súa concepción de
cosmopoli ismo é a igualdade en e odos os habi an es da Te a e que non exis an
68
azos dis in i os en e os pobos
56
, é dici , só unha cul u al global ou in e nacional ( ei o
que, cla amen e, Risco exei a xa que en in e io izada p o undamen e a súa ase ―se
di e en e é se exis en e).
O a ben, a endendo ao expos o po Held: exis en di e sas concepcións do
cosmopoli ismo. Polo an o, o que mani es a Risco no seu ensaio au obiog á ico e, po
supos o, o que achamos ao longo de ódolos a igos de Nós, axéi ase a ou as ideas de
cosmopoli ismo aínda que o ou ensán negue a súa elación con al concep o. Como
explica Held:
―Kan inculou a idea do cosmopoli ismo á concepción inno ado a do «uso público da
azón» e explo ou as o mas na que es a concepción da azón podía xe a un pun o de
is a c í ico desde o que examina a sociedade ci il‖ (2012, p. 49).
Podemos dici que Risco non aplicou di a ci cuns ancia ao longo da súa axec o ia i al,
li e a ia e xo nalís ica, inclusi e en Nós, os inadap ados? Po supos o que non. Nes e
senso, can o máis a ondamos na explicación que Held elabo a sob e o expos o po Kan ,
máis nos achegamos á labo de Risco e do es o do G upo Nós:
―Kan concibe a pa icipación nunha sociedade cosmopoli a (wel bü ge lich), en luga
dunha ci il (bü ge lich), como un de ei o –o de ei o a en a nun mundo de diálogo
abe o, non coaccionado- e adap a es a idea á o mulación do que el chama «de ei o
cosmopoli a» (Kan , 1970, p. 105-8, ci ado en Held, 2012, p. 50). O de ei o cosmopoli a
conno a a capacidade de p esen a se e se escoi ado den o e ó a das comunidades
polí icas, é o de ei o a en a a dialoga sen es iccións nin limi acións a i iciais‖ (Held,
2012, p. 50).
Es a idea de cosmopoli ismo e líc ese an o nas P imei as Ve bas da p imei a edición
da e is a Nós: ―Que endo sup imi en emedia ios an ‘o pensamen o galego e o
pensamen o dos pobos cul os, Nós ab e as suas páxinas a p es ixiosas pe soalidades
es anxei as que con an de nos hon a co‘a sua colabo ación e amén ha in o ma ó
púb ico galego do mo emen o das ideias no mundo ci ilizado‖ (1920, p. 2); como ao
longo de nume osos a igos da e is a, poñamos po caso Po ugal e Galizia do núme o
2 de Nós, onde os esponsables da publicación amosan o seu in e ese en se en
56
Is o é: a homoxeneización. Sob e es e asun o éxase Appadu ai, A. (1990). Disjunc u e and di e ence
in he global cul u al economy. Public Cul u e, 2(2), 1-24; onde se salien a que a ―globalización cul u al
non é o mesmo cá homoxeneización‖ (1990, p. 9) e onde se a a o ema da da abso ción cul u al polas
polí icas de escala máis g ande que p omo a a homoxeneización.
69
escoi ados en Po ugal e os po ugueses en Galicia, un in e cambio, como esc ibe Kan ,
―sen es icións nin limi acións a i iciais‖. Polo an o, a concepción kan iana de
cosmopoli ismo esul a innegable nas páxinas de Nós.
Po ou a pa e, Risco e as páxinas da e is a mani es an ou a das ealidades
cosmopoli as que nos explica Held:
―O cosmopoli ismo cul u al debe íase en ende á manei a de capacidade pa a media
en e cul u as nacionais, comunidades de des ino e es ilo de ida al e na i os. Ab angue
a posibilidade de diálogo coas adicións e discu sos dou os con in de expandi os
ho izon es do ma co de p exuízo e signi icado p opio‖ (Held, 2011, p. 60).
Como se demos ou ao longo do es udo e cunha simple ollada á escolma de a igos de
Nós elabo ada p e iamen e, a e is a e os seus esponsables endé onlle a man a unha
mul i ude ampla de cul u as nacionais, ás súas adicións e aos seus discu sos. Incluso
Risco en Nós, os inadap ados expón que as nume osas lec u as uni e sais in luí on
an o nel como nos homes da Xe ación Nós:
―O noso esp i o zugou d‘esas on es
57
unha ideología aga, non ben de e miñada, cecais
con adi o ia, qu‘ en ou en nós ondamen e e p a semp e, e pouco a pouco,
paseniñamen e oi collendo co po e de e miñou o qu‘ habíamos se , pensa e sin i ‖
(1933, p. 20).
Empo iso e ala exposición dos an e io es a gumen os, é xus i icable e idencia o
ca ác e cosmopoli a de Risco, de Nós, os inadap ados e da e is a Nós. O a ben, a idea
de cosmopoli ismo que exp esa o in elec ual ou ensán no ensaio é ce o que non
conco da coa ideoloxía dos homes de Nós xa que semp e amosa on a súa p io idade po
se en di e en es e non pe ence a unha sociedade única e global, senón a un mundo de
nacións, pobos e cul u as con ca ac e ís icas p opias.
As in luenzas dos homes de Nós
En Nós, os inadap ados Risco a i ma que Huysmans oi un dos seus mes es e que se
o ma on dunha manei a au odidac a. Nes e senso, o ou ensán expón que coñecían ben
o ancés e que sabían ―algunhas e bas inglesas‖ (Risco, 1993, p. 20). O esc i o galego
desc ibe no seu ensaio as p e e encias li e a ias dos homes de Nós du an e a súa
57
Re í ese ás lec u as.
76
Nes e senso, Baudelai e é o p o o ipo de «an imode no» segundo Compagnon e, po
ou a pa e, Cha eaub iand é ou a das pe sonaxes máis des acadas des a concepción.
Polo an o, podemos concluí que Risco aseméllase ideoloxicamen e a ámbolos dous, a
dúas g andes igu as que in luí on nel e na súa concepción de Eu opa a a és da súas
lec u as. Is o é, po se «an imode no», Risco amén é eu opeís a.
O galeguismo: a in do camiño
―Risco ixe a a descobe a dunha ab aian e pa adoxa: que o camiño do uni e salismo
le aba nos máis dos casos a con íns escu os, ca i os e sen saída, men es que o labo
es o zado na p opia e a, coma o do lab ego, le aba de ei iño á uni e salidade‖ (Bei as,
1968, p. 168).
Es a ano ación de Xosé Manuel Bei as de ine dun xei o conciso os úl imos pa ág a os
de Nós, os inadap ados e a in da a esía de Risco e os homes de Nós: o po o
galeguismo. Ao le o ensaio do ou ensán e o expos o po Bei as, ag oma unha cla a
ealidade: Bei as non acome eu unha andaina po Nós, os inadap ados ás apalpadelas
senón que a súa lec u a oi p o unda.
Vicen e Risco explica que o nacionalismo supuxo o paso da ―ai i ude con emp a i a â
ai i ude ac i a‖ (1933, p. 27), un ac i ismo que non supuxo o peche das po as ca a
ou as cul u as, senón un pulo exene ado da e a galega si uándose no mesmo chanzo
que as cul u as eu opeas e uni e sais, sen necesidade de in e media ios.
4.1.5. No as encol da paisaxe omán ica
O 15 de eb ei o de 1927 no núme o 38 de Nós, Ramón O e o Ped ayo publica o a igo
No as encol da paisaxe omán ica, un esc i o onde mes u a dous dos pia es máis
ep esen a i os da súa axec o ia: a xeog a ía (nes e caso a paisaxe) e o oman icismo.
En elación á p imei a, Lo enzana
63
conside a que ―O e o Ped ayo deséñase como a
igu a li e a ia e o g ande in é p e e e sen ido da paisaxe‖ (1965, p. 81). Is o é, ao longo
da súa axec o ia i al demos a o seu in e ese pola paisaxe e amén pola his o ia:
Edua do Mo eno López, ca ed á ico de Xeog a ía e His o ia exe ceu unha g an
in luenza nel no senso de coñece a xeog a ía galega e, po ou a pa e, o p opio O e o
63
Pseudónimo emp egado polo esc i o galego F ancisco Fe nández del Riego.
77
exe ceu como ca ed á ico de Xeog a ía e His o ia na ensinanza media. Amais, no
Semina io de Es udos Galegos di ixiu a sección de Xeog a ía.
Po ou a pa e, na súa labo de p osis a, o home de Nós inco po a a súa paixón e
in e ese pola xeog a ía nas súas no elas (poñamos po caso A edo de sí) pe o é na súa
ob a ensaís ica onde máis a onda en di a cues ión: Sín ese Xeog á ica de Galicia
(1926); Paisajes y p oblemas geog á icos de Galicia (1928); Os íos galegos (1977) ou
a ac edi ada Guía de Galicia (1926). En Nós amén inco po ou asiduamen e o aspec o
xeog á icos nos seus a igos: Encol da aldea ( no núme o 14, o 1 de decemb o de 1922),
Encol dos es udos mode nos de An opoxeog a ía (no núme o 27, o 15 de ma zo de
1926) ou P ob emas de Xeog a ía Galega. No as en col das do mas de poboazón
lab ega (no núme o 45, o 15 de se emb o de 1927), en e ou as.
A segunda, o oman icismo, de i a p incipalmen e das súas lec u as empe ás eu opeas,
sob e odo das ancesas:
―As lec u as p edilec as de aqueles mozos e an ancesas, especialmen e os omán icos
e simbolis as, anque po pa e de O e o non dun xei o an adical e excluen e como
Risco‖ (Casa es, 1981a, p. 56).
Nes e senso, Casa es iden i ica como un dos seus p incipais e e en es a Cha eaub iand,
esc i o ci ado en No as encol da paisaxe omán ica. Tódalas súas p e e encias, non só
as ancesas, con o ma on o ca ác e eu opeís a e cosmopoli a de O e o, como el mesmo
mani es a:
―Lía iloso ía, eoloxía, é ica, es udéi os c ásicos españoles da Edade Media e máis do
Século de Ou o, a eime de lec u as ancesas e alemás, a eigueime de dou inas,
co en es in elec uais moi de moda na Eu opa daquelas da as... en in: íxenme uni e sal‖
(F eixanes, 1982, p. 22).
Empo iso, cando o esc i o ou ensán esc ibe o a igo No as encol da paisaxe omán ica
eunindo ámbolos dous aspec os, o ca ác e eu opeís a e cosmopoli a de O e o ag oma
dunha manei a signi ica i a.
His o ia, oman icismo e xeog a ía, es eixes do pensamen o o e iano
Ramón Villa es, no seu a igo Te a e memo ia en O e o Ped ayo, esc ibe que ―A
escola xeog á ica ancesa es udaba dous emas de o ma p edilec a: a elación en e o
78
home e o medio na u al e o es udo da exión. Ámbolos dous aplicados po O e o
Ped ayo‖ (2002, p. 191). En No as encol da paisaxe omán ica, o esc i o ou ensán
acode á elación en e o home e a na u eza e como es á se ep esen ou na li e a u a
omán ica.
O e o expón que Rousseau ― o a o descob ido da ne u eza no senso mode no‖ e
Pe a ca ―o p imei o en ap ecia a beleza das mon anas‖ (O e o Ped ayo, 1927, p. 9).
Ademais, o home de Nós eco e á his o ia, ou o dos eixes do seu pensamen o, pa a
desc ibi a p esenza da paisaxe na cul u a eu opea an e io ao se empo:
―Millo a sen i on
64
os poe as dos Canzonei os, os monxes a edados na soedade dos
cumes, os pin o es amengos de B uxas, de Gan e, que non axexaban nas escumas o
xu di do lombo da si ena, nin acían a Xúpi e p esiden e das nubes omen osas. Os
homes da Edade Media le aban den o d‘eles unha iloso ía e p oieu ábana na paisaxe‖
(1927, p. 9).
Empo iso, a his o ia únese á xeog a ía e ao oman icismo nes e a igo de de O e o, unha
ci cuns ancia que non é casual debido á p o unda asimilación da ealidade his ó ica na
pe soa de O e o:
―Con ce eza pódese a i ma que a His o ia é o escena io p edilec o de oda a ob a de
O e o Ped ayo, como co esponde a un pensado de onda aigame omán ica, que ende
a p ocu a na His o ia a lóxica dunha cosmo isión o ganicis a e a explicación da
singula idade dunha comunidade humana‖ (Villa es, 2002 p. 38).
En No as encol da paisaxe omán ica, o esc i o galego a ende á p esenza da paisaxe na
li e a u a ancesa. O e o enuncia a ob a Re e ies d’un p omeneu soli ai e de Jean-
Jacques Rousseau, onde a paisaxe cob a unha especial impo ancia en o ma de lagos,
ochas e he ba. Ademais, Rousseau emp ega a e ba omán icas no seu lib o ao ala do
lago de Bienne e, como explica O e o, a u ilización des a palab a é moi empe á
his o icamen e: ―1777 ou 78‖ (1927, p. 9). O ca ed á ico ou ensán ampouco se esquece
dou o dos seus e e en es: Cha eaub iand; do que des aca a ele ancia das ped as no
sen imen o omán ico. (Ibíd.).Tamén achamos no ensaio agmen os de ob as de P ous
e Lama ine no que se mani es a a p esenza da paisaxe e o oman icismo.
64
Re í ese á na u eza.
79
O a ben, o ca ác e eu opeís a e cosmopoli a do a igo No as encola da paisaxe
omán ica e líc ese, dun xei o conside able, máis aló das lec u as e in luenzas ancesas
de O e o. O home de Nós amén acode á cul u a inglesa: na ob a His o ia da li e a u a
inglesa de Taine mani és ase ―o exu dimen o do no o esp i o‖ enca nado na igu a do
poe a escocés Robe Bu ns, quen e idenciou a súa p eocupación pola mon aña
escocesa (O e o Ped ayo, 1937, p. 9); ci a aos pin o b i ánico William Ken do século
XVIII quen in oduxo o ―xa dín ing és‖, así como a i ma que ou os ep esen an es da
pin u a inglesa ― ixe on paisaxe mode na‖ (Ibíd.). En elación á ealidade inglesa e ao
binomio paisaxe- oman icismo, O e o Ped ayo non dubida en salien a a igu a do poe a
e d ama u go escocés James Thomson (―en Thomson a ópase po p imei a egada a
e ba oman ismo e unha das suas xus as ap icaciós‖ [Ibíd.]) e da súa amosa ob a
poé ica As Es acións de 1730. En de ini i a, a cul u a b i ánica non pode ía en ende se
sen a xeog a ía segundo O e o:
―Ingla e a non se pode pensa sen a paisaxe en p imei o e mo. Lond es med a
ga dando nos seus en ñaculos anacos de paisaxe, a a enza pasia en e dadei os
lamei os a ca ón do as al o ilego‖ (Ibíd.).
Ademais, O e o Ped ayo esc ibe sob e os suízos Alb ecg on Halle (poe a que
digni icou, en e bas de O e o, a igu a dos Alpes) e Salomon Gessne (quen, segundo o
esc i o ou ensán, in luíu nos ―poe as galegas do exu dimen o mode no‖ [Ibíd.]).
En esumo, O e o elabo a un ensaio dun ca ác e eu opeís a e cosmopoli a de
achegamen o a ou as cul u as e adicións en eidos como a his o ia, a xeog a ía, a
li e a u a e incluso a pin u a, is o é, o in elec ual galego le a a cabo un ac edi ado
exe cicio de sabedo ía e coñecemen o sob e o oman icismo e a paisaxe nun amplo
con ex o.
Po úl imo, en No as encol da paisaxe omán ica O e o Ped ayo amén en palab as pa a
Galicia e pa a a igu a que, segundo el, ep esen a dunha manei a óp ima o binomio
paisaxe- oman icismo:
―Cicais quen millo sen iu a poesía cósmica do e mo ou onizo i-a o za é nica da aza
a lán ica da ei ama , oi o noso Pondal. Tén seu moimen o ei o pol-as b é emas dos
ma es do No e. Non é enxeb e no senso ulga da palab a, sendo o millo in é p e e da
paisaxe nas nosas lei as‖ (1927, p. 10).
80
Sexa como o , o home de Nós esqueceuse de ci a unha igu a (aínda que pos e io a
odos das pe sonaxes mencionadas): el mesmo. Como desc ibe Villa es:
A xeog a ía, en endida como un sabe que dá con a an o do luga como do home, oi
unha e amen a decisi a pa a o achegamen o de O e o ao es udio de Galicia como unha
ealidade his ó ica de inida en e mos espaciais como unha exión e, en e mos cul u ais,
como unha nación-cul u a‖ (2002, p.47).
Empo iso e pola súa condición de omán ico, non exis e ningún ipo de a gumen o que
a as e a O e o des e g upo de in elec uais que mes u a on a paisaxe e o oman icismo
nas súas ob as e no seu pensamen o, sob e odo no seu achegamen o á xeog a ía galega,
a súa composición, a súa desc ición, a súa alo ización e a iden i icación dos seus
p oblemas; ealidades p esen adas en moi os casos nas páxinas de Nós.
4.1.6. A mode na li e a u a i landesa
A mode na li e a u a i landesa son un conxun o de es a igos que Vicen e Risco
publicou en es núme os consecu i os da e is a Nós: o núme o 26 do 15 de eb ei o de
1926, o 27 do 15 de ma zo de 1926 e o 28 do 15 de ab il de 1926. O esc i o ou ensán
elabo a un amplo e e moso comen a io sob e a li e a u a i landesa do seu empo, a cal,
en e bas de Risco, ―cecais sexa an ‘as mode nas, a mais o ixinal, a mais no a, a mais
a iscada‖ (1926a, p. 5).
Nos p imei os pa ág a os, Risco enuncia unha se ie de azos comúns en e o pobo
i landés e o pobo galego, semellan e ao ealizado no seu a igo I landa e Galizia do
núme o 8 de Nós, dedicado en ei amen e a es e país. O a gumen o que máis salien a é o
cel ismo, apoiándose nas e bas ancesas de Simone Té y pa a de ini a ―alma cél iga‖:
―Tu bulen e, melancólique, allêg e, e êuse, mys ique passionnée‖ (Ibíd.). Nes e senso,
o home do G upo Nós conside a que o cel ismo é a solución pa a supe a a decadencia
da cul u a do seu empo:
―Témol-os ollos pos os na enancencia dos pobos cél igos com‘a esp anza de adei a e
sup ema, no o al esbo allamen o da cul u a ouciden al, que se ai es iñando â nosa
is a, n-un en oido de seniles inocencias e a sadas d‘ au o e hé e omime ismo‖ (Ibíd.).
Ademais, Risco compa a a Galicia con I landa no eido lingüís ico, máis axei adamen e
se ía dici na si uación lingüís ica:
81
―Ou a semellanza an ‘a I landa e Galiza, é qu‘aló com‘eiquí, os mais dos esc i o es
esc iben na léngoa o icial, na léngoa dos dominado es‖ (Ibíd.).
Is o é, o in elec ual galego mani es a a si uación de asoballamen o que i en as linguas
p opias de ámbolas dúas nacións e incluso achega es a ís icas des a ealidade: an só
600.000 i landeses dos 4 millóns e medio de habi an es alaban gaélico en e 1846 e
1900 (Ibíd.). Risco lamen a es a ci cuns ancia pe o loa ou as como que ―a con ibución
d‘I landa âs le as ing esas é an impo an e com‘a Galiza âs le as hespañolas‖ (Ibíd.).
Po ou a pa e, o ideólogo de Nós salien a que ―hai moi os mais esc i o es galegos
qu‘esc iban en galego, qu‘i landeses qu‘esc iban na léngoa gaélica‖ (Ibíd.).
T as es a b e e in odución, na que amén menciona a Liga Gaélica undada en 1893 e
que no núme o 8 de Nós compa a a coas I mandades da Fala, Risco in oduce, desc ibe
e comen a a igu a e as ob as de dis in os pe soei os do ―Ei ín‖ (como el denomina a
I landa en e mos p opios do idioma i landés): Willian Bu le Yea s, John Milling on
Synge, Geo ge Russell (coñecido po A. E.), James S ephens, Lo dy Dunsany, Lennox
Robinson e James Joyce. Ademais, no úl imo pa ág a o do de adei o a igo, Risco
enume a a ou os esc i o es i landeses que non inclúe nos seus comen a ios:
―Aínda nos quedan moi os de quen ala : Lady G ego y, Pad aic Colum, Edaw d
Ma yn, Pad aic Pea son, Thomas Macdonnagh, John Eglin on, Seumas O´Sulli an,
Te encio Mac Swiney
65
, A hus G i i h, Daniel Co ke y, Liam O‘Flahe y, Sean
O‘Casey, Oli e Goga y, Desmond Fi zge ald...‖ (Risco, 1926c, p. 5).
Como se pode dilucida , Risco cump e o come ido que a e is a mani es a desde as súas
―P imei as e bas‖:
―Que endo sup imi en emedia ios an ‘ o pensamen o galego e o pensamen o dos
pobos cul os, Nós ab e as súas páxinas a p es ixiosas pe soalidades es anxei as que
con an de nos hon a co‘ a sua colabo ación e amén ha in o ma ó púb ico galego do
mo emen o das ideias no mundo ci ilizado‖. (1920, p. 2).
En palab as de Anne MacCa hy:
―A én ase na es añeza de Joyce, na súa ebeldía, o ei o de que non imi a a ninguén, é
ealmen e unha decla ación de in encións po pa e da «Xe ación Nós». Había desexo e
65
Homenaxeado no núme o 8 de Nós con es a igos sob e a súa igu a.
82
de e minación de ab i on ei as no as pa a o sis ema li e a io galego. Non quixe on
se sa éli e de ningún canon cas elán‖ (2003, p. 57).
Empo iso e baseándonos nes e pequeno agmen o in odu o io que elabo amos sob e A
mode na li e a u a i landesa, é xus i icable a i ma a p esenza do cosmopoli ismo e o
eu opeísmo en di o a igo de Risco, o miolo do p esen e es udo, que cómp e analiza
con p o undidade.
O achegamen o á li e a u a de I landa: o cul i o da cul u a
Vicen e Risco coa in odución, desc ición e análise de esc i o es i landeses e da súa
ob a, non soamen e cons úe un iei o pa a que os galegos coñezan de p imei a man a
li e a u a de I landa dos seus empos; analizando os es a igos, non é un isco a i ma
que o in elec ual ou ensán in e p e a unha cul u a como a i landesa e, polo an o,
cump e a unción de cul i a es a ealidade: Is o é, o home de Nós elabo a unha c í ica
da si uación li e a ia de I landa máis p óxima a el, enume ando au o es e ob as pa a que
os galegos sexan conscien es da súa exis encia e da súa impo ancia, así como p opicia
o espallamen o da cul u a do ―Ei ín‖. Polo an o, Risco ap oxímase ao ca ác e
eu opeís a expos o polo sociólogo polaco Zygmun Bauman:
―No es solamen e la cul u a el descub imien o/la in ención de Eu opa. Eu opa
ambién in en ó la necesidad de cul i a la cul u a‖. (2006, p. 24).
E con inúa:
―La cul u a –el p opio p oceso de p oducción del mundo humano- se con i ió
en un obje o de c í ica eó ica y p ác ica humana y de subsiguien e cul i o‖
(2006, p. 25).
Nes e senso, esul a signi ica i o que o home de Nós non acome e en A mode na
li e a u a i landesa un comen a io supe icial e me amen e enuncia i o. Risco a onda
nas pe sonalidade dos au o es e ex ae as ca ac e ís icas máis impo an es das súas
ob as; ademais de elabo a apun amen os e mosos e sabios cun coñecemen o amplo da
li e a u a des e país eu opeo. ―Todos siñalan como xe e da enacencia li e a ia i landesa
a Willian Bu le Yea s, p emio Nobel en 1923 e o mais g ande dos poe as
con empo áneos en léngoa ing esa‖ (Risco, 1926a, p. 7), di de Yea s, pa a logo
e idencia a impo ancia da c eación do Tea o Nacional I landés p omo ido polo
p opio au o i landés.
83
―O mei ande d ama u go d‘I landa, é John Milling on Synge‖ (1926b, p. 4), a i ma
Risco sob e es e esc i o i landés, dando con a das súas nume osas pezas ea ais. De
Synge des aca a súa in luencia da li e a u a ancesa e compá ao con con Ma e linck e
esc i o es nó dicos como Ibsen, S indbe g ou Bijo sonn (Ibíd.). De Joyce di que é un
―caso único‖ do seu empo (1926b, p. 2) e comen a as súas ob as máis ep esen a i as,
en e elas o Ulysses.
É dici , e sen con inua a ondando nas desc icións que ai dos di e en es au o es que
a a e das súas ob as po que non é o p opósi o do p esen e aballo, Risco elabo a un
comen a io sob e a li e a u a i landesa no que se e lic e o desexo de cul i a a cul u a e
de p es a a ención á li e a u a máis o ixinal e mode na, segundo el a i ma no p imei o
a igo. O in elec ual galego amosa o seu amplo coñecemen o des a li e a u a eu opea e
es anxei a así como é capaz de elabo a unha c í ica undamen ada sob e a li e a u a do
seu empo.
Po ou a pa e, o esc i o ou ensán salien a, indi ec amen e, a p ác ica da adución
( ealidade elacionado co cul i o da cul u a). No segundo a igo publicado no núme o
27 da e is a, Risco insi e un poema de Geo ge Russell aducido ao galego, do que
des aca a súa se enidade e a súa cla idade (1926b p. 7). Ademais, aise eco dou as
aducións: como a da ob a I landa po den o y po ue a de Geo ge Russel achegada
ao cas elán po E. Diez Canedo; a e sión galega elabo ada po An ón Vila Pon e e
publicada no núme o 8 de Nós da peza ea al Ca hleen ni Houlihan de Yea s
66
; ou a
adución cas elán elabo ada po P imi i o Sanju jo de Escenas de Gigan omaquía do
esc i o i landés Lo dy Dunsany, ―cuias p imicias deu NÓS en galego
67
‖ (1926b, p. 10).
Es e aspec o da impo ancia en Eu opa das a iedades lingüís icas e o achegamen o e a
comunicación con ou as cul u as en base ás aducións, é un sín oma eu opeís a como
explica sin é ica e pe ec amen e Bauman, ecollido an e io men e.
66
―Temos, pol-o an o, en Galizia ce a coñecencia de Yea s‖ (Risco, 1926a, p. 7), a i ma o ou ensán as
manIFes a a p esenza en Nós da adución de Vila Pon e. Ou o a gumen o que e lic e o obxec i o da
e is a de achega Galicia a ou as cul u as.
67
Re í ese ao Núme o 7, do 25 de ou ub o de 1921 que con én o a igo De Xúpi e y-os Xigan es.
Capí ulo XXXVIII das esceas de Xigan omaquia de P imi i o R. Sanju jo
84
His o ias pa alelas: I landa e Galicia
Un dos alice ces de A mode na li e a u a i landesa é a cues ión do amo á súa e a e á
súa adición que e lic en a maio ía dos au o es que analiza Risco. Es a ci cuns ancia é
coinciden e en e os esc i o es i landeses e os home da Xe ación Nós, polo que Risco
mani es a en moi as ocasións esas simili udes e gaba a que enza e a p eocupación polas
súas o ixes dos pe soei os que enuncia: ―Es udou a ondo odal-as sagas i landesas, oda
a li e a u a bá dica‖ (1926a, p. 8) ou ―Desbo a oda alusión mi olóxica ô g eco omano, e
ol e â adición do Cel ismo‖ (1926a, p. 7), sos én sob e Yea s; ou ―sábese oda
I landa, condado po condado, ila po ila, aldeia po aldeia‖ (1926a, p. 7), di sob e
Russell.
Po ou a pa e, como xa mencionamos no cu o ex o in odu o io des e comen a io,
Vicen e Risco salien a as semellanzas en e a si uación de I landa e Galicia en di e sos
eidos, un deles a li e a u a. Risco des aca o cel ismo pe o como explica ace adamen e
Anne MacCa hy, exis en ou os mo i os de p oximidade:
―O que quizais eñan en común a li e a u a i landesa e maila galega non é o ei o de se
ou on cel as, senón se en li e a u as no as ou meno es. A li e a u a i landesa
p esen ouse nos lib os de his o ia a xei o de li e a u a meno e, daquel,a en éndese ben
que se e o mulasen os concep os undamen ais desa his o ización li e a ia desque se
p e endeu unha li e a u a independen e. Ben é ce o que as li e a u as, igual cás cul u as,
non son es á icas, senón que andan semp e me idas en cambios cons an es que son signo
de i alidade. Cando deixa de habe loi as polo pode , pe den a i alidade e co en o
isco de desapa ición‖ (2003, p. 56).
O in e ese de Risco na li e a u a i landesa p o én da súa mode nidade e da súa
o ixinalidade, da súa capacidade de a isca se; pe o amén exis e ou o ac o
undamen al: a asoballamen o expe imen ado po ámbalas dúas cul u as oi o de se en
dominadas po España e Ingle e a, espec i amen e, e no que Risco albisca un
sen imen o de cohesión en e ámbalas dúas, como ben apun a MacCa hy.
Tal ci cuns ancia de i i baixo a dominación dou a nación, p o oca que ―as li e a u as
no as en an lib a se das li e a u as dominan es e se en dis in i as. P ocú ase a
dis inción nomeadamen e na nacionalidade e, moi deco e, o idioma no que se exp esa a
li e a u a é ca ac e ís ica imp escindible‖, explica MacCa hy (2003, p. 56). Iso é o que
p ocu a on os homes de Nós, digni icando e alo izando o idioma galego en ódolos
85
campos e ano ando, ac ualizando e mode nizando a li e a u a galega. Po iso, aínda que
o inglés sexa a lingua emp egada polos esc i o es que analiza, Risco loa o ca iz i landés
das súas ob as e o a án po log a unha li e a u a i landesa de calidade e mode na.
O home de Nós amén a opa en ob as como I landa po den o y po ue a de Russell, o
ipo de nacionalismo que el a ela, que el conside a ― an imi an e ô noso‖ (Risco, 1926b,
p. 9) e do que ex ae un agmen o necesa io pa a explica es e achegamen o ás le as
i landesas:
―Onde adican os umul os d‘I landa? O pobo i landés que se lib e.
Po qu‘a ela a libe dade? Penso que ha se po que sin e en si un xenio que se non
en mani es ado ainda n-unha ci ilizaicón, com‘o dos e os, omaos y-exipcios s
‗es e io izou, no empo pasado, n-unha cul u a, unhas a es e unhas cencias
p opias de seu. É o mesmo pulo que mo e ô apaz lis o de uxi do axexo d‘unha
amilia con encional...‖.
Is o é, an só mudando I landa po Galicia, acha iamos os desexos da Xe ación Nós.
Ago a ben, Risco in oduce a un au o como Joyce do que ala nos seguin es e mos:
―Desbou ou da sua y-alma a elixon, a léngoa e o pa io ismo i landés. Esc ibeu en
con a do Tea o Nacional, a acou a un esc i o a quen debía o pan: sobe bio com‘o
Demo, nin es i o cos enacen is as i landeses, nin cos seus nemigos‖ (1926c, p. 2).
Aínda que Joyce mós ase, supos amen e, unha ac i ude a edada do nacionalismo
i landés, Risco salien a o seu ca ác e ebelde e o seu in e ese po e lec i a I landa nas
súas ob as e na súa ida:
―E do i landesismo d‘is e descas ado, qu‘imos dici . Pois emos que dici que padece no
des e o a obsesión da I landa. Que odal-as suas ob as a an da I landa, pasan na
i landa, e os seus pe sonaxes son i landeses. Que non pe de de is a a sua e a, que
s‘en e a de can o pasa n-ela, que lee odol-os días os xo nis d‘alá, que can os papeis ai
no bolso e í ense a ela. Qu‘ o qu‘o quei a ace ala , enlle que ala da i landa. Qu‘il é
is ei o, desg aciado, exiliado... Pol-o de adei o, qu‘ o seu esp i o é ondamen e
i landés: i landés pol-a sua ebeldía pol-a exaxe ación, pol-a paixón, pol- humo ismo,
pol-a cobiza dos mis ei o, pol-a a eza, po que non s‘imi a a ninguén...‖ (1926c, p. 5).
Polo an o, e como in elixen emen e a i ma MacCa hy, es a si uación no supuxo un
impedimen o pa a achega á ob a de Joyce e alo ala posi i amen e e incluso chegando
92
Da id Held expón que o cosmopoli ismo cul u al ―debe íase en ende á manei a de
capacidade pa a media en e cul u as nacionais, comunidades de des ino e es ilo de
ida al e na i os. Ab angue a posibilidade de diálogo coas adicións e discu sos
dou os con in de expandi os ho izon es do ma co de p exuízo e signi icado p opio‖
(2011, p. 60). Po ugal e Galizia, e as elacións en e ámbalas dúas cul u as eu opeas
que mani es a o a igo, e lic e un on cosmopoli a como o que suxi e Held pe o se
analizamos ben o ex o, cómp e e en con a o ca ác e a e nal en e os pobos:
―Semp e a ela an as I mandades da Fala, qu‘os dous pobos i maus se coñece an e
s‘ama an. E a, mais que un simples in e cámbeo, unha e dadei a colabo ación na ob a
da cul u a o que se que ía‖ (Po ugal e Galicia, 1920, p. 8).
Es as e bas deno an o desexo dos homes de Nós de c ea un no o mundo occiden al
baseado no A lan ismo, unindo a cul u a dos pobos a lán icos como Po ugal ou I landa.
Di a unión non albe gaba ningún senso polí ico, como ben a i ma a ilóloga chan adina
Pila Vázquez Cues a:
―En ealidade, o que pa ecía que se a elaba non e a a unión polí ica dos dous países
senón unha comuñón espi i ual que dese peso den o da Península á súa cul u a común,
unha cul u a di e enciada e po iso menos ecoñecida do que en xus iza lle co espondía‖
(1991, p. 46).
Risco conside aba que a decadencia do eu opeísmo es aba inculada coa cul u a
medi e ánea, men es que a cul u a a lán ica, ca ac e izada pola saudade e a memo ia,
pode ía se o pia pa a que Galicia acadase o es a us que me ecía e me ece. Nes e senso
e en palab as de Vázquez Cues a, buscaba nos pobos de cul u a cel a ( B e aña, I landa
Escocia, Illa de Mann, Co nualles e Gales) unha ―comuñón espi i ual‖ que pe mi ise a
Galicia saí do asoballamen o ao que oi some ida du an e séculos; ci cuns ancia que
amén enuncia Vázquez Cues a:
―Ago a ben, Po ugal non só ep esen aba pa a Galicia o que ela pode ía e sido e non
o a pe o aínda podía chega a se , senón que os seus éxi os, an o nos eidos da His o ia
como da li e a u a, se íanlle –u ilizados compensa o iamen e- pa a aclama un seu
ello complexo de in e io idade nacional p oduc o do menosp ezo en que e a ida an o
den o como ó a da Península‖ (1991, p. 43).
Se acudimos ao p opio ex o, os homes de Nós emp egan a e ba pangaleguismo, coa
que o esc i o po ugués Pina de Moa es denominaba o sen imen o nacionalis a de
93
Galicia. En oques, eles á ana di ec amen e como un sinónimo do a lan ismo que
desc ibimos an e io men e:
―O a, o pangaleguismo, na sua esencia ascenden al, en can o ob a espi ual, en can o
c eación de cul u a, ica ben esp icado nos anacos de ca as que o Mes e Teixei a de
Pascoaes esc ibeu ó nóso compañei o Vicen e Risco e que NÓS asc ibía no seu
núma o de adei o. Teleolóxicamen es, o pangaleguismo é o que o mesmo Risco iña
chamado neo-a lan ismo, a c eación do Nó o Mundo ouciden al... Elo, non digo
s‘in esa a Po ugal, que an o do mundo domiña co‘ a sua lingoa, mais qu‘ i má da
lingoa galega‖ (Po ugal e Galizia, 1920, p. 8).
En esumo, es e pequeno a igo de Nós que amosa as elacións con Po ugal e a co en e
do a lan ismo (es a nun segundo plano), é unha isión ceni al que exempli ica
axei adamen e as pon es que ámbolos dous pobos ansia on cons uí e que se
e idencia on ao longo da e is a. É dici , é unha p oba do cosmopoli ismo cul u al e o
eu opeísmo da publicación galega.
Colabo acións e in e cambios cul u ais: as p obas da unión galaico-po ugesa en
Nós
Po ugal e Galicia amosa nas súas liñas a colabo ación, nun dob e sen ido, e o con ac o
en e os homes de Nós e os in elec uais po ugueses: a p esenza de a igos de Cas elao,
Cabanillas e Risco na A lán ida de Lisboa así como a comunicación, en o ma de
co espondencia, en e Risco e Teixei a de Pascoaes. Po ou a banda, a e is a Nós oi
un ó gano cul u al que acolleu en e as súas páxinas a pe soei os po ugueses. Como
sinala Valien e Fe nández, ―a opamos colabo acións dun o al de ece in elec uais
po ugueses, dos cales quen máis colabo ou oi Teixei a de Pascoaes cunha achega de
es poemas nos núme os 1, 14 y 18‖ (2007, p. 257). Es a dob e e en e de
comunicación e publicación de a igos oi, e como se a i ma no a igo analizado, ―dende
o p incipio‖ unha das súas ―a elas‖.
En Po ugal e Galizia ememó ase o acon ecemen o que p opiciou es e dob e
in e cambio: a iaxe po Galicia do a queólogo e c í ico de a e José de Figuei edo. A
pa i da súa es adía en e as galegas, comeza on a esc ibi en publicacións po uguesas
Cas elao, Cabanillas ou Risco, como mencionamos an e io men e, e o país luso
comezou a mi a a Galicia con ―simpa ía‖:
94
―As e bas amigas iban chegando a nós en ca as cheas de cu iosidade e de sen imen o
a e no. E an os esp i os mais escolei os das nó as xene aciós: o g an pensado
Leona do Coimb a; os poe as Alexand e de Có do a, Manuel de Figuei edo, João de
Cas o; os pin o es João Pe al a e A mando de Bas o; o Tenen e Pina de Mo aes y-o
poe a e c í ico José Ce aens Rod igues. E moi os mais, aínda‖ (Po ugal e Galicia,
1920 p. 8).
Iniciábase logo, unha xei a de colabo acións galaico-po uguesas que ía albe ga o seu
máximo expoñen e na e is a Nós
71
, como podemos obse a no comen a io des a
análise. Pe o non só nas colabo acións, as elacións amén se es ende on ao comen a io
de lib os po ugueses
72
nas páxinas de Nós, moi os deles na sección Os homes, os ei os,
as e bas, e a ecepción de e is as lusas
73
ecollidas nes a mesma sección.
Ou o dos in e cambios cul u ais que se menciona no a igo do segundo núme o de Nós,
é o desexo de que se le en a cabo as seguin es accións: ―a enda en Galizia de lib os
po ugueses, e de lib os galegos en Po ugal; isi a a Po ugal dos nósos a is as y-
esc i o es, e dos a is as y-esc i o es po ugueses eiquí, comp e menciona amén os
Xogos o aes galaico-lusi anos que p ‘á p ima ei a p óisima o ganiza o S . Ce aens
Rod igues‖ (Po ugal e Galicia, 1920 p. 8). Es as ano acións ga dan elación co expos o
po Kan ace ca do de ei o cosmopoli a que ecolleu Da id Held, xa enunciado
an e io men e.
Is o é, os homes de Nós asumi on un cosmopoli ismo no que o in e cambio lib e de
ideas e amén de me cancías, no caso dos lib os, adqui ía, con Po ugal, a súa máxima
exp esión. Ademais, a cons ución de iei os pa a que an o os po ugueses coma os
galegos isi asen ámbolos dous pobos, implica o cump imen o dou o dos aspec os nos
que Held basea o cosmopoli ismo:
―O ce ne do cosmopoli ismo consis e amén na habilidade pa a es a ó a dun
emp azamen o singula (o emp azamen o na al, a e a, o luga de c ianza ou
con e sión) e pa a media en e adicións‖ (2011, P. 61).
71
Coa p esenza de Teixei a de Pascoaes, Leona do Coimb a, Alexand e de Có do a, He nani Cidade ou
An onio de Cé ima, en e ou os.
72
Po exemplo: P’ as Moças da minha e a de A. Pe ei a Ca doso no núme o 9 de Nós; Can os
indecisos de Teixei a de Pascoaes no núme o 7; ou Di ina T is eza de An ique Paço d‘A cos no núme o
23; en e moi os ou os.
73
Tal é o caso de Naçao Po uguesa, A Aguia, Con empo ánea ou Po o Académico, en e ou as.
95
4.1.9. Da Alemaña
Vicen e Risco, g azas á axuda da Jun a pa a Ampliación de Es udios e In es igaciones
Cien í icas
74
, ― iaxa a Eu opa en e o 14 de maio e o 27 de se emb o de 1930 (...) con
in ención de poñe se en con ac o co an opólogo e sociólogo Richa d Thu wald (1869-
1954), e asis i ao semes e de e án na Uni e sidade de Be lín‖ (Rod íguez González,
2009, p. 76). Po én, o p o eso Thu wald a ópase iaxando po Á ica polo que,
pos e io men e, o esc i o ou ensán di ixe a súa andadu a ca a P aga e Viena na p ocu a
dou os mes es.
Risco publica in e mi en e
75
na e is a Nós in e a igos, co í ulo Da Alemaña, nos que
na a súa p imei a iaxe: País Vasco, Pa ís, Colonia, Bonn e inalmen e Be lín. Ao non
pode encon a se co p o eso Thu wald, o di ec o de Nós ap o ei a a súa es adía na
capi al alemá pa a isi a museos (algúns elacionados coa e nog a ía como o Museum
ü Völke kunde) e biblio ecas, ci a se con ou os pe soei os académicos, cha la con
españois e xen e es anxei a, acudi a con e encias (como a da poe a bengalí
Rabind ana h Tago e) ou admi a o zoo e o acua io de Be lín, en e ou as ac i idades.
A es e conxun o de ex os publicados na e is a galega sucedé onlle ou os dez da iaxe
de Risco po P aga e Viena baixo o í ulo de Mi eleu opa. Unha anécdo a cu iosa é a
denominación que en o lib o de 1934 da edi o ial de Ánxel Casal onde se ecollen os
in e p imei os a igos do seu pe iplo po Alemaña xa que se publica on co nome de
Mi eleu opa en ez de Da Alemaña como se ixo na e is a Nós.
A habilidade cosmopoli a de Risco
Da id Held a i ma que ―o ce ne do cosmopoli ismo consis e amén na habilidade pa a
es a ó a dun emp azamen o singula (o emp azamen o na al, a e a, o luga de
c ianza ou con e sión) e pa a media en e adicións‖ (2011, p. 61). Nes e senso,
Vicen e Risco demos a que se adap a moi ben aos no os escena ios nos que habi a. Po
exemplo, cando abandona o País Vasco pa a p osegui o seu camiño ca a Be lín, amosa
unha ce a is u a po deixa a ás a e a asca: ―po moi e mosa que sexa a súa ala,
po moi acolledo a que sexa a miña cáma a, po moi disc e o e amigo que sexa o Luis
Temes, non hai emedio senón espili se pa a cump i ielmen e o p og ama‖ (Risco,
74
Ve no a núme o 71.
75
Os in e a igos de Da Alemaña apa ecen nos núme os 79, 81, 82, 83, 86, 88, 89, 92, 96, 100, 102, 104,
105, 106, 107, 110, 111, 112, 119 e 120.
96
1984, p. 39). Ademais, du an e os seus días no País Vasco, o in elec ual galego amosa o
seu in e ese pola pobo asco e o ben que, segundo Risco, mes u an a adición e o
p og eso sen pe de a súa esencia de nación, apoiándose na aza, na elixión e a ala:
―O pobo asco en que i i : sos én o seu con o za ex ao dina ia, e conseguiu unha
alianza nada chocan e, senón pola con a, moi na u al da adición co p og eso; an
na u al que semella que iña que se así, e que non podía se dou o xei o, e aínda
soube on ace ce os de alles de p og eso, ca ac e ís icas nacionais, ao menos den o da
España, e que chaman a a ención de ódolos iaxei os‖ (1984, p. 28).
O home de Nós media en e a adición galega e a asca, plasmando nas páxinas de Nós
as ca ac e ís icas do pobo asco e ansiando que en Galicia se e lic an algunhas
ci cuns ancias do mesmo como o ―o gullo‖ que sen en odos pola súa lingua (Risco,
1984, p. 30). Nes e senso, Risco salien a ou os aspec os da súa cul u a:
―Os ascos eñen limpeza, ca os, ins ucción, c ianza, belas cidades, elé onos, es adas
con as al os; máis ixémonos ben en que eñen unha conciencia nacional moi o e, unha
sobe bia de aza p imixenia e un idioma que ninguén en ende non sendo eles...‖ (1984,
p. 23).
Na súa es adía en Alemaña, a pesa de que se amosa c í ico con ce os aspec os, amén
demos a a súa habilidade cosmopoli a, enunciada po Held, e, como a i ma Oli ia
Rod íguez, ―búscase a ida bas an e ben‖ (2009, p. 81). Á cidade alemá que mello se
adap a quizais sexa Bonn, do que chega a dici as seguin es e bas: ―Algún empo
despois, aínda dicía eu en Be lín que Bonn e a a cidade máis e mosa que i a na miña
ida -¡despois de e Lisboa!- e laiábame de non queda en Bonn‖ (1984, p. 80). En di a
cidade alemá, dialoga con moi a xen e a pesa de non domina o idioma, isi a os pun os
máis signi ica i os, como o Museo, acompañado do ca alán Nogue a, acode a
semina ios e con e sa con españois que i en en Bonn sob e a cul u a do país alemán,
e c.
En Be lín, asén ase na casa dos galegos Lois Tobío Fe nández e do xo nalis a Felipe
Fe nández A mes o, onde se elaciona amén co seu amigo Canedo. A pesa de que
Risco mani es a o seu descon en o co a ego da capi al alemá, coa g an aglome ación
de xen e, coas e idencias do p og eso mecánico ou coas no as co en es do pensamen o
que es án a aigando na súa sociedade como o ma xismo, o home de Nós exe ce como
un e icien e mediado pa a que os galegos coñezan a cul u a alemá a a és das e is as,
97
adáp ase e desen ól ese e icazmen e nes e cidade eu opea e incluso es ablece algunhas
u inas (acudi a misa ódolos domingos).
Risco é capaz de elaciona se coa xen e, an o os galegos e españois esiden es en Be lín
como os p opios alemáns; acode a unha g an can idade de museos da capi al
desc ibíndoos a de alle; isi a o zoo e o acua io nos que e idencia ce a ledicia; analiza
e apo a a súa opinión sob e a cul u a alemá, así como dou as cul u as
76
, e sob e as
no as co en es que a es án a con o ma ; desc ibe as úas de Be lín e as súas endas con
amplos ca álogos de ámbalas dúas; pasea, obse a e aspi a os ai es de Be lín pa a cap a
a súa esencia e plasmala no papel do seu dia io. É dici , Risco non é un simple u is a
77
ou o as ei o en Alemaña senón que in en a comunica se coa súa xen e, comp ende a
súa adición e a súa cul u a, obse a odo o que o odea e ansmi ilo aos galegos cos
de alles máis p ecisos e abundan es. Is o é, o ou ensán e idencia esa ca ac e ís ica
enunciada po Held do cosmopoli ismo cul u al esa capacidade pa a ―media en e
cul u as nacionais, comunidades de des ino e es ilo de ida al e na i os‖ (2011, p. 60).
Nes e senso, Oli ia Rod íguez conside a que ― an o «Da Alemaña» como «Mi leu opa»,
que an dando con a da iaxe po meno izadamen e, es án cheas de e lexións, de
eco dos e de anécdo as de ida co iá, de imp esións das xen es en cada país e
dig esións de odo ipo‖ (2009, p. 81).
Po ou a pa e, Risco elabo a unha ampla c ónica que se pode inse i den o do
xo nalismo de iaxes ao igual que os a igos de Cas elao Do meu dia io. O ou ensán
le a á súa máxima exp esión a ealidade xo nalís ica de ―i , e e con a ‖. Os in e
a igos do di ec o de Nós ca ac e ízanse pola g an can idade de de alles que apo a e as
súas concisas e e ocado as desc icións. Algún agmen o que exempli ica es a cues ión,
é, po exemplo, o da desc ición dun seño co que se a opa en Bonn:
―Fiquei pa o dian e daquel home impoñen e: esguío, loi o, xen il, apos o, ondos ollos
de azul cla o e e guei o bigo e de ou o, acha dis in a e ina, laman e uni o me,
elegan e capaz azul de colo e guei o e engalonado, o ex año chacó dos Schupos que eu
aínda non coñecía (...)‖ (1984, p. 68-69).
76
―Toda a miña ida heina pasa coa cisma do pensamen o indio, e coa admi ación po aquela cul u a‖
(Risco, 1984, p. 202).
77
En elación a is o son in e esan es as seguin es e bas de Risco: ―Es aba no es ado pe ec o do
obse ado e do iaxei o: iña a es a an en ei amen e balei a de ideas, que podía ap o ei a can o i a e
can o non i a, sen de o malo con ningún p econcep o‖(1984, p. 72).
98
Tamén son salien ables as e bas que emp ega Risco pa a desc ibi ao poe a indio
Tago e, onde mani es a a súa capacidade de obse ación e a súa iqueza de ocabula io:
―Tago e ai coma semp e, coa es a descube a, a b anca cabelei a de b illan e seda
chegándolle aos omb ei os, as longas ba bas b ancas, espe osas, apos ólicas e sabias, o
olla inmóbil, espe ado ca a adian e, como mi ando pa a o lonxe, como se ose alleo a
odo, como se non ise nada , como se camiñase hipno izado. Camiña de ei o, pausado,
solemne, isóc ono, mecánico, amén como hipno izado, ensimesmado, solagado no
pensamen o. Le a as mans a ás, e nunha delas o manusc i o da con e encia. Vis e unha
longa única b anca, deica os pes, e en iba un ca án neg o do mesmo longo...‖ (1984, p.
172).
Es a capacidade de obse ación e desc ición amén a e idencia cando acode aos museos
de Be lín, ao zoo ou ao acua io. Ademais, nes es luga es o ece un amplo ca álogo de
odo o que e, apo ando unha inxen e in o mación do que a opa neles. Nes e senso, non
soamen e achega aos galegos nas páxinas de Nós a cul u a alemá senón que amén, en
emp azamen os como o Museum Fü Völke kunde, desc ibe aspec os da e noloxía de
cul u as de Amé ica, Á ica ou, incluso, de Xeo xia e dalgúns pobos de Sibe ia e
Eu opa bo eal g azas a unhas exposicións empo ais do museo que el explo a e examina
minuciosamen e.
Empo iso, as ano acións expos as a é o momen o mani es an cla amen e as dúas ideas
de Held no eido do cosmopoli ismo que expuxemos con an e io idade, ci cuns ancia
que Risco deno a du an e a súa longa es adía po Eu opa.
As ideas de Be lín: o cosmopoli ismo segundo Risco
Os úl imos apun amen os do home de Nós en Da Alemaña son unha se ie de pequenos
ex os sob e di e en es ideas de mo emen os ou co en es que achou na sociedade
be linesa, ales como o ame icanismo, o ma xismo, o mili a ismo, o an isemi ismo, o
nacionalsocialismo, e c. Unha delas é o cosmopoli ismo, un dos alice ces do p esen e
T aballo de Fin de G ao.
Ao igual que en Nós, os inadap ados, Risco a ás ase da idea que el p opón de
cosmopoli ismo e c i ica p o undamen e as súas consecuencias. O esc i o ou ensán
emp ega os e mos cosmopoli ismo e uni e salismo dunha o ma di usa e non moi cla a
ao longo da e is a Nós. Nes e senso, en Da Alemaña ecupe a unha de inición
99
semellan e á que achegou no se seu ensaio au obiog á ico Nós, os inadap ados: ― ó a
on ei as, desapa ezan Es ados ou nacións, e o mémo-la g ande a e nidade de
ódolos homes‖. Ademais, conside a que o ma e ialismo e o ma xismo son cosmopoli as
polas dúas ases que p opulgan: ―ubi bene, ibi pa ia‖ (Risco, 1984, p. 283) o p imei o,
e ― aballado es de ódolos países, xun áde os‖ (Ibíd.) o segundo. Tan o o ma xismo
como o ma e ialismo son ideas que o home de Nós c i ica
78
du an e oda a iaxe,
men es que o cosmopoli ismo que el elaciona co de ubamen o de on ei as e a
disolución das nacións con ón ase co seu axioma ―se di e en e é se exis en e‖ así
como a súa idea de nacionalismo sus en ada na lingua, na adición, na aza e na elixión.
Sexa como o , é xus i icable a i ma que Risco demos a un ca ác e cosmopoli a no
seu pe co ido po Eu opa e ao longo dos seus esc i os elacionados con es e pe iplo.
Como xa mencionamos an e io men e, o di ec o de Nós mani es a ―unha capacidade
pa a media en e cul u as nacionais, comunidades de des ino e es ilo de ida
al e na i os‖ (Held, 2011, p. 60), así como ―a posibilidade de diálogo coas adicións e
discu sos dou os con in de expandi os ho izon es do ma co de p exuízo e signi icado
p opio‖ (Ibíd.).
Risco achega aos galegos nas páxinas de Nós as súas obse acións e apun amen os
sob e o pobo asco no inicio da súa a esía, gaba aspec os da súa cul u a e desc ibe a
súa adición. Po ou a pa e, na súa es adía en Alemaña o in elec ual galego é aínda
máis p o undo nas súas ano acións na ando odo o que p esenza, alando cos
es anxei os que habi an aló así como os p opios alemáns; acudindo aos museos, ás
biblio ecas e ou os pun os de in e ese que ecuen a a poboación na i a, desc ibindo as
súas u inas, as súas adicións, a súa a e, as súas es imen as e os seus pensamen os;
amosando as ca ac e ís icas da a qui ec u a que ollo, así como as endas e as úas;
esc ibindo nas úl imas páxinas Da Alemaña as di e en es ideas que ag oman na
sociedade con empo ánea alemá aínda que as c i ique e se opoña a elas como á da
libe dade sexual
79
. Ademais, é capaz de adap a se a i i ó a do seu emp azamen o
78
Nas seguin es e bas ala do ma xismo: ―Sigo endo que chaman pa idos de inidos aos que se explican
segundo o c i e io ma xis a. ¿Pe o non e án es es homes que o ma xismo explica de máis as cousas, é
cla o de máis, de inido de máis, pa a se e dadei o? Comp endo que homes de masa, de men alidade
simple, o no o bá ba o das g andes cidades, ou os que le an demasiada p esa na ida, e non eñen empo
pa a exci a en o pensamen o c í ico, sexan ma xis as; mais que ou os se deixen engaiola , non me colle
na es a‖ (Risco, 1984, p. 113).
79
―Es es pob es de espí i o, es es coba des, es es egoís as que compoñen o mundo mode no, non eñen
olgos nin a naces pa a ningún es o zo, pa a ningún sac i icio. Pésalle-la mo al po que non eñen co axe
100
na al, descub indo luga es nos que se sin e cómodo e es ablecendo u inas como acudi
a misa os domingos lonxe de onde acos uma a asis i .
Po ou a pa e, como ben a i ma Held: ―Al igual que no exis e una única o ma de
libe alismo o una sola mane a de concep ualiza la democ acia, no hay una comp ensión
uni icada o monolí ica del cosmopoli ismo‖ (2012, p. 27). Quizais as inquedanzas de
Risco se a as en da súa idea de cosmopoli a elacionada con sup imi on ei as e o ma
unha nación única e uni e sal pe o, en oques, achégase a algunhas das ano acións
sob e o cosmopoli a que in oduce Held na súa ob a Cosmopoli ismo. Ideas y ealidades.
Unha delas é o expos o po polo ilóso o p usiano Immanuel Kan quen ― inculou a
idea de cosmopoli ismo co pun o de is a da azón pública. Un de ei o indi idual a
en a no ámbi o da azón pública e líc ese no de ei o á lib e pa icipación na
comunidade global de deba e‖ (Held, 2012, p. 27). Risco demos a nos a igos Da
Alemaña ese desexo de pa icipa lib emen e no deba e global, achegando á súa opinión
sob e o mili a ismo, o nacionalsocialismo, a unión en e a adición e o p og eso e un
longo e cé e a. Desexa que Galicia sexa ecoñecida como una nación ac edi ada e que
es ableza unha condición de igualdade con ou as cul u as, cons uíndo pon es con elas.
Ademais, Held enuncia na súa ob a ou a concepción máis ecen e do cosmopoli ismo
na que se mani es an algunhas semellanzas cos ex os de Risco sob e a súa iaxe po
Eu opa, a cal explica que di o cosmopoli ismo: Implica que os indi iduos son as
«unidades inais do ámbi o mo al» a igualdade de alo mo al das pe sonas e a
impa cialidade na delibe ación e deba e dos públicos‖ (2012, p. 27).
Nes e senso, Rico demos a que a p imei a ca ac e ís ica es á moi p esen e en Da
Alemaña, xa que o espi i ualismo que el p omulga en ón ase p o undamen e co
ma e ialismo e o p og eso acionalis a, mecanicis a e cien í ico ( odo elo elacionado
coa écnica) que el c í ica. É dici , o di ec o de Nós mani es a a súa p eocupación pola
impo ancia que a sociedade lle ou o ga ao a ance no eido cien í ico on e ao ca ác e
mo al e espi i ual do se humano que, segundo as súas e bas, se a opa en decadencia en
Occiden e. Risco amosa a súa inquedanza pola pe da da concepción de que o
pa a ela, po que son menos homes que os de an es; o que que en é a o a aballos e da lle gus o ao
co piño‖ (Risco, 1984, p. 291), esc ibe sob e es e ema.
101
indi iduo
80
é o cumio do ámbi o mo al, así o e lic e nalgúns apun amen os da súa iaxe
como: ―No ondal da alma así e odo, quizais os ascos saiban ou sin an que o p og eso
en ealidade non é nada undamen al, senón acceso io, un medio, un ins umen o, unha
a ma pa a de ende-la adición, e que se aquel ma a es a, daquela xa non se e de nada,
xa pe deu el mesmo odo o alo que podía e ‖ (1984, p. 28); ou cando desc ibe Be lín:
―É un g an mundo a i icial de ex ema pe ección mecánica, coma se os homes
quixesen e gue un no o mundo segundo a ciencia, e non segundo a na u eza. É (...)
unha so e de To e de Babel concebida en ho izon al‖ (1984, p. 109).
Eu opa e Galicia: a esencia eu opeís a de Risco
Oli ia Rod íguez esc ibe unha e lexión moi a inada sob e as iaxes de Cas elao
( e lec idas nos a igos Do meu dia io) e Risco po Eu opa:
―Hai unha dis ancia empo al en e es as iaxes que non é de impo ancia meno :
Cas elao emp éndea en plena ebulición de ideas e p oxec os do g upo Nós, pa a ace
acopio de no idades a ís icas que logo el se enca ga á de inco po a ao ace o galego.
Risco, malia que o seu p oxec o polí ico pe soal en a en decli e on e a ou os
dominan es que iun a án a pa i de 1931, non pe de ánimos pa a iaxa e ol e cun
baúl de lib os de ciencia e nog á ica alemá, po que os no os mé odos cien í icos son os
que an saca á luz e da p es ixio aos alo es cul u ais do pobo galego. Unha ez
elabo ada a súa con ibución galega, ámbolos dous p e endían de ol e a Eu opa o que
Eu opa lles o nece a‖ (Rod íguez, 2009, p. 87-88)
Is o é, o pe iplo de Risco po Eu opa iña, o icialmen e, ins educa i os pe o amén unha
busca de coñecemen os e ealidades aplicables ao seu p oxec o de Galicia, de c ea un
pobo galego con conciencia de seu, que admi e a súa cul u a, a súa adición e a súa
lingua. O home de Nós e en Eu opa unha opo unidade, un luga , como a i ma
Zygmun Bauman, onde se in en ou a necesidade de cul i a la cul u a‖ (2006, P. 24) e
onde es a ―se con e eu nun obxec o de c í ica eó ica e p ác ica humana e doe
subseguin e cul i o‖ (2006, p. 25). Ademais, Risco amén demos a ese ca ác e c í ico e
80
Nes e senso, o pensamen o de Risco elaciónase co expos o sob e a indi idualidade po John S ua
Mill en Sob e a libe dade, onde o au o conside a que ―Toda pe soa aumen a o seu alo en p opo ción ao
desen ol emen o da súa indi idualidade, e aise máis capaz, po iso mesmo, de se alo ada po ou os.
Na súa p opia exis encia hai unha g an pleni ude de ida; e, cando hai máis idas nas unidades, máis ida
hai na masa que con es as unidades se con o ma‖ (2018, p. 160); ademais de mani es a que a
indi idualidade pode xe a xenialidade e o ixinalidade, ci cuns ancia que Risco con empla nas súas ideas.
108
se ies de a igos Da Alemaña e Mi eleu opa que se es enden cinco anos no empo,
e idenciando a impo ancia dos homes da e is a po amosa ou as cul u as, adicións,
discu sos e ideas.
109
5. Conclusións
A e is a Nós, como ó gano cul u al, oi non só unha das g andes publicacións de
p incipios do século XX senón de oda a his o ia da p ensa cul u al en Galicia. Nós
e i alizou, digni icou e ou o goulle alía á lingua galega como o ehículo lingüís ico
dun pobo cul o e en ha monía coas ou as cul u as eu opeas do seu empo. Es e g upo
de pe soei os galegos achou na e is a o seu mello e máis comp ome ido ó gano de
exp esión, onde plasma on as súas ideas, coñecemen os, inquedanzas e in e eses. O
xo nalismo galego i iu unha época dou ada g azas, en pa e, ás achegas de Nós que
cen ou os seus a igos, sob e odo, en campos como a li e a u a ( an o poesía, como
con o b e e, agmen os de no elas e aducións es anxei as), a e nog a ía, a
a queoloxía, a xeog a ía, a lingüís ica, a iloso ía, a a e, a adición e his o ia galegas,
así como o achegamen o a ou as cul u as como po exemplo: Po ugal, I landa ou
F ancia. Nós e ixiuse non só como unha e is a senón como o espí i o ou a esencia dun
g upo de homes que p opicia on que un g an núme o de colabo ado es publicasen os
seus a igos, con e endo a Nós nunha e is a es able, in e xe acional e ideada pa a
Galicia e pa a os galegos, o in úl imo das súas aspi acións. Os homes de Nós amén
ano a on e inno a on no eido eido li e a io, si uando ás le as galegas á ca ón do es o
de li e a u as uni e sais. Po én, as igu as máis des acadas do g upo, Risco, O e o,
Cue illas e Cas elao, cons uí on os alice ces dunha xe ación que pasou á his o ia e que
é coñecida co mesmo nome que a e is a. P obablemen e, a xe ación que máis aballou
pola digni icación, alo ización e espallamen o do noso idioma; po achega se a ou as
cul u as e in e cambia con elas ideas, p incipios e coñecemen os; po a opa un oco
pa a unha li e a u a galega inno ado a, di e en e e ebelde (no senso de o ixinal) e
comp ome ida; po si ua a Galicia no chanzo eu opeo e uni e sal.
O cosmopoli ismo e o eu opeísmo son dúas concepcións p esen es en boa medida ao
longo de oda a axec o ia da e is a Nós. A p imei a xei a da publicación (1920-1923),
sob e odo, amosa un g an in e ese pola li e a u a dou as cul u as e polo
es ablecemen o de elacións e in e cambio de ideas con elas, especialmen e con I landa
e Po ugal. Sexa como o , é xus i icable a i ma que, a pesa de que es as dúas nacións
o on obxec o de in e ese cons an e, exis iu amén unha inquedanza po es ende a
emá ica cen al dos a igos ca a ou as cul u as como a ancesa, a inglesa ou a alemá e,
incluso, algunhas que albe ga on unha mínima ep esen ación pe o que es i e on
p esen es: a i aliana (como e lic e a se ie de a igos Po e as o ien als. (Ca as encol
110
da miña piling inaxe de A. Gómez Ledo), ou o a igo O poe a a menio H and Naza ian z no
núme o 4 de 31 de xanei o de 1921, elabo ado po Vicen e Risco, ou os a igos de Risco da súa
iaxe pola República Checa e Aus ia ecollidos en Mi eleu opa. Nes e senso, a
escolma de a igos que e lic en o aspec o cosmopoli a e eu opeís a ab angue unha g an
can idade de ex os e unha asiduidade conside able ao longo de ódolos núme os de
Nós. O a ben, a pa i do ano 1925, cando a e is a eg esa as dous anos de pa ón po
mo de p oblemas económicos coa Di adu a de P imo de Ri e a como pano de ondo, o
núme o de a igos que mani es an di a ealidade descende e man ense, en boa medida,
pola sección Os homes, os ei os, as e bas, as aducións e a se ie de esc i os Da
Alemaña e Mi eleu opa de Vicen e Risco que, conxun amen e, es éndense du an e
cinco anos da ida de Nós (1930-1935). Empo iso, a nosa hipó ese p incipal queda ía
con as ada en can o á p esenza do cosmopoli ismo e eu opeísmo ao longo de oda a
axec o ia da publicación galega.
Po ou a pa e, ales concepcións mani es an, nos 44 a igos analizados e comen ados,
un peso c ucial pa a a c eación e o desen ol emen o dos ex os. A o alidade dos a igos
seleccionados e in e p e ados e lic en o in e ese dos homes de Nós po c ea pon es con
ou as cul u as; in e cambiando ideas, coñecemen os e mé odos; desexando pa icipa
no deba e da azón pública enunciado po Kan ; e coñece no os discu sos e adicións
plasmándoas nas páxinas da e is a pa a da llas a coñece aos galegos. Is o é, no
conxun o de a igos de Da Alemaña e de Mi eleu opa, po exemplo, Risco mani es a a
súa habilidade cosmopoli a pa a habi a nun luga dis in o á súa con o na na al. Tamén,
e coido que máis impo an e pa a o ema do aballo, o esc i o ou ensán é conscien e
da exis encia das di e enzas e das adicións nacionais, así como é capaz de media en e
as cul u as asca (cando inicia a súa iaxe ca a Eu opa) e alemá coa galega, dialogando
coa adición e cos discu sos das mesmas e expandindo o ma co dos seus coñecemen os
e ideas. Na mesma liña áchanse os ca o a igos de Cas elao baixo o í ulo Do meu
dia io onde se na a a súa andadu a pola Eu opa de en egue as e que, ao igual que os
de Risco, os esc i o do ianxei o son un ac edi ado exemplo da p esenza da concepción
cosmopoli a dos homes de Nós, cump indo ese obxec i o de sup imi in e media ios
en e Galicia e o es o de cul u as eu opeas e in o ma ao público galego dos
mo emen os e das ideas do mundo ci ilizado. Nes e senso, o conxun o de a igos
analizos con I landa como emá ica p incipal son unha mos a ac edi ada do
cosmopoli ismo e eu opeísmo que de ine aos esponsables da publicación. Os es
111
esc i os que compeñen A mode na li e a u a i landesa de Risco, son un bo modelo do
que p e endía a publicación: c ea iei os con ou as cul u as e, nes e caso, coa nación
i landesa que es aba a desmos a unha alía, inno ación, ebeldía o ixinal e calidade no
eido li e a io, si uándoa nun chanzo igual ou supe io ao es o de le as de Eu opa.
Amais de I landa e Galizia e I landa polí eca no século XIX que demos an o
coñecemen o e o in e ese po pa e das igu as esponsables da publicación da si uación
de I landa así como do seu pasado, adicións, xeog a ía e idioma.
Os ensaios au obiog á icos Nós, os inadap ados de Vicen e Risco e Dos nosos empos
de Flo en ino López Cue ilas, que de inen aos seus au o es e ao g upo en xe al, son un
bo es emuño dese ca ác e eu opeís a que p esen a Nós. Desde mozos, mi aban ca a
Eu opa a a és dos seus in e eses li e a ios anceses, sob e odo, e ingleses pe o amén
o ien ais e exó icos nunha cla a mos a de cosmopoli ismo. As súas inquedanzas polo
u u o de Eu opa e da cul u a occiden al ep esen an esa idea eu opeís a de homes
c í icos e au o-c í icos co seu empo, na p ocu a dunha época mello do que lle ocou
i i . Esa busca da esencia eu opea que ai semp e po dian e da eal, ese espí i u de
a acción e admisión do que non é ca ac e ís ico dun mesmo senón p opio dou o;
aspec os que se e elan nes es a igos e no conxun o dos analizados, con luíndo, xa que
logo, nun azo común de Nós.
Os 44 a igos escollidos e comen ados son unha mos a ac edi ada e moi impo an e no
conxun o da publicación, como xa desmos amos p e iamen e.T ala súa análise, queda
demos ado que an o a ealidade cosmopoli a coma a eu opeís a son, en xe al, un ac o
cha e na concepción dos ex os polo que é xus i icable, despois de ódolos a gumen os
expos os, a i ma que se cump e a nosa hipó ese inicial e p incipal do T aballo de Fin de
G ao: o cosmopoli ismo e o eu opeísmo na e is a Nós es á p esen e no conxun o da
publicación en oda a súa axec o ia edi o ial (1920-1936).
112
Re e encias documen ais
Allegue Lei a, A. (2010). I landa na e is a Nós. Apun amen os pa a un es udo das
elacións cul u ais (I). Mad ygal. Re is a de es udios gallegos, 13, 19-28.
Allegue Lei a, A. (2010). I landa na e is a Nós. Apun amen os pa a un es udo das
elacións cul u ais (II). Mad ygal. Re is a de es udios gallegos, 14, 13-24.
Appadu ai, A. (1990). Disjunc u e and di e ence in he global cul u al economy. Public
Cul u e, 2(2), 1-24.
Baliba , E. (1991). ―La o ma nación: his o ia e ideología‖. En E. Baliba e I.
Walle s ein Raza, nación y clase (pp. 135-167). San ande : Iepala.
Baliñas Fe nández, C. (2000). A ideoloxía da xene ación Nós. Cuade nos de Es udos
Galegos, 47(112), 303-324.
Bauman, Z. (2006). Eu opa: una a en u a inacabada. Mad id: Losada.
Bei as, X. M. (1968, ab il, maio, xuño). Vicen e Risco e nós. No as p a unha le ia.
G ial , 6(20), 162-183.
Ca ballo-Cale o, M. V. (1983). La ilus ación en la e is a “Nós”. Ou ense:
Depu ación P o incial de Ou ense.
Ca ballo Cale o, R. (1981). His o ia da li e a u a galega con empo ánea (3ª edición).
Vigo: Galaxia.
Casa es, C. (1981a). O e o Ped ayo. Vigo: Edi o ial Galaxia.
Casa es, C. (1981b). Vicen e Risco. Vigo: Edi o ial Galaxia.
Cas elao, A. D. (1922a, 20 de ab il). Do meu dia io. Nós, 10, 1-9.
Cas elao, A. D. (1922b, 1 de no emb o). Do meu dia io. Nós, 13, 2-5.
Cas elao, A. D. (1923a, 1 de eb ei o). Do meu dia io. Nós, 16, 3-7.
Cas elao, A. D. (1923b, 1 de xullo). Do meu dia io. Nós, 18, 1-6. Ç
Compagnon, A. (2007). Los an imode nos. Ba celona: Acan ilado.
113
Cue illas, F. (1920, 30 de ou ub o). Dos nosos empos. Nós, 1, 12-13.
Cunquei o, A. (1976, ab il, maio, xuño). Zacha ías We ne . G ial , 14(52), 236-238.
Eagle on, T. (1998, xanei o, eb ei o, ma zo). Nacionalismo: i onía e comp omiso. A
T abe de Ou o , 33, 43-53.
Es e e, F. e Fe nández del Mo al, J. (1998). Á eas de especialización pe iodís ica.
Mad id: F agua.
F eixanes, V. (1982). Unha ducia de galegos (3º Ed.). Vigo: Edi o ial Galaxia.
De F u os Ma ínez, M. C. (2006). A e is a galega Nós e os seus con ac os coa
li e a u a e a cul u a i aliana con empo áneas. Bole ín galego de li e a u a, 34, 66-88.
Figue oa, A. (1996). Lec u as alleas. San iago de Compos ela: So elo Blanco Edicións
Gómez Sanchez, A., e Queixas Zas, M. (2001). His o ia xe al da li e a u a galega.
Vigo, España: Edicións A Nosa Te a.
Held, D. (2011). ―A cul u a nacional, a globalización das comunicacións e a
comunidade polí ica inculan e‖. En Ou ei iño, M. (Ed.) Globalización e impe ialismo
cul u al (pp. 41-65). Vigo: Galaxia.
Held, D. (2012). Cosmopoli ismo. Ideas y ealidades. Mad id: Alianza Edi o ial.
Ínsua, E. X. (2016). A nosa e a é nosa! A xei a das I mandades da Fale (1916-1931).
Co uña: Baía Edicións.
Ledo Andión, M. (2010, 30 de ou ub o). Nós: Imaxina a Nación. Bole ín da Real
Academia Galega, 372, 371-374.
Lo enzana, S. (1965, xanei o, eb ei o, ma zo). A xene ación ―Nós‖ na cul u a galega.
G ial , 3(7), 75-85.
MacCa hy, A. (2003, xullo, agos o, se emb o). Os cambios da li e a u a i landesa en
inglés du an e o século XX. A T abe de Ou o , 55, 55-65.
Ma iño, L. (1976, ab il, maio, xuño). Joyce e don Ramón. G ial, 14(52), 245-248.
114
Mill, J. S. (2018). Sob e a libe dade. San iago de Compos ela: Uni e sidade de
San iago de Compos ela.
Molina, C. A. (1989). P ensa li e a ia en Galicia (1809-1920). Vigo: Xe ais.
Molina, C. A. (1990). Medio siglo de p ensa li e a ia española (1900-1950). Mad id:
Endymion.
Mon eagudo, H. (2000). Cas elao. De ensa e ilus ación do idioma galego. Vigo:
Galaxia.
Ó Caollaí, M. (2007). Dominación cul u al en Eu opa: O caso de I landa. A T abe de
Ou o , 71, 95-103.
O e o Ped ayo, R. (1921, 5 de decemb o). I landa polí eca no século XIX. Nós, 8, 13-17.
O e o Ped ayo, R. (1926, 15 de agos o) Ulysses (anacos da soadisema no ela de James
Joyce, pos os en galego do ex o inglés, po Ramón O e o Ped ayo). Nós, 32, 3-11.
O e o Ped ayo, R. (1927, 15 de eb ei o). No as encol da paisaxe omán ica. Nós, 38, 8-
10.
Ou ei iño, M. (2009, ou ub o, no emb o, decemb o). Sob e A Cou ada. A T abe de
Ou o , 4, 45-58.
Ou ei iño, M. (2011, xullo, agos o, se emb o). Risco, encido e inadap ado. A T abe de
Ou o , 87, 11-30.
Pena, X. R. (2014). His o ia da Li e a u a Galega II. De 1853 a 1916. O Rexu dimen o.
Vigo: Xe ais.
Pena, X. R. (2016). His o ia da Li e a u a Galega III. De 1916 a 1936. Vigo: Xe ais.
Pé ez P ie o, V. (1988). A Xe ación “Nós”. Galeguismo e elixión. Vigo: Edi o ial
Galaxia.
Piñei o, R. (1978, xanei o, eb ei o, ma zo). Impo ancia decisi a da xene ación Nós.
G ial, 16(59), 8-13.
P imei as Ve bas (1920). Nós, 1, 1-2.
115
Risco, V. (1921, 5 de decemb o). I landa e Galizia. Nós, 8, 18-20.
Risco, V. (1926, 15 de se emb o). A In e p e ación da His o ia e o alo do noso empo.
Nós, 33, 2-11.
Risco, V. (1926a, 15 de eb ei o). A mode na li e a u a i landesa. Nós, 26, 5-9.
Risco, V. (1926b, 15 de ma zo). A mode na li e a u a i landesa (P oseguimen o). Nós,
27, 4-12.
Risco, V. (1926c, 15 de ab il). A mode na li e a u a i landesa. Nós, 28, 2-5.
Risco, V. (1933, 25 de xullo). Nós, os inadap ados. Nós, 115, 19-27.
Risco, V. (1934a, 15 de eb ei o). Mi eleu opa. Nós, 122, 28-34.
Risco, V. (1934b, 15 de ma zo). Mi eleu opa. Nós, 123, 49-55.
Risco, V. (1934c, ab il e maio). Mi eleu opa. Nós, 124-125, 89-91.
Risco, V. (1934d, xuño e xullo). Mi eleu opa. Nós, 126-127, 116-117.
Risco, V. (1934e, agos o e se emb o). Mi eleu opa. Nós, 128-129, X-X.
Risco, V. (1934 , no emb o e decemb o). Mi eleu opa. Nós, 131-132, 180.
Risco, V. (1935a, 15 de eb ei o). Mi eleu opa. Nós, 134, 35-37.
Risco, V. (1935b, 15 de ma zo). Mi eleu opa. Nós, 135, 58-60.
Risco, V. (1935c, 15 de ab il). Mi eleu opa. Nós, 136, 72-76.
Risco, V. (1935d, maio e xuño). Mi eleu opa. Nós, 137-138, 100-107.
Risco, V. (1984). Mi eleu opa. Vigo: Edi o ial Galaxia.
Risco, V. (1990). Las Tinieblas de Occiden e. San iago de Compos ela: So elo Blanco
Edicións.
Risco, V. (2018). Vicen e Risco no xo nal Euzkadi. A igos a edo de Galiza e o
nacionalismo galego. Alla iz: D . Al ei os.
116
Rocha, C. (1985). Re is as li e á ias do século XX em Po ugal. Maia: Imp ensa
Nacional-Casa da Moeda.
Rod íguez González, O. (2001). Es é ica e eo ía da cul u a en Vicen e Risco. Vigo:
Edi o ial Galaxia.
Rod íguez González, O. (2009, ou ub o, no emb o, decemb o). Cas elao e Vicen e
Risco na Eu opa de en egue as. A T abe de Ou o , 80, 75-89.
Seixas Seoane, M. A. (2019). Cas elao. Cons u o da nación. Vigo: Galaxia.
Ta ío Va ela, A. (1994). Li e a u a Galega. Ap oximacións a unha His o ia c í ica.
Vigo: Xe ais.
Valien e Fe nández, A. (2007). La ecepción de la cul u a po uguesa en la e is a Nós.
Re is a de Filología Románica, 24, 251-262.
Vázquez Cues a, P. (1991, ab il, maio, xuño). Po ugal e nós. A T abe de Ou o , 55, 41-
53.
Vázquez Souza, E. (2003). A ouce, o ho eo e o p elo: Ánxel Casal ou o lib o galego
mode no. Sada: O Cas o.
Vélez La o e, J. M. (2018). Alemaña en O e o Ped ayo. Pa a unha in e p e ación de
―La ies a del Conde Be ns ein‖. A T abe de Ou o , 109, 71-81.
Vila ed a, D. (2000). Sob e na a i a galega con empo ánea. Vigo: Edi o ial Galaxia.
Villa es, R. (2002, ab il, maio, xuño). Te a e memo ia en O e o Ped ayo. A T abe de
Ou o , 50, 37-58.
117
Anexos
A con inuación adxún anse a escolma de a igos que ga dan elación cos aspec os
explicados an e io men e no apa ado ―Me odoloxía‖:
Núme o e da a
Tí ulo do a igo
Au o
Núme o 1, 30 de ou ono do
1920
―P imei as Ve bas‖
-
―Fala do sol‖
Teixei a de Pascoaes
―O sen imen o da e a na aza
galega‖
Vicen e Risco
―As le as galegas en F ancia.
Poe as de Galizia‖
Phileas Lebesgue
―Dos nosos empos‖
Flo en ino López Cue illas
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
-
Núme o 2, 30 de no emb o de
1920
―Coimb e‖
Phileas Lebesgue
―O nazonalismo musical galego‖
Jaime Quin anilla
―Po ugal e Galizia‖
-
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
-
Núme o 3, 30 de decemb o de
1920
―Unha ca a. De Leona do
Coimb a a Vicen e Risco‖
Leona do Coimb a
―Galizia Cél iga‖
Vicen e Risco
―Le es ca alanes. Angel
Guime á poe a‖
Tomás Ga cés
―Le as i landesas. W. B. Yea s‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
-
Núme o 4, 31 de xanei o de
1921
―Un can o na noi e‖
H and Naza ian z
―O poe a a menio H and
Naza ian z‖
Vicen e Risco
―Pensamen os p a unha
Uni e sidade galega‖
Johan Viquei a
―Da paisaxe e a pin u a en
Galizia‖
A. Villa Pon e
―Nacionalismo e democ acia‖
L. Peña No o
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
-
Núme o 5, 24 de San Xoán de
1921
―Vigo‖
Phileas Lebesgue
―Galiza Cél iga (Conc usión)‖
Vicen e Risco
―O «Ma ános» de Teixei a de
Pascoaes‖
Vicen e Risco
―O me cado d‘O ien e‖
A u o Nogue ol Buján
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
-
Núme o 6, 20 de agos o de
1921
―Os meus e sos. Ansiedade‖
Alexand e de Có do a
―Lemb anza. Elexía do bon
i landés‖
Ramón Villa Pon e
―Do noso empo. O Silenzo das
musas‖
Flo en ino López Cue illas
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
-
Núme o 7, 25 de ou ub o de
1921
―A embaixada espi ual de
Leona do Coimb a‖
-
―Leona do Coimb a e o
-
124
e bas
Núme o 74, 15 de eb ei o de
1930
―Pami ( ema e)‖
Geo ges Chenne ie e, adución
de O e o Ped ayo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 75, 15 de ma zo de
1930
―A sini icación p o unda do
galeguismo‖
A. Lousada Diéguez,
publicación pós uma
―Joais a caicas encon adas em
Po ugal‖
Ma io Ca dozo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 76, 15 de ab il de 1930
―Vidas non pa alelas (No elo)‖
Ramón O e o Ped ayo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 77, 15 de maio de
1930
―Vidas non pa alelas (No elo)
(P oseguimen o)‖
Ramón O e o Ped ayo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 78, 15 de xuño de
1930
―Pesos de ede e chumbei as‖
A onso do Paço
―Vidas non pa alelas (No elo)
(P oseguimen o)‖
Ramón O e o Ped ayo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 79, 25 de xullo de
1930
―San -Iago na B e aña‖
A. D. Rod íguez Cas elao
―As águias do Impe io i-a Ba ca
Apos ólica‖
Ramón O e o Ped ayo
―Es ampas compos elanas. A
Duquesa de Che euse en
San iago‖
Xosé Figuei a Val e de
―Da Alemaña. I - A iaxe‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 80, 15 de agos o de
1930
―A siñi icación espi i oal do día
da Galiza‖
Ramón O e o Ped ayo
―O galeguismo no a e‖
A. D. Rod íguez Cas elao
―A nosa de inición au onomis a‖
V. Paz-And ade
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
―Pesos de ede e chumbei as
(ilus aciós)‖
A onso do Paço
Núme o 81, 15 de se emb o de
1930
―No as encol do sen imen o da
paisaxe n‘an iga epopeya
i landesa‖
Ramón O e o Ped ayo
―Da Alemaña. I - A iaxe
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 82, 15 de ou ub o de
1930
―Da Alemaña. I - A iaxe
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 83, 15 de no emb o
de 1930
―Da Alemaña. I - A iaxe
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 84, 15 de Nadal de
―Vi xilio en Galego‖
A. Gómez Ledo
125
1930
―A lingüís ica e o nazonalismo‖
J. Canedo
―O camiño de San -Iago‖
Phileas Lebesgue
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 85, 15 de xanei o de
1931
―Ao encomenal-a no a xei a‖
-
―Do século XIX. O idalgo‖
Ramón O e o Ped ayo
―Espan a-Pássa os‖
Cláudio Bas o
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 86, 15 de eb ei o de
1931
―Inno alla Galizia‖
P. Celes ino Ga cía Rome o,
adución de Guido Ba elli
―A his o ia d‘El-Rei B eogán e
dos illos de Mil, asegún o
Leabha Gabhala‖
-
―Da Alemaña. II – O Rhin‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 87, 15 de ma zo de
1931
―O cul o ós mo os‖
An ón F aguas F aguas
―Ollada encol da poesía lí ica
galega con empo ánea‖
Rica do Ca ballo Cale o
Núme o 88, 15 de ab il de 1931
―Leabha Gabhála. Lib o das
Conquis as de I landa
(P oseguimen o)‖
-
―Da Alemaña. II – O Rhin
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Núme o 89, 15 de maio de
1931
―Da Alemaña. III – Be lín
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
―Jo ge Bo ow no Val da Mahía‖
Maga iños Neg ei a
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 90, 15 de xuño de
1931
―Pe spei i ismo esp i o e língua‖
Manuel Les ei o
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 91, 25 de xullo de
1931
-
-
Núme o 92, 15 de agos o de
1931
―Leabha Gabhála. Lib o das
Conquis as de I landa
(P oseguimen o)‖
―Da Alemaña. III – Be lín
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Núme o 93, 15 de se emb o de
1931
―Unha ca a inedi a de Xose de
Figuei edo‖
Ál a o de las Casas
―La Leggenda di Ca lo Magno‖
A elino Gómez Ledo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 94, 15 de ou ub o de
1931
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 95, 15 de no emb o
de 1931
―Galizia‖
F ancisco Villaespesa, adución
de Guido Ba elli
―Re esións encol do momen o
ai ual da Galicia‖
Loís Tobío Fe nándes
―Leabha Gabhála. Lib o das
Conquis as de I landa (Rema e)‖
-
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 96, 15 de Nadal de
1931
―Da Alemaña. III – Be lín
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
126
Núme o 97, 15 de xanei o de
1932
―T aducción galega da ob a de
San Ma iño de B aga «De
co ec ione Rus ico um»‖
Paulino Ped e Casado
―A nosa Uni e sidade‖
Ál a o de las Casas
Núme o 98, 15 de eb ei o de
1932
―Nó ulas Nobiliá quicas Luso-
Galaicas‖
A mando de Ma os
―Elexías de O idio‖
A. Gómez Ledo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 99, 15 de ma zo de
1932
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 100, 15 de ab il de
1932
―Lemb anza de Goe he. A onda
dos amigos‖
Ramón O e o Ped ayo
―Da Alemaña. III – Be lín
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 101, 15 de maio de
1932
―Unha aboa do co en o de
Bel ís‖
Xesús Ca o Ga cía
―Cossan e‖
R. Ca ballo Cale o
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 102, 15 de xuño de
1932
―Ho a d‘unha aza‖
J. La B., adución de Vicen e
Risco
―Da Alemaña. III – Be lín
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 103, 15 de xullo de
1932
-
-
Núme o 104, 15 de agos o de
1932
―Pian o‖
Valen ín Lamas Ca ajal,
adución de Guido Ba elli
―Da Alemaña. III – Be lín
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 105, 15 de se emb o
de 1932
―Encol do elemen o animal na
paisaxe‖
Ramón O e o Ped ayo
―Robe Bu ns e o diaño‖
Rica do Ca ballo Cale o
―Cas elao e a Galiza‖
Rod igues Lapa
―Da Alemaña. III – Be lín
(P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 106, 15 de ou ub o de
1932
―Ul eya‖
Ál a o de las Casas, Remixio
González Gánda a e Alexand e
Ag a Cada so
―Da Alemaña. IV – Museus de
Be lín (P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 107, 15 de no emb o
de 1932
―O mon e sag ado dos cel as‖
Maga iños Neg ei a
―Da Alemaña. IV – Museus de
Be lín (P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
―Ul eya‖
Miguel Roig Les ón, Ru o P.
González, Ca los R. Padín,
Xohan As o ga An a, Xaime Isla
Cou o e Manuel Rei Lado
127
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 108, 15 de decemb o
de 1932
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 109, 15 de xanei o de
1933
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 110, 15 de eb ei o de
1933
―Da Alemaña. V – Miudezas de
Be lín. (P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 111, 15 de ma zo de
1933
―Da Alemaña. V – Miudezas de
Be lín. (P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 112, 15 de ab il de
1933
―Esmal e cloisonné‖
Ma in Chancey Ross
―Da Alemaña. V – Miudezas de
Be lín. (P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 113, 17 de maio de
1933
―T aduzón galega das Xeó xicas
de Vi xilio‖
A elino Gómez Ledo
―Ensaios encol do es ilo da
paisaxe‖
Ramón O e o Ped ayo
Núme o 114, 15 de xuño de
1933
―Ul eya‖
Ál a o de las Casas, Xohan
Nie o Tuñez, Xoan F ei e
An elo, Xosé Fe nández Ga cía e
F ancisco Cas o Lo enzo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 115, 25 de xullo de
1933
―Nós, os inadap ados‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 116, 15 de agos o de
1933
―Es ampas da iaxe‖
Ramón O e o Ped ayo
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 117, 15 de se emb o
de 1933
―Índice cul u al e a ís ico do
Renacimen o galego‖
F ancisco F. Del Riego
Núme o 118, 15 de ou ub o de
1933
―T es capídoos de A escadei a
de Jacob‖
Edua do Blanco Amo
―Índice cul u al e a ís ico do
Renacimen o galego
(P oseguimen o)‖
F ancisco F. Del Riego
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 119, 15 de no emb o
de 1933
―Nel gia dino, una no e, sedu a‖
Manuel Cu os En íquez,
adución Guido Ba elli
―Das o igens da poesía lí ica em
Po ugal po M. Rod igues
Lapa‖
Paulino Ped e Casado
―Da Alemaña. VI – Ideias de
Be lín. (P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Núme o 120, 15 de decemb o
―O bágeo en o ma de « au» na
Ma in Chauncey Ross
128
de 1933
Galiza‖
―Os is es iños de Hung ía‖
Ramón O e o Ped ayo
Da Alemaña. VI – Ideias de
Be lín. (P oseguimen o)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 121, 15 de xanei o de
1934
―Un esmal e galego en New
Yo k‖
Ma in Chauncey Ross
―Maiako sky, o de adei o
omán ico‖
Emilio Pi a
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 122, 15 de eb ei o de
1934
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 123, 15 de ma zo de
1934
―A omei ía de Gelmí ez. Da
no ela de O e o Ped aio que ai
apa ece ‖
Ramón O e o Ped ayo
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 124-125, ab il-maio
de 1934
―Xu xo Lou enzo Fe nández
1910-1934‖
Vicen e Risco
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Núme o 126-127, xuño-xullo
de 1934
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 128-129, agos o-
se emb o de 1934
―Don Sal ado cabeza de león‖
-
―Occi ania e A lán ida‖
Ramón O e o Ped ayo
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 130, ou ub o de 1934
―Hölde lin. T aduzón e no a de
A. Cunquei o. G abado de
Vida e‖
Ál a o Cunquei o
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 131-132, no emb o-
decemb o de 1934
―A xene ación de Risco‖
Rica do Ca ballo Cale o
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 133, xanei o de 1935
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 134, 15 de eb ei o de
1935
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 135, 15 de ma zo de
1935
―Galliza, pa ia da cançao‖
Gilhe me de Almeida
―P esencia de Galicia nos iei os
da a e no a‖
F ancisco F. Del Riego
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
129
Núme o 136, 15 de ab il de
1935
―En col da poesía bá dica. A
poesía de co e na I landa e mais
en Gales‖
J. Vend yes
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Sección Os homes, os ei os, as
e bas
Redacción
Núme o 137-138, maio-xuño
de 1935
―Paisaxe i-esp i o‖
Manuel Les ei o López
―Mi eleu opa (P oseguimen o
―Da Alemaña‖)‖
Vicen e Risco
Núme o 139-144, xullo-Nadal
de 1935
―Esquema da no a poesía
galega‖
Augus o Ma ía Casas
―A aza eu oa icana‖
Modes o López Teixei o
―Esp i o polí ico e o ma cul u al
da no a Galicia‖
F ancisco F. del Riego
―O so i de Daniel‖
Ramón O e o Ped ayo
―A leenda do G aal‖
Vicen e Risco
