Mendeleev e o xénero

Nº 67 - (Ma zo 2009) MENDELEEV 161
Mª José Rome o, Rosa Ped ido,
ana M. González-noya,
Manuel R. Be mejo, Ca men Rome o,
lucía González-lou o, Miguel Ma ínez,
Uni e sidade de San iago de Compos ela;
M. inés Ga cía-Seijo
IES Mon e Cas elo (Bu ela)
MendeleeV e O XéneRO
1.- inTROduCiÓn
O desen ol emen o cien í i co/ ecnolóxico ac ual non é oi o da casualidade. Debemos
se conscien es de que os descub imen os acadados a a es e momen o non se i xe on nunha
de e minada época da his o ia, que a Ciencia non en xéne o e que é máis un cons u o colec i o
que o esul ado de apo acións indi iduais.
Ó longo da his o ia da humanidade podemos a opa exemplos que amosan o papel que
desempeñou a mulle na ciencia.1, 2, 3, 4 Xa desde a idade an iga as mulle es pa icipa on no
desen olo da ciencia apo ando os seus descub imen os cien í i cos, aínda que os seus nomes non
se de on a coñece an o como no caso dos homes e o seu aballo oi desp ezado ou silenciado
na maio ía dos casos.5, 6
No ano 2007 celeb ouse o cen ena io da mo e do g an químico Dimi i I áno ich
Mendelee (1834-1907). El oi o p imei o en es ablece unha pe iodicidade nas p opiedades
dos elemen os químicos descube os a a aquel momen o, in uí a súa ag upación en amilias e
pos ula a necesa ia apa ición de no os elemen os que ocupa ían os ocos que exis ían. Desde
ese momen o moi as das súas p edicións o on co obo adas a a chega a es ablece se o sis ema
pe iódico ac ual, con 117 elemen os xa descube os.7
O p esen e capí ulo “Mendelee e o xéne o” en como i nalidade, ap o ei ando o
cen ena io do pasamen o de Dimi i Mendelee , poñe de mani es o a p esenza da mulle na
Ciencia, na Química e, pa icula men e, no Sis ema Pe iódico. Como non podía se dou o xei o,
as mulle es amén pa icipa on e pa icipan no descub imen o dos elemen os químicos. Mais,
como é de g ande a con ibución eminina nes e campo? A espos a é cla a: a p esenza é moi
mino i a ia; pe o azóns de ipo his ó ico e cul u al poden explica al si uación.
En ecoñecemen o á súa labo p esen a ase nes e capí ulo cales o on as con ibucións das
mulle es ó sis ema pe iódico. Po que a pesa de que a maio ía dos elemen os descube os o on
con ibución masculina, non debemos esquece que amén exis e unha con ibución eminina.
Sinala emos i nalmen e que os úl imos elemen os descube os, os ansu ánidos e de modo
pa icula os de Z>106, son o esul ado de aballos colec i os de moi ísimos in es igado es
onde as mulle es son maio ía.
Bole ín das Ciencias
162
2.- diMiTRi MendeleeV e O XéneRO
No século XIX a mulle es aba ausen e po comple o das aulas uni e si a ias. Algunhas
mulle es, máis ousadas, con inuaban a ace de Ilus adas e de “Salonnie es”, con inuando os
cos umes iniciados no século XVIII; pe o a case ningunha se lle pasaba pola cabeza asis i á
uni e sidade e consegui un í ulo uni e si a io.
É amén ce o que algunhas mulle es se ace ca on ó mundo da ciencia, de modo pa icula
a aqueles campos do sabe cien í ico que se podía cul i a desde os seus oga es e que non
cump ía ace os en ación do cul i o da ciencia. Sinalemos amén que hai moi as cien í icas,
aínda hoxe descoñecidas, que cómp e i sacando á luz, in es igando sob e elas e ecupe ando
os seus esc i os e aballos.
Es a e a a si uación xe al en Eu opa e, de modo pa icula , na Rusia de Dimi i Mendelee .
Moi p obablemen e no século XIX, en Rusia, a moi poucas mulle es se lles oco e ía i á
Uni e sidade e moi o menos a unha Facul ade como a de Ciencias a adqui i coñecemen os e un
í ulo en Química. Es a si uación, asumida pola mulle da época, e a o esul ado do ninguneo e
do desp ezo in elec ual que os homes da época sen ían po elas.
Dimi i Mendelee oi un espí i o moi lib e e pa icula en odas as súas ac uacións;
quizais po elo, ou al ez po con encemen o, non compa iu as ideas do seu empo sob e as
mulle es: endexamais as desp ezou senón que máis ben adop aba o que, hoxe di íamos, unha
ac i ude de de ensa da igualdade de xéne o.
É ce o que nunca chegou a c e na comple a igualdade in elec ual dos homes e das
mulle es – Dimi i e a un home a ec ado das c enzas e das con adicións da súa época – pe o a
pesa de odo, de endeu ás mulle es.
Mendelee semp e pensou, e de endeu, que homes e mulle es debían se a ados en pé
de igualdade, an o no aballo como na conside ación social, e que as mulle es debe ían e
as mesmas opo unidades educa i as que os homes. Es e con encemen o ideolóxico c eoulle
moi os e se ios p oblemas po ac ua en cohe encia. Así:
- Pe mi iu que as mulle es asis i an ás súas clases da Uni e sidade, aínda coñecendo
que e a ilegal e que non iña alidez académica algunha pa a elas. O máis g a e oi a
animad e sión que, al ac o, mo i ou no colec i o de p o eso es da súa Uni e sidade
e de ou as da Rusia da época. O co po docen e uso mani es ouse con a io ó
compo amen o de Dimi i e así llo ixe on sabe . Como con apa ida algúns ou os
compañei os e amigos del – pa icula men e os discípulos do g an químico uso Zenin,
con Bo odin á cabeza – solida izá onse con el e pe mi i on que as mulle es asis i an ás
súas clases.
- Pelexou e conseguiu que nos aballos o iciais onde el i o esponsabilidade a
conside ación das mulle es o a de igualdade. No ano 1893 Dimi i oi nomeado di ec o
da O icina de Pesas e Medidas de Rusia, pa a a a de ins i ucionaliza o sis ema
decimal en odas as Rusias. Nes e ca go omou a decisión de, o icialmen e, emp ega
a an as mulle es como homes e deixou cons ancia po esc i o de que “as mulle es
aballan máis e mello que os homes, pe o sob e odo son máis esponsables”.
Como é ben sabido Mendelee abandonou a súa cá ed a de Química da Uni e sidade de
San Pe e sbu go no ano 1890 – iña an só 56 anos– po en on a se ó Minis o de Educación
de Rusia na de ensa das ideas do mo emen o es udan il da época. Inco po ouse á ac i idade
p i ada di ixindo a ias indus ias e mon ando algunha indus ia no campo co seu peculio
pa icula .
Nº 67 - (Ma zo 2009) MENDELEEV 163
- Nos aballos da indus ia que el di ixiu, ou nos que pa icipou como aseso , conseguiu
semp e que se admi i an a aballa ás mulle es e que o an a adas an o en conside ación
como en emolumen os, en igualdade cos homes.
- Nas indus ias e coope a i as que mon ou cos seus ca os es ableceu que debían aballa
an as mulle es como homes en odos os pos os de aballo que exis ían. As súas ideas
socialis as le á ono a omen a e desen ol e o coope a i ismo en odas can as emp esas
mon aba: semp e lle deu ás mulle es a mesma capacidade pa a pa icipa e pa a di ixi
que ós homes.
Tendo coñecemen o da p eocupación amosada po Mendelee sob e as mulle es, pa ecía
impo an e explo a na súa Táboa Pe iódica como es á a ado e como se a opa ep esen ado o
xéne o eminino.
Ó longo des e capí ulo amosa ase, coma unha homenaxe máis ó ani e sa io de Mendelee ,
en que modo es á p esen e o eminino no Sis ema Pe iódico dos elemen os. P e endemos expo
que a mulle es á p esen e na Táboa Pe iódica de a ios xei os: di ec amen e, como descub ido a
dalgúns elemen os químicos; indi ec amen e, apo ando o seu nome a ou os elemen os; ou en
ecoñecemen o da súa con ibución ó achado de no os elemen os químicos. O aballo ealizado
polas que o on descub ido as non oi sinxelo: moi os dos elemen os descube os e an sin é icos
ou de di ícil illamen o; a maio ía deles e an ines ables e adioac i os, o que di icul aba o seu
manexo e implicaba iscos moi g a es pa a a súa saúde.
3.- aS MulleReS na CienCia e na QuÍMiCa
As mulle es semp e se sen i on a aídas polo coñecemen o cien í ico. Na idade an iga, a
p eceden e da ciencia oi a iloso ía na u al e escolas ilosó icas como a pla ónica ou a pi agó ica
admi ían ás mulle es (Aglaonike, Aspasia de Mile o,...,e c). Nes a época pode iamos des aca
a Hipa ia de Alexand ía (s. IV d. C) que ademais de ilóso a oi unha ecoñecida as ónoma e
ma emá ica.
A medicina e a sanación o on conside adas a es emininas pe o non o on as únicas
a e as que le a on a cabo: descub i on e semen a on he bas cu a i as, desen ola on écnicas
pa a a p epa ación de lico es e men ados, elabo aban cosmé icos, xabóns, pe umes, e c. As
mulle es amén p ac ica on a alquimia, an eceden e da química, desde o seu nacemen o. Pe o
as bases eó icas e p ác icas da alquimia débense a Ma ía a Xudea, conside ada a p imei a
mulle alquimis a. Vi iu en Alexand ía en e os séculos I e II d. C e a ibúeselle a in ención
de apa ellos de labo a o io pa a a des ilación (alambiques de dous e es b azos, denominados
dibikos e ibikos) emp egados inicialmen e pa a ex ae acei es esenciais de plan as, así como
do Ke o akis. Es es son conside ados como o seu maio apo e á alquimia occiden al, acili ando
que es a se ans o mase na química mode na.
Figu a 1: a) Ma ía A Xudea ou A P o e isa (Alexand ía, s. II d. C), b) Hipa ia (Alexand ía, s. IV d.C).
Bole ín das Ciencias
164
Du an e a Idade Media, amén chamada “idade escu a”, i iuse un pe íodo de decadencia
xe al po odo o Occiden e, incluso no ámbi o da ciencia. O clima de escu an ismo a ec aba en
especial ás mulle es, a maio ía das cales só iñan como opción a ida monás ica pa a accede ó
coñecemen o cien í ico. Apa ecen algunhas escolas, como a Escola Médica de Sale no, nas que
as mulle es podían a opa saída pa a os seus in e eses cien í icos, sendo moi as as “mulie es
sale ni anae” o madas en di a escola. Des e xei o, a a o século XV apa ecen nomes de mulle es
na medicina (Agnodice, Hildega da de Bingen, T ó ula de Sale no,..., e c), pe o é máis di ícil
coñece as súas con ibucións nou os ámbi os da ciencia.
Figu a 2: a) S. Hildega da de Bingen (Alemania, 1098-1179), b) T ó ula de Sale no (I alia, s. XI d. C).
Co Renacemen o aumen ou a pa icipación das mulle es na ciencia, pe o a súa
inco po ación é singula logo da Re olución Cien í ica, xa que empeza on a desen ola a súa
ac i idade en ódolos campos do sabe . Des aca on nos séculos XVII e XVIII as Salonnie es
e as Academiciennes ou damas da ciencia, mulle es in elec uais
da a is oc acia que o maban pa e dos cí culos ou eunións
cien í icas. Aínda así se lles denegaba a súa pa icipación nas
Academias das Ciencias, ei o que aínda pe du ou a a ben en ado
o século XX. Nes a época, as mulle es comeza on a esc ibi ob as
de di ulgación cien í ica, des acando no campo da química Ma ie
Meu d ac (s. XVII) (“La Chymie cha i able e acile en a eu
des dames”, 1666) e Jane Ma ce (1769-1858) (“Con e sa ions on
Chemis y”, 1806).
Ou as dúas mulle es que con ibuí on á química
expe imen al o on Elizabe h Fulhame (s. XVIII) e Ma ie Anne
Paulze La oisie (1758-1836). Elizabe h Fulhame oi au o a do
lib o “An Essay on Combus ion” en 1794 no que e lexa os seus
expe imen os sob e eaccións de oxidación, p opoñendo a idea
de ca álise. Ma ie Anne Paulze La oisie , mulle de An oine
La oisie , oi colabo ado a e asis en e do seu home no labo a o io,
ealizou complicados e p ecisos debuxos dos apa a os u ilizados nos expe imen os pa a a ob a
“T ai é élémen ai e de chemie” e enca gouse de di undi a in es igación do seu home despois
da súa mo e.8
Ó longo dos séculos XVII e XVIII anse elabo ando as ciencias mode nas: As onomía,
Física, Ma emá icas, Química, Bo ánica,..., e c, sendo cada ez maio a pa icipación das
Figu a 3: Po ada de “La Chymie
cha i able e acile en a eu des
dames”.
Nº 67 - (Ma zo 2009) MENDELEEV 165
mulle es nas mesmas a a chega á época ac ual. A pa i do século XIX, des acan no campo da
Química ou da Química-Física algúns nomes como o de Ma ía Sklodowska (Ma ie Cu ie), I ene
Jolio -Cu ie, Ida E a Tacke, Ma gue i e Ca he ine Pe ey, Do o hy C aw oo Hodgkin, ...,e c,
sendo a maio pa e delas descub ido as de no os elemen os químicos.
Se acemos unha ecompilación de can as mulle es apo a on os seus coñecemen os á
ciencia ó longo da his o ia, desde a idade an iga (∼2000 a. C.) a a a idade con empo ánea (s.
XX), a opámonos cun núme o conside able de cien í icas. A G á ica 1 amosa unha clasi icación
po á eas de coñecemen o, desde as máis clásicas a a as máis ecen es, ex aendo os da os do
banco de cien í icas que es á a elabo a o noso g upo de aballo.9
G á ica 1: Pa icipación das mulle es nas dis in as á eas de coñecemen o.
Es a g á ica deixa cons ancia de que a pa icipación eminina é maio naquelas á eas
cien í icas que se le an desen olando desde a an igüidade: a as onomía e a medicina en maio
medida, seguidas das ma emá icas, química, ísica, bioloxía e iloso ía da na u eza.
4.- aS MulleReS nO SiSTeMa PeRiÓdiCO
Tal como se comen ou en apa ados an e io es, algunhas mulle es apo a on o seu aballo
na á ea da Química con ibuíndo a comple a o Sis ema Pe iódico dos elemen os p opos o po
Mendelee . Nes e apa ado in oduci anse os elemen os descube os po elas, acendo mención
das p opiedades e aplicacións máis in e esan es dos mesmos. Ademais, p esen a anse aqueles
elemen os que o on dedicados a mulle es cien í icas e aqueles elemen os que posúen nomes
elacionados con mulle es ou que semellan se emininos.
Na Táboa pe iódica a ópanse cinco elemen os descube os po mulle es (o polonio, o adio,
o adón, o enio e o ancio). Imos e como o on descube os, quen o on as descub ido as e o
di ícil ou imposible que oi pa a algunhas das cien í icas ob e o ecoñecemen o que me ecían.
Tamén igu an dous elemen os dedicados a mulle es con nome o icialmen e acep ado (o
cu io e o mei ne io) e un nome aínda non acep ado o icialmen e (“jolio io”), dos cales a ase
unha e isión. Ademais non debemos esquece que exis en ou os elemen os químicos con nome
de mulle que an e e encia á mi oloxía ou ós as os: o ós o o, o anadio, o selenio, o niobio, o
paladio, o elu io e o ce io. Sob e es es elemen os ecóllese máis in o mación no lib o “O nome
e o símbolo dos elemen os químicos”10 e na bibliog a ía ci ada.11, 12, 13

Bole ín das Ciencias
166
4.a) elemen os descube os po mulle es
O polonio, o adio e o adón
O polonio e o adio o on descube os po Ma ie e
Pie e Cu ie no ano 1898 cando es udaban a adioac i idade da
pechblenda, un mine al de u anio. Eles o on os p imei os en
de ec a a o mación de adón como p odu o da desin eg ación
adioac i a do adio.
O polonio (Po) en de núme o a ómico Z= 84 e dé onlle
o seu nome en hono a Polonia, a e a na al de Ma ie Cu ie.
O adio (Ra) posúe núme o a ómico Z= 88. Es e elemen o é
luminescen e (da unha co azul pálida), p opiedade que lle da
o nome, do la ín adius ( aio). O adón (Rn) é un elemen o
químico adioac i o que pe ence ó g upo dos gases nob es e posúe núme o a ómico Z= 86.
Inicialmen e, ecibiu o nome de ni ón do la ín ni ens (b illan e) pe o pos e io men e denominouse
adón po de i a do adio e se un gas nob e.
Figu a 4: Ma ie e Pie e Cu ie.
Figu a 5: a) polonio, b) adio.
Ma ía Sklodowska, cien í ica de o ixe polaco máis coñecida polo apelido do seu ma ido
Pie e Cu ie, descub iu con el o polonio, o adio e o adón (1898), e os seus es udos sob e a
adioac i idade alé onlles a concesión do P emio Nobel de Física en 1903. Ma ie Cu ie oi
a p imei a mulle que ob i o al gala dón. En 1906 Pie e Cu ie mo eu de acciden e e Ma ía
con inuou cos seus aballos, ademais de asumi a cá ed a
do seu ma ido na Uni e sidade da So bona, sendo a p imei a
mulle nese pos o nos 650 anos da ida desa uni e sidade.
En 1910 demos ou que se podía ob e un g amo
de adio pu o. Ó ano seguin e ecibiu o P emio Nobel de
Química en ecoñecemen o dos seus se izos no a ance da
Química polo descub imen o dos elemen os adio e polonio,
o illamen o do adio e o es udo da na u eza e os compos os
des e elemen o. Cunha ac i ude desin e esada, non pa en ou
o p oceso de illamen o do adio, deixándoo abe o á
in es igación de oda a comunidade cien í ica. Coñecidos os
e ec os pe niciosos da adioac i idade do adio, a súa mo e
achácase á manipulación des e elemen o.
Aínda que o polonio é un elemen o de p ocedencia
na u al, non é moi abundan e, xa que só es á p esen e nos Figu a 6: Ma ie Sklodowska Cu ie
(1867-1934).
Nº 67 - (Ma zo 2009) MENDELEEV 167
mine ais de u anio na u al a azón de 100 mic og amos po onelada. É un me al b ando,
olá il, con p opiedades ísicas que eco dan ás do alio, o chumbo ou o bismu o, e con
p opiedades químicas moi simila es ás do elu io e do bismu o. O polonio é un elemen o moi
óxico, adioac i o e de pe igoso manexo. Ten ó edo de 50 isó opos ines ables, sendo o máis
pe igoso o 210Po, ex emadamen e óxico e adioac i o. Incluso en can idades de mic og amos,
o manexo do 210Po é moi pe igoso e equi e de equipamen o especial u ilizado baixo es i os
p ocedemen os de segu idade.
O adio a ópase en azas nas minas de u anio. É o me al alcalino é eo máis pesado; a
súa co é b anca b illan e pe o enneg ece coa exposición ó ai e, ademais de co ompe se coa
auga pa a da o hid óxido de adio. É ex emadamen e adioac i o e o seu isó opo máis es able,
226Ra, ansmu a dando adón. Foi des e xei o que os Cu ie oma an con ac o co adón no ano
1898; pe o no ano 1900 F ied ich E. Do n se ía quen o es uda ía.
O adón é un elemen o adioac i o que se p esen a na na u eza como 222Rn, sendo es e
o isó opo máis es able e abundan e. Na súa o ma gasosa é incolo o e inodo o men es que no
es ado sólido a baixas empe a u as posúe unha co e mella. O gas a ópase na codia e es e,
desde a cal se libe a a a mos e a po endas e es es. A inhalación adioac i a do gas ai que
as pa ículas emi idas queden e idas no in e io do o ganismo e p o ocan pa oloxías di e sas,
dependendo a súa g a idade da can idade de gas inhalado. Es á demos ado que a exposición a
g andes can idades p o oca un aumen o da incidencia de canc o de pulmón.
En can o ás súas aplicacións máis in e esan es, o 210Po é un excelen e emiso de pa ículas
α e a ele ada po encia caló ica que se desp ende dun g amo des e isó opo, 130 a ios, ixo que se
usa a como on e lixei a de calo pa a da ene xía ás células e moeléc icas de algúns sa éli es
a i iciais e sondas luna es.
Po ou o lado, os p epa ados de adio ca ac e ízanse po se capaces de man e se a máis
al a empe a u a que o seu en o no e amén polas súas adiacións, xa que emi en aios α, β, e γ. Así
pois, a maio pa e das súas aplicacións de i an das súas p opiedades adioac i as. An igamen e
usábase en pin u as luminescen es pa a eloxos e ou os ins umen os: moi os dos pin o es
de es e as de eloxos que usaban os seus beizos pa a moldea o pincel, mo e on a causa da
adiación. Así mesmo, cando se mes u a con be ilio é unha on e de neu óns pa a expe imen os
ísicos, e o clo u o de adio úsase en medicina pa a p oduci adón en a amen os con a o
canc o. Radioisó opos descube os ecen emen e, coma os de 60Co y 137Cs, es án subs i uíndo
ó adio incluso nes es usos, dado que son máis po en es e, sob e odo, moi o máis segu os de
manipula .
En e os usos p incipais do adón igu an o seu emp ego pa a ins e apéu icos en
adio e apia e pa a a p edición de e emo os.
O enio
O p imei o descub ido do enio oi o xaponés Masa aka Ogawa que o chamou nipponium
polo seu país de o ixe. Pe o logo de ace o máis complicado, a súa ob ención, e ou ó colocalo
no sis ema pe iódico pois pensou que iña Z= 43 -hoxe ese elemen o chámase ecnecio- polo que
pe deu a súa pa e nidade.
O enio (Re) oi edescube o no ano 1925 pola química alemá Ida E a Tacke e o seu
ma ido W. Noddack en colabo ación con O. Be g. Andaban á p ocu a do elemen o 75, que xa
o a p edi o po Mendelee no ano 1871. Eles a opá ono nos mine ais an ali a, ol ami a e
coulombi a median e a súa análise espec og á ica po aios X, e dé onlle o nome de enio (de
enus en la ín) como homenaxe ó ío Rihn.
Bole ín das Ciencias
168
Ida E a Tacke es i o a aballa no Labo a o io de
P obas Físico-Químicas de Be lín, e oi alí onde ixo os seus
descub imen os cien í icos máis impo an es. Ademais de se
codescub ido a do enio, descub iu amén o elemen o 43, que ela
nomeou como Masu io, pe o a comunidade cien í ica exei ou
equi ocadamen e o seu log o. Pos e io men e, o elemen o 43 oi
p epa ado po C. Pe ie e E. Seg e e dé onlle o nome de ecnecio,
icando Tacke sen o seu ecoñecemen o e ma e nidade.
En 1934, Fe mi ob i o unha se ie de esul ados que non e a
capaz de explica ó bomba dea u anio con neu óns len os. Ida
Tacke suxe iu que i e a luga unha isión nuclea ; pe o de no o
a comunidade cien í ica exei ou o seu achado, e pa a cando o
acep a on, xa Fe mi iña ecibido o p emio Nobel.
O aballo de Tacke explicando o p oceso da isión nuclea
oi publicado cinco anos an es de que Lise Mei ne e O. R. F isch
publica an a explicación do mesmo p oceso e o e mo “ isión”
ose acuñado.
Ida Tacke oi o que conside amos unha pe dedo a: oi descub ido a e pionei a en moi os
campos; pe o non o on ecoñecidas as súas con ibucións e nunca acadou o p emio Nobel nin
lle puxe on o seu nome, aínda, a un elemen o químico da áboa pe iódica.
O enio é un elemen o moi escaso que se a opa p incipalmen e
acompañando ó molibdeno no mine al molibdeni a. É un me al b anco
p a eado b illan e, dúc il e maleable, sendo, despois do ol amio, o
menos usible dos me ais comúns; amén é dos máis densos, pois só o
supe an o pla ino, o i idio e o osmio.
Úsase en aleacións: co ol amio pa a p epa a e mopa es que
poden medi empe a u as po en iba dos 2000 ºC; co molibdeno
o ma aleacións supe condu o as a 10 K. Tamén en aplicación
na ab icación de a e as de soldadu a, imáns c ioxénicos, ilamen os eléc icos e de lashes
o og á icos, emp égase como ca alizado na indus ia química, ...,e c.
O ancio
O ancio (F ) é un elemen o químico con núme o
a ómico 87. Foi descube o en 1939 pola química ancesa
Ma gue i e Pe ey, que lle deu o nome en hono ó seu país
na al. Xa en 1870 Mendelee p edici a un me al alcalino
máis alá do cesio que había de e núme o a ómico 87.
Po es a azón denominouse p o isionalmen e coma
eka-cesio.
Va ios equipos de in es igación in en a on
localiza e illa o elemen o en cues ión sen éxi o. Exis e
cons ancia de polo menos ca o anuncios alsos que
p oclamaban e descube o es e elemen o:
- En 1925, o químico uso D. K. Dob ose do oi
o p imei o: obse a a unha débil adioac i idade
nunha mos a de po asio e concluíu que o
Figu a 7: Ida E a Tacke
(1896-1978).
Figu a 8: enio.
Figu a 9: Ma gue i e Ca he ine Pe ey
(1909-1975).
Nº 67 - (Ma zo 2009) MENDELEEV 169
eka-cesio con aminaba a mos a. Publicou unha ese sob e as súas p edicións das
p opiedades do eka-cesio na que nomeaba ó elemen o como ussio, en hono ó seu país
de o ixe. Demos ouse que e a odo e óneo.
- En 1926, os químicos ingleses Ge ald J. F. D uce e F ede ick H. Lo ing analiza on unha
adiog a ía de aios X do sul a o de manganeso (II) na que obse a on liñas espec ais
que c e on pe encen es ó eka-cesio. Anuncia on o descub imen o do elemen o
alcalino máis pesado (Z= 87) e p opuxe on o nome de alcalinio. Pe o de no o es aban
enganados.
- En 1930, o p o eso F ed Allison do Ins i u o Poli écnico de Alabama anunciou e
descube o o elemen o 87 analizando poluci a e lepidoli a coa súa máquina magne o-
óp ica. Allison deulle o nome de i xinio, en homenaxe ó seu es ado na al, Vi xinia,
e p opuxo como símbolos Vi e Vm. Con odo, en 1934 o p o eso MacPhe son da
Uni e sidade de Cali o nia (Be keley) desau o izou a alidez des e no amen e also
descub imen o.
- En 1936, o químico omanés Ho ia Hulubei e a súa colega ancesa Y e e Cauchois
analiza on a poluci a, cun apa ello de aios X de al a esolución. Obse a on a ias
liñas de emisión ebles que adxudica on ó elemen o 87. Hulubei e Cauchois anuncia on
o seu descub imen o e p opuxe on o nome de molda io (Ml), en hono a Molda ia.
Po in, no ano 1939 Ma gue i e Pe ey, que aballaba no Ins i u o Cu ie de Pa ís, descub iu
o eka-cesio cando pu i icaba unha mos a de 227Ac. O no o p odu o mos aba p opiedades
químicas p opias dun me al alcalino, o que a le ou a pensa que se a opaba dian e do elemen o
87. Inicialmen e, Pe ey chamoulle ó no o elemen o ac inio K en is a da súa p ocedencia, mais
en 1946, p opuxo o nome de ca io xa que c ía que e a o ca ión máis elec oposi i o. A súa
supe iso a, I ène Jolio -Cu ie, opúxose a es e nome, polo que Pe ey suxe iu o nome de ancio
como homenaxe ó país no que o descub i a. Es e nome oi o icialmen e adop ado pola Unión
In e nacional de Química Pu a e Aplicada (IUPAC) en 1949, asignándolle o símbolo de Fa. Es a
ab e ia u a oi cambiada pouco despois po F .
Jean Bap is e Pe in, gañado do p emio Nobel de Física no ano 1926 e men o de Hulubei,
apoiou ó molda io como o e dadei o eka-cesio en luga do ecen descube o ancio de
Ma gue i e Pe ey. Pe ey, sen emba go, c i icou de manei a con inua o aballo de Hulubei a a
que ela oi ac edi ada como a única descub ido a do elemen o con Z = 87. No seu éxi o débese
e en con a o apoio pe manen e que lle o eceu a súa di ec o a de ese, I ène Jolio -Cu ie.
O ancio é o elemen o menos abundan e na na u eza
despois do as a o. Pode a opa se en azas nos mine ais de u anio
e de o io, pe o sob e odo xé ase na desin eg ación adioac i a
do 227Ac. As súas p opiedades químicas son semellan es ás do
cesio e en a elec onega i idade máis baixa coñecida. É un me al
alcalino al amen e ines able e adioac i o que se desin eg a
xe ando as a o, adio e adón. Dada a súa ines abilidade e escaseza,
non hai aplicacións come ciais des e elemen o. Unicamen e se
usou en a e as de in es igación. Pensá ase que pode ía se i
de axuda pa a o diagnós ico de en e midades elacionadas co
canc o, pe o es a aplicación esul ou imposible.
Figu a 10: ancio.
Bole ín das Ciencias
176
É un me al de co g is me álico ex emadamen e dúc il e a as
eces apa ece en es ado na i o. T á ase dun me al de ansición do
g upo de P , b ando, dúc il, maleable e pouco abundan e.
Emp égase no campo das comunicacións pa a e es i
con ac os eléc icos en disposi i os de con ol au omá icos. Tamén
en aplicación en odon oloxía e en xoie ía, na que se mes u a en
pequena can idade con ou o pa a consegui ou o b anco.
O elu io
O elu io (Te) é un elemen o con núme o a ómico Z= 52. O seu descub ido oi o inspec o
xe e de mine ía de T ansil ania, F anz Joseph Mülle on Reichens ein, que o a opou nun
mine al no ano 1782, desc ibíndoo como o “ou o b anco azulado”. Pola súa co deulle ó mine al
o nome de Au um Pa adoxum, Me alium P oblema icum e Au um Album. Pa a o illamen o e
descub imen o do no o elemen o colabo ou co químico alemán Ma in Hein ich Klap o h.
No ano 1789, o p o eso Paul Ki aibel da Uni e sidade de Pes , edescub iu o mesmo
Au um P oblema icum e chamouno P a a Molíbdica, en iándolle mos as a Klap o h. O 25
de xanei o de 1798 Klap o h bau ízao na Academia de Ciencias de Be lín como ellu ium,
ou o gándolle a única au o ía do descub imen o a Mülle . Es e nome de elu io p ocede do la ín
Tellus-Tellu is que ai e e encia á Te a, en hono á deusa omana co mesmo nome.
Tellus na mi oloxía omana ep esen aba á deidade ga diá
da e a, chamada ás eces Tellus Ma e (nai Te a). E a a deusa
esponsable da p odu i idade das e as de cul i o, labo que
exe cía xun o coa deusa do g an, Ce es.
A ópase como elemen o lib e na na u eza, o mando oi o
isó opos es ables, e asociado algunhas eces con selenio ou en
o ma de elu u os en di e sos mine ais. Das p opiedades do
elemen o des aca que eacciona con halóxenos e que os seus
compos os son conside ados e a óxenos.
Emp egouse inicialmen e como adi i o do acei o pa a aumen a a súa duc ilidade, como
ab illan ado en elec op a eados, como adi i o en ca alizado es e como adi i o do chumbo pa a
ac ecen a a súa esis encia á co osión. Tamén se emp ega na ab icación de semicondu o es, en
aleacións de cob e ou e o, na ab icación de acei os lixei os e na indus ia ce ámica.
O ce io
O ce io (Ce) clasi ícase den o do g upo dos lan ánidos, e posúe un núme o a ómico de Z=
58. Foi descube o no ano 1803 en o ma de óxidos polos químicos J. J. Be zelius (Figu a 23) e
Wilhelm on Hisinge en Suecia e, no mesmo ano, po Ma in Hein ich Klap o h en Alemaña.
Figu a 29: es a ua de Palas
A enea.
Figu a 30: paladio.
Figu a 31: elu io me álico.

Nº 67 - (Ma zo 2009) MENDELEEV 177
O elemen o me álico oi illado en 1839 po Mosande . O seu nome
es á baseado no nome do as e oide Ce es, a opado dous anos an es
do descub imen o do elemen o, e que ecibiu es e nome en hono á
deusa omana Ce es.
Na mi oloxía omana, Ce es e a a deusa da ag icul u a,
das collei as e da ecundidade (chamada Demé e na mi oloxía
g ega). Ce es é ep esen ada como unha mulle e mosa e de g an
es a u a e co pulencia, cabelo lou o e de cu e co eado. Apa ece a
miúdo cun ce o ou unha ouce e dous nenos po ando co nos da
abundancia. E a illa de Sa u no e Ops, esposa e i má de Xúpi e ,
nai de P ose pina e i má de Xuno, Ves a, Nep uno e Plu ón. A súa
beleza namo ou ó seu p opio i mán, Xúpi e , quen i o con ela a
P ose pina (chamada Pe sé one na mi oloxía g ega). Ti o ademais
un illo con Nep uno, chamado A ión.
Figu a 32: M. H. Klap o h.
Figu a 33: a) imaxe da deusa Ce es, b) es a ua da deusa po ando o co no.
O ce io é un elemen o me álico de co g is, semellan e ó e o, e oma unha co e mella
en con ac o co ai e. É un elemen o escaso na codia e es e, sen emba go á ase do lan ánido
máis abundan e. Pódese a opa nos mine ais monaci a e blas nasi a. Mos a como p opiedades
máis ele an es as de se un o e axen e edu o e a de espon aneamen e ó con ac o co ai e. Na
na u eza podemos a opa es isó opos es ábeis do ce io: 136Ce, 138Ce e 140Ce (o máis abundan e
de odos) e amén un isó opo adioac i o, o 142Ce.
En elación ás súas aplicacións pódese a opa ce io
me álico na aleación de e o emp egada nas ped as dos
acendedo es. Algúns dos seus de i ados emp éganse na
pi o ecnia e como ma e iais ce ámicos. Tamén encon a
aplicación en imáns pe manen es.
O ce io, a pesa de que posúe ce a oxicidade, é ese ó
medio ambien e p incipalmen e po indus ias p odu o as de
pe óleo, nas que se emp ega como ca alizado , e amén nos
es os de equipos domés icos. Des e xei o aise acumulando g adualmen e nos solos e na auga,
o que ai aumen a a súa concen ación nos se es i os. A modo de exemplo, p o oca danos
nas memb anas celula es de animais acuá icos a ec ando á súa ep odución e a uncións do seu
sis ema ne ioso.
Figu a 34: ce io.
Bole ín das Ciencias
178
5.- BiBliOGRaFÍa
1.- GONZÁLEZ-NOYA, Ana e al., Guía do XIII Cong eso de ENCIGA, 1999, p. 211.
2.- a) BERMEJO, Manuel R. e al, Bole ín das Ciencias, Ab il 2002, ol. 49, p. 81; b)
BERMEJO, MANUEL R. e al, Bole ín das Ciencias, Ou ub o 2002, ol. 50, p. 133.
3.- a) Dicciona io básico de cien í icos, D. Milla , I. Milla , J. Milla , M. Milla , Ed. Tecnos,
1989; b) The Camb idge Dic iona y o Scien is s, D. Milla , I. Milla , J. Milla , M. Milla ,
Ed. Camb idge Uni e si y P ess, 1996; c) Scien is s Anonimous. G ea s o ies o Women
in Science, P. Fa a, Ed. Wiza d Books, 2005.
4.- Páxinas web: h p://www.dis inguishedwomen.com; h p://www.as .ua.edu/4000WS;
h p://www.sdsc.edu/ScienceWomen.
5.- A. LIRES, Ma ía; COMESAÑA, Ma a, Bole ín das Ciencias, Xuño 2001, ol. 46, p. 51.
6.- A. LIRES, Ma ía; COMESAÑA, Ma a, Anales de la Real Sociedad Española de Química,
Xanei o-Ma zo 2002, ol. 1, p. 30.
7.- a) BERMEJO, Manuel R.; GONZÁLEZ-NOYA, Ana e al., Guía do XIX Cong eso de
ENCIGA, 2006, p. 101; b) BERMEJO, Manuel R., “Nomes e símbolos dos elemen os
químicos”, Re is a Galega de Ensino, 1999, ol 23, p. 91.
8.- PINTOS, Xoana; BERMEJO, Manuel R., Guía do XXI Cong eso de ENCIGA, 2008, p.
81.
9.- ROMERO, M. J. e al, Guía do XIX Cong eso de ENCIGA, 2006, p. 121.
10.- a) BERMEJO, Manuel R.; GONZÁLEZ-NOYA, Ana; VÁZQUEZ, M., “O nome e
o símbolo dos elemen os químicos”, Xun a de Galicia. Sec e a ía Xe al de Polí ica
Lingüís ica. Cen o Ramón Piñei o pa a a In es igación en Humanidades, 2006. h p://
www.ci p.es; b) BERMEJO, Manuel R.; GONZÁLEZ-NOYA, Ana; VÁZQUEZ, M., “El
nomb e y el símbolo de los elemen os químicos”, Mad id: Ed. Sín esis, 2008.
11.- GREENWOOD, N. N.; EARNSHAW, A.; “Chemis y o he elemen s”, Ox o d: Pe gamon
P ess, 1985.
12.- HUDSON J., “The his o y o he chemis y”, Lond es: MacMillan, 1994.
13.- TRIFONOV, D. N.; TRIFONOV, V. D., “Cómo ue on descubie os los elemen os
químicos”, Moscú: MIR, 1984