Sepultados na memoria: deseño dun proxecto transmedia

SEPULTADOS NA MEMORIA
Deseño dun p oxec o ansmedia
UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
FACULTADE DE CIENCIAS DA COMUNICACIÓN
MÁSTER UNIVERSITARIO EN XORNALISMO E COMUNICACIÓN: NOVAS
TENDENCIAS EN PRODUCIÓN, XESTIÓN E DIFUSIÓN DO COÑECEMENTO
CURSO 2021-2022
Au o a: Susana Suá ez Recouso
Ti o : Jo ge Vázquez He e o
1
RESUMO
O p esen e aballo en como obxec i o elabo a unha p opos a dun p odu o
ansmedia sob e memo ia his ó ica democ á ica di ixido á mocidade. Es e p oxec o
adáp ase aos hábi os de consumo dunha xe ación hipe conec ada que non
esponde ao modelo comunica i o adicional unidi eccional. É a p opos a pa a un
no o ela o da memo ia cons uído desde múl iples his o ias indi iduais e que acha
co discu so o icial da equidis ancia e da impunidade.
O p oxec o cén ase nas exhumacións das í imas do anquismo encad adas
no Plan Cuad ienal de Memo ia Democ á ica de Galicia. A pa i da análise do
p imei o ano de in es igacións e exhumación de osas (2021-2022) elabó ase unha
p opos a de p odu o ansmedia, sepul adosnamemo ia.com. O p oxec o ecolle o
mosaico de ela os que xo den a ca ón de cada desen e amen o. É a memo ia
econs uída po e pa a unha xe ación que non i iu a ep esión e que en moi as
lagoas sob e es a época do seu pasado ecen e.
PALABRAS CLAVE
Memo ia His ó ica, Memo ia Democ á ica, F anquismo, ansmedia, documen al,
mocidade, es udan ado
2
ABSTRACT
The p esen wo k aims o de elop a p oposal o a ansmedia p oduc on
democ a ic his o ical memo y o young people. This p ojec is adap ed o he
consump ion habi s o a hype connec ed gene a ion ha does no espond o he
adi ional one-way communica i e model. I is he p oposal o a new na a i e o
memo y cons uc ed om mul iple indi idual s o ies and which b eaks wi h he
o icial discou se o equidis ance and impuni y.
The p ojec ocuses on he exhuma ions o he ic ims o he F anco egime in
he Plan Cuad ienal de Memo ia Democ á ica de Galicia. F om he analysis o he
i s yea o in es iga ions and exhuma ion o g a es (2021-2022) a ansmedia
p oduc p oposal is elabo a ed, sepul adosnamemo ia.com. The p ojec collec s he
mosaic o s o ies ha eme ge nex o each exca a ion. I is he memo y
econs uc ed by and o a gene a ion ha has no longe li ed h ough ep ession
and ha has many gaps abou his ime o i s ecen pas .
KEYWORDS
His o ical Memo y, Democ a ic Memo y, F ancoism, ansmedia, documen a y,
you h, s uden
3
ÍNDICE
1. In odución 4
1.1 Xus i icación 4
1.2 Obxec i os 6
1.3 Me odoloxía 7
1.4 Ma co eó ico 9
1.5 Ma co sociolexisla i o 15
2. An eceden es 18
2.1. Vencidxs ( encidxs.com) 20
2.2 Libe ad (laa .es/libe ad) 24
2.3 A pegada dos a ós (apegadadosa os.com) 27
2.4 La p ima e a osa (lap ima e a osa.com) 29
3. Biblia ansmedia 32
3.1 P esen ación 33
3.1.1. P opósi o 33
3.1.2. Usua ios 33
3.1.3. Posicionamen o 35
3.1.4. Esquema do uni e so ansmedia 36
3.2. Na a i a 39
3.2.1. Concep o c ea i o 39
3.2.2. Sinopse 39
3.2.3. Ton e es ilo 39
3.2.4. Os ela os nos di e en es medios e pla a o mas 40
3.3. P odución 53
3.3.1. Equipo 53
3.3.2. C onog ama 54
3.3.3. DAFO 59
4. Conclusións 60
5. Bibliog a ía 61
6. Anexos 65
4
1. In odución
1.1 Xus i icación
A necesidade de no os xei os de se achega á memo ia e á his o ia xa o ma
pa e do cambio do pa adigma his o iog á ico que desde os anos oi en a se deu en
p ac icamen e odas as disciplinas das ciencias sociais e que se co esponde coa
denominada posmode nidade. A c ise do his o iado como ins i ución cando a
memo ia como enómeno social ma ca a elación co pasado é pa icula men e
no o ia no coñecemen o de épocas como a Gue a Ci il e o anquismo.
De aí, que desde xullo de 2016, di e en es g upos de in es igación en Galicia,
inculados á his o ia, á li e a u a e á an opoloxía decidisen explo a un no o
discu so do pasado cons uído xa en democ acia e que i ese como undamen os a
ansdisciplina iedade, a in e discu si idade e a achega in e xene acional. Despois
de cong esos e encon os de aballo e deba e, a edición no ano 2020 dun lib o
colec i o, 1936 Un nue o ela o é un pun o de pa ida desde o que empeza de no o
a con a o acon ecemen o de maio anscendencia da his o ia con empo ánea
española e, a pa i del, e lexiona sob e os alo es democ á icos e a de ensa dos
de ei os humanos.
A demanda da sociedade que mi a desde o p esen e pa a en ende un
pasado incómodo e aumá ico debe se a endida non só desde as disciplinas
académicas senón desde a di ulgación e os ámbi os de ap endizaxe o mais e non
o mais. Nes e con ex o é no que se p esen a o p oxec o ansmedia p opos o pa a
o es udo, ei o coas memo ias p esen es e “cons uídas” al e como es ablecía
Mau ice Halbwachs hai máis dun século cando ecoñecía que a memo ia non é
eco do senón que xo de do p oceso social da ansmisión. Esa é a ma e ia p ima
da que pa e Sepul ados na Memo ia (sepul adosnamemo ia.com) coas oces de
idas silencias pola his o iog a ía que exp esan a súa p opia ein e p e ación do
oco ido.
Ao longo da his o ia o cine oi un espazo de exis o e cons ución de
memo ia, an o desde o ámbi o documen al como da icción his ó ica. Con e euse,

5
xun o coa li e a u a e ou as disciplinas a ís icas, nun ehículo da memo ia que
c eou p odu os cul u ais pa a ep esen a o pasado. A e olución desde os seus
inicios, como sopo e ou a qui o de ei os his ó icos, a a a ans o mación en
g andes p oducións ac i ou o deba e sob e a eesc i u a da his o ia que se ixo
desde o audio isual e como es e pode es a ao se izo do ela o hexemónico ou
al e na i o.
O cinema deu luga a lec u as di e en es da gue a ci il e do anquismo en
unción da mi ada de di ec o es, ealizado es e do p opio público, pe o moi os dos
ela os ansmi idos o on cando menos incomple os pa a pode mos econs uí a
his o ia desde o p esen e.
A i upción da ecnoloxía dixi al ab e un campo no o nos ámbi os da
c eación, dis ibución e ecepción pa a os ela os elacionados coa memo ia, de
sumo in e ese cando a amos de achega nos a emas de abo daxes complexas, de
eco dos, silencios, emocións, pa óns de compo amen o indi iduais e sociais e
i mos máis demo ados dos que es amos a ei os nas sociedades ac uais. O ece
no os modos de ep esen ación con maio implicación de p o agonis as e usua ios
que pe mi en un amplo espazo e lexi o pa a o ema que nos ocupa.
6
1.2 Obxec i os
O obxec i o undamen al des e aballo é p esen a un p odu o ansmedia
que esponda á ansmisión dos ela os de memo ia nunha sociedade dixi al con
hábi os de consumo mul ipla a o ma. A pa i des e obxec i o xe al de elabo ación
da p opos a dun p odu o ansmedia conc e amos obxec i os especí icos inculados
ao o ma o, con ido, público e inalidade do p oxec o:
● De ini a es u u a pa a un documen al in e ac i o abe o, que se ai i
cons uíndo á pa do desen ol emen o do Plan Cuad ienal de Memo ia
Democ á ica en Galicia.
● Cues iona o modelo comunica i o adicional como espazo di ixido e
unidi eccional de coñecemen o on e ás opo unidades que o ecen os
medios dixi ais in e ac i os e colabo a i os.
● P opoñe modelos de o ma os dixi ais onde se econ igu en os oles de
emiso es e ecep o es, cunha pos a en alo de ela os c eados pola
audiencia.
● Deseña un espazo sono o dixi al que ecolla a memo ia o al deposi ada nos
a qui os académicos e e isala coas es emuñas ac uais pa a elabo a unha
se ie de podcas sob e a memo ia en Galicia.
● Poñe as bases pa a unha comunidade de e lexión e ap endizaxe sob e
memo ia que implique docen es, alumnado e axen es sociais.
●Re alo iza as cul u as colabo a i as nos p ocesos de ap endizaxe
ansmedia ap o ei ando as posibilidades que nos dá a comunicación dixi al.
● C ea sine xias en e os espazos de in es igación académica e a mocidade
que pe mi an coñece os axen es que es udan a memo ia e esponde á
demanda de coñecemen os do es udan ado.
● Deseña espazos de in e acción sob e memo ia pa a usua ios de edes
sociais.
● Con ibuí á e lexión an opolóxica sob e como e a amos a ausencia e a
memo ia.
7
1.3 Me odoloxía
A me odoloxía emp egada pa a a elabo ación des e aballo consis e na
e isión bibliog á ica sob e as na a i as ansmedia, a súa aplicación á educación e
ao ac i ismo e os p ocesos de cons ución de memo ia e de c eación de no os
ela os sob e a gue a ci il e o anquismo. Pa a is o elabó ase un es udo p e io dos
ma e iais audio isuais exis en es sob e es es con idos di ixidos a unha audiencia
moza, an o dixi ais como analóxicos no ámbi o galego e español. Re ísase a
lexislación sob e o cu ículo escola que ab angue es a á ea e as in es igacións
c í icas sob e a súa aplicación no ensino. Po ú imo ealízase unha e isión e
análise de p oxec os ansmedia inculados coa emá ica de memo ia en España así
como dou as p oducións de e e encia no ac i ismo social e na pa icipación da
mocidade en p odu os audio isuais colabo a i os.
A pa i do es udo des e ma e ial, e an e a demanda de con idos cu icula es
al e na i os aos p esen es nos lib os de ex o sob e a ecupe ación da memo ia en
España (Díez, 2020) elabó ase unha p opos a de p oxec o ansmedia cen ada nas
exhumacións que se es án ealizando no ma co do Plan Cuad ienal de Memo ia
Democ á ica de Galicia 2021-2024 que poida axuda a sol en a as ca encias de
coñecemen o da mocidade nes a á ea.
Es a p opos a a éllase cun o ma o a ac i o e pa icipa i o máis p óximo a
espazos de ap endizase non o mais cen ado na expe imen ación do alumnado. O
p oxec o debe á ac i a p imei o o in e ese po coñece unha e apa da nosa his o ia
e despois a capacidade de o ma pa e na econs ución da memo ia.
A elección do o ma o in e ac i o, a as ado dos discu sos maxis ais e
unidi eccionais dunha aula, le a os usua ios a e en que esol e con adicións
p opias sob e o ela o ap endido e os alo es ansmi idos. T á ase polo an o de
acili a un p odu o que lle p opo cione á audiencia unha expe iencia di e en e no
seu con ac o coa memo ia e unha ap endizaxe signi ica i a que se desen ol a an o
no espazo online como no ísico.
8
O p odu o inal debe a consegui no espec ado non só unha ampliación de
coñecemen os sob e a ep esión como pa e da nosa his o ia, senón amén unha
no a pe cepción sob e a elación que cada un de nós en co pasado.
15
1.5 Ma co sociolexisla i o
Pa a pode con ex ualiza a ma e ia p ima da que pa imos ao deseña es e
p odu o é imp escindible analiza o ma co social en que se inc ibe e o con ex o
lexisla i o ixen e que condiciona an o os aballos de in es igación sob e memo ia
que se es án desen ol endo, como as posibilidades de ecupe ación de í imas da
ep esión.
O 27 de se emb o de 2021, o Comi é con a a Desapa ición Fo zada da ONU
insis ía, unha ez máis, na necesidade de que España eliminase os obs áculos que
impiden as in es igacións de casos de desapa icións o zadas e busca de pe soas
í imas da Gue a Ci il e da di adu a anquis a. Es ímase que hai a edo de
100.000 pe soas desapa ecidas, e polo de ago a os exis os compu an 4.265 osas
comúns.
O de ei o a coñece a e dade nun con ex o de iolación dos de ei os
humanos oilles negado ás amilias e á sociedade e impediu a es i ución da
dignidade dos desapa ecidos. Ademais e i ou as in es igacións xudiciais que
pe mi i ían de e mina en que ci cuns ancias se p oduciu a mo e das í imas.
Despois de máis de 80 anos, o paso do empo e a mo e de es emuñas
di ec as ai cada ez máis di ícil o aballo de localización e in es igación das osas.
As lemb anzas dos a edo de 5.000 asasina os anquis as documen ados en
Galicia e das 14.000 í imas da ep esión esmo ecen men es os co pos con inúan
debaixo da e a. A a ago a as asociacións memo ialis as e as amilias o on as que
asumi on a busca e ecupe ación das í imas an e o desen endemen o da xus iza e
dos gobe nos democ á icos sen que o Es ado cump ise co ecoñecemen o da
e dade, xus iza, epa ación e ga an ías de non epe ición.
O P oxec o de Lei de Memo ia Democ á ica, penden e de ami ación
pa lamen a ia, asume un no o papel ac i o do Es ado na busca de pe soas
desapa ecidas e exhumación de osas aínda que non elimina os obs áculos que
impiden o de ei o das í imas a ob e xus iza. Despois de moi os anos de silencio e
descoñecemen o sob e o que oco eu no pasado e como condiciona o p esen e, o

16
Es ado ecoñece a esponsabilidade de da a coñece o que sucedeu e as súas
epe cusións, de xei o que a o eza a e lexión social sob e odo nas xe acións máis
no as e dis anciadas dos ei os no empo.
A esponsabilidade dos medios e da escola como axen es socializado es e
de di usión do coñecemen o debe se de ini i amen e execu ada sen pos u as
equidis an es. Nes e ma co é no que se encad a o p oxec o ansmedia Sepul ados
na Memo ia.
Segundo o ecollido no p oxec o de Lei de Memo ia Democ á ica o Es ado
a ibúese po p imei a ez a esponsabilidade e un ol ac i o en ma e ia de busca,
exhumación e iden i icación das í imas de desapa ición o zada. Asome que lle
co esponde á es a a e a á Adminis ación Xe al do Es ado, sen p exuízo das
compe encias dou as adminis acións públicas elacionadas con es a ac i idade.
Pa a is o e ó zase a colabo ación en e as adminis acións e lidé ase unha acción
de digni icación colec i a do país. Inclúe medidas como o impulso ao mapa de
osas, o p o ocolo de exhumacións e o éxime de au o izacións.
O capí ulo IV des e p oxec o de lei e í ese ao debe de memo ia como
ga an ía de non epe ición. A sección 3ª des e capí ulo ecolle, cunha inalidade
pedagóxica de omen o dos alo es democ á icos e de con i encia, medidas
elacionadas cos di e en es ámbi os educa i os e de o mación do p o eso ado.
Con empla ademais a in es igación, a di ulgación e ou as o mas de sensibilización
co ema. O obxec i o é p omo e , omen a e ga an i na cidadanía o coñecemen o
da his o ia democ á ica española e a loi a polos alo es e libe dades democ á icas.
A sección 4ª egula ademais os luga es de Memo ia Democ á ica, que e án unha
unción conmemo a i a e didác ica.
A ni el au onómico, en 2008 es ableceuse un p o ocolo de ac uación pa a
le a a cabo as exhumacións das osas da gue a ci il e da di adu a en Galicia. A
uni e sidade de San iago de Compos ela e a Conselle ía de Cul u a asina on un
aco do de colabo ación polo que his o iado es, a queólogos, o enses e xene is as
cons i ui ían un equipo de in es igación que, p o esionalmen e, abo da ían es as
a e as. Dous anos despois, o p oxec o Nomes e Voces asina un con enio co
17
Minis e io de Xus iza pa a elabo a o Mapa de Fosas de Galicia, e a inais desa
década o Pa lamen o de Galicia ins a á Xun a a ealiza as a e as de análise e
digni icación dos espazos de mo e en Galicia.
Con es es an eceden es en maio de 2021, e a ins ancias da Sec e a ía de
Es ado de Memo ia Democ á ica, a Vicep esidencia P imei a e Conselle ía de
P esidencia, Xus iza e Tu ismo e a Conselle ía de Cul u a, Educación e
Uni e sidade, ponse en ma cha o Plan Cuad ienal de Memo ia Democ á ica de
Galicia 2021-2024, que se asina en agos o dese ano cun equipo de in es igación
in eg ado polo G upo HISTAGRA, co ca ed á ico Lou enzo Fe nández P ie o á
on e, polo G upo de Medicina Legal pa a a análise xené ica, u elado polo
ca ed á ico Ángel Ca acedo Ál a ez e polo o ense do IMELGA, Fe nando Se ulla
Rech, que cons i úen un equipo de aballo, onde se in eg an in es igado es da USC
pa a le a a cabo as p imei as exhumacións ealizadas en Galicia ao abei o dos
pode es públicos (Es ado e Comunidade Au ónoma).
O p incipal come ido é le a a cabo as es liñas es a éxicas undamen ais
das polí icas públicas de Memo ia Democ á ica que se p e enden desen ol e ao
longo do pe íodo (2021-2024):
● Localización, exhumación e iden i icación de í imas.
● Di ulgación de aballos e ec uados e esul ados conseguidos.
● Digni icación dos luga es de en e amen o e p omoción dos luga es de
memo ia
Nes e ma co sociolexisla i o e a ca ón des e Plan Cuad inal da Memo ia
desen ol e ase o noso p oxec o ansmedia Sepul ados na Memo ia.
18
2. An eceden es
No ma co ac ual da p odución audio isual en España elacionada con
memo ia a maio pa e de p odu os exis en es son ilmes, ben de icción ou
documen ais que non en an no o ma o ansmedia, aínda que nos úl imos anos
o on xu dindo cada ez máis p oxec os dixi ais inculados á educación que se
ap oximan a o ma os menos adicionais. Na ede c eá onse espazos web de
p oxec os académicos uni e si a ios e de g upos de in es igación con con idos
g á icos, audio isuais, bases de da os e mapas que non o on deseñados como
p odu os ansmedia pe o si son cada ez máis in e ac i os. É o caso de webs de
como mapasdememo ia.com, ou como nomese oces.ne que ai se a pla a o ma
de in es igación his ó ica á que es a á inculada o noso aballo. Es es dous
exemplos pa en do ámbi o uni e si a io de in es igación e di ulgación his ó ica e
an opolóxica. Nes e con ex o, an es de comeza a desen ol e a nosa p opos a de
p odu o ixemos unha pescuda daqueles p oxec os sob e memo ia de inidos
especi icamen e como ansmedia polos seus c eado es. Re isamos amén ou os
p oxec os de c eación audio isual colabo a i a que i esen a mesma emá ica e
p odu os con ou as emá icas sociais di ixidos a un público mozo, pensados pa a
se en emp egados nas aulas ou en ámbi os de educación non o mal. Finalmen e a
elección de p odu os que se ap oximaban ao noso p oxec o nalgunha das súas
ca ac e ís icas espondeu a un c i e io de p oximidade coa idea, o ma e con ido da
nosa p opos a (Táboa 1).
19
Táboa 1: Mos a de análise
P oxec o
Fo ma o
Tema
Fo ma o
Ano
Di ección
P odución
Vencidxs
P oxec o
audio isual
Memo ia
Democ á ica
Docume
n al Web
Lib o
2013
Ai o
Fe nánde
z
Da eCuen a
(Asociación
sen ánimo de
luc o)
Libe ad
Documen al
de c eación
Memo ia
Democ á ica
HD
2019
Chus
Domíngu
ez
Labo a o io de
an opología
audio isual
expe imen al
de León
A pegada
dos a ós
Documen al
de c eación
Memo ia
Democ á ica
HD
2013
Xosé
Abad
EAF
P oducciones
(p odu o a
independen e
especializada
en con idos de
in e ese social)
La
p ima e a
osa
Se ie
documen al
ansmedia
Comunidade
LGTBI+
HD
2013-
2018
Ma io de
la To e
CRETA
P oducciones
(p odu o a
especializada
en
documen ais
sociais e
ansmedia)
Fon e: Elabo ación p opia
20
2.1. Vencidxs ( encidxs.com)
Desc ición do p odu o que o p opio equipo c ea i o, Da eCuen a, ai do seu
p oxec o na web:
En los años 2009-2012 log amos g aba más de 100 es imonios de los úl imos
de enso es y de enso as de la Segunda República Española y ep esaliados po el
anquismo. Lo hicimos sin ayudas públicas o p i adas, sólo con el apoyo popula y
mucho abajo olun a io. En 2013 conseguimos es ena un documen al y publica
un lib o. En 2021 conseguimos libe a odos los es imonios pa a que es én a u
disposición. Pe o aún queda mucho po hace . Que emos lle a es os es imonios a
las aulas de secunda ia. Po eso seguimos pidiendo el apoyo popula . Pa a que
nadie pueda nunca silencia nues a memo ia, que nunca se es udió ni es u o en los
lib os de ex o.
Se analizamos p imei o a o ixe do colec i o que hai de ás des e p odu o,
unha asociación sen ánimo de luc o o mada po un g upo de pe soas
comp ome idas coa ealidade social, emos que é moi simila á o ganización desde
a que pa e o noso p oxec o, Len es Di e xen es1, amén un colec i o audio isual
sen ins luc a i os. O mesmo oco e cos obxec i os das dúas en idades: da lles
impo ancia a colec i os mino izados ou que aballan pa a mello a os de ei os
humanos. Es e pun o de pa ida ai e moi a ele ancia a ni el de con ido e de
o ma o do p odu o. As u inas de p odución de equipos que non se dedican
p o esionalmen e ao p oxec o, así como os ecu sos dos que se dispón an
de e mina as pla a o mas, o seguimen o das his o ias e o plan de di usión.
Obse amos que Vencidxs é un p oxec o comezado en 2009 e que non conseguiu
desen ol e se polo de ago a en odas as pla a o mas deseñadas. A educa i a, unha
das súas p incipais me as, aínda non se puido poñe en p ác ica al e como es aba
p og amada, 12 anos despois, como ecolle Dia io de la Educación en decemb o de
2021.
1Len es Di e xen es (len esdi e xen es.com) é un colec i o audio isual galego sen
ánimo de luc o cen ado na elabo ación de p oxec os documen ais pa a a di ulgación
de con li os sociais en de ensa do medio e do pa imonio cul u al, ma e ial e inma e ial.

21
Fo ma os ou pla a o mas emp egadas pa a o p oxec o:
● Web con 73 en e is as edi adas
● Unha película documen al Vencidxs (pode e se na pla a o ma Filmin)
● Unha cu ame axe documen al Huesos
● Lib o de o og a ías dos pe sonaxes ( o ma o ísico e ebook)
● Ob as o og á icas o ixinais
T ansmedialidade:
Pa imos da análise ealizada po An onio Alías, (2017) sob e o papel dos
no os medios audio isuais como e amen as pa a a cons ución de memo ia a
a és das na a i as ansmedia. O in es igado des aca que o p oceso de c eación
de Vencidxs, nunha con o na colabo a i a, coa implicación de máis de cincuen a
asociacións elacionadas coa memo ia e cun inanciamen o a a és de
c owd unding é xa de po si unha ca ac e ís ica ansmedia que de ine o p odu o.
Valo a que o elemen o pa icipa i o e a denuncia polí ica e social dos p o agonis as
que non se iden i ican, conseguen da unha isión expandida da his o ia.
…en endemos aquí que la ansmedialidad de Vencidxs ha de se en endida como un
eje cicio de exp esión polí ica al e na i a en los é minos en los que Lina S i as a a (2014)
en iende el T ansmedia ac i ism, es o es, como una es a egia ansmedial que, lejos de
es ablece se en los pa adigmas clásicos de la comunicación, abaja sob e o os pa áme os
al ededo de la p o es a y la c í ica social: ob ene impac o social, in lui sob e las o mas de
pe cepción sob e el pasado con lic i o y cons ui una comunidad pa icipa i a en la
cons ucción de o os ela os posibles.
Con es os p esupues os, el p oyec o se a icula en una signi ica i a na a i a ansmedia,
que a de la desnuda oz del es imonio eal sob e el pasado his ó ico al ela o de oces e
imágenes expandidas en las que es e se con ie e en su p oducción a a és de cada uno
de los medios y en los que las decla aciones, en p ime luga , son cap u adas como a chi o
audio isual ―de ca ác e público, pe o ambién des inado a la pu ga ín ima― y, en un
segundo momen o, como eje cicio a ec i o e in e gene acional, pues son los jó enes
― amilia es o encausados po el ema― aquí los c eado es de esa memo ia audio isual
que ha de llega al espec ado .
(Alías, 2017: 92)
22
An onio Alías cons a a a co espondencia do o ma o mul ipla a o ma
escollido pa a Vencidxs como aquel que mello se axei a ao no o ela o da memo ia
pa a pode chega a dis in os ámbi os de acción social e polí ica.
Máis aló des as conside acións, se a endemos á es u u a do p oxec o,
emos que e ec i amen e a linea idade na a i a na web esponde á elección do
usua io, non así no documen al audio isual. A web p esen a nes es momen os 73
en e is as edi adas que poden il a se pola o ixe dos p o agonis as ou pola súa
pa icipación ou ínculo coa gue a ci il e co anquismo. O documen al audio isual,
que non é in e ac i o, ecolle unha selección des es mesmos es emuños. A
in o mación que se amplía na web é unha icha de cada p o agonis a, coa
bibliog a ía de apoio e un minu ado dos emas de con e sa. A na egación en e as
dis in as en e is as non segue unha liña a gumen al especí ica ó a da que poida
esul a do il ado an e io men e expos o, nin hai ningún ecu so de deseño que
poida o ien a a elección do usua io.
En can o ao lib o de o og a ías, nos dous o ma os, ecolle un cen o de
es emuños di ec os que son os mesmos que apa ecen na web e no documen al
audio isual, así como as mesmas ichas de cada p o agonis a.
A cu ame axe documen al Huesos ealizada pa a a Asociación pa a a
Recupe ación de Memo ia His ó ica esponde a un o ma o adicional e na a pa e
do aballo da Asociación na ape u a de osas. Aínda que ema icamen e es á
elacionada co p oxec o, é un p odu o independen e que non en pun os de
in e acción co es o de con idos nou as pla a o mas e só se e como ampliación de
in o mación sob e o aballo des a asociación conc e a.
Es amos polo an o an e un p oxec o que emp ega es pla a o mas pa a
di undi un mesmo con ido sen que se amplíen as his o ias, sen in e ex ualidade e
nas que an só a web pe mi e a elección de na egación do usua io. Desde es e
pun o de is a a ansmedialidade do p oxec o é escasa, e queda ía nunha poli onía
de es emuños mos ada simul aneamen e en di e en es pla a o mas. Non hai
posibilidade de inme sión en ningún dos p odu os.
23
Pun os de coincidencia co noso p oxec o:
● Obxec i o: Educa pa a o en endemen o e a democ acia
● Con ido: O ela o da memo ia
● Fo ma o do p odu o audio isual: Tes emuñal, con p o agonismo das his o ias
“descoñecidas”, non hexemónicas.
● P odución: coope ación con asociacións e o ganizacións que aballan coa
memo ia.
24
2.2 Libe ad (laa .es/libe ad)
Desc ición do p odu o que o Labo a o io de An opoloxía Audio isual
Expe imen al do Museo de A e Con empo áneo de Cas ela e León ai do seu
p oxec o na súa web:
Libe ad pa e del es imonio o al de Jose a Cas o Ga cía, g abado en 2011 cuando
con aba con 90 años, en el que ela a su ida ma cada po la Gue a Ci il y la ep esión de
la posgue a. A pa i de es a na ación 17 es udian es de los ins i u os Legio VII (León) y
Rami o II (La Robla), con la misma edad que enía Jose a Cas o du an e la Gue a Ci il,
han desa ollado una p opues a cinema og á ica en pa alelo a su p oceso de
descub imien o compa ido del lenguaje audio isual.
El p oyec o a a de pone en alo no solo la película esul an e del mismo sino el p oceso
de ealización, po lo que se han elabo ado una de se ie ma e iales que p e enden o ece
un espacio pa a compa i los ap endizajes gene ados, an o en lo e e en e al audio isual
como a los modos de enseñanza-ap endizaje, donde el in e cambio, la colabo ación y el
es ablecimien o de elaciones no je á quicas pe mi en in es iga me odologías al e na i as a
los en oques no ma i os del aula.
La película se ha ealizado en película de 16 mm. y odas las ases del p oceso ílmico
(plani icación, odaje, e elado y mon aje) han sido desa olladas po los alumnos y alumnas
con la colabo ación y coo dinación de un equipo de c eado es y docen es.
Fo ma os ou pla a o mas emp egadas pa a a di usión do p oxec o:
● Documen al audio isual Libe ad (2019), 46 min. Pode e se na pla a o ma
Filmin.
Fo ma os ou pla a o mas emp egadas pa a a c eación do p oxec o:
● G a ación sono a do ela o de ida da p o agonis a, Jose a
● Making o , P obas e Re a os en Vimeo
● Documen o do p oxec o:
h ps://laa .es/wp-con en /uploads/2019/06/Libe ad_p oyec o-LAAV.pd
● Mapa in e ac i o do p oceso do p oxec o: h ps://laa .es/libe admap/
● Cade no de eco es. Lucía Pé ez
h ps://issuu.com/laa 4/docs/cuade no_lucia
31
Táboa 2: Ca ac e ís icas do ela o ansmedia nos p oxec os analizados
Fon e: Elabo ación p opia

32
3. Biblia ansmedia
Sepul ados na Memo ia é un p oxec o de c eación audio isual ansmedia
que p ocu a o coñecemen o sob e a ep esión anquis a a pa i da exhumación de
osas comúns asumida desde mediados de 2021 pola Adminis ación. En Galicia
es es aballos desen ól ense de xei o p o esional den o do Plan Cuad ienal de
Memo ia Democ á ica.
A p opos a ecolle a his o ia ecen e do país con ada polas xe acións
he dei as das í imas ep esaliadas que ecupe an o espazo público pa a c ea un
ela o que adoi a non co esponde se co discu so o icial es ablecido na
equidis ancia e na impunidade. Son os es emuños agmen ados que a a ago a
o on in isibles na econs ución do p esen e e que ag oman desde as osas onde
se buscan as í imas de hai 80 anos.
O p oxec o es á cen ado nun documen al in e ac i o colabo a i o que en
como sopo e unha pla a o ma web (sepul adosnamemo ia.com). Con empla:
expe iencias ísicas nas exhumacións como espazos de coc eación de con idos
dixi ais; ela os sono os a pa i do a qui o da memo ia de Galicia e unidades
didác icas en o ma o documen a ybook. As edes sociais se i án amén como
espazo de coc eación e de di usión de con idos. Inco po a códigos QR si uados en
cada unha das osas exhumadas como ía de acceso ao p odu o e á súa ez es es
indicado es se i án pa a con ibuí á sinalización dos espazos de memo ia.
A biblia ansmedia que se p esen a a con inuación se e de guía pa a o
desen ol emen o dos ela os nas múl iples pla a o mas que deseñamos endo en
con a os ecu sos e as posibilidades que o ece a e a dixi al. Ademais dun guión de
aballo se á amén un mé odo de a aliación dos p odu os c eados pa a pode
comp oba en odo momen o que esponden aos obxec i os ma cados. O modelo
de biblia que se segue nes e aballo é o p opos o polo di ec o do Pos g ao en
B anded Con en e T ansmedia S o y elling, Edua do P ádanos, penden e de
publicación, pe o do que poden consul a se adian os na con a de wi e do colec i o
de in es igación en no os o ma os, @Inno acionA .
33
3.1 P esen ación
A biblia ansmedia de Sepul ados na Memo ia amosa a es u u a in e na que
ai a ella odo o p oxec o: a na ación das his o ias, a p opos a de p odución e
consumo des as ou a colabo ación e in e acción co espec ado . A iaxe que o
usua io pode á ace polas di e en es pla a o mas non esixe que es ea en odas
pa a comp ende os con idos po que cada ela o e á en idade p opia e pe mi i á
di e en es ni eis de inme sión na his o ia.
O o ma o elixido pa e dun eixo p incipal, que se á o documen al in e ac i o
albe gado na web. Pola p opia na u eza do p oxec o, que se desen ol e
pa alelamen e ao Plan Cuad ienal de Memo ia Democ á ica, o p odu o se á
agmen ado e i ase cons uíndo, e isando e ac ualizando du an e os p óximos
ca o anos. Es á polo an o con emplado como un p oxec o en cons ución a a 2025
pe o iso non impide o consumo do p odu o case en simul áneo cos aballos de
exhumación. Ao se un p oxec o p olongado no empo o uso de o ma os,
e amen as e pla a o mas i á mudando e adap ándose ás necesidades de cada
his o ia segundo as esixencias das p opias exhumacións e dos con ex os dos
p o agonis as ( amilias, asociacións, adminis acións, in es igado es…).
A biblia ecolle odos os aspec os impo an es de inidos nes a p imei a ase
do p oxec o e se i á como guía pa a odos os axen es implicados no
desen ol emen o do aballo mul imedia.
3.1.1. P opósi o
A in ención undamen al des e p oxec o, ans e sal a odos os o ma os e
pla a o mas en que se desen ol e, se á a de cons uí o ela o das í imas desde o
luga onde o on sepul adas a a és da memo ia daqueles que as man i e on i as.
3.1.2. Usua ios
O público cen al ao que nos di iximos es a á delimi ado po un c i e io de
idade, en e os 16 e os 25 anos, ao en ende que hai un dé ici de con idos
especí icos sob e a memo ia nes a anxa de idade. De aí que os o ma os elixidos
34
pa a desen ol e o p oxec o espondan undamen almen e ao consumo ei o pola
mocidade. Is o non impedi á que o p odu o eña unha audiencia máis xe al
habi uada aos o ma os dixi ais.
En an o que es á pensado como un p oxec o educa i o, o p o eso ado é
ou o usua io do p odu o, e non só os especialis as en His o ia ou Educación en
alo es, senón amén dou as ma e ias po a a se dun con ido ans e sal a
calque a delas. Na medida en que o Plan de Memo ia pa e de en idades como a
Uni e sidade e equipos de in es igación inculados a ins i ucións académicas
amén exis e un público especializado de á eas como His o ia, A queoloxía ou
An opoloxía.
O p oxec o con empla ademais ou o público especializado, que é odo o
inculado coas asociacións de memo ia, comp omiso cos de ei os humanos e
mo emen os sociais. Na medida en que o deba e da necesidade dunha Lei da
Memo ia e o seu con ido eapa ecen nos medios ciclicamen e es e oco de in e ese
expándese a un público máis xe al.
Se a endemos a un c i e io xeog á ico, o consumido ao que ai di ixido se ía,
nun p imei o ni el, o do con ex o da osa. É o público máis in e esado, pola p opia
in o mación que xe an os medios xene alis as du an e a exhumación e a agaxe
his ó ica local que na maio pa e dos casos ecolle on p e iamen e en idades
cul u ais da zona ou os p opios concellos. Des es consumido es aga da íase un
in e ese en p o udiza no ema de i ado dos coñecemen os p e ios da his o ia, dos
p o agonis as e das amilias. En moi os casos coñecen o espazo onde se ai
execu a a exhumación con an e io idade e eñen a posibilidade de isi a
isicamen e o luga du an e os aballos de busca. Nun segundo ni el,
es ablece íase un público de ámbi o galego que coñecese e seguise o
desen ol emen o do Plan de Memo ia Democ á ica ou que xa i e a un
achegamen o ao noso p oxec o nunha exhumación an e io . E nun e cei o chanzo,
xa oi o da colabo ación con ou os p oxec os de in es igación que se desen ol en
en dis in as comunidades, o p odu o pode ía se consumido amén ó a de Galicia
35
g azas ao sub i ulado dos con idos audio isuais. A p omoción en o os de
comunidades inculadas coa memo ia pe mi i ía expandi o p oxec o.
Os ecu sos educa i os adap a anse conc e amen e aos coñecemen os do
es udan ado de 4º da ESO en dian e. Hai que e en con a que o alumnado que non
cu se Bacha ela o só e á ocasión de coñece o que oco eu en 1936 na ma e ia de
His o ia de 4º e na in o mación con ex ual de Lingua e Li e a u a do mesmo cu so.
Es es con idos es a án enma cados den o das medidas es ablecidas polo
an ep oxec o de Lei da Memo ia Democ á ica que inclúe no seu a igo 45 a
egulación en ma e ia educa i a e de o mación do p o eso ado:
1. El sis ema educa i o español inclui á en e sus ines el conocimien o de la his o ia y de la
memo ia democ á ica española y la lucha po los alo es y libe ades democ á icas. A al
e ec o, se p ocede á a la ac ualización de los con enidos cu icula es pa a Educación
Secunda ia Obliga o ia y Bachille a o.
2. Las adminis aciones educa i as adop a án las medidas necesa ias pa a que en los
planes de o mación inicial y pe manen e del p o eso ado se incluyan o maciones,
ac ualización cien í ica, didác ica y pedagógica en elación con el a amien o escola de la
memo ia democ á ica.
A isi a dun g upo de es udan es de bacha ela o á p imei a exhumación
ealizada den o do Plan e o pos e io cues iona io elabo ado polo cen o de ensino
IES A cebispo Xelmi ez II cons a a: o in e ese do es udan ado, as ca encias que
eles mesmos de ec an en elación aos seus coñecemen os des a e apa his ó ica, a
al a de in o mación sob e os aballos desen ol os na ac ualidade pa a ecupe a a
memo ia e o in e ese po “pa icipa ” e “in e ac ua ” na econs ución do pasado.
Anexo 1.
3.1.3. Posicionamen o
A necesidade de cons uí o no o ela o sob e o golpe, a gue a e a di adu a
que esponda aos alo es do p esen e democ á ico esixe ans o ma o discu so
dominan e do anquismo de encedo es e encidos. Po iso é necesa io con ibuí á
c eación de no as es u u as de ansmisión. A alo ación da memo ia como un
enómeno que non se iden i ica co eco do dunha expe iencia senón co p esen e,
36
coa súa in e p e ación dos ei os do pasado e coa súa ansmisión consegue
susci a nas úl imas décadas un in e ese polo pasado ecen e que non houbo nas
xe acións máis p óximas ao anquismo. Ese é o luga en que nos si uamos pa a
con a a nosa his o ia.
A na a i a e as pla a o mas en que se desen ol e án as his o ias des e
p oxec o an esponde a es e posicionamen o, ampa ado polo an ep oxec o de Lei
de Memo ia Democ á ica e o de ei o a sabe das xe acións máis no as e
consecuen emen e cunha isión desde a ac ualidade que lles esul e máis p óxima.
Figu a 1: Ma iz de posicionamen o
Fon e: Elabo ación p opia
3.1.4. Esquema do uni e so ansmedia
O sopo e web ai se o que se adap e pe ec amen e aos equi imen os des e
p oxec o, de aí que odo o esquema do uni e so ansmedia xi e a edo da páxina
como núcleo na a i o e como sopo e de con ido. Incluso os e en os ísicos
p og amados nos espazos de Memo ia queda án amén ecollidos en o ma o dixi al.

37
Figu a 2: Uni e so ansmedia
Fon e: Elabo ación p opia
Na web es a á albe gado o documen al in e ac i o, ma cado polo ca ác e
agmen a io do ela o e esixido polo c onog ama das exhumacións que se
desen ol en ao longo de ca o anos. Es e condicionan e ob iga a que moi as das
his o ias eñan un o ma o abe o, con unidades c ea i as independen es, sen unha
es u u a lineal e baixo un modelo de his o ia inconclusa. De ei o, a len i ude que
esixen ámi es como as in es igacións his ó icas ou a iden i icación de es os das
exhumacións, poden le a a xi os inespe ados nas his o ias ao cabo dun empo e á
e o mulación des as. Es a idea é aco de á p opia e lexión eó ica do aballo sob e
a memo ia como un conxun o das múl iples econs ucións do pasado.
A se ie de podcas con emplada no p oxec o én equi ida polos p opios
ma e iais his ó icos das es emuñas de p imei a xe ación, xa alecidas. Son as
g a acións de memo ia o al albe gadas no ondo Te a e Memo ia da USC
( e aememo ia.usc.gal) as que pe mi en econs uí as his o ias das í imas e as
que se en amén pa a ac i a o eco do indi idual e colec i o a edo dunha osa.
Ap o ei a es e ma e ial de inmenso alo e a a ago a es inxido á in es igación
académica, equi e dun o ma o sono o especí ico que é amén moi acaído pa a
en e is as con p o agonis as de idade a anzada que poden e se in imidados po
38
g a acións que esixen un desp egamen o de medios maio . Po iso es e o ma o
albe ga á ela os únicos que xa non se poden consegui no p esen e.
O p opio an ep oxec o de lei ecolle a necesidade de ecoñecemen o e
sinalización dos luga es de memo ia, den o do labo de digni icación das í imas e
p omoción dos espazos. Nes e sen ido as ac uacións do Plan Cuad ienal de
Memo ia Democ á ica con emplan a ins alación de paneis de sinaléc ica. A achega
que nós podemos ace , median e o uso de códigos QR, pe mi i á comple a a
in o mación sob e es es espazos cos con idos audio isuais do noso p oxec o. O
consumo móbil que se ai desde es es o ma os esixe o ma os a ac i os, áxiles e
b e es que poidan p o oca despois un in e ese po p o unda no ema. De aí que
as pezas audio isuais elabo adas den o do noso p oxec o sexan unha ía de
en ada inicial in e esan e pa a achega se con pos e io idade a odos os ma e iais
xa de ca ác e ex ual albe gados na web do Plan, www.nomese oces.ne .
No ma co do ecoñecemen o dos espazos públicos e da digni icación das
í imas, as p ác icas a ís icas inculadas á memo ia son cada ez máis ecuen es
e eclamadas coa inalidade de ap oxima o público ao signi icado dos espazos de
ep esión e in eg a as his o ias na comunidade que as man i o silenciadas. O
p oxec o es a á a disposición dos ac os de homenaxe, e ins alacións a ís icas que
se o ganicen no ma co do Plan da Memo ia. As unidades didác icas de acceso
es inxido pa a docen es, alumnado ou educado es non o mais e án amén unha
ía de en ada desde a web condicionada pola pla a o ma educa i a na que es ean
albe gadas. Deseña anse con o me aos eque imen os es ablecidos nesas
pla a o mas e en conxun o co equipo pedagóxico c eado pa a o p oxec o.
En can o ao uso das edes sociais, ademais de e en un obxec i o de
di ulgación e di usión do p opio p oxec o, e án unha unción especí ica den o da
á ea pedagóxica de Sepul ados na Memo ia. Ins ag am se án a e amen a de
c eación de con idos do alumnado que, unha ez seleccionadas as p oducións, se
inco po a án ao p oxec o.
39
3.2. Na a i a
3.2.1. Concep o c ea i o
Exhuma as í imas do anquismo pa a ac i a a memo ia de hoxe
3.2.2. Sinopse
Sepul ados na Memo ia é un p oxec o de c eación audio isual e in e ención
social que p ocu a o coñecemen o sob e a ep esión anquis a a pa i da
exhumación de osas comúns, que desde mediados de 2021 a Adminis ación
asumiu po p imei a ez como a e a p opia. É o ela o da his o ia ecen e do país
con ado polas xe acións he dei as das í imas ep esaliadas, que ecupe an o
espazo público pa a a econs ución do p esen e.
3.2.3. Ton e es ilo
A decisión de de ini un público mozo ao que espe a lle un in e ese pola
memo ia esixe ma ca un on e un es ilo que se a as e do habi ual na di ulgación
his ó ica e que pe mi a unha maio conexión dos usua ios co p odu o. Requi e
busca a empa ía de xe acións que xa non i e on con ac o coa gue a e o
anquismo e c ea no as conexións i ais no campo do p esen e sen a as a se da
igo osidade his ó ica. Pa a is o de inimos unha se ie de cualidades que deben
ma ca o on de odos os ela os do noso p oxec o aínda que o alo de cada un
deles sexa di e en e en unción do p odu o e da pla a o ma al e como se ecolle na
seguin e áboa:
40
Táboa 3: Ton e es ilo do ela o
Ton
Es ilo
Fo mal
In o ma i o
P óximo
Didác ico
Empá ico
Rigo oso
Tes emuñal
Ameno
E ocado
Xu enil
Emo i o
No idoso
Fon e: Elabo ación p opia
3.2.4. Os ela os nos di e en es medios e pla a o mas
O ela o ansmi ido sob e as í imas que se buscan en cada osa e os es os
esca ados pe mi e econs uí a his o ia da ep esión. Pe o non é o mesmo o ela o
dun amilia , o dun in es igado ou o dunha pe soa que acode á exhumación. Po
iso, en unción do p o agonis a e da inalidade de cada ela o habe á unha
dis ibución das his o ias á ho a de na alas e is o e á amén a súa ep esen ación
no p oxec o inal onde queda á ben de inido quen son os c eado es de cada con ido.
Sepul ados na Memo ia ecolle á ca o ela os undamen ais cla amen e
di e enciados:
● O das es emuñas da ep esión (maio i a iamen e de a qui o)
● O das amilias dos ep esaliados
● O do equipo de in es igación da osa
● O que se xe a na p opia exhumación
47

48
Podcas
O a qui o de es emuñas da ep esión coe áneas aos desapa ecidos,
alecidas nos úl imos anos, pe mi e coñece as his o ias de p imei a xe ación que xa
non se poden consegui na ac ualidade. A posibilidade de selecciona no ondo
Te a e Memo ia os es emuños inculados a cada osa dá pé á elabo ación de
ela os sono os que en moi as ocasións nin as p opias amilias coñecen. O
obxec i o aquí é dialoga con es es ela os e as amilias pa a cons uí unha se ie de
podcas na que cada un eña en idade p opia e poida se escoi ado como pa e da
se ie ou no con ex o de cada pun o do mapa do webdoc. O modelo de e e encia
pa a es es ma e iais se á o aballo de Isabel Cadenas no seu podcas de non
icción na a i a sob e silencios De eso no se habla (deesonosehabla.com)
O ela o do podcas se á o das ausencias, an p esen es du an e as
exhumacións (sepul adosnamemo ia.com/podcas /). Nes e momen o emos xa
seleccionado odo o ma e ial do a qui o sono o onde se e e encian as í imas das
dúas exhumacións ealizadas na p imei a ase do plan. Es ase á espe a dos
esul ados dos es os das exhumacións pa a ace as g a acións sono as coas
amilias.
Sendo conscien es do éxi o des a ó mula e do pode de seducción que en a
oz es amos negociando a posibilidade de que a condución da se ie podcas a le e
unha p o esional da adio que lle da ía un alo engadido ao p odu o e que o
di e encia ía ademais dos a qui os sono os do webdoc.
Tamén se alo a que desde o p oxec o educa i o poida habe p opos as
c ea i as a pa i dos ela os de a qui o que se inco po en á se ie podcas .
Se á necesa io deseña unha es a exia de posicionamen o basada na
calidade dos con idos, a cons ancia, y a idelización dun público en lingua galega
pa a que a canle eña isibilidade.
49
50
Redes
Tamén den o da p opos a didác ica es a án os ma e iais elabo ados pa a as
edes sociais du an e as isi as ísicas do alumnado ás osas ou aos a qui os
municipais. T á ase dunha p opos a educa i a na ede Ins ag am pa a que o
alumnado elabo e a súa p opia his o ia a pa i da isi a a es es luga es.
T aballa ase con pe ís c eados pa a a ac i idade, e ique as e cancelos p opios e
di ulga ase desde os cen os educa i os. O obxec i o é que, a pa i des e p imei o
con ac o, desde unha ede na que o alumnado se manexa con asiduidade, poida
xe a se unha comunidade de usua ios que in e ac úe con ou os cen os onde se
desen ol an as seguin es exhumacións. As his o ias compa idas nas edes
con igu a án no os ela os que pode án se ampliados en di e en es o ma os.
E en os
O g upo His ag a en p e is o o ganiza un semina io en 2022 con
especialis as eu opeos na digni icación de espazos desde o pun o de is a
audio isual, plás ico e a qui ec ónico na liña do ealizado en se emb o de 2021 en
Múnic. O ma e ial audio isual do equipo de Sepul ados na Memo ia po ase a
disposición des e p oxec o de c eación p e is o pa a a úl ima ase do Plan. O ela o
i á de inido polas ca ac e ís icas do e en o e das ins alacións p e is as.
51
52

53
3.3. P odución
3.3.1. Equipo
Len es Di e xen es é un colec i o audio isual sen ánimo de luc o cen ado na
elabo ación de p oxec os documen ais que con ibúen á di ulgación dos con li os
sociais, di usión do pa imonio cul u al, ma e ial e inma e ial, e á de ensa do medio.
O colec i o con a con ca o p o esionais de dis in as á eas do audio isual e
colabo es ex e nos pa a a e as de pos p odución e deseño g á ico. Cons i uído
como asociación sen ánimo de luc o ai desen ol e es e p oxec o ó a da súa
ac i idade p o esional, o que condiciona, en boa medida, o seguimen o da
ac i idade do Plan de Memo ia. Con odo, o equipo de e mina un es ánda de
calidade dos p odu os elabo ados pa a es e p oxec o equipa able ao p o esional
polo que a esixencia de aballo e implicación é ele ada.
Os aballos de p odución, di ección, guión e g a ación se án asumidos
in eg amen e polo equipo de Len es Di e xen es men es que os de deseño web e
posp odución de audio e ídeo se án subcon a ados.
An e as dimensións e ele ancia des e p oxec o Len es Di e xen es es á
alo ando es ablece unha colabo ación con ou as asociacións de comunicación
pa a o cambio social que pe mi a da mello espos a a algunhas das p opos as,
como pode se a educa i a.
A dependencia o zamen a ia de axudas públicas e ins i ucións delimi a a
capacidade de ampliación do equipo. Con odo, a cobe u a básica do p oxec o é
asumible cos ecu sos humanos e écnicos dos que dispón o colec i o.
54
3.3.2. C onog ama
O plan de aballo seguido pa a a ealización do p oxec o, en an o que é un
p oceso condicionado polos empos e as ac i idades desen ol as den o do Plan de
Memo ia Democ á ica, ai es a condicionado polo c onog ama do g upo de
in es igación do Plan, polo menos en can o ás g a acións e ecompilación de
ma e iais.
Os p incipios básicos que se es ablecen pa a odo o p oxec o e que compa e
o equipo así como os seus colabo ado es se án:
● Adquisición de coñecemen os p e ios sob e as ca ac e ís icas de cada osa
● Adap ación aos equi imen os humanos e con ex uais das exhumacións. Os
ecu sos e e amen as de g a ación e edición es a án supedi ados aos
con ex os en que se aballa
● Respec o máximo polas amilias e achegados ás í imas
● Capacidade pa a aballa coa mocidade en o ma os móbiles
O equipo, a pa i da expe iencia conc e a de cada exhumación, ai i
omando decisións sob e os con idos de in e ese pa a o p oxec o, a idoneidade
des es nunha pla a o ma ou nou a e o peso de cada his o ia no ela o xe al. Is o
implica adecua as e amen as ás no as necesidades que xo den e suma en
momen os conc e os p o esionais ex e nos que nos aseso en sob e pa icula idades
do p oxec o. A elación es ablecida polo equipo cos in es igado es do Plan e co
p o eso ado é undamen al pa a acada uns esul ados sa is ac o ios an o na pa e
c ea i a como na educa i a e di ulga i a.
O equipo a á unha a aliación inicial pa a obse a as posibilidades que
o ece cada no a osa a endendo aos in o mes p elimina es do g upo de
in es igado es do Plan e á pa icipación de colec i os sociais e cen os de ensino. A
pa i des a a aliación es ablece anse uns obxec i os mínimos de cobe u a
(g a ación), unha es imación de ecu sos necesa ios e un c onog ama. Fa ase
ademais unha ecompilación de odos os ma e iais p e ios exis en es e du an e as
xo nadas de g a ación i anse de inindo os o ma os que mello se axei an aos
55
con idos xe ados. Ci cuns ancias como: a localización ou non dos es os, a
apa ición de no as amilias que buscan í imas non documen adas ou o g ao de
in e acción coa comunidade onde se desen ol e unha exhumación, de e minan en
boa medida as posibilidades do ela o e a súa anslación ao p odu o ansmedia.
Es e ipo de condicionan es son imposibles de de ini an es de comeza unha
exhumación po iso a capacidade de adap ación ás ci cuns ancias de cada caso é
undamen al.
O desen ol emen o do p oxec o in eg a as seguin es ases:
PREPRODUCIÓN:
● Documen ación his ó ica e xu ídica sob e o pe íodo de es udo
● Documen ación an opolóxica sob e os p ocesos de cons ución de memo ias
● Documen ación na a i a sob e como na a o auma da gue a e das
desapa icións
● Análise de p odu os ansmedia elacionados coa ansmisión da Memo ia e
as desapa icións
● Análise de p odu os ansmedia di ixidos á adolescencia e ao ac i ismo
● Con ac o co equipo que desen ol e o Plan Cuad ienal de Memo ia
democ á ica de Galicia 2021-2024
● Con ac o e pe misos de g a ación cos a qui os onde es á a documen ación
das exhumacións ealizadas en 2021
● Con ac o coas Asociacións de Memo ia que ecolle on in o mación sob e os
en e amen os das zonas a exhuma
● Con ac o cos cen os de ensino que pa icipan nas isi as ás exhumacións
● Re isión de in o mes p e ios ás exhumacións
● Consul a da Memo ia o al a qui ada no p oxec o Te a e Memo ia da USC
● Reunións con docen es in e esados na ansmisión dos alo es de Memo ia
Democ á ica
● G upos de aballo con equipos de o mación docen e en alo es
democ á icos
● Busca de inanciamen o den o do ma co do Plan e das axudas do Minis e io
da P esidencia, Relacións coas Co es e Memo ia Democ á ica des inadas a
56
ac i idades elacionadas coa ecupe ación da Memo ia Democ á ica e as
í imas da Gue a Ci il e da Di adu a
● Con ac o pa a posibles cop oducións con ou as asociacións de
comunicación e ac i ismo
PRODUCIÓN EN 2021-22
● G a ación e en e is as do equipo de in es igación que desen ol e os
aballos do Plan de Memo ia Democ á ica en Galicia p e ios ao inicio das
exhumacións
● Seguimen o e g a ación dos aballos de in es igación, a qui os, e
in e encións a queolóxicas
● Seguimen o e g a ación da in es igación o ense dos es os humanos
exhumados no IMELGA
● Seguimen o da análise xené ica a ca go do G upo de Medicina Xenómica.
● G a ación du an e odo o p oceso da exhumación da osa do cemi e io de
Rubiáns e Vilaga cía de A ousa
● G a ación da exhumación da osa no concello de C ecen e
● G a ación de p esen ación de esul ados do p imei o ano de aballo do Plan
● Selección de en e is as o ais do Fondo Te a e Memo ia pa a a elabo ación
de podcas
POSTPRODUCIÓN EN 2021-22
● Análise de ma e ial e de inición da a qui ec u a da in o mación pa a o
p oxec o ansmedia
● Deseño e o denación de con ido nas di e en es pla a o mas e uncionalidade
da web
● Elabo ación de maque a da web
● Elabo ación de ease co o ma o audio isual do webdoc
63
Labo a o io de An opología Audio isual Expe imen al. (2019). Libe ad.
Libe ad. h ps://laa .es/libe ad/
Newman, N. 2022. Jou nalism, Media and Technology T ends and P edic ions
2022.
h ps:// eu e sins i u e.poli ics.ox.ac.uk/si es/de aul / iles/2022-01/Newman%20-%20T
ends%20and%20P edic ions%202022%20FINAL.pd
O ganización de Nacións Unidas. Comi é con a la Desapa ición Fo zada.
(2021) Obse aciones inales sob e la in o mación complemen a ia
p esen ada po España con a eglo al a ículo 29, pá a o 4, de la
Con ención. CED/C/ESP/FOAI/R.1
h ps:// bin e ne .ohch .o g › T ea ies › CED › ESP
Sánchez-Mesa, D. (2019). Na a i as ansmediales. Ba celona: Gedisa.
Scola i, C. A. (2018): “In oducción. Del al abe ismo mediá ico al al abe ismo
ansmedia”. En Ca los A. Scola i (Ed.), Adolescen es, medios de
comunicación y cul u as colabo a i as. Ap o echando las compe encias
ansmedia de los jó enes en el aula (14-23). Ba celona: T ansmedia
Li e acy Resea ch Team -H2020 Resea ch and Inno a ion Ac ions.
Scola i, C., Lugo, N. e Masane , M. (2019). Educación T ansmedia. De los
con enidos gene ados po los usua ios a los con enidos gene ados po los
usua ios a los con enidos gene ados po los es udian es. Re is a La ina de

64
comunicación social. h ps://doi.o g/10.4185/ lcs-2019-1324
h ps://doi.o g/10.4185/ lcs-2019-1324
Scola i, C (2008) Li e a u e Re iew in In o mal Lea ning wi h Technology
Ou side School. Lond es: Fu u e Media Lab. UNESCO.Media Li e acy.
h ps:// eposi o i.up .edu/bi s eam/handle/10230/27788/Scola i_Telos_al a.pd ?sequ
ence
Sola, B. (2021). P ác icas a ís icas colabo a i as como p opues a
me odológica pa a la educación a ís ica. Es udio de caso del p oyec o
Libe ad. Educación a ís ica: e is a de in es igación, Nº12.
h ps://ojs.u .es/index.php/ea i/a icle/ iew/20697
Vencidxs, un p oyec o audio isual de ecupe ación de la memo ia que quie e
llega a las aulas. (2021, 1 de no emb o)
h ps://eldia iodelaeducacion.com/2021/10/01/ encidxs-un-p oyec o-
audio isual-de- ecupe acion-de-la-memo ia-que-quie e-llega -a-las-
aulas/
65
6. Anexos
Anexo 1: In o me da isi a do es udan ado do IES A cebispo Xelmí ez II á osa de Vilaga cía
de A ousa.
IES ARCEBISPO XELMÍREZ II – INFORME DE ACTIVIDADE – EXCAVACIÓN DE FOXA
COMÚN NO CIMITERIO DE VILAGARCÍA – 8 DE NOVEMBRO DE 2021
O p o eso ado asis en e á ac i idade quedou moi sa is ei o con ela, an o pola a ención
p es ada ao alumnado, como pola calidade das explicacións o ecidas polo pe soal écnico
que es aba alí. É de esal a como se ixo un especial incapé na mul idisciplina iedade do
p oxec o e na necesidade de complemen a as disciplinas humanís icas, sociais, empí icas
e o mais pa a pode le a a cabo os di e en es aballos na exca ación.
Is o que se acaba de esal a oi moi ele an e pa a o equipo de S embach e pa a a
di ección do cen o á ho a de solici a a pa icipación do alumnado na ac i idade didác ica. É
po iso que as explicacións de alladas po pa e de pe soal de A queoloxía, His o ia e
An opoloxía o ense esul a on an escla ecedo as pa a o alumnado que busca ho izon es
no os en can o a coñecemen o e pa a o p o eso ado que p e ende o ece llos. Que odo
es o enmá case den o dun p oxec o de ecupe ación de memo ia democ á ica esul ou
especialmen e impo an e pa a odas as pe soas p esen es.
Días despois da ac i idade pasoúselle ao alumnado unha pequena enquisa anónima
( alo ación de 1 a 5, sendo 1 a alo ación máis baixa e 5 a máis al a) sendo os esul ados
os seguin es:
66
67
Tamén se ixe on p egun as de opinión. Os ipos de espos as (anónimas) máis epe idas
o on:
‐ Que oi o que máis che gus ou? Po que?
● Coñece o aballo (mul idisciplina ) dos in es igado es, as súas explicacións
● Se conscien e da do das pe soas a ec adas, as his o ias do luga e o po que da
busca pa a que non se ol e an a come e os mesmos e os
● Os obxec os e mé odos de aballo
● Coñece cousas das que sabía moi pouco p e iamen e
‐ E o que menos? Po que?
● Quizais demasiado en ocado á A queoloxía
● Quizais un pouco longa a ac i idade
● O non pode e ningún es o
● Non e ei o ningunha ac i idade p ác ica
● Non me desgus ou nada
‐ Que cambia ías?
● Te ac i idades p ác icas nas que pode pa icipa e in e ac ua
‐ Suxes ións / opinións:
● Le a máis p epa ada (con máis in o mación) a ac i idade, an o desde o con ex o
his ó ico como écnico
● En oca máis a cha la ao con idos e e idos á Gue a Ci il
● Resul oume moi in e esan e; gus oume moi ísimo; hai que ace máis ac i idades
coma es a
O esul ado global des a enquisa e das p egun as é moi sa is ac o io xa que semp e oi
alo ada ou posi i a ou moi posi i amen e. O que pa ece que bo a on en al a oi unha
in o mación p e ia que lles pe mi i se “ubica se” mello no anscu so das di e sas
explicacións e amén pode in e ac ua eles ou ealiza algún ipo de p ác ica no luga .
A maio es podemos sinala que, en cha las in o mais, o alumnado exp esou que a
ac i idade oi moi in e esan e, moi ins u i a, que se lle explica on moi as cousas que non
sabían e que es aba moi ledo de e pa icipado en algo de an a ele ancia e do que se
descoñece an o ac ualmen e.