19
A VIOLENCIA CONTRA A MULLER NOS CASOS DE
SUBTRACCIÓN INTERNACIONAL DE MENORES
Ignacio Va ela Cas o
In es igado p edou o al de De ei o Ci il
Uni e sidade de San iago de Compos ela
TITLE: VIOLENCE AGAINST WOMEN IN INTERNATIONAL CHILD ABDUCTION CASES.
RESUMO: A p esen e comunicación analiza o alcance que a iolencia con a a mulle en nos casos de
sub acción in e nacional de meno es como mo i o pa a denega a súa es i ución. Po un lado, á luz dos
obxec i os do Con enio da Haya sob e os aspec os ci ís da sub acción in e nacional de meno es e ao
cons a ado pa alelismo en e iolencia de xéne o e abuso de meno es, de éndese que a de andi a
iolencia debe se causa su icien e pa a denega a es i ución do meno . Po ou o lado, ecoñecendo que
é imp e isible que no pano ama in e nacional se poida chega a al en endemen o, a ógase po unha
in e p e ación do Con enio no seus xus os e mos pa a que a iolencia de xéne o non sexa igno ada.
ABSTRACT: This pape analyzes he ex en o which he iolence agains women is a eason o e use
e u ning he child in cases o in e na ional child abduc ion. Fi s ly, aking in o accoun he objec i es o
he Hague Con en ion on ci il aspec s o in e na ional child abduc ion and he p o en pa allelism
be ween gende iolence and child abuse, we de end ha he a o emen ioned iolence mus be a
su icien eason o deny e u ning he child. Secondly, as i is p edic ably di icul o achie e an
in e na ional ag eemen on his opic, we s and o an adequa e in e p e a ion o he Con en ion in o de
o p e en igno ing iolence agains women.
PALABRAS CLAVE: sub acción in e nacional de meno es, in e ese supe io do meno , iolencia
con a a mulle , iolencia de xéne o, g a e isco.
KEYWORDS: in e na ional child abduc ion, he bes in e es s o he child, iolence agains women,
gende iolence, g a e isk.
SUMARIO: 1. INTRODUCIÓN. 2. OBXECTIVOS E FILOSOFÍA DO CONVENIO DA HAYA. 2.1.
Obxec i o p imo dial e subxacen e. 2.2. Ou os obxec i os do Con enio. 2.3. P esunción iu is an um.
2.4. Mecanismo de pos a en ma cha. 3. A VIOLENCIA DE XÉNERO COMO EXCEPCIÓN Á
DEVOLUCIÓN DO MENOR. 3.1. In e p e ación es i i a do a igo 13.I.b) do Con enio. 3.2. Posibles
conside acións en de imen o dos casos de iolencia sob e a mulle .3.3. Exemplos de supos os nos que a
iolencia con a a mulle é mo i o da non es i ución do meno : un in en o e ado de sis ema ización.
3.4. A ap eciación do isco no caso conc e o. 4. REFLEXIÓNS FINAIS. BIBLIOGRAFÍA E
RECURSOS ELECTRÓNICOS.
1. INTRODUCIÓN
P onuncia nos ace ca da epe cusión que a iolencia con a a mulle en nos casos de
aslado ilíci o in e nacional de meno es como causa pa a denega a es i ución des es é
unha a dua a e a, en can o al conside ación non é sopesada, en si mesma, polo
20
Con enio da Haya de 25 de ou ub o de 1980 sob e os aspec os ci ís da sub acción
in e nacional de meno es1.
Son moi nume osos os supos os nos que a nai2 é quen se le a ao meno que alega se
í ima da iolencia exe cida polo pai des e3. O a ben, no momen o da edacción do
Con enio, o modelo elabo ouse sob e a base de que a sub acción a le aba a cabo o
p oxeni o non cus odio, us ado pola pe da de acceso ao meno , ou o p oxeni o con
medo de pe de o acceso ou a cus odia do meno no p ocedemen o xudicial a ales
e ec os; pe o, ademais, asumiuse que a sub acción a execu aba ipicamen e o pai4.
As azóns que pode ían le a ao p oxeni o cus odio a desp aza ao meno non o on
alo adas5. Así as cousas, a seguin e análise cén ase nos casos en que (i) a mulle
í ima de iolencia po pa e da súa pa ella oxe do ag eso , ealizando unha iaxe
ans on ei iza xun o co seu illo meno que en baixo a súa cus odia; (ii) o pai, amén
i ula do de ei o de cus odia do meno , p esen a a consecuen e solici ude de es i ución
des e no Es ado onde iña a súa esidencia habi ual an es do aslado ilíci o, pois non
de a o seu consen imen o e (iii) a nai oponse á de olución con base na iolencia da que
oi í ima.
A ampli ude do e mo “ iolencia domés ica” pe mi e incluí nes e concep o os pa óns
con inuados de abusos ísicos, psíquicos e/ou sexuais con a os meno es e/ou sob e a
pa ella ou cónxuxe de ambos sexos. O p esen e es udo cén ase nos casos nos que a
iolencia exé cese di ec amen e con a a mulle , non con a o meno . Ao longo das
nosas explicacións a emos e e encia an o á “ iolencia sob e a mulle ” ou “ iolencia
de xéne o” en pa icula , pa a poñe de mani es o as súas especi icidades que equi en
un a amen o p opio, como á “ iolencia domés ica” en xe al, onde deben en ende se
embebidos os casos de iolencia con a a mulle .
1 De ago a en adian e “o Con enio” ou “o Con enio da Haya”.
2 LOWE (2011), pp. 5 e 6, sinala que as es a ís icas conce nen es á aplicación do Con enio no ano 2008
e idencian que no 69% dos casos o on as nais as que sub ae on os meno es, men es que os pais
ep esen a on o 28%. Dese 69%, o 88% das nais e an as p incipais coidado as do meno .
3 Vid. WEINER (2000), p. 615, SHETTY, EDLESON (2005), p. 120, ou TRIMMINGS (2013), p. 151.
4 Segundo PÉREZ-VERA (1982), p. 24, o Con enio non con én ningunha disposición ela i a ao pe il
do secues ado . SCHUZ (2013), p. 55 indica que os in o mes dos edac o es do Con enio non se e i en
especi icamen e a que os pais osen os ap o es. Con odo, opina que a c enza de que só os p oxeni o es
non cus odios e an os que pe pe aban o secues o, combinada co ei o de que ás nais se lles a ibuía
xe almen e a cus odia, debeu de conduci lles a asumi que os secues ado es e an maio i a iamen e os
pais. Ademais, como eco da TRIMMINGS (2013), p. 151, na época en que se edac ou en Con enio a
maio ía dos ap o es e an pais non cus odios. WEINER (2000), p. 609 sos én que se os edac o es non
i e on en con a as mo i acións dos secues ado es ao o mula o Con enio e se algúns secues ado es
es án mo i ados pola necesidade de escapa da iolencia domés ica, a omisión daqueles en o mesmo
e ec o que asumi abe amen e que o secues ado é o pai non cus odio. Po iso, SILBERMAN (2001), p.
224 e BROWNE (2011), pp. 1194 e 1195 a i man di ec amen e que o Con enio pa e do es e eo ipo de
que o ap o é o pai non cus odio.
5 Con odo, a CONFERENCIA DE HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO (2011), p. 12
eco da os aballos p epa a o ios do Con enio nos que se a gumen aba a posibilidade de que os supos os
de iolencia sob e un dos memb os da pa ella, que inalmen e acaban en uxida ans on ei iza,
cons i uísen unha si uación in ole able.
21
Fei as es as ap eciacións, debemos ealiza as seguin es ad e encias. En p imei o luga ,
cabe mani es a o ca ác e especula i o do p esen e es udo, xa que a casuís ica, a
impo ancia da p oba e os di e sos p onunciamen os xudiciais espallados en e os
dis in os Es ados pa e do Con enio impiden induci unha eg a xe al ace ca da
i ualidade que a iolencia sob e a mulle en nos casos de sub acción in e nacional de
meno es. En segundo luga , des acamos a ela i idade da nosa análise pois, po unha
pa e, o supos o de ei o do que pa imos exclúe ou os casos como, po exemplo, os de
iolencia exe cida di ec amen e sob e o meno e, po ou a, non examinamos ou as
ci cuns ancias hipo e icamen e conco en es coa iolencia sob e a mulle que puidesen
se ele an es pa a alo a a con eniencia da de olución do meno ; iso desbo da ía en
exceso a nosa modes a in ención nes as páxinas.
Di o odo is o, en endemos que o Con enio en a e sa ilidade su icien e pa a que a
iolencia sob e a mulle poida se de e minan e pa a deses ima a es i ución do meno
no caso conc e o. Con odo, amén a opamos impo an es abas que p oducen o
esul ado con a io. Pa a chega a aquela conclusión, é necesa io comeza expoñendo
con cla idade cales son os obxec i os do Con enio e as p emisas das que pa e, pois
con undi as súas p io idades conduce, al e como es amos dicindo, a denega á
de andi a iolencia a ele ancia que me ece.
2. OBXECTIVOS E FILOSOFÍA DO CONVENIO DA HAYA
Malia o que se poida deduci dunha p imei a lec u a do a igo 1 do Con enio6, cabe
a i ma que o sis ema con encional se a icula sob e es obxec i os p incipais e
xe a quizados, unha p esunción iu is an um e un mecanismo de pos a en ma cha. Fó a
des a es u u a pi amidal, exis en ou as conside acións acceso ias que poden de o ma
aquela con igu ación de ou o gá selles unha maio ele ancia da debida7.
2.1. Obxec i o p imo dial e subxacen e
A inalidade úl ima do Con enio da Haya é p o exe o in e ese supe io do meno .
Aínda que os p ecep os do ex o legal non mencionan en ningún momen o o de andi o
in e ese, o p eámbulo do Con enio si sinala que os in e eses do meno son dunha
impo ancia p imo dial.
A ausencia do in e ese supe io do meno na pa e disposi i a do Con enio é delibe ada,
pois p e éndese e i a que a pe soa que aslada ao meno poida consegui no Es ado
e uxio unha esolución que legalice a si uación de ei o que acaba de c ea . Is o é,
qué ese eda a posibilidade de que os ibunais concedan di ec amen e a cus odia do
6 O a igo 1 do Con enio da Haya indica que a inalidade do mesmo é ga an i a es i ución inmedia a dos
meno es asladados ou e idos de xei o ilíci o en calque a Es ado con a an e e ela po que os de ei os
de cus odia e de isi a ixen es nun dos Es ados pa e se espec en nos demais Es ados con a an es.
7 A elas e e i émonos especi icamen e no apa ado 3 des e aballo pa a e idencia como poden se un
ac o en de imen o da p o ección do meno e da mulle í ima de iolencia psico ísica.
22
meno á pe soa que o aslada, al e como sucedía habi ualmen e no pasado8. En
de ini i a, a decisión sob e a cus odia do meno é unha cues ión allea ao xuízo ace ca da
con eniencia da súa es i ución9.
En calque a caso, o in e ese supe io do meno é o pa adigma con encional que in o ma
as súas es an es p e isións.
2.2. Ou os obxec i os do Con enio
O Con enio de Haya con a con ou os dous obxec i os que se p oxec an en dous
momen os empo ais dis in os: un obxec i o ex an e, que consis e en desalen a a
sub acción in e nacional de meno es, e un obxec i o ex pos , que p e ende es ablece o
s a u quo do meno an e io ao aslado ilíci o10.
En e ec o, ales obxec i os débense aplica sepa adamen e po que, no momen o en que
a sub acción en luga , o obxec i o ex an e, si uado nun plano abs ac o e xe al, debe
des e a se da análise do caso conc e o. É dici , non cabe alo a se o meno debe se
de ol o ou non ao Es ado da súa esidencia habi ual inmedia amen e an e io á súa
sub acción co obxec i o de adop a unha decisión exempli icado a que disuada ou os
hipo é icos casos de aslado ilíci o de meno es.
O pa áme o in o mado , insis imos, é a busca do in e ese supe io do meno no caso
conc e o e non sac i ica o de andi o in e ese baixo a c enza de que a súa es i ución
disuadi á a que ou os meno es sexan asladados ilici amen e11.
Do mesmo xei o, an só cabe a de olución do meno se sal aga da o seu in e ese, al e
como explicamos no seguin e subapa ado.
8 Nes e sen ido PÉREZ-VERA, (1982), pp. 3 – 6. A au o a acla a que do silencio do Con enio non cabe
deduci que se igno e o pa adigma social que p oclama a necesidade de e en con a o in e ese dos
meno es pa a esol e odos os p oblemas que lles a ec an, senón máis ben odo o con a io á luz do
p eámbulo do Con enio. CALVO CARAVACA, CARRASCOSA GONZÁLEZ (2016), p. 545, eco dan
o de es able “nacionalismo xudicial” median e o cal os ibunais dun Es ado adoi aban a ibuí a cus odia
do meno ao p oxeni o que os en aba a nacionalidade do de andi o Es ado. Pola súa banda, HERRÁNZ
BALLESTEROS (2004), p. 55, sinala que a inco po ación dunha cláusula xe al, como o in e ese do
meno , supón asumi unha se ie de iscos que se án supe ables na medida que na súa in e p e ación se
p escinda dos in e eses nacionalis as que adoi an a lo a en ma e ias como a que é obxec o de es udo; en
e ec o, a libe dade de ap eciación que posúe o des ina a io da no ma na súa labo de busca ha de es a , po
unha banda, ligada á ealización dos de ei os undamen ais do meno e, dou a banda, a as ada dos
e e idos in e eses.
9 Segundo FERNÁNDEZ ROZAS, SÁNCHEZ LORENZO (2016), p. 408, o Con enio da Haya non
p exulga nin a es i ución pode condiciona se á cognoscibilidade da decisión de cus odia, nin á exis encia
no o o dunha decisión de cus odia con adi o ia. Incluso o me o ei o de que a au o idade xudicial eña
coñecemen o do aslado ilíci o implica que non pode decidi sob e a cus odia, como cues ión de ondo,
a a que se esol a nega i amen e o p ocedemen o de es i ución ou ansco a un p azo azoable pa a
ins a a demanda de es i ución.
10 PÉREZ-VERA (1982), pp. 4 – 5 e BROWNE (2011), p. 1197.
11 Nes e sen ido p onúnciase SCHUZ (2013), p. 102, eco dando a máxima kan iana segundo a cal o
home é un in en si mesmo e non só un medio pa a un in. A au o a indica que, cando é e iden e que o
e o no do meno p exudica o seu in e ese, a inalidade disuaso ia adoi a alza se como a p incipal
xus i icación pa a o dena a de olución do meno .
23
2.3. P esunción iu is an um
O Con enio da Haya p ocu a o es ablecemen o do meno na si uación an e io ao
aslado po que p esume que o desp azamen o é p exudicial pa a aquel12, en can o
supón apa alo da con o na amilia e social onde desen ol e a súa ida13, e que a súa
de olución é, en cambio, unha decisión boa pe se14. Des a o ma, o in e ese do meno
es á, a a ce o pun o, obxec i ado15.
Empo iso, á ase dunha p emisa e u able. A exis encia de excepcións á de olución do
meno implica ecoñece que hai si uacións nas que es ablece o s a u quo an e pode i
en con a do seu in e ese e que a es i ución pode a a causa lle un dano.
2.4. Mecanismo de pos a en ma cha
Así as cousas, dado que o in e ese do meno se iden i ica, polo menos nun p imei o
momen o, coa pe manencia na súa con o na i al, como co ola io p e ese un
mecanismo expedi i o e suma io que ob iga aos Es ados pa e a ac ua con u xencia
pa a ga an i a es i ución inmedia a do meno 16. En consecuencia, o Con enio pi o a
sob e unha especie de p olongación da máxima sol e e epe e pois p imei o de ól ese
ao meno e pos e io men e, no seu caso, discú ese ace ca de quen es á, e onde se es á, en
mello es condicións pa a ga an i os de ei os do meno de es a cos seus pais e/ou se
isi ado po eles, ga an indo o seu in e ese17.
12 Is o pódese deduci da p opia le a do Con enio. En e ec o, o seu a igo 7.II.b) sinala que as
au o idades cen ais, co in de colabo a pa a ga an i a es i ución inmedia a do meno , debe án adop a
odas as medidas ap opiadas que pe mi an p e i que o meno su a maio es danos. Tal a i mación
admi e, implici amen e, que o aslado do meno xa oi p exudicial pa a o neno. SHETTY, EDLESON
(2005), p. 118, opinan que hai unha opinión xene alizada de que o aslado do meno p esen a nega i as
implicacións pa a o seu desen ol emen o de o ma que a súa inmedia a es i ución ao Es ado da súa
esidencia habi ual conduce case semp e á sa is acción do in e ese supe io do meno .
13 Así o conside a PÉREZ-VERA (1982), pp. 3 e 6, quen eco da aquelas e lexións segundo as cales o
meno é o que so e po pe de de súpe o o seu equilib io, polo auma de se sepa ado do p oxeni o que
semp e i a ao seu lado e polas us acións que sen e e esul an da necesidade de adap a se a un ambien e
descoñecido. BROWNE (2011), p. 1198 sos én que o Con enio es á a aigado á undamen al idea de que
o secues o dana ao meno .
14 KAYE (1999), p. 196, a i ma que a p eocupación po non soca a os obxec i os do Con enio en como
consecuencia es a xene alización.
15 Segundo PÉREZ-VERA (1982), p. 6, en e as mani es acións máis obxec i as do que cons i úe o
in e ese do meno es á o seu de ei o a non se asladado ou e ido en nome de de ei os máis ou menos
discu ibles sob e a súa pe soa.
16 O a igo 1 do Con enio e í ese á inalidade de ga an i a es i ución inmedia a dos meno es asladados
ou e idos ilici amen e. Segundo o a igo 2, os Es ados pa e deben dispoñe de p ocedemen os de
u xencia pa a cump i os obxec i os do Con enio. Pola súa banda, o a igo 11 sinala que as au o idades
xudiciais e adminis a i as ac ua án coa mesma u xencia en ales p ocedemen os de es i ución.
17 Así se p onuncia ÁLVAREZ GONZÁLEZ (2001), pp. 131 e 132. Segundo o au o , a discusión sob e o
ondo, pos e io á decisión sob e o aslado, debe susci a se desde a pe spec i a dos de ei os do meno e
non dos de ei os dos pais.
24
Non obs an e, a es i ución inmedia a do meno non é un obxec i o en si mesmo, senón
simplemen e un medio pa a alcanza a p o ección daquel18 e, como indicamos, o
in e ese do meno pode equi i un esul ado dis in o á de olución.
3. A VIOLENCIA DE XÉNERO COMO EXCEPCIÓN Á DEVOLUCIÓN DO
MENOR
A si uación ípica da que pa e o Con enio, aslado ilíci o pe pe ado polo p oxeni o
non cus odio que p exudica ao meno po sub aelo da súa con o na i al, deixou de se
o supos o pa adigmá ico no que o mecanismo da inmedia a de olución ope a
e icazmen e. Ce amen e, a bondade da es i ución non se ap ecia naqueles casos nos
que a nai, debido á iolencia exe cida polo pai con a ela mesma e/ou o meno , oxe e
le a consigo ao neno. Tales desp azamen os, aínda que non son inocuos pa a o meno ,
si son menos lesi os que o dano que se lle causa ía ao man elo na es e a de iolencia19.
Des a o ma, a análise dos supos os de aslado ilíci o de meno es desde a pe spec i a
de xéne o a lo ou ine i ablemen e20.
A iolencia de xéne o, a di e enza dou os ipos de iolencia in e pe soal, ca ac e ízase
po se unha ag esión es endida pois os meno es, que i en no mesmo es ado de ale a e
ensión que as súas nais, con é ense nunha peza máis na es u u a do some emen o21.
Po al p oxección sob e aqueles, debemos a i ma que os nenos son, en e ec o, í imas
da iolencia de xéne o22. O xéne o e a idade cons i úen o eixe de desequilib io que
18 SCHUZ (2013), p. 96.
19 Nes e sen ido WEINER (2000), pp. 618 – 623. A au o a opina que, a pesa do coñecemen o que
ac ualmen e se en de quen sub ae ao meno e po qué, séguese sos endo que ales supos os case semp e
danan ao meno . Así e odo, conside a que o meno que sabe que a súa nai mais el se escapa on da
iolencia p esen a á, logo da sub acción, un pe il psicolóxico dis in o ao do meno que é a as ado do seu
p incipal coidado e o zado a i i na clandes inidade.
20 KAYE (1999), p.2. WEINER (2000), p. 616 sinala que un cambio na lei é necesa io po que do seu
es udo conclúe que, en p imei o luga , o dano que a sub acción causa ao meno di i e segundo o sexo do
ap o e as azóns polas que ealiza o aslado ilíci o e, en segundo luga , as mulle es e os illos que
escapan da iolencia domés ica a opan a súa segu idade excesi amen e comp ome ida cando se aplica o
Con enio.
21 REYES CANO (2015), p. 182.
22 O p eámbulo da Lei O gánica 8/2015, de 22 de xullo, de modi icación do sis ema de p o ección á
in ancia e á adolescencia, sinala que é necesa io ecoñece aos meno es como í imas da iolencia de
xéne o. Pola súa banda, a Lei 26/2015, de 28 de xullo, de idén ica denominación, a a és da cal amén se
modi ica, en e ou as, a Lei O gánica 1/1996, de 15 de xanei o, de P o ección Xu ídica do Meno ,
p o exe aos meno es con a calque a o ma de iolencia, incluída a p oducida na súa con o na amilia e
de xéne o, e ga an e o apoio necesa io pa a que os meno es baixo a pa ia po es ade, u ela, ga da ou
acollemen o dunha í ima de iolencia de xéne o ou domés ica poidan pe manece coa mesma. O
p eámbulo do Con enio do Consello de Eu opa sob e p e ención e loi a con a a iolencia con a as
mulle es e a iolencia domés ica ei o en Is ambul o 11 de maio de 2011, o cal oi a i icado po España
no año 2014 e i mado pola Unión Eu opea no ano 2017 aínda que non a i icado, ecoñece que os nenos
son í imas da iolencia domés ica, incluso como es emuñas da iolencia den o da amilia.
25
con e e ás mulle es e aos meno es nas p incipais í imas da iolencia den o da
amilia23.
A epe cusión que a iolencia sob e a mulle pode e sob e os meno es é moi a iable.
Po unha banda, a súa exposición á ag esión de e mina consecuencias psicolóxicas que
in lúen nega i amen e no seu benes a , desen ol emen o, e saúde men al. En e ec o,
poden padece p oblemas emocionais (como ansiedade, dep esión ou soma izacións) ou
p oblemas de compo amen o (condu a non no ma i a ou ag esi idade)24. De ei o, al
exposición á iolencia non se educe a se es emuña di ec a da mesma, senón amén a
pe cibila ou coñecela25; en de ini i a, a es a si uado no ambien e de iolencia. Dou a
banda, a mulle í ima pode padece sín omas psicolóxicos e ísicos de i ados da
ag esión que diminúan as súas habilidades de coidado dos seus illos, aínda que é ce o
que os e ec os p exudiciais sob e os meno es se mi igan cando es es eñen un apego
segu o con elas26 como igu a de segu idade e p o ección. Así, cons a ouse que os
meno es expe imen an un ali io na sin oma oloxía cando son apa ados do oga
iolen o27.
O noso es udo un an o asép ico da es u u a do Con enio conclúe que o seu obxec i o
esencial é sal aga da o in e ese do meno de o ma que, dado que an o mulle es como
meno es son í imas da iolencia de xéne o, a p o ección daquelas epe cu e
a o ablemen e na p o ección des es.
Así as cousas, p opuxé onse di e en es e o mas do Con enio pa a que a iolencia sob e
a mulle se cons i úa como e dadei o mo i o de denegación do e o no do meno 28. A
nosa opinión o ién ase nese mesmo sen ido pois, á is a dos es udos na ma e ia, non
podemos disocia a iolencia de xéne o co abuso psico ísico dos meno es. O Con enio
da Haya p e ende eacciona an e si uacións de isco, is o é, an e escena ios po enciais, e
a iolencia den o da pa ella p esén ase como un ac o aumen a i o do isco de abusos
con a os nenos no seo da amilia29.
Con odo, o Con enio man í ose in ac o desde a súa ap obación e da Con e encia de
Haya de De ei o In e nacional P i ado non se deduce ningún ánimo de e o ma. Somos
conscien es de que non pa ece plausible que se poida es ablece unha eg a conc e a
pa a os casos de iolencia sob e a mulle máis aló da u ilización dos concep os
xu ídicos inde e minados (in e ese do meno e g a e isco) que o Con enio manexa,
23 LÓPEZ SOLER ET AL. (2017), p. 38. A CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO
INTERNACIONAL PRIVADO (2011), p. 7, ecoñece que as mulle es son maio i a iamen e as í imas
nos casos de iolencia na pa ella.
24 ALCÁNTARA LÓPEZ ET AL. (2913), pp. 741 y ss.
25 AYLLON ALONSO ET AL. (2011), p. 19.
26 REYES CANO (2015), p. 187.
27 AYLLON ALONSO ET AL. (2011), p. 21.
28 Vid. a p opos a de WEINER (2000), pp. 692 y ss., quen, non obs an e, ecoñece as di icul ades da
e o ma.
29 PINHEIRO (2006), p. 16.
26
pois iso poñe ía en pe igo a ope a i idade do mesmo. En e ec o, o aslado ilíci o de
meno es á ase dunha cues ión xenuinamen e in e nacional na que os es ados
con e xen es p esen an cul u as xu ídicas di e xen es: o consenso que se alcanzou
sob e a necesidade de p o exe ao meno di icilmen e pódese consegui en ma e ia de
iolencia domés ica e iolencia con a a mulle 30.
An e es e pano ama, e an e a al a dunha p e isión especí ica, dise que o Con enio se
debe adecua aos cons an es cambios legais e sociais e que o impac o da iolencia sob e
a mulle conec a coa o ma en que o Con enio debe se en endida, in e p e ada e
adap ada31. P ecisamen e, a u ilidade dos concep os xu ídicos inde e minados que
manexa o Con enio de Haya, ales como o in e ese supe io do meno ou o g a e isco
do a igo 13.I.b) ao que deseguida nos e e i emos, adica na súa lexibilidade e
adap abilidade non só ao caso conc e o que sexa obxec o de análise, senón amén á
e olución que sociedade e De ei o poidan expe imen a .
Se as cláusulas xe ais abe as asegu an que unha no ma se poida aplica a si uacións
impensadas no momen o da súa edacción, a a és das mesmas se debe, polo an o,
enca ila as alegacións da iolencia sob e a nai pa a que se denegue a es i ución do
meno no caso conc e o. Aínda que é ce o que o impac o que o meno pode
expe imen a po mo da iolencia sob e a mulle depende das súas conc e as
ci cuns ancias32, conside amos que a denegación do e o no non debe educi se aos
supos os máis exa o ios e d amá icos. En e ec o, a iolencia de xéne o non se
iden i ica unicamen e coas “ ases de explosión” máis iolen as, senón p ecisamen e
coas es u u as amilia es baseadas na au o idade e o some emen o33.
Po iso, nas seguin es páxinas in en amos apa a o obxec i o úl imo do Con enio, a
p o ección do meno , de conside acións acceso ias que, no seu caso, menosp eza ían as
alegacións de iolencia de xéne o como causa pa a denega a es i ución do meno .
30 Tal e como e lexiona ÁLVAREZ GONZÁLEZ (1986), p. 9, malia a cons an e endencia social ca a á
comunidade de cos umes e de hábi os de ida, sob e odo en ámbi os exionais localizados, onde os ni eis
de enda, educación ou cul u a pa ecen es a nun mesmo es adio, as espos as xu ídicas an e idén icos
ei os on e a iguais necesidades dis an moi o de se uni o mes, e é p ecisamen e no campo da amilia
onde as di e enzas de egulación en e os dis in os sis emas xu ídicos es a ais cob an maio i ulencia.
31 SILBERMAN (2001), pp. 222 e 226. O OBSERVATORIO ESTATAL DE VIOLENCIA SOBRE A
MULLER (2007), p. 196 apun a que, a in de e i a que a o de de es i ución ope e como unha baza en
a o do ag eso , débese conside a a incidencia da iolencia de xéne o na aplicación e in e p e ación do
Con enio da Haya e do Regulamen o B uxelas II bis po pa e das nosas au o idades. No mesmo sen ido,
GARCÍA RUBIO (2009), p. 181. Nes a a e a in e p e a i a, conside amos que son impo an es as
p e isións do an es ci ado Con enio de Is ambul e, en conc e o, o seu a igo 31.2, o cal sinala que as
pa es con a an es oma án as medidas lexisla i as ou ou as necesa ias pa a que o exe cicio de ningún
de ei o de isi a ou cus odia poña en pe igo os de ei os e a segu idade de la í ima e dos nenos.
32 REYES CANO (2015), p. 186, sinala que odas as e en uais al e acións di i en nas súas ca ac e ís icas
segundo: a idade, o xéne o, o ni el de desen ol emen o, o ipo, ecuencia e se e idade da iolencia, o
ipo de in e ención xudicial, a comunicación pa e no- ilial, o cúmulo de ac o es es esan es, así como a
p esenza de ac o es de p o ección.
33 REYES CANO (2015), p. 188.
27
3.1. In e p e ación es i i a do a igo 13.I.b) do Con enio
O a igo 13.I.b) indica que o Es ado equi ido non es á ob igado a o dena a es i ución
do meno se quen se opón a súa de olución demos a que exis e un g a e isco de que a
es i ución do meno o expoña a un g a e pe igo ísico ou psíquico ou que de calque a
ou o xei o poña ao meno nunha si uación in ole able.
Resul a so p enden e que se a i me sen maio es explicacións a necesidade de in e p e a
es i i amen e as excepcións ao e o no con empladas no Con enio34. Os edac o es do
Con enio a ogaban po de andi a in e p e ación es i i a pa a e i a que es e se
con e ese en papel mollado35 no sen ido de que e an conscien es da di icul ade que
en añaba cambia os hábi os dos ibunais, os cales es aban a ei os a aplica o in e ese
supe io do meno en odos os casos conce nen es a es es36. É dici , ad e i on que no
ámbi o do Con enio non se oma unha decisión sob e o ondo37. Pe o iso non signi ica
que asumisen a posibilidade de de ol e ao meno nos casos en que iso ixese pe iga a
súa segu idade38. A in ocación á in e p e ación es i i a do a igo 13.I.b) non debe
impedi que es e sexa lido nos seus xus os e mos: a inalidade do p ecep o é a
a aliación e ponde ación do caso conc e o pa a adop a unha decisión en a as do
in e ese do meno , non o con a io.
En con o midade con odo o di o a a ago a, se o in e ese do meno a non se desp azado
da súa esidencia habi ual cede an e o in e ese p ima io de calque a pe soa a non se
expos a a un pe igo ísico ou psíquico, ou colocada nunha si uación in ole able39, cabe
a i ma , no que aquí nos in e esa, que exis e unha su icien e base legal pa a denega o
e o no do meno nos supos os de iolencia domés ica40 e, en pa icula , nos casos de
iolencia con a a mulle .
Non obs an e, púxose de mani es o que, malia p esen a se o a igo 13.I.b) como a
de ensa máis na u al con a a iolencia sob e a mulle , na maio ía das ocasións ales
alegacións exéi anse41.
34 ÁLVAREZ GONZÁLEZ (2001), p. 132.
35 PÉREZ-VERA (1982), p. 8.
36 SCHUZ (2013), p. 300. SILBERMAN (2001), p. 244, a i ma que é no pos e io p ocedemen o de
cus odia onde o eixe cen al da in es igación é a sa is acción do in e ese do meno .
37 Vid. sup a no as a pé de páxina 8 e 17.
38 PÉREZ-VERA (1982), p. 6 acla a que o aslado dun neno pode, ás eces, es a xus i icado po azóns
obxec i as elacionadas coa súa pe soa ou coa súa con o na máis p óxima e que as excepcións ao e o no
non son máis que mani es acións conc e as do p incipio demasiado imp eciso que p oclama que o
in e ese do meno é o c i e io ec o na ma e ia.
39 PÉREZ-VERA (1982), p. 7.
40 SCHUZ (2013), p. 301.
41 SCHUZ (2013), p. 282. WEINER (2000), p. 651 e 652, sinala que, a p imei a is a, a excepción do
a igo 13.I.b) pa ece ú il pa a es es supos os po que a iolencia en e a pa ella pode dana ao meno . Con
odo, do seu es udo conclúe que a de ensa do g a e isco adoi a aplica se só en casos onde exis e unha
iolencia máis di ec a con a o meno po pa e do le -behind pa en .
34
Ademais, eco demos que o Con enio p e ende que o p ocedemen o se ami e de o ma
suma ia74. Des a o ma, aínda que se poidan p oduci ce as demo as á ho a de solici a
e examina as p obas, o a igo 13.I.b) non pe mi e un a aso indebido75. Non obs an e,
iso non debe ía impedi que a í ima poida p oba o isco76, pois, en ce os casos, as
des iacións do ca ác e u xen e do p ocedemen o son esenciais pa a asegu a se de que o
meno es á e ec i amen e p o exido77; p o ección que pode depende di ec amen e da
segu idade da súa nai78.
Nes e pun o, exempli iquemos como a apidez p ocedemen al desexada pode
comp ome e os de ei os undamen ais dos implicados no p ocedemen o de es i ución.
Cabe ala , en p imei o luga , da STC 120/2002, de 20 de maio79. No momen o en que
se susci ou o ecu so de ampa o, as ac ualmen e de ogadas p e isións ela i as á
es i ución de meno es80 es ablecían que con a a esolución que aco daba se p ocedía
ou non a de olución do meno cabía ecu so de apelación nun só e ec o81. O caso de
au os puxo en e idencia a po encial imposibilidade de execu a unha decisión de non
74 Vid. apa ado 2.4. A CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO
(2011), p. 38, indica que o p ocedemen o do Con enio debe se expedi i o e que o a amen o das
alegacións da iolencia domés ica non poden comp ome e a apidez do mesmo, dado que odo iso
es ablécese en a as do in e ese do meno e a amilia. SILBERMAN (2001), p. 236, sinala que se busca
e i a unha excesi a ampli ude nas audiencias e no p ocedemen o p oba o io que menoscabe di a
cele idade.
75 Segundo a CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO (2017), p. 22,
a necesidade de u iliza p ocedemen os expedi i os es á inculada co ca ác e limi ado dos
p ocedemen os de es i ución, dado que es es p ocedemen os no Es ado equi ido non deben de i a nun
exame pa a esol e sob e a cus odia.
76 Aínda que QUILLEN (2014), p. 626, opina que o mecanismo de inmedia a es i ución do meno e a
p edisposición do Con enio a o dena a súa de olución c ean p oblemas ás í imas que oxen da
iolencia domés ica.
77 SCHUZ (2013), p. 305, quen apun a que o p ocedemen o equi e uns empos xus os pe o ealis as nas
audiencias p oba o ias e na p esen ación de in o mes de expe os.
78 REQUEJO ISIDRO (2006), p. 188 sinala que, á ho a de ponde a o g a e isco do a igo 13.I.b),
esíxese un ni el de p oba cuxa execución non se compasa ao i mo que ido polo Con enio.
79 No caso de au os, a nai que sub ae a á meno do Es ado da súa esidencia habi ual in e puxo ecu so de
apelación con a o au o de ins ancia que aco daba a de olución do meno . Pe o dado que o ecu so de
apelación non iña, po aquel en ón, e ec os suspensi os, a meno oi de ol a ao seu Es ado de esidencia
habi ual na execución de p imei a ins ancia. Así as cousas, o ibunal ad quem decla ou non habe luga a
en a no exame da cues ión de ondo susci ada no ecu so dado que o seu p onunciamen o se ía unha
decla ación de de ei os me amen e eó ica, pe o o a de oda anscendencia p ác ica. Ao esol e o
ecu so de ampa o, o T ibunal Cons i ucional decla ou que se ulne a a o de ei o a u ela xudicial e ec i a
na e en e de de ei o a unha esolución xudicial sob e o ondo do asun o pois, aínda que o lexislado
es ablece a que a in e posición do ecu so non p oducía e ec os suspensi os, non conside a a es a
e en ualidade como un supos o que au o izase ao ibunal de apelación pa a deixa de p onuncia se sob e
o ondo dunha cues ión some ida ao seu coñecemen o.
80 A Disposición de oga o ia única da Lei 15/2015, de 2 de xullo, da Xu isdición olun a ia de ogou,
en e ou os, os a igos 1901 a 1909 da Lei de Axuizamen o Ci il, ap obada po Real Dec e o de 3 de
eb ei o de 1881, egulado es das medidas ela i as ao e o no de meno es nos supos os de sub acción
in e nacional. Dou a banda, a súa Disposición inal e cei a, apa ado once, engadiu os a igos 778 qua e
a 778 sexies na Lei 1/2000, de 7 de xanei o, de Axuizamen o Ci il, ac ualmen e egulado es das medidas
ela i as á es i ución ou e o no de meno es nos supos os de sub acción in e nacional.
81 A igo 1908 da Lei de Axuizamen o Ci il, ap obada po Real Dec e o de 3 de eb ei o de 1881. Na
ac ualidade, o a igo 778 e , apa ado 11, da Lei 1/2000, de 7 de xanei o, de Axuizamen o ci il p e é que
al ecu so e á e ec os suspensi os.
35
e o no aco dada en apelación cando di a de olución xa se p oduci a na execución da
sen enza de ins ancia, o cal ulne a ía a e ec i idade do de ei o a u ela xudicial
e ec i a. En e ec o, un apelan e, po aquel en ón, pode ía a opa se cunha esolución
xudicial que sa is ixese de o ma me amen e o mal os seus de ei os e in e eses
lexí imos82.
Ou o exemplo ep esén ao a STC 16/2016, de 1 de maio. No caso de au os, acó dase a
non de olución en p imei a ins ancia po ap eciación do g a e isco do a igo 13.I.b) do
Con enio, p ecisamen e po alegacións de iolencia con a a nai da meno , men es que
en apelación acó dase a súa es i ución xa que, po unha banda, non se ap eciou o g a e
isco e, po ou a, o pai solici a a a de olución do meno es meses logo da
sub acción83. Pois ben, dado que ansco e an in e meses desde o inicio a a a
inalización do p ocedemen o, o T ibunal Cons i ucional conside a e iden e a
posibilidade de que a nena se in eg a a plenamen e no seu no o medio. Des a o ma,
malia que o pai solici ou a es i ución den o do p azo do a igo 12.I do Con enio,
en ende que o in e ese do meno impoñía ao ibunal de apelación a necesidade de
alo a di a posible in eg ación da meno como e en ual causa pa a denega o seu
e o no; é dici concede o ampa o po non e conside ado o de andi o in e ese en
e mos a gumen a i os, non po e decidido o e o no do meno 84. Es a sen enza pon de
mani es o que o in e ese do meno é a cues ión úl ima a analiza , mesmo p escindindo
das p e isións sob e p azos encamiñadas a a o ece a inmedia a es i ución do meno .
4. REFLEXIÓNS FINAIS
A iolencia sob e a mulle no núcleo amilia expe imen ou, nos úl imos anos, al
c ecen e impo ancia que cap ou a a ención da sociedade e das ins i ucións. Ao longo
des e aballo ixemos e e encia a documen os p epa a o ios pa a a Sex a Reunión da
Comisión Especial da Con e encia de Haya85, a cal acabou aco dando a necesidade de
p epa a unha guía de boas p ác icas que, aínda que non se podía cen a unicamen e
82 Nes e sen ido ÁLVAREZ GONZÁLEZ (2002), pp. 59 – 62, quen sinala que a decisión do T ibunal
Cons i ucional mos a a e iden e dimensión cons i ucional dos aslados ilíci os de meno es. O au o
p egún ase que e ía oco ido se, no caso de au os, o ibunal ad quem e oga a a sen enza de ins ancia e
denega a a es i ución do meno . Sinala que a a iculación desa dob e ins ancia como ecu so nun só
e ec o e a peculia idade do obxec o do p oceso (a es i ución ou non do meno ) acía que a e ec i idade
da u ela xudicial pe igase, en conc e o, pa a unha das pa es: o equi ido de de olución condenado en
p imei a ins ancia.
83 Reco demos que segundo o a igo 12.I do Con enio, cando un meno sexa asladado ilici amen e e, na
da a da iniciación do p ocedemen o de es i ución, ansco e a un pe íodo in e io a un ano desde o
momen o en que se p oduciu o aslado ilíci o, o dena ase a es i ución inmedia a do meno .
84 Así, o T ibunal Cons i ucional decla a a ulne ación do de ei o a u ela xudicial e ec i a da nai apelan e
na súa e en e de de ei o a unha esolución xudicial mo i ada e e o ae as ac uacións pa a que o
ibunal ad quem alo e de o ma a gumen ada o ei o de que a meno se in eg a a na súa no a con o na
pa a decidi o seu e o no ou non. O T ibunal Cons i ucional ecoñece que, en e ec o, non ansco e á
máis dun ano desde a sub acción do meno a a a solici ude de e o no, senón es meses. Con odo, indica
que a lamen able dilación do p esen e p ocedemen o, calque a que osen as causas, non pode menoscaba
o in e ese supe io do meno impedindo alo a a súa si uación ac ual de in eg ación no no o medio.
85 Vid. sup a no as ao pé de páxina 5, 23, 42, 49, 57, 67 y 74.
36
nos casos de iolencia domés ica ou a iolencia en e a pa ella, si debía p onuncia se a
es e espec o86. Así, pa a a Sé ima Reunión da Comisión Especial p epa ouse o
de andi o P oxec o de Guías de Boas P ac icas87 do que se de i a a impo ancia da
iolencia sob e a mulle , que é o supos o máis abundan e nos casos de iolencia en e a
pa ella, como mo i o pa a denega a es i ución do meno .
Pe o amén debemos esal a que o mencionado ex o, po un lado, simplemen e se a a
dun p oxec o cuxas e en uais modi icacións non podemos p e e e, po ou o, eclama
unha in e p e ación uni o me do a igo 13.I.b) ad e indo de que as denuncias de
iolencia domés ica, e polo an o as alegacións de iolencia con a a mulle , deben se
sopesadas de aco do co mesmo c i e io ao que se some en as demais causas suscep ibles
de con igu a a excepción do g a e isco e deben exe se polas mesmas eg as de
p oba88. Non cabía espe a ou o p onunciamen o dun ex o p o enien e da Con e encia
de Haya de De ei o In e nacional P i ado pois non pode da lle un a amen o especí ico
a unha conc e a ealidade sob e a que os ac uais no en a e oi o Es ados pa e non
compa en unha mesma ap oximación legal, social e ideolóxica.
Así e odo, e an e a al a dunha p e isión especí ica, son as egulacións dos dis in os
Es ados as que p ecisamen e pode ían ma ca a di e enza den o da ampla ma xe que
conceden as cláusulas xe ais abe as que manexa o sis ema con encional. Aínda que é
ce o que a es u u a do Con enio impide a lo a aquel “nacionalismo xudicial” que
compo ase adop a unha decisión sob e o ondo, as p e isións que un Es ado p esen e
sob e a iolencia domés ica e a iolencia con a a mulle in o ma án a análise do g a e
isco p e is o no a igo 13.I.b)89. Des a o ma, o ace o legal co que con e o ibunal
se á de e minan e pa a que a iolencia sob e a mulle supoña a non es i ución do
meno . A g andes liñas, que un Es ado, no seu papel de Es ado equi ido, denegue a
es i ución do meno nun caso de iolencia de xéne o, signi ica que ecoñece o
pa alelismo exis en e en e a de andi a iolencia e o abuso de meno es e a necesidade
de p o exe ao meno dos po enciais pe igos do seu eg eso. Que ese mesmo Es ado, na
súa condición de Es ado equi en e, consiga a es i ución do meno nun caso de
iolencia, supón que es a á en mello posición de p o exe ao neno e á nai que o Es ado
equi ido, o cal e ía conside ado a iolencia de xéne o menos ele an e.
86 CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO (2012), p. 17.
87 Vid. sup a no as ao pé de páxina 46, 56, 63, 64, 66, 71 y 75.
88 CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO (2017), p. 8.
89 SCHUZ (2013), p. 314, sos én que as polí icas que os di e en es Es ados poden p e e sob e a iolencia
domés ica non deben decae an e os supos os de sub acción in e nacional de meno es.
37
BIBLIOGRAFÍA
ALCÁNTARA LÓPEZ, M.V. ET AL., “Al e aciones psicológicas en meno es
expues os a iolencia de géne o: P e alencia y di e encias de géne o y edad”, Anales de
Psicología, Vol. 29, núm. 3, ou ub o 2013, pp. 741-747. Dispoñible en
<h ps://dialne .uni ioja.es>. [Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
ÁLVAREZ GONZÁLEZ, S., “Secues o in e nacional de meno es («legal kidnapping»)
y coope ación ju ídica in e nacional: la posición española an e el p oblema”, Pode
Judicial, O o y Pa do, I. de (di ), 2ª época, núm. 4, decemb o 1986, pp. 9-32.
ÁLVAREZ GONZÁLEZ, S., “In e és del meno y coope ación ju ídica in e nacional en
ma e ia de desplazamien o in e nacional de meno es: los casos di íciles”, Coope ación
Ju ídica In e nacional, Ál a ez González, S., Remacha Tejada, J.R. (ed. li .) Vol. 5,
2001, pp. 125-136.
ÁLVAREZ GONZÁLEZ, S., “Desplazamien o in e nacional de meno es,
p ocedimien o de e o no y u ela judicial e ec i a”, De echo P i ado y Consi ución, 2ª
Vol. 16, 2002, pp. 41-63. Dispoñible en <h ps://dialne .uni ioja.es>. [Consul ado o 5 de
ou ub o de 2017].
AYLLON ALONSO, E. ET AL., “En la iolencia de géne o no hay una sola íc ima:
a ención a los hijos e hijas de muje es íc imas de iolencia de géne o”, Sa e he
Child en, eb ei o 2011, pp. 1-106. Dispoñible en <h ps://www.sa e hechild en.es>.
[Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
BROWNE, N.L., “Rele ance and ai ness: p o ec ing he igh s o domes ic- iolence
ic ims and le -behind a he s unde he Hague Con en ion on in e na ional child
abduc ion”, Duke Law Re iew, Vol. 60, 2011, pp. 1193-1238. Dispoñible en
<h p://schola ship.law.duke.edu/cgi/ iewcon en .cgi?a icle=1494&con ex =dlj>.
[Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
CALVO CARAVACA, A.L., CARRASCOSA GONZÁLEZ, J., De echo In e nacional
P i ado II, Coma es, G anada, 2016.
DÍAZ DELGADO, J. ET AL., “Au o de la Audiencia P o incial de Ba celona (Sección
1ª) de 21 de ab il de 1997”, Re is a Gene al de De echo, Vicen e y Almela, A. (di ),
Vol. LIV, núm. 642, ma zo 1998, pp. 3116-3119.
FERNÁNDEZ ROZAS, J.C., SÁNCHEZ LORENZO, S., De echo In e nacional
P i ado, Thomson Reu e s, Cizu Meno , 2016.
GARCÍA RUBIO, M.P., “El ma co ci il en la iolencia de géne o”, Tu ela
ju isdiccional en e a la iolencia de géne o: aspec os p ocesales, ci iles, penales y
labo ales, Hoyos Sancho, M. de (di ), Lex No a, Valladoliz, 2009, pp. 153-182.
38
HERRANZ BALLESTEROS, M., El in e és del meno en los con enios de la
Con e encia de la Haya de De echo In e nacional P i ado, Lex No a, Valladoliz,
2004.
KAYE, M., “The Hague Con en ion and he ligh om domes ic iolence: how women
and child en a e being e u ned by coach and ou ”, In e na ional Law Re iew, Policy
and he Family, Vol. 13, núm. 2, agos o 1999, pp. 191-212. Dispoñible en
<h ps://doi.o g/10.1093/law am/13.2.191>. [Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
KING, S.M., “The Hague Con en ion and domes ic iolence: p oposal o balancing he
pilicies o discou aging child abduc ion and p o ec ing child en om domes ic
iolence”, Family Law Qua e ly, Vol. 47, núm. 2, 2013, pp. 299-310. Dispoñible en
<h p://schola ship.law.u l.edu/cgi/ iewcon en .cgi?a icle=1640&con ex = acul ypub>.
[Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
LÓPEZ SOLER, C. ET AL., Meno es expues os a la iolencia de géne o, Pi ámide,
Mad id, 2017.
LOWE, N., “A s a ical analysis o applica ions made in 2008 unde he Hague
Con en ion o 25 Oc obe 1980 on he ci il aspec s o in e na ional child abduc ion”,
Con e encia da Haya de De ei o In e nacional P i ado, P el. Doc. Núm. 8A, no emb o
2011, pp. 1-71. Dispoñible en <h ps://asse s.hcch.ne /upload/wop/abduc 2011pd08ae.p
d >. [Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
PÉREZ-VERA, E., “In o me explica i o”, Con e encia de la Haya de De echo
In e nacional P i ado, 1982, pp. 1-44. Dispoñible en < h ps://asse s.hcch.ne /upload/ex
pl28s.pd >. [Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
PINHEIRO, P.S., “In o me pa a el es udio de la iolencia con a los niños”,
O ganización das Nacións Unidas, agos o 2016, pp. 1-37. Dispoñible en
<h p://s sg. iolenceagains child en.o g/es/un_s udy>. [Consul ado o 5 de ou ub o de
2017].
QUILLEN, B., “The new ace o in e na ional child abduc ion: domes ic- iolence
ic ims and hei ea men unde he Hague Con en ion on he ci il aspec os o
in e na ional child abduc ion”, Texas In e na ional Law Jou nal, Vol. 49, 2014, pp.
621-643. Dispoñible en < h p://www. ilj.o g/con en /jou nal/49/num3/Quillen621.pd >.
[Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
REQUEJO ISIDRO, M. “Secues o de meno es y iolencia de géne o en la Unión
Eu opea”, Anua io Español de De echo In e nacional P i ado, Fe nández Rozas, J.C.
(di ) Vol. 6, 2006, pp.179-194.
39
REYES CANO, P. “Meno es y iolencia de géne o: de in isibles a isibles” Anales de
la Cá ed a F ancisco Suá ez, Vol. 49, 2015, pp. 181-217. Dispoñible en
<h ps://dialne .uni ioja.es>. [Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
SCHUZ, R., The Hague child abduc ion Con en ion. A c i ical analysis, Ha
Publishing, O x o d y Po land, 2013.
SHETTY S., EDLESON J.L., “Adul domes ic iolence in cases o in e na ional
pa en al child abduc ion” Violence Agains Women, Vol. 11, núm. 1, xanei o 2005, pp.
115-138. Dispoñible en <h p://ci esee x.is .psu.edu/ iewdoc/download?doi=10.1.1.308.
1884& ep= ep1& ype=pd >. [Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
SILBERMAN, L., “The Hague child abduc ion Con en ion u ns wen y: gende
poli ics and o he issues”, In e na ional Law and Poli ics, Vol. 33, eb ei o 2001, pp.
221-250. Dispoñible en < h p:// ake oo .o g/ee/pd _ iles/lib a y/silbe man_2000.pd >.
[Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
TRIMMINGS, K., Child abduc ion wi hin he Eu opean Union, Ha Publishing,
O x o d y Po land, 2013.
WEINER, M.H., “In e na ional child abduc ion and he escape om domes ic
iolence”, Fo dham Law Re iew, Vol. 69, núm. 6, 2000, pp. 593-706. Disponible en
<h p://i .lawne . o dham.edu/cgi/ iewcon en .cgi?a icle=3674&con ex = l >.
[Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
RECURSOS ELECTRÓNICOS
CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO,
“Domes ic and amily iolence and he a icle 13 «g a e isk» excep ion: a e lec ion
pape ”, P el. Doc. Núm. 9, maio 2011, pp. 1-57. Dispoñible en
<h ps://asse s.hcch.ne /upload/wop/abduc 2011pd09e.pd >. [Consul ado o 5 de ou ub o
de 2017].
CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO,
“Conclusions and ecommenda ions o Pa I and Pa II o he Special Commission and
epo o Pa II o he mee ing”, ab il 2012, pp. 1-57. Dispoñible en
<h ps://asse s.hcch.ne /upload/wop/concl28-34sc6_en.pd >. [Consul ado o 5 de ou ub o
de 2017].
CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO,
“P oyec o de guía de buenas p ác icas sob e el a ículo 13(1)(b)”, xuño 2017, pp. 1-132.
Dispoñible en <h ps://asse s.hcch.ne /docs/13a63e16- d 4-488b-9368-123c96cdc 67.pd
>. [Consul ado o 5 de ou ub o de 2017].
CONFERENCIA DA HAYA DE DEREITO INTERNACIONAL PRIVADO, “Repo
on he Expe s’ Mee ing on Issues o Domes ic/Family Violence and he 1980 Hague
40
Child Abduc ion Con en ion”, agos o 2017, pp. 1-5. Dispoñible en <
h ps://asse s.hcch.ne /docs/0a145947- 60-47219ea8-0d118e063e 2.pd >. [Consul ado
o 5 de ou ub o de 2017].
OBSERVATORIO ESTATAL DE VIOLENCIA SOBRE A MULLER, “I In o me
Anual”, 2007. Dispoñible en < h p://www. iolenciagene o.msssi.gob.es>. [Consul ado
o 5 de ou ub o de 2017].
