scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Patrimonio, memoria e identidade labrega a través da apropiación popular da tecnoloxía agraria en Galiza

Esperante Paramos, Bruno

Abstract

Na actualidade moita xente recupera e restaura unha maquinaria agrícola concreta. Trátase fundamentalmente de vesadoiros, sachadoras e sementadoras que se usaron nos traballos agrícolas da última fase da agricultura orgánica en Galiza, é dicir, entre 1890 e 1940. Estamos pois ante unha apropiación popular do patrimonio que se crea ó marxe das institucións que ostentan o discurso dominante da memoria e do patrimonio galego labrego. A acelerada perda de peso das actividades agrarias na sociedade galega, xunto co desarraigo co rural pode estar relacionado con esta reivindicación do patrimonio rural, xunto tamén coa conservación dunha memoria e dunha identidade labrega propia.

Full text

COMITÉ EDITORIAL DEL ANEXO 1 / 1. GEHIGARRIAREN ARGITARATZEBATZORDEA Lorena Elorza González de Alaiza (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Begoña Hernández Beloqui (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Clara Hernando Álvarez (Universidad de Salamanca)) Iraia Sáez de la Fuente (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Carlos Tejerizo García (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) CORRECTORES / ZUZENTZAILEAK Lorena Elorza González de Alaiza (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Begoña Hernández Beloqui (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Hugo H. Hernández (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Sara de Francisco Rodríguez (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Clara Hernando Álvarez (Universidad de Salamanca)) Iraia Sáez de la Fuente (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Aitor Sánchez López de Lafuente (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Izaskun Sarasketa Gartzia (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Carlos Tejerizo García (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) TRADUCCIÓN/ITZULPENA Ainhoa Aranburu Miren Ayerdi Marta Fernández Corral Maite Iris García Collado Begoña Hernandez Beloqui Iraia Sáez de la Fuente Izaskun Sarasketa Gartzia MAQUETACIÓN Y DISEÑO/MAKETAZIOA ETA DISEINUA Jaime Almansa Sánchez Begoña Hernández Beloqui Clara Hernando Álvarez REVISTA ARKEOGAZTE es una revista científica de ARQUEOLOGÍA, editada por ARKEOGAZTE: ASOCIACIÓN DE JÓVENES INVESTIGADORES EN ARQUEOLOGÍA PREHISTÓRICA E HISTÓRICA con periodicidad anual y en la que los originales recibidos son evaluados por revisores externos mediante el sistema conocido como el de doble ciego. Se compone de las siguientes secciones: MONOGRÁFICO, VARIA, ENTREVISTA, RECENSIONES y publica trabajos originales de investigación en torno a una temática definida, trabajos originales de temática arqueológica libre, notas críticas de trabajos arqueológicos actuales o entrevistas a personalidades científicas de la Arqueología. Los originales se publican en castellano, euskera e inglés. El Consejo de Redacción puede admitir originales remitidos en italiano, portugués, francés, gallego y catalán. DIRECCIÓN/HELBIDEA Taller y depósito de materiales de arqueología (UPV/EHU), c/Fco. Tomás y Valiente, s/n, 01006 Vitoria-Gasteiz. arkeogazterevis[email protected]. PÁGINA WEB/WEB ORRIALDEA www.arkeogazte.org/arkeogazterevista EDITADO POR ARKEOGAZTE ALDIZKARIA, ARKEOLOGIA aldizkari zientifikoa da, ARKEOGAZTE: HISTORIAURREKO ETA GARAI HISTORIKOKO ARKEOLOGIA IKERTZAILE GAZTEEN ELKARTEAk argitaratua eta urtean behin kaleratzen dena. Jasotako originalak kanpoko zuzentzaileen bidez ebaluatzen dira bikun itsua deritzon sistemari jarraituz. Aldizkaria hurrengo atalek osatzen dute: MONOGRAFIKOA, VARIA, ELKARRIZKETA, AIPAMENAK, hau da, zehaztutako gai baten inguruko ikerketa lan originalak, edozein gai arkeologikoari buruzko lan originalak, egungo lan arkeologikoen nota kritikoak edo Arkeologiaren munduko pertsona zientifikoei egindako elkarrizketak argitaratuko dira. Originalak gazteleraz, euskaraz eta ingelesez argitaratuko dira. Erredakzio Batzordeak italieraz, portugaldarrez, frantsesez, galizieraz eta katalunieraz idatzitako originalak onar ditzake. Creative Commons EDITATUA REVISTA ARKEOGAZTE/ARKEOGAZTE ALDIZKARIA Anexo 1, año 2015. urtea 1.Gehigarria. Arqueologías sociales, Arqueología en sociedad. Actas de las VII Jornadas de Jóvenes en Investigación Arqueológica / Gizarte Arkeología, Arkeologia gizartean. Arkeologia Ikertzaile Gazteen VII. Jardunaldien Aktak ÍNDICE / AURKIBIDEA PRESENTACIÓN / AURKEZPENA...................................................................................................................................................I-III SESIONES TRADICIONALES / SAIO TRADIZIONALAK SESIÓN 1 / 1. SAIOA Património cultural subaquático e sociedade: a Europa e os mares JOSÉ TIAGO SILVA, GONÇALO LOPES y CRISTÓVÃO FONSECA........................................……..…….…….…….…….…….1-2 Âncoras ao largo: novos dado arqueológicos na Baía de Lagos (Portugal) JOANA BAÇO.............................................................................................................................................................…….3-11 La arqueología subacuática en España: una contextualización del discurso MARÍA ISABEL ESCRIBANO CASTRO....……………………..................…………………………………………....…….............................12-16 A dinâmica portuária da Ribeira occidental de Lisboa ALEXANDRA GOMES..........................................................................................................................................………….17-26 Ria de Aveiro F (Ílhavo): um naufrágio de época moderna na laguna de Aveiro GONÇALO CORREIA LOPES..........….......................................................................................................................………27-39 A arqueologia subaquática de cariz industrial: o caso dos destroços do “Carcavelos 5” SANDRA MARQUES..................................................................................................................................................40-47 Colonization or adaptation? The Neolithic transition seen from the water JADRANKA VERDONKSCHOT.........................................................................................................................................48-55 SESIÓN 2 / 2. SAIOA El aprendizaje como medio de reproducción social en la Prehistoria: Tradición frente a innovación ANA MERCEDES HERRERO CORRAL y SARA DE FRANCISCO RODRÍGUEZ...........................……..…….…….…….…….…….56-58 Tecnologías en transición: del Achelense al Musteriense. Un estado de la cuestión SARA DE FRANCISCO RODRÍGUEZ............................................................................................................................…….59-69 La transmisión de las técnicas agrícolas y ganaderas: ¿Adopción pacífica por parte de las poblaciones mesolíticas de los conocimientos neolíticos? HUGO HERNÁNDEZ HERNÁNDEZ........……………………..................…………………………………………....…….............................70-80 La herencia de la cultura: el aprendizaje de la alfarería por parte de los individuos infantiles durante el II y el III milenio cal AC en la Península Ibérica ANA MERCEDES HERRERO-CORRAL..................................................................................................................………….81-89 El culto a los ancestros: elementos simbólicos postpaleolíticos en cavidades funerarias de la Prehistoria Reciente en la cuenca del Tajo ESTÍBALIZ POLO............................….......................................................................................................................…...90-102 Aproximación a los estudios tecnológicos aplicados a las plaquetas grabadas de la Cova de Parpalló, Gandía-Valencia AYELÉN SALAMIÉ VILLA.........................................................................................................................................103-112 Adaptation to the environment and cultural change reflected in Prehistoric Architecture. The case of the alpine pile dwellings JADRANKA VERDONKSCHOT......................................................................................................................................113-119 SESIÓN 3 / 3. SAIOA Towards archaeology of colonisation: living in-between continents in the Early Modern Period JOANA BENTO TORRES, MIGUEL BUSTO ZAPICO, REGIS SOUZA BARBOSA y SERGIO ESCRIBANO RUIZ .................... ..............................................................................................................................……..…….…….…….…….…….120-121 Aldeias e aldeamentos indígenas no Rio de Janeiro do séculos XVI e XVII REGIS BARBOSA....................................................................................................................................................…….122-130 REVISTA ARKEOGAZTE/ARKEOGAZTE ALDIZKARIA Anexo 1, año 2015. urtea 1.Gehigarria. Arqueologías sociales, Arqueología en sociedad. Actas de las VII Jornadas de Jóvenes en Investigación Arqueológica / Gizarte Arkeología, Arkeologia gizartean. Arkeologia Ikertzaile Gazteen VII. Jardunaldien Aktak Contact and commerce between Portugal and United Kingdom during Medieval and Postmedieval period -Numismatic perspective TIAGO GIL CURADO............................……………………..................…………………………………………....……............................131-140 Arqueología postcolonial en España: materialidades y memorias de la colonización agraria e industrial en la España del siglo XX JOSÉ M. SEÑORÁN MARTÍN.............................................................................................................................………….141-150 Uma panela na Rua da Saudade, Lisboa - Legado de populações escravas en Portugal? SARA TEIXEIRA SIMÕES.................…....................................................................................................................…...151-160 SESIÓN 5 / 5. SAIOA Las apropiaciones sociales del patrimonio ANTONIO VIZCAÍNO ESTEVAN y BRUNO ESPERANTE PARAMOS.................................……..…….…….….…….…….161-162 O divulgas...¡O colleja! Arqueología, mercadotecnia y la publicidad de la Arqueología JAIME ALMANSA SÁNCHEZ...................................................................................................................................….163-169 Arqueología y sociedad asturiana. ¿Son accesibles nuestros modelos de divulgación? LAURA BÉCARES RODRÍGUEZ...........……………………..................…………………………………………....…….............................170-179 Patrimonio, memoria e identidade labrega a través da apropiación popular da tecnoloxía agraria en Galizia BRUNO ESPERANTE PÁRAMOS..................................................................................................................……....…….180-187 El patrimonio “olvidado” de la Rioja Alta: prospecciones en Sansoto, Las Regaderas y La Mesa de Irión (Santo Domingo de la Calzada) ISABEL GARCÍA SARMIENTO y PATRICIA A. ARGÜELLES ÁLVAREZ.......................................................................…...188-197 Apuntes olvidados y la arqueología del humor: curiosidades de la ciencia de la información en la prensa local de Salamanca JUAN I. GARCÍA HERNÁNDEZ...............................................................................................................................198-208 De damas a vírgenes. La sacralización de algunos iconos ibéricos en el presente ANTONIO VIZCAÍNO ESTEVAN..................................................................................................................................209-217 SESIÓN 6 / 6. SAIOA De la Spania de Idacio a la España de Botín: arqueología de los paisajes medievales y postmedievales ANDRÉS MENÉNDEZ BLANCO y CARLOS TEJERIZO GARCÍA......................................……..…….…….….…….…….218-219 El paisaje urbano de Tarraco: reflexiones sobre su transformación desde una perspectiva social ADA LASHERAS GONZÁLEZ, FRANCESC RODRÍGUEZ MARTORELL y CRISTIAN TERUEL LÓPEZ...........................….220-229 De la Spania de Idacio a la España de Botín. La larga duración en la construcción de los paisajes ANDRÉS MENÉNDEZ BLANCO y CARLOS TEJERIZO GARCÍA.…………………………………………....…….............................230-238 La transformación del paisaje. El caso de Marroquíes Bajos (Jaén) en época medieval MERCEDES NAVARRO PÉREZ....................................................................................................................……....…….239-249 Necrópoles da antiguidade tardia no actual concelho de Cascais FILIPA ARAÚJO DO SANTOS................................................................................................................................…...250-260 Nuevos y viejos métodos para el estudio de los paisajes medievales de la cuenca del Duero. Una aproximación crítica desde los S.I.G. en el Altomedievo del valle del Cea (León) PATRICIA APARICIO MARTÍNEZ............................................................................................................................261-272 SESIÓN 7 / 7. SAIOA El entorno y el aprovechamiento de los recursos bióticos en las sociedades cazadoras-recolectoras MIREN AYERDI, AMAYA ECHAZARRETA-GALLEGO y BEGOÑA HERNÁNDEZ-BELOQUI...…...….…….….…….…….273-274 Pasado, presente y futuro de la Arqueobotánica en Euskal Herria. Un viaje a través de las sociedades cazadoras-recolectoras MIREN AYERDI, AMAYA ECHAZARRETA-GALLEGO y BEGOÑA HERNÁNDEZ-BELOQUI.................................….275-289 El aprovechamiento intensivo de recursos acuáticos y su repercusión en las sociedades colectoras. El ejemplo del Acualítico africano (Sahara y Grandes Lagos, C. 9000-6000 BP) CARMEN CORTÉS ECHEVARRÍA.............................................…………………………………………....…….............................290-298 El análisis de los recursos malacológicos desde una perspectiva arqueométrica: indicadores paleo-climáticos y socioeconómicos ASIER GARCÍA-ESCÁRZAGA y PATRICIA BELLO-ALONSO...........................................................................……....…….299-309 La aplicación de los isótopos estables en la reconstrucción de paleodietas IZASKUN SARASKETA-GARTZIA..............................................................................................................................…...310-317 MESAS REDONDAS / MAHAI-INGURUAK Mesa redonda 1. Asociaciones y nuevos movimientos sociales para el patrimonio histórico AJIPA…..…........………......................……......................……..........................................................................……….318-338 Mesa redonda 2. Arqueólogo busca público: políticas de integración y el futuro de la arqueología JAIME ALMANSA SÁNCHEZ y ALEJANDRA GALMÉS…………………………………………..........……………………………………...339-369 Mesa redonda 3. Arqueología de la contemporaneidad y contemporaneidad de la arqueología GONZALO COMPAÑY, ÁLVARO FALQUINA APARICIO, DAVID FERNÁNDEZ ABELLA, LORENA MERLOS GIL, RAFAEL MILLÁN PASCUAL y VANESA TREVÍN PITA................................................................................................................370-385 Mesa redonda 4. El estudio de la industria lítica en el siglo XXI. Preguntas pasadas, inercias heredadas, visiones renovadas AITOR SÁNCHEZ, AITOR CALVO, ALEJANDRO PRIETO, EDER DOMÍNGUEZ-BALLESTEROS, UNAI PERALES, SOL SÁNCHEZ-DEHESA GALÁN, ANA ABRUNHOSA, ANA ÁLVAREZ FERNÁNDEZ y JULIANA DE RESENDE MACHADO..................................................................................................................................................................386-414 Mesa redonda 5. La arqueología en tiempos de crisis y el mecenazgo cultural IMANOL VÁZQUEZ ZABALA, ESTÍBALIZ ÁLVAREZ TREJO y GUILLERMO GONZÁLEZ LÁZARO.................................415-430 PÓSTERS / POSTERRAK Préstamos iconográficos e iconológicos de la sociedad egipcia a las culturas romana y paleocristiana ALFONSO BERMÚDEZ MOMBIELA................................................................……….................…………………………………431-435 De Talavera al mundo. La influencia de la cerámica de Talavera de la Reina en el continente americano MIGUEL BUSTO ZAPICO....……………………………………………………………………………………………………………...……...............436-440 La cueva del Tesoro DANIEL DE LA TORRE MARTÍN...................................................................................................................................441-445 La difusión social y comunicación global del patrimonio arqueológico en el siglo XXI. El papel de las TIC en Aragón, ejemplos prácticos. CLAUDIA GARCÍA VILLALBA..........................................……………………………………………….............................………….446-451 Contribução da análise tecnológica para a compreensão de indústrias líticas lascadas aratu JULIANA DE RESENDE MACHADO...............….......………………..............…..................….............................………….452-457 A cerâmica decorada com sulco abaixo do bordo do sítio neolítico do Monte da Foz 1 (Benavente, Portugal) CÉSAR NEVES....…..……........................……………………………………………………………………………………………...……...............458-465 El castillo de Eirís: arqueología contemporánea de un edificio histórico DAVID FERNÁNDEZ ABELLA y VANESA TREVÍN PITA.......……………………………………….........................……...............466-471 Vidros a bordo da Santo Antonio de Tanná: cargas e quotidianos numa fragata de finais do seculo XVII TIAGO SILVA................................................................................................................................................................472-476 Isótopos sociales, isótopos en sociedad MARINA MARTÍNEZ WEINBAUM, MARÍA MOLINA MORENO y MIGUEL TARONGI CHAVARRI....................................477-480 180 Revista Arkeogazte Actas JIA, pp. 180-187, año 2015 ISBN: 978-84-944368-0-2 PATRIMONIO, MEMORIA E IDENTIDADE LABREGA A TRAVÉS DA APROPIACIÓN POPULAR DA TECNOLOXÍA AGRARIA EN GALIZA Heritage, memory and peasant identity thought the popular appropriation of the agrarian technology in Galiza. Patrimonio, memoria e identidad campesina a través de apropiación popular de la tecnología agraria en Galicia. Ondarea, oroimena eta nekazal identitatea Galiziako nekazal-teknologiaren jabetze popularraren bidez Bruno Esperante Páramos (*) Resumo: Na actualidade moita xente recupera e restaura unha maquinaria agrícola concreta. Trátase fundamentalmente de vesadoiros, sachadoras e sementadoras que se usaron nos traballos agrícolas da última fase da agricultura orgánica en Galiza, é dicir, entre 1890 e 1940. Estamos pois ante unha apropiación popular do patrimonio que se crea ó marxe das institucións que ostentan o discurso dominante da memoria e do patrimonio galego labrego. A acelerada perda de peso das actividades agrarias na sociedade galega, xunto co desarraigo co rural pode estar relacionado con esta reivindicación do patrimonio rural, xunto tamén coa conservación dunha memoria e dunha identidade labrega propia. Palabras chave: Tecnoloxía agraria, apropiación popular, patrimonio, identidade, memoria colectiva. Resumen: En la actualidad mucha gente recupera y restaura una maquinaria agrícola concreta. Se trata fundamentalmente de arados de hierro, escardadoras y sembradoras que se usaron en los trabajos agrícolas de la última fase de la agricultura orgánica en Galicia, es decir, entre 1890 y 1940. Estamos ante una apropiación popular del patrimonio que se crea al margen de las instituciones que ostentan el discurso dominante de memoria y del patrimonio gallego campesino. La acelerada pérdida de peso de las actividades agrarias en la sociedad gallega, junto con el desarraigo con el rural puede estar relacionada con esta reivindicación del patrimonio rural, junto también con la conservación de una memoria y una identidad campesina propia. * Universidade de Santiago de Compostela. Nantón, (A Baña) S/N, 15863. A Coruña (Galiza), España. [email protected] Patrimonio, memoria e identidade labrega a través da apropiación popular... 181 Arkeogazte Aldizkaria, 2015, 180.-187. or.AIG Aktak - 5. Saioa Palabras clave: Tecnología agraria, apropiación popular, patrimonio, identidad, memoria colectiva. Abstract: Nowadays many people recover and restore specific agricultural machinery. These are mainly iron plows, hoes and seeders that were used in the agricultural work along the final period of organic agriculture in Galiza, between 1890 and 1940. We are facing a popular appropriation of heritage, carried out apart from the control of institutions that develop the dominant point of view of the popular memory and of the Galician peasant heritage. The rapid loss of importance of the agricultural activities within the Galician society, along with thesetrangement from the rural atmosphere, may be related to this vindication of the rural heritage, in addition to the preservation of a memory and an own peasant identity. Keywords: Agrarian technology, popular appropriation, heritage, identity, collective memory. Laburpena: Gaur egun jende asko nekazaritzarako makina zehatz bat errekuperatzen eta zaharberritzen du. Batez ere, burdinezko goldeak, jorratzaileak eta ereileak, nekazaritza organikoaren azken fasean, hots, 1890 eta 1940 artean Galizian erabilitakoak. Ondarearen jabetze popularraren aurrean gaude, instituzioetatik alde batera sortutakoak, Galiziako nekazal ondarearen eta oroimena arrandiatzen dutenek. Nekazaritzaren galtze azkarra Galiziako gizarteetan, orokorrean landako erauztearekin batera, erlazionaturik egon daiteke landa ondarearen aldarrikapenarekin, oroimenaren kontserbazioarekin eta berezko nekazal identitatearekin batera. Hitz-gakoak: Nekazal teknologia, jabetze popularra, ondarea, identitatea, taldeko oroimena. 1. Introdución Trátase dun feito cotiá, palpable, que se mestura na paisaxe de case calquera aldea da Galiza rural, e non tan rural. Sexa na Mariña lucense, na Costa da morte ou na Raia seca con Portugal, pódese observar como se está a recuperar, restaurar e musealizar unha tecnoloxía agraria singular que se exhibe diante das casas, nos seus xardíns, nos portais, ó lado dos hórreos, nas beirarrúas; así como tamén noutros espazos públicos como prazas, paradores das estradas e tamén, en negocios privados, sexan restaurantes ou mesóns de comidas. A orixinalidade deste fenómeno radica na tipoloxía da maquinaria que se exhibe, pois estamos a falar de apeiros agrícolas re- Figura 1. Vesadoiro de modelo Brabant. Producido por Ajuria S.A. Herminio Vieito, Cantalarrana (A Baña), 7/6/2014. Fonte: elaboración propia. B. Esperante Revista Arkeogazte, 2015, pp. 180-187 182 Actas JIA - Sesión 5 lativamente modernos -si se me permite utilizar a expresión- en comparación co repertorio de utensilios de labranza que viñan formando parte dos museos como o arado de madeira ou o carro. A maquinaria máis popular para a exposición redúcese a cinco tipos: vesadoiros, sachadoras, sementadoras,escarpadorase grades1. ¿Por que se recupera esta tecnoloxía agraria?, ¿dende cando se dá este fenómenos?, ¿Que significado toma esta particular forma de patrimonio agrario e popular? Estas son só algunhas das cuestións que abordaremos neste artigo. 2. Restauración da maquinaria, tipos e formas de musealización En primeiro lugar, é interesante sinalar a novidade da tipoloxía da maquinaria exposta. Dentro do repertorio do patrimonio agrario xa existían fórmulas de patrimonialización de arados de madeira, de utensilios varios, de hórreos, pero nunca, ata o do momento se dera a recuperación de maquinaria agraria contemporánea. A orixe desta tecnoloxía e a súa difusión no campo galego xa ten sido obxecto de estudo por Lourenzo Fernández Prieto (FERNÁNDEZ, 1992). En base a isto sabemos que esta maquinaria encádrase dentro do proceso de innovación tecnolóxica da segunda onda da industrialización. A súa orixe data do redor de 1890 e a súa máxima expansión comercial chega ata 1940 para Galiza, aínda que a súa substitución por outra maquinaria e final abandono non se inicia ata a motorización do campo, entre as décadas dos sesenta e setenta. 1 Trátase de maquinaria agrícola da segunda onda da industrialización en Galiza. (1890-1940). Forma parte das innovacións da agricultura galega no eido da mecanización da agricultura orgánica. Nembargante, a adopción patrimonial desta tecnoloxía só se circunscribe a uns poucos modelos, os máis populares, que de seguido vamos a ver. A maquinaria máis popular e que se pode ver máis a cotío é a do vesadoiro. É complexo estabelecer tipoloxías definidas entre o que se pode observar. Nin sequera acudindo ós catálogos de compra da época puidemos definir completamente os modelos e as súas características actuais. O que si sabemos, -madía leva!-, é que independentemente da marca, o modelo Brabanté o tipo de vesadoiromusealizado máis popular. Como se ve, trátase de maquinaria de fabricación industrial. O seu equipamento completo consta de dous vesos, coitelas, e antetrén de dúas rodas. A fabricación destes modelos é maioritariamente de produción española. A marca que figura na meirande parte dos modelos fai referencia ás empresas de fundición vascas, AjuriaAranzabal S.A, ou tamén, ás empresas que se sucederon logo da división da empresa en Ajuria S.A e Aranzabal S.A. Seguido do vesadoiro, tamén é común observar xunto a el a restauración de sementadoras e sachadoras. A súa presenza é menor que a do vesadoiro, pero igual en número entre os dous tipo de apeiros. De forma idéntica que no caso do vesadoiro, a súa clasificación vese dificultada pola interminable lista de modificacións que presentan os modelos. Neste caso ademais, o número de maquinaria feita de forma artesá, levado a cabo polo traballo de ferreiros locais multiplícase. As fontes consultadas, fundamentalmente catálogos de venda das empresas de maquinaria da época, de pouco nos valeron. Na foto pódese observar un modelo de sementadora da empresa Ajuria y Aranzabal S.A. Dependendo da marca, ou da orixe da súa produción pode haber algunhas diferenzas entre modelos. O que non muda, en todo caso, é a caixa centra, que pode ser de madeira ou metálica e que servía de depósito da semente que se ía a cultivar.